विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 896 2711602 2646697 2026-09-23T16:04:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711602 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Sandeep Sawant.jpg|इवलेसे]] '''संदीप सावंत''' हे एक भारतीय रंगभूमी, चित्रपट आणि दूरदर्शन व्यक्तिमत्व आहे.<ref name="Frontline-20041009">{{cite news|url=http://www.frontline.in/navigation/?type=static&page=flonnet&rdurl=fl2121/stories/20041022002609000.htm|title=Breath of hope|last=Rajadhyaksha |first=Mukta|date=2004-10-09|work=Frontline|accessdate=4 May 2013}}</ref><ref name="IndiaToday-20041122" /> ते राष्ट्रीय पुरस्कार विजेत्या मराठी चित्रपट 'श्वास' चे दिग्दर्शक आणि पटकथा लेखक आहेत.<ref name="Outlook-20120604">{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?280994|title=Aamchi Pichchur|last=Deosthalee|first=Deepa|date=2012-06-04|work=Outlook|accessdate=4 May 2013|archive-date=2013-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20131011062913/http://www.outlookindia.com/article.aspx?280994|url-status=dead}}</ref><ref name="TheHindu-20050318">{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/03/18/stories/2005031802410300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20050510090440/http://www.hindu.com/fr/2005/03/18/stories/2005031802410300.htm|url-status=dead|archive-date=2005-05-10|title=Fresh Shwaas of air|last=Mehar|first=Rajesh|date=2005-03-18|work=[[The Hindu]]|accessdate=4 May 2013}}</ref> सावंत हे त्यांचा पहिला चित्रपट 'श्वास' चे निर्माते होते. लेखक संदीप उन्नीथन त्यांना मराठी चित्रपटसृष्टीचे पुनरुज्जीवन करण्याचे श्रेय देतात.<ref name="IndiaToday-20041122">{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-and-the-arts/story/20041122-shwaas-first-marathi-film-to-win-national-award-in-nearly-five-decades-789163-2004-11-21|title=Waiting to exhale Marathi film 'Shwaas' nominated as India's official entry for Oscars|last=Unnithan|first=Sandeep|date=2004-11-22|work=India Today|access-date=4 May 2013}}</ref> सावंत यांनी टेलिव्हिजनसाठी माहितीपट बनवले आहेत, त्यापैकी काही मुलांशी संबंधित आहेत. टाईम्स ऑफ इंडियाच्या रिपोर्टर मुक्ता राजाध्यक्ष यांनी टिप्पणी केली की त्यांच्याकडे मुलांसोबत काम करण्याची एक प्रतिभा आहे जी त्यांनी श्वासमध्ये परश्य या भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट बाल कलाकाराचा राष्ट्रीय पुरस्कार जिंकलेल्या अश्विन चितळे या मुलाच्या हाताळणीतून दिसून आली. सावंत हे मुंबईतील विलेपार्ले येथे राहतात. ते मानसशास्त्राचे पदवीधर आहेत.<ref name="Frontline-20041009" /> आणि त्यांचे लग्न नीरजा पटवर्धन यांच्याशी झाले आहे, ज्यांनी श्वाससाठी पोशाख डिझाइन केले आहेत.<ref name="IndiaToday-20041122" /> २०१७ च्या 'नदी वहाते' या मराठी चित्रपटाची संकल्पना, पटकथा, संवाद आणि दिग्दर्शन संदीप सावंत यांनी केले आहे. त्यांनी आणि त्यांच्या पत्नी नीरजा पटवर्धन यांनी या चित्रपटाची निर्मिती केली. ==कारकीर्द== *[[चित्रपट श्वास|श्वास]] (२००४) - :<tt>२००४ सालच्या 'सुवर्णकमळ' पुरस्काराचा विजेता<BR>२००५ च्या अकॅडमी अवार्डस् स्पर्धेसाठी 'श्वास'चा भारतातर्फे अधिकृत सहभाग</tt> * नदी वाहते (२०१७) * ह्या गोष्टीला नावच नाही (२०२४) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सावंत, संदीप}} [[वर्ग:दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] l9dcwe53wxu6abb13xib43k20cl4g6b 0 2073 2711795 2090468 2026-09-24T04:49:55Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2711795 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|वैशाख|शुद्ध|पंचमी|पाचवी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] या तिथीला भारतात अनेक महत्त्वाचे उत्सव, जयंत्या आणि धार्मिक विधी पार पडतात.<ref>{{cite web | title = वैशाख शुक्ल पंचमी महत्त्व आणि सण | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == प्रमुख उत्सव आणि धार्मिक महत्त्व == [[अद्वैत वेदांत]] तत्त्वज्ञानाचे संस्थापक, सनातन धर्माचे पुनरुज्जीवक आणि आद्य जगद्गुरू [[आद्य शंकराचार्य|श्री आद्य शंकराचार्य]] यांची जयंती साजरी केली जाते.<ref>{{cite book | title = श्रीमद् शंकराचार्य चरित्र | author = बापट | publisher = वरदा प्रकाशन}}</ref> केरळमधील [[कालडी]] या गावी वैशाख शुद्ध पंचमीला त्यांचा जन्म झाला अशी श्रद्धा आहे. या निमित्ताने भारतातील विविध मठांमध्ये, पीठांमध्ये आणि मंदिरांमध्ये वेदांत चर्चा, उपनिषद पठण, विशेष महापूजा आणि शंकराचार्यांनी रचित केलेल्या स्तोत्रांचे पठण केले जाते. याच तिथीला मध्ययुगीन भक्ती परंपरेतील महान संत आणि [[कृष्ण]]भक्त कवी '''[[सूरदास]]''' यांची जयंती देखील साजरी केली जाते. ब्रज भाषेतील अत्यंत मधुर अशा [[सूरसागर]] या काव्याची निर्मिती करणाऱ्या सूरदासांच्या स्मरणार्थ या दिवशी मंदिरांमध्ये त्यांच्या पदांचे आणि भजनांचे गायन केले जाते. याशिवाय, सौर कॅलेंडर आणि नक्षत्रांच्या योगायोगानुसार [[विशिष्टद्वैत]] तत्त्वज्ञानाचे प्रवर्तक संत '''[[रामानुजाचार्य]]''' यांची जयंतीही अनेकदा याच तिथीच्या सुमारास येते. काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये या दिवसाला 'गंगा पंचमी' मानून गंगेच्या पूजनाला प्रारंभ केला जातो. == धार्मिक विधी आणि आचरण == वैशाख महिना हा अत्यंत जलदान आणि अन्नदानासाठी पवित्र मानला गेला असल्याने या दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे, जलकुंभ दान करणे आणि गरजूंना अन्न-वस्त्र देणे पुण्यकारक मानले जाते. आद्य शंकराचार्यांच्या जयंतीचा दिवस असल्याने या तिथीला धार्मिक ग्रंथांचे पूजन आणि ज्ञानदानाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 8sgdcs3w0ri28w7hg2yzovcd65kq3eq 0 3297 2711609 2709110 2026-09-23T16:15:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711609 wikitext text/x-wiki <div style="position:absolute; z-index:100; right:{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|30}}px; top:{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|8}}px;" class="metadata topicon"> {| style="background:none; border:0;" |- |[[चित्र:Crystal Clear action bookmark.png|18px|link=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B0_%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96|हा लेख १ जुलै, २०११ रोजी मराठी विकिपीडियावरील मुखपृष्ठ सदर होता.]] |} </div> {| style="Background-color:#9fc; Border:#4b4 solid 2px; margin:auto; width:75%;" |- ! style="Border:#4b4 1px solid;"|विशेष लेख |- style="text-align:Center;" |या लेखातील मार्च १९, इ.स. २०१२ च्या रात्री ११.३३ (ग्रीनीच प्रमाणवेळ) वाजता केला गेलेला बदल हा मराठी विकिपीडियावरील १०,००,०००वा बदल होता. |} '''सचिन रमेश तेंडुलकर''' ( २४ एप्रिल, इ.स. १९७३, [[मुंबई]]) हा क्रिकेटविश्वात [[डॉन ब्रॅडमन]] याच्यानंतर जागतिक स्तरावर सर्वोत्तम मानला जाणारा माजी भारतीय क्रिकेट खेळाडू आहे. [[इ.स. २००२]] मध्ये आपल्या कारकिर्दीच्या बाराव्या वर्षीच, [[विस्डेन]]ने डॉन ब्रॅडमन याच्यानंतर सर्व कालिक दुसरा सर्वोत्तम कसोटी फलंदाज म्हणून तर एकदिवसीय [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|आंतरराष्ट्रीय]] सामन्यांमधील [[व्हिव रिचर्ड्स]] याच्यानंतरचा दुसरा सर्व कालिक सर्वोत्तम फलंदाज म्हणून सचिन तेंडुलकर यांनची निवड केली होती.<ref name="Tribune1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20021214/sports.htm#4|title=The Tribune, Chandigarh, India - Sport|website=www.tribuneindia.com|access-date=2018-03-18}}</ref> २०११ च्या विश्वचषक विजेत्या भारतीय संघात तेंडुलकरचा समावेश होता. [[इ.स. २००३]] मधील क्रिकेट विश्वचषकात तो मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून निवडला गेला होता. आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये शतकांचे शतक करणारा तो एकमेव क्रिकेट खेळाडू आहे. २० नोव्हेंबर २००९ रोजी त्याने कारकिर्दीतील ३०,००० आंतरराष्ट्रीय धावांचा टप्पा पार केला. सचिन तेंडुलकर यांना क्रिकेटचा देव मानले जाते.{{संदर्भ हवा}} {{माहितीचौकट क्रिकेट खेळाडू संपूर्ण माहिती | नाव = सचिन तेंडुलकर | image = Sachin Tendulkar.jpg | देश= भारत | देश_इंग्लिश_नाव = India | पूर्ण नाव = सचिन रमेश तेंडुलकर | उपाख्य = मास्टर ब्लास्टर, तेंडल्या, सच्चू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.celebsfacts.com/sachin-tendulkar/|title=Sachin Tendulkar: Bio, Facts|प्रकाशक=Celebrity Bio, Facts|date= |accessdate=2017-05-30}}</ref> | living = true | दिनांकजन्म = २४ | महिनाजन्म = ४ | वर्षजन्म = १९७३ | जन्म स्थान=[[मुंबई]] | देश_जन्म = [[भारत]] | heightft = ५ | heightinch = ५ | heightm = | विशेषता = [[फलंदाज]] | फलंदाजीची पद्धत = उजखोरा | गोलंदाजीची पद्धत = उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]]/[[ऑफ स्पिन|ऑफ ब्रेक]]/[[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] | international = true | कसोटी सामना पदार्पण दिनांक = [[१५ नोव्हेंबर]] | कसोटी सामना पदार्पणवर्ष = [[इ.स. १९८९]] | कसोटी सामना पदार्पण विरूद्ध = [[पाकिस्तान]] | कसोटी सामने = १९८ | शेवटचा कसोटी सामना दिनांक =१६ नोव्हेंबर २०१३ | शेवटचा कसोटी सामना वर्ष = २०१३ | शेवटचा कसोटी सामना विरूद्ध = [[ऑस्ट्रेलिया]] | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण दिनांक = १८ डिसेंबर | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पणवर्ष = १९८९ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना पदार्पण विरूद्ध = पाकिस्तान | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने = ४६३ | एकदिवसीय शर्ट क्र = १० | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना दिनांक = १८ मार्च | शेवटचा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना वर्ष = २०१२ | आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना विरुद्ध = पाकिस्तान | संघ१ = [[क्रिकेट क्लब ऑफ इंडिया|सीसीआय]] | वर्ष१ = १९८८ | संघ क्र.१ = | संघ२ = [[यॉर्कशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|यॉर्कशायर]] | वर्ष२ = १९९२ | संघ३ = [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] | वर्ष३ = १९८८ | संघ४ = [[मुंबई इंडियन्स]] | वर्ष४ = २००८ | चेंडू = balls | columns = ४ | column१ = [[कसोटी सामना|कसोटी]] | सामने१ = २०० | धावा१ = १५,९२१ | नाबाद१ = ३३ | फलंदाजीची सरासरी१ = ५३.७९ | शतके/अर्धशतके१ = ५१/६८ | सर्वोच्च धावसंख्या१ = २४८* | चेंडू१ = ४२१० | बळी१ = ४५ | गोलंदाजीची सरासरी१ = ५४.६८ | ५ बळी१ = ० | १० बळी१ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी१ = ३/१० | झेल/यष्टीचीत१ = ११५/– | column२ = [[एकदिवसीय क्रिकेट|ए.सा.]] | सामने२ = ४६३ | धावा२ = १८४२६ | नाबाद२ = ४१ | फलंदाजीची सरासरी२ = ४४.८३ | शतके/अर्धशतके२ = ४९/९६ | सर्वोच्च धावसंख्या२ = २००* | चेंडू२ = ८०५४ | बळी२ = १५४ | गोलंदाजीची सरासरी२ = ४४.४८ | ५ बळी२ = २ | १० बळी२ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी२ = ५/३२ | झेल/यष्टीचीत२ = १४०/– | column३ = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] | सामने३ = ३०७ | धावा३ = २५२२८ | नाबाद३ = ५० | फलंदाजीची सरासरी३ = ५७.८६ | शतके/अर्धशतके३ = ८१/११४ | सर्वोच्च धावसंख्या३ = २४८* | चेंडू३ = ७५६३ | बळी३ = ७० | गोलंदाजीची सरासरी३ = ६२.१८ | ५ बळी३ = ० | १० बळी३ = ० | सर्वोत्तम गोलंदाजी३ = ३/१० | झेल/यष्टीचीत३ = १८६/– | column४ = [[लिस्ट - अ सामने|लि.अ.]] | सामने४ = ५५१ | धावा४ = २१९९९ | नाबाद४ = ५५ | फलंदाजीची सरासरी४ = ४५.५४ | शतके/अर्धशतके४ = ६०/११४ | सर्वोच्च धावसंख्या४ = २००* | चेंडू४ = १०२३० | बळी४ = २०१ | गोलंदाजीची सरासरी४ = ४२.१७ | ५ बळी४ = २ | १० बळी४ = n/a | सर्वोत्तम गोलंदाजी४ = ५/३२ | झेल/यष्टीचीत४ = १७५/– | दिनांक= १५ जून | वर्ष = २०१३ | source = http://content-ind.cricinfo.com/indvaus/content/current/player/35320.html cricinfo.com | नातेवाईक = [[अर्जुन तेंडुलकर]] }} [[पद्मविभूषण]] आणि [[राजीव गांधी खेलरत्‍न]] या पुरस्कारांनी तो सन्मानित केला आहे. सचिनला [[भारतरत्न]] हा सर्वोच्च नागरी सन्मान देण्यात आला. हा सन्मान त्यांना त्याच्या क्रिकेट मधील निवृत्तीच्या दिवशी जाहीर झाला. [[भारतीय वायुसेना]] दलाने त्याला ग्रुप कॅप्टन हा गौरवात्मक हुद्दा प्रदान केलेला आहे. असा मान मिळालेला ते पहिले खेळाडू आणि विमानोड्डाणाची पार्श्वभूमी नसलेले पहिले व्यक्ती आहेत. राजीव गांधी युनिव्हर्सिटी ऑफ हेल्थ सायन्स ने आणि [[म्हैसूर विद्यापीठ|म्हैसूर विद्यापीठाने]] सचिन यांना मानद डॉक्टरेट पदव्या प्रदान केलेल्या आहेत. ६ नोव्हेंबर २०१२ रोजी सचिनला मुंबईत मेंबर ऑफ दी [[ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलिया]] हा गौरव प्रदान करण्यात आला. तेंडुलकर हे राज्यसभेचे [[खासदार]]ही होते.{{संदर्भ हवा}} == सुरुवातीचे दिवस == सचिन तेंडुलकरचा जन्म २४ एप्रिल १९७३ मध्ये [[मुंबई]]मध्ये एका मध्यमवर्गीय [[मराठी लोक|मराठी]] कुटुंबात झाला. सचिनच्या कुटुंबीयांचे आवडते संगीत दिग्दर्शक [[सचिन देव बर्मन]] ह्यांच्या नावावरून त्याचे सचिन असे नाव ठेवण्यात आले. सचिन त्याचे वडील रमेश तेंडुलकर ह्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचा मुलगा आहे. सचिनने त्याच्या [[शारदाश्रम विद्यामंदिर]] ह्या शाळेत क्रिकेटचे प्रशिक्षक [[रमाकांत आचरेकर]] ह्यांच्याकडून क्रिकेटचे धडे गिरवायला सुरुवात केली. शाळेत असताना त्याने आपला मित्र व सहखेळाडू असलेल्या [[विनोद कांबळी|विनोद कांबळीबरोबर]] हॅरीस शील्ड सामन्यात ६६४ धावांची अजस्र भागीदारी रचली. [[इ.स. १९८८|१९८८]]/ [[इ.स. १९८९|१९८९]] साली तो आपल्या पहिल्यावहिल्या [[प्रथम श्रेणी सामना|प्रथम श्रेणी सामन्यामध्ये]] १०० धावांवर नाबाद राहिला. त्यावेळी तो [[मुंबई]] संघामधून [[गुजरात]] संघाविरुद्ध खेळत होता. तेव्हा त्याचे वय १५ वर्षे २३२ दिवस होते, आणि त्यावेळी हा विक्रम करणारा (पहिल्या सामन्यात शतकी खेळी) तो सर्वांत तरुण खेळाडू होता.{{संदर्भ हवा}} == आंतरराष्ट्रीय कारकीर्द == सचिनने आपला पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना १९८९ साली {{PAKc}} [[कराची]] येथे खेळला. त्या सामन्यात त्याने [[वासिम अक्रम]], [[इम्रान खान]], [[अब्दुल कादीर]] आणि [[वकार युनूस|वकार युनूससारख्या]] दिग्गज गोलंदाजांचा सामना केला. सचिनची आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमधील सुरुवात निराशाजनक झाली. वकार युनूस, ज्याचा सुद्धा हा पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना होता, त्याने सचिनला १५ धावांवर त्रिफळाचीत केले. याचे उट्टे सचिनने [[फैसलाबाद]] येथील [[कसोटी सामना|कसोटी]] सामन्यात आपले पहिले अर्धशतक झळकावून काढले. सचिनची आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमधील सुरुवातही खराब झाली. [[डिसेंबर १८]]ला झालेल्या आपल्या पहिल्या आंतरराष्ट्रीय सामन्यात खाते उघडण्यापूर्वीच (पुन्हा) वकार युनूसने त्याला बाद केले. वरील मालिकेनंतर [[न्यू झीलंड]]च्या दौऱ्यात त्याचे पहिले कसोटी शतक १२ धावांनी हुकले. त्या सामन्यात (नंतर भारताच्या प्रशिक्षकपदी आलेल्या) [[जॉन राईट]]ने सचिनचा झेल पकडला ज्यायोगे सचिन जगातला सर्वात तरुण शतकी खेळी करणारा खेळाडू बनण्यापासून वंचित राहिला. अखेर १९९० सालच्या [[इंग्लंड]]च्या दौऱ्यात सचिनने आपले पहिले कसोटी शतक झळकवले. परंतु ह्या काळात त्याच्याकडून फारश्या लाक्षणिक खेळ्या झाल्या नाहीत. तेंडुलकरला खरा सुर त्याच्या १९९१-९२ सालच्या [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] दौऱ्यात गवसला, ज्यात त्याने [[पर्थ]]मधील वेगवान आणि उसळत्या खेळपट्टीवर सुंदर शतकी खेळी केली. सचिनला आत्तापर्यंत कसोटी सामन्यांमध्ये ११ वेळा [[सामनावीर|सामनावीरा]]चा बहुमान मिळाला आहे व २ वेळा तो ([[बॉर्डर-गावसकर चषक|बॉर्डर-गावसकर चषकामध्ये]] {{AUSc}}) [[मालिकावीर]] राहिला आहे.{{संदर्भ हवा}} सचिनने आपले पहिले एकदिवसीय सामन्यांमधील शतक [[सप्टेंबर ९]], [[इ.स. १९९४]] साली [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] येथे, ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध नोंदवले. त्याला पहिले आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय शतक नोंदवण्यासाठी ७९ सामने वाट पहावी लागली. सचिन हा एकमेव असा खेळाडू आहे की ज्याने रणजी चषक, दुलिप चषक आणि इराणी चषकाच्या आपल्या पहिल्या सामन्यांमध्ये शतक झळकावले.{{संदर्भ हवा}} १९९७ साली [[विस्डेन]]ने सचिनला त्या वर्षीचा [[विस्डेनचा सर्वोत्तम वार्षिक क्रिकेट खेळाडू|सर्वोत्तम वार्षिक क्रिकेट खेळाडू]] घोषित केले. ह्याच वर्षी सचिनने पहिल्यांदा १००० कसोटी धावा केल्या. ह्याची सचिनने १९९९, २००१ आणि २००२ साली पुनरावृत्ती केली.{{संदर्भ हवा}} तेंडुलकरच्या नावे एका वर्षात १००० धावा करण्याचा विक्रम आहे. हा पराक्रम त्याने सहा वेळा केलेला आहे (१९९४, १९९६, १९९७, १९९८, २०००, २००३). १९९८ साली त्याने १८९४ एकदिवसीय धावा केल्या. हा त्याचा विक्रम अजून कोणीही मोडू शकलेला नाही.त्याने कसोटी मध्ये ४९ शतके तर वन -डे मध्ये ५१ शतकाचा विक्रम अजून कोणी मोडू शकला नाही. सचिनने वयाच्या अकराव्या वर्षी क्रिकेट स्वीकारले आणि १५ नोव्हेंबर १९८९ रोजी पाकिस्तानविरुद्ध कराची येथे सोळाव्या वर्षी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले आणि जवळजवळ चोवीस वर्षे आंतरराष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मुंबईचे प्रतिनिधित्व केले. २००२ मध्ये, कारकिर्दीच्या अर्ध्या पलीकडे, विस्डेन क्रिकेट खेळाडू्सच्या अ‍ॅलमॅनॅकने त्याला डॉन ब्रॅडमन आणि व्हिव्ह रिचर्ड्सच्या पाठोपाठ दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा वनडे फलंदाज म्हणून स्थान दिले. त्याच्या कारकिर्दीच्या शेवटी, सचिनने २०११ वल्ड कप जिंकणाऱ्या भारतीय संघाचा एक भाग होता, सहा वर्ल्डकपमध्ये भारतासाठी केलेला हा पहिला विजय. २००३ च्या दक्षिण आफ्रिकेत झालेल्या या स्पर्धेच्या आवृत्तीत त्याला यापूर्वी “प्लेयर ऑफ द टूर्नामेंट” म्हणून गौरविण्यात आले होते.{{संदर्भ हवा}} सचिनने १९९४ मध्ये अर्जुन पुरस्कार, १९९७ मध्ये राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार, भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान, १९९९ आणि २००० मध्ये अनुक्रमे पद्मश्री आणि पद्मविभूषण पुरस्कार, भारताचा चौथा आणि दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार. १६ नोहेंबर२०१३ रोजी झालेल्या अंतिम सामन्याच्या काही तासांनंतर पंतप्रधान कार्यालयाने त्यांना भारतरत्न, भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार देण्याचा निर्णय जाहीर केला. तो आत्तापर्यंतचा सर्वात तरुण प्राप्तकर्ता आणि पुरस्कार मिळविणारा प्रथम खेळाडू आहे. त्याने आयसीसी पुरस्कारांमध्ये वर्षातील सर्वोत्कृष्ट क्रिकेट खेळाडूसाठी सर गारफिल्ड सोबर्स करंडकही जिंकले. २०१२ मध्ये तेंडुलकर यांना भारतीय संसदेच्या वरील सभागृहात राज्यसभेवर उमेदवारी देण्यात आली. भारतीय वायुसेनेद्वारे ग्रुप कॅप्टनचा मानद रँक मिळवून देणारा तो पहिला खेळपटू आणि विमानचालन पार्श्वभूमी नसलेला पहिला माणूस होता. २०१२ मध्ये त्याला ऑर्डर ऑफ ऑस्ट्रेलियाचा मानद सदस्य म्हणून नियुक्त करण्यात आले. २०१० मध्ये, टाईम मासिकाने सचिनला “जगातील सर्वाधिक प्रभावशाली लोक” म्हणून निवडले जाणाऱ्या वार्षिक टाईम १०० च्या यादीमध्ये समाविष्ट केले. डिसेंबर २०१२ मध्ये सचिनने वनडेमधून निवृत्तीची घोषणा केली. ऑक्टोबर २०१३ मध्ये ट्वेन्टी -२० क्रिकेटमधून निवृत्त झाले आणि त्यानंतर वेस्ट इंडीज विरुद्ध मुंबईच्या वानखेडे स्टेडियमवर त्याने २०० वे कसोटी सामना खेळल्यानंतर १६ नोव्हेंबर २०१३ रोजी सर्व प्रकारच्या क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली. सचिनने एकूण ६६४ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने खेळले आणि ३४,३५७ धावा केल्या.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://sportsjagran.com/stats/stats-most-odi-runs|title=वनडे क्रिकेटमधील सर्वाधिक धावा|archive-url=https://sportsjagran.com/stats/stats-most-odi-runs|archive-date=4 मार्च 2021|access-date=8 मार्च 2021|url-status=live}}</ref> === गोलंदाजी === तेंडुलकर हा नियमितपणे गोलंदाजी करत नसला तरी त्याने १३२ आणि ३६५ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १४२ बळींची कामगिरी केली आहे. ज्यावेळेस महत्त्वाचे गोलंदाज अपयशी ठरत असतात त्यावेळेस सचिनला गोलंदाजी देण्यात येत असे. आणि बऱ्याच वेळेस तो बळी मिळविण्यात यशस्वी ठरत असे. जरी त्याची गोलंदाजीची सरासरी ५० च्या वर असली, त्याला 'जम बसलेली फलंदाजांची जोडी फोडण्याचा हातगुण असणारा गोलंदाज' समजण्यात येते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://content-ind.cricinfo.com/ci/content/story/93592.html|title=Injury-hit India take on Zimbabwe in crucial encounter|work=Cricinfo|access-date=2018-03-18|language=en}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bangladeshobserveronline.com/new/2004/08/02/sports.htm |title=Hosts toast guests to snatch Asia Cup |ॲक्सेसदिनांक=३ मे २०२१ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20040913201726/http://www.bangladeshobserveronline.com/new/2004/08/02/sports.htm |विदा दिनांक=2004-09-13 |url-status=live }}</ref> अनेक वेळा<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/2004-05/PAK_IN_IND/SCORECARDS/PAK_IND_ODI1_02APR2005.html|title=1st ODI, Pakistan tour of India at Kochi, Apr 2 2005 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}</ref> सचिनने घेतलेल्या बळींचा भारताच्या विजयामध्ये महत्त्वपूर्ण वाटा राहिला आहे. खालील सामन्यांमध्ये तेंडुलकरची गोलंदाजी प्रभावी ठरली - * १९९७-९८ सालच्या ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1997-98/OD_TOURNEYS/PTC/IND_AUS_PTC_ODI1_01APR1998.html|title=1st Match, Pepsi Triangular Series at Kochi, Apr 1 1998 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}</ref> मालिकेत कोची येथे ५ बळींची कामगिरी. २६९ धावांचे लक्ष्य समोर असताना ३१ व्या षटकात ऑस्ट्रेलियाची २०३/३ अशी मजबूत स्थिती होती. सचिनने १० षटकात केवळ ३२ धावा देऊन [[मायकेल बेव्हन]], [[स्टीव वॉ]], डी.एस.लेमन, [[टॉम मूडी]] आणि [[डीन मार्टिन]] ह्यांना बाद करून सामना भारताच्या बाजूने वळवला. * [[इ.स. १९९३|१९९३]] सालचे [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या]] सामन्यातील हिरो कप उपांत्य सामन्यामधील शेवटचे षटक. दक्षिण आफ्रिकेला सामना जिंकण्यासाठी एक षटक शिल्लक असताना ६ धावांची गरज होती. सचिनने त्या सामन्यात एकही धाव न देता तीन चेंडू टाकले व संपूर्ण षटकात केवळ तीन धावा देऊन भारताला सामना जिंकून अंतिम सामन्यात पोहोचण्यास मदत केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://usa.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1993-94/OD_TOURNEYS/CAB/IND_RSA_CAB_ODI-SEMI1_24NOV1993_MR |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-10-12 |archive-date=2004-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040726090630/http://usa.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1993-94/OD_TOURNEYS/CAB/IND_RSA_CAB_ODI-SEMI1_24NOV1993_MR |url-status=dead }}</ref> * शारजामध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्ध<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1991-92/OD_TOURNEYS/WLSTPY/WI_IND_WLSTPY_ODI5_22OCT1991.html|title=5th Match, Wills Trophy at Sharjah, Oct 22 1991 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18}}</ref> १० षटकांत ४/३४ची कामगिरी केली. त्यामुळे विंडीजचा डाव १४५ धावांत आटोपला. * आय सी सी १९९८ मधील उपांत्यपूर्व फेरीमध्ये ढाक्कामध्ये त्याने १२८ चेंडूंत १४१ धावा केल्यावर ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध ४ बळी मिळवून भारताचा उपांत्य फेरीमध्ये पोहोचण्याचा मार्ग. == प्रसिद्ध खेळी == === कसोटी क्रिकेट === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="1" style="width:60%;" |- style="background:#00f; color:#fff;" ! धावा ! प्रतिस्पर्धी ! ठिकाण (वर्ष) ! निकाल |- style="background:#87cefa;" | ११९ नाबाद | [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड|मॅंचेस्टर]] (१९९०) | अनिर्णित |- style="background:#87cefa;" | १४८ | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (१९९१-९२) | अनिर्णित |- style="background:#87cefa;" | ११४^* | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[डब्ल्यू ए सी ए मैदान|पर्थ]] (१९९१-९२) | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] |- style="background:#87cefa;" | १२२ | [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]] | [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|बर्मिंगहॅम]] (१९९६) | [[इंग्लंड क्रिकेट|इंग्लंड]] |- style="background:#87cefa;" | १६९ | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] | [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|केप टाऊन]] (१९९६-९७) | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] |- style="background:#87cefa;" | १५५ नाबाद | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चेन्नई]] (१९९७-९८) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | १३६ | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चेन्नई]] (१९९८-९९) | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] |- style="background:#87cefa;" | १५५ | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] | [[स्प्रिंगबॉक पार्क|ब्लूमफॉॅंटेन]] (२००१-०२) | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] |- style="background:#87cefa;" | १७६ | [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट|वेस्ट इंडीज]] | [[इडन गार्डन्स|कोलकाता]] (२००२-०३) | अनिर्णित |- style="background:#87cefa;" | २४१ नाबाद | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (२००४) | अनिर्णित |- style="background:#87cefa;" | १५४ नाबाद | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनी]] (२००८) | ऑस्ट्रेलिया |} ^* १८ वर्षाचा असताना [[डब्ल्यू ए सी ए मैदान|वाकाच्या]] उसळत्या खेळपट्टीवर खेळल्या गेलेल्या या खेळीला स्वतः तेंडुलकर आपली सर्वोत्त्कृष्ट खेळी मानतो. === एकदिवसीय क्रिकेटचा देव === {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="1" style="width:60%;" |- style="background:#00f; color:#fff;" ! धावा ! प्रतिस्पर्धी ! ठिकाण (वर्ष) ! निकाल |- style="background:#87cefa;" | ९० <ref>Cricinfo match report. World Cup, 1995/96, India v Australia 27 Feb 1996 http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/WORLD_CUPS/WC96/WC96-MATCHES/GROUP-A/AUS_IND_WC96_ODI19_27FEB1996.html</ref> | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[वानखेडे स्टेडियम|मुंबई]] (१९९६ वि.च.⁺) | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] |- style="background:#87cefa;" | १०४ | [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]] | [[बेनोनी]] (१९९७) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | १४३ | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८) | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] |- style="background:#87cefa;" | १३४ | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | १२४ | [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]] | [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|शारजाह]] (१९९८) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | १८६ नाबाद | [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]] | [[लाल बहादूर शास्त्री स्टेडियम|हैदराबाद]] (१९९९) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | ९८ | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] | [[सेंच्युरीयन]] (२००३ वि.च.) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | १४१ | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] | [[रावळपिंडी]] (२००४) | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] |- style="background:#87cefa;" | १२३ | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] | [[अमदाबाद|अमदावाद]] (२००५) | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] |- style="background:#87cefa;" | ९३ | [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंका]] | [[व्ही सी ए मैदान|नागपूर]] (२००५) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | २०० नाबाद | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] | [[कॅप्टन रूपसिंग स्टेडियम|ग्वाल्हेर]] (२०१०) | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |- style="background:#87cefa;" | ११४ | [[बांगलादेश क्रिकेट|बांगलादेश]] | [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान|मिरपूर]] (२०१२)** | [[भारतीय क्रिकेट|भारत]] |} ⁺वि.च.-विश्वचषक ^**आंतरराष्ट्रीय सामन्यांतील १००वे शतक == कामगिरी == [[चित्र:Sachin Tendulkar.png|right|thumb|250px|सचिन तेंडुलकरच्या कारकीर्दीचा आलेख]] === कसोटी क्रिकेट === तेंडुलकरच्या कसोटी कारकिर्दीतील ठळक कामगिरी, * विस्डेनतर्फे दुसऱ्या क्रमांकाच्या (डॉन ब्रॅडमननंतरच्या) सर्वोत्कृष्ट फलंदाजाचा बहुमान <ref name="Tribune1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/cricket/2002/dec/13wisden.htm|title=Tendulkar second-best ever: Wisden|website=www.रीडिफ.कॉम|access-date=2018-03-18}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * सर्वाधिक कसोटी शतकांचा (३५) विक्रम, जो आधी [[सुनील गावसकर]]च्या नावे होता (३४ शतके). हा विक्रम सचिनने [[दिल्ली]]मध्ये [[इ.स. २००५|२००५]] साली [[श्रीलंका|श्रीलंकेविरुद्ध]] खेळताना नोंदवला. * सर्वाधिक क्रिकेट मैदानांवर खेळाचा विक्रम: सचिन आत्तापर्यंत ५२ मैदानांवर कसोटी क्रिकेट खेळलेला आहे. हा आकडा [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] (४८), [[कपिल देव]] (४७), [[इंझमाम उल-हक|इंजमाम उल-हक]] (४६) आणि [[वसिम अक्रम]] (४५) पेक्षा जास्त आहे. * सर्वात जलद १०००० धावा कसोटी सामन्यांमध्ये करण्याचा विक्रम: हा विक्रम [[ब्रायन लारा]] आणि सचिन ह्या दोघांच्या नावे आहे. दोघांनीही हा विक्रम १९५ डावांमध्ये केला. * एकूण कसोटी धावांमध्ये पहिला क्रमांक . * सर्वोच्च फलंदाजीची सरासरी: ५३.७९. ही सरासरी कोणत्याही ११,००० धावा केलेल्या फलंदाजापेक्षा जास्त आहे. * सचिन हा १०,००० पेक्षा जास्त कसोटी धावा करणारा दुसरा भारतीय फलंदाज आहे. * त्याच्या नावे ३७ कसोटी [[बळी (क्रिकेट)|बळी]] आहेत ([[डिसेंबर १४]], [[इ.स. २००५|२००५]]). * दुसऱ्या क्रमांकाचा जलद ९,००० धावा करणारा फलंदाज. (ब्रायन लाराने ९००० धावा १७७ डावांमध्ये केल्या, सचिनने १७९ डावांमध्ये ती कामगिरी केली). * [[नोव्हेंबर १६]], [[इ.स. २०१३]] रोजी, आपली कारकीर्द सुरू केल्याच्या २४ वर्षे १ दिवसांनी तेंडुलकरने कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्ती घेतली. === एकदिवसीय क्रिकेट === तेंडुलकरच्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय कारकिर्दीतील ठळक कामगिरी: * सर्वात जास्त एकदिवसीय सामने खेळण्याचा विक्रम. * सर्वाधिक (५०) वेळा सामनावीर बनण्याचा विक्रम. * सर्वाधिक (८९ वेगवेगळ्या) मैदानांवर खेळण्याचा विक्रम. * सर्वाधिक धावा (१८४२६ धावा). * सर्वाधिक शतके (४९). * पुढील संघांविरुद्ध सर्वाधिक शतके: [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]], [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]], [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]], [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंका]] आणि [[झिम्बाब्वे क्रिकेट|झिम्बाब्वे]]. * १०,०००, ११,०००, १२,०००, १३,००० आणि १४,०००, १५,०००, १६,०००, १७,०००, १८,००० धावांचे लक्ष्य प्रथम आणि सर्वात जलद ओलांडणारा फलंदाज. * एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १५,००० धावांचा टप्पा पार करणारा एकमेव फलंदाज. * १०० डांवांमध्ये ५० अथवा अधिक धावा करणारा एकमेव फलंदाज. * १००हून अधिक [[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ([[मार्च २४]], [[इ.स. २०११|२०११]] पर्यंत १५४ बळी). * ज्या फलंदाजांनी सर्वाधिक वनडे (९६) अर्धशतक केले <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sportsjagran.com/stats/most-fifties-odi-cricket/|title=एकदिवसीय क्रिकेट : सबसे ज्यादा अर्धशतक बनाने वाले 5 बल्लेबाज|language=en-US|access-date=2021-05-02}}</ref> * भारतीय फलंदाजांमध्ये सर्वाधिक वैयक्तिक धावांचा विक्रम (१९९९ साली [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]]विरुद्ध केलेल्या १८६ धावा) * एका वर्षात १,००० अथवा जास्त धावा करण्याची कामगिरी सर्वाधिक वेळा करण्याचा विक्रम. ही कामगिरी त्याने आत्तापर्यंत सहा वेळा केलेली आहे - १९९४, १९९६, १९९७, १९९८, २००० आणि २००३. * १९९८ साली त्याने १,८९४ एकदिवसीय धावा केल्या. हा विक्रम आत्तापर्यंत कोणीही मोडू शकलेला नाही. * १९९८ साली त्याने ९ एकदिवसीय शतके झळकवली. इतकी शतके आत्तापर्यंत कोणत्याही फलंदाजाने व कोणत्याही एका वर्षात केलेली नाहीत. * फेब्रुवारी २०१० मध्ये दक्षिण अफ्रिकेविरुद्ध [[ग्वाल्हेर]]मध्ये एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासात प्रथमच २०० धावा फटकावण्याचा विक्रम. * १०,००० पेक्षा अधिक धावा केलेल्या फलंदाजांमध्ये सर्वाधिक फलंदाजीची सरासरी ([[मार्च २४]], [[इ.स. २०११|२०११]] पर्यंत). ''विश्वचषक'' * [[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषकाच्या इतिहासातील]] सर्वाधिक धावा (५९.७२ च्या सरासरीने १७३२ धावा). * [[क्रिकेट विश्वचषक, २००३|२००३ सालच्या विश्वचषकामध्ये]] मालिकावीर. * २००३ सालच्या विश्वचषकामध्ये ६७३ धावा. ह्या कोणीही कोणत्याही एका [[क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषकामध्ये]] केलेल्या धावांपेक्षा अधिक आहेत. २३ डिसेंबर २०१२मध्ये तेंडुलकरने एकदिवसीय क्रिकेटमधून निवृत्ती पत्करली. === आय.पी.एल. === तेंडुलकर [[इंडियन प्रीमियर लीग]]I.P.L.च्या [[मुंबई इंडियन्स]] संघाकडून त्यांचा ''आयकॉन प्लेयर'' म्हणून खेळतो. २००८ च्या आय.पी.एल. मोसमात पहिल्या तीन सामन्यात त्याला दुखापतीमुळे खेळता आले नाही. मे २६, २०१३ रोजी त्याने आय.पी.एल.मधून निवृत्ती जाहीर केली. === इतर === * सचिन तेंडुलकर हा [[तिसरा पंच|तिसऱ्या पंचाकडून]] धावचीत केला गेलेला पहिला फलंदाज आहे. हा निर्णय १९९२ साली दक्षिण आफ्रिकेमध्ये दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध खेळताना देण्यात आला. * सचिन हा (१९९२ साली) यॉर्कशायर [[क्रिकेट काउंटी क्लब]]मध्ये खेळणारा पहिला परदेशी फलंदाज आहे. * विशेष म्हणजे, विस्डेनने सचिनच्या एकाही कामगिरीची नोंद सर्वोच्च १०० फलंदाजीच्या खेळ्यांमध्ये केलेली नाही. *लॉरेस वर्ल्ड स्पोर्ट्स अवॉर्ड २०२०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.highonstudy.com/sachin-tendulkar-wins-laureus-world-sports-awards/|title=Indian Icon Sachin Tendulkar wins Laureus World Sports Awards 2020|संकेतस्थळ=Highonstudy.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-06}}</ref> * सचिनच्या नावावर अनेक न मोडता येणारे विक्रम आहेत. ==छायाचित्रे== <gallery mode=packed> File:Sachin tendulkar.jpg File:Sachin Tendulkar 1.jpg File:Sachin Tendulkar 3.jpg File:Sachin Tendulkar 2.jpg File:Sachin Tendulkar fielding.jpg File:Tendulkar batting against Australia, October 2010 (1), cropped.jpg File:Sachin at the other end.jpg File:Tendulkar six.jpg File:Tendulkar batting against Australia, October 2010 (1).jpg File:Tendulkar goes to 14,000 Test runs.jpg File:A Cricket fan at the Chepauk stadium, Chennai.jpg File:Cricket Partnership.jpg File:Tendulkar's.jpg File:Tendulkar shot.JPG File:Tendulkar closup.jpg File:Master Blaster at work.jpg </gallery> == सामनावीर पारितोषिके == === कसोटी क्रिकेटमध्ये १० पुरस्कार === :{| border=0 cellpadding=3 cellspacing=1 width=60% |- style="background:#00f; color:#fff;" ! दिनांक ! विरुद्ध संघ ! स्थळ |- style="background:#87cefa;" | [[ऑगस्ट ९]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] | [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंड]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड|ओल्ड ट्रॅफोर्ड]] |- style="background:#87cefa;" | [[फेब्रुवारी ११]] [[इ.स. १९९३|१९९३]] | [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंड]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[ऑक्टोबर २५]] [[इ.स. १९९५|१९९५]] | [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[मार्च ६]] [[इ.स. १९९८|१९९८]] | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[जानेवारी २८]] [[इ.स. १९९९|१९९९]] | [[पाकिस्तान क्रिकेट|पाकिस्तान]] | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|चिदंबरम स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[ऑक्टोबर २९]] [[इ.स. १९९९|१९९९]] | [[न्यू झीलंड क्रिकेट|न्यू झीलंड]] | [[सरदार पटेल स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[डिसेंबर २६]] [[इ.स. १९९९|१९९९]] | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[मेलबोर्न क्रिकेट मैदान]] |- style="background:#87cefa;" | [[फेब्रुवारी २४]] [[इ.स. २०००|२०००]] | [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट|दक्षिण आफ्रिका]] | [[वानखेडे स्टेडियम]] |- style="background:#87cefa;" | [[ऑक्टोबर ३०]] [[इ.स. २००२|२००२]] | [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट|वेस्ट इंडीज]] | [[इडन गार्डन्स|ईड्न गार्डन्स]] |- style="background:#87cefa;" | [[जानेवारी २]] [[इ.स. २००४|२००४]] | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलिया]] | [[सिडनी क्रिकेट मैदान]] |} === आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये ५२ पुरस्कार === :{| border=0 cellpadding=3 cellspacing=1 width=60% |- style="background:#00f; color:#fff;" ! # ! दिनांक ! विरुद्ध ! स्थळ |- style="background:#87cefa;" | १ | [[इ.स. १९९०|१९९०]]-[[इ.स. १९९१|९१]] | [[श्रीलंका]] | [[पुणे]] |- style="background:#87cefa;" | २ | [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]] | [[वेस्ट इंडीज]] | [[शारजा]] |- style="background:#87cefa;" | ३ | [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]] | [[दक्षिण आफ्रिका]] | [[कोलकाता]] |- style="background:#87cefa;" | ४ | [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]] | [[वेस्ट इंडीज]] | [[मेलबोर्न]] |- style="background:#87cefa;" | ५ | [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]] | [[पाकिस्तान]] | [[सिडनी]] |- style="background:#87cefa;" | ६ | [[इ.स. १९९१|१९९१]]-[[इ.स. १९९२|९२]] | [[झिम्बाब्वे]] | [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड]] |- style="background:#87cefa;" | ७ | [[इ.स. १९९३|१९९३]]-[[इ.स. १९९४|९४]] | [[न्यू झीलंड]] | [[ऑकलंड]] |- style="background:#87cefa;" | ८ | [[इ.स. १९९४|१९९४]] | [[ऑस्ट्रेलिया]] | [[कोलंबो]] |- style="background:#87cefa;" | ५० | [[मार्च १६]] [[इ.स. २००४|२००४]] | [[पाकिस्तान]] | [[रावळपिंडी]] |- style="background:#87cefa;" | ५१ | [[जुलै २१]] [[इ.स. २००४|२००४]] | [[बांगलादेश]] | [[सिंहली स्पोर्टस क्लब मैदान]] |- style="background:#87cefa;" | ५२ | [[सप्टेंबर १४]] [[इ.स. २००६|२००६]] | [[वेस्ट इंडीज]] | [[कुआलालंपूर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://content-ind.cricinfo.com/dlfcup/engine/match/256607.html |title=2nd Match: India v West Indies at Kuala Lumpur, Sep 14, 2006 |प्रकाशक=Content-ind.cricinfo.com |date= |accessdate=2012-08-10 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006225819/http://content-ind.cricinfo.com/dlfcup/engine/match/256607.html |url-status=dead }}</ref> |} == पाकिस्तानविरुद्धची कामगिरी == भारताच्या पारंपरिक प्रतिस्पर्धी पाकिस्तानविरुद्ध सचिनची कामगिरी हा नेहमीच टीकेचा विषय राहिला आहे. भारत-पाकिस्तान सामन्यांमध्ये दोन्ही संघांच्या खेळाडूंवर नेहमीच दडपण असते आणि एकमेकांवर कुरघोडी करण्याच्या प्रयत्‍नात खेळाडू आपल्या खेळाचे सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शन करतात असे समजले जाते. तेंडुलकर आत्तापर्यंत पाकिस्तानशी १६ कसोटी सामने खेळला आहे. ह्या सामन्यांमध्ये त्याने ३९.९१ च्या सरासरीने ९१८ धावा केल्या आहेत. त्याच्या एकूण सरासरीपेक्षा (५५.३९) ही सरासरी कमी आहे. पाकिस्तानविरुद्धचा त्याची सर्वोच्च कसोटी धावसंख्या १९४; ही सुद्धा त्याच्या एकंदरीत सर्वोच्च धावसंख्येपेक्षा (२४८) कमी आहे. एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सचिनची कामगिरी त्यामानाने चांगली आहे. त्याने पाकिस्तानविरुद्धच्या ६१ एकदिवसीय सामन्यांमध्ये ३८.५८ च्या सरासरीने २१२२ धावा केल्या आहेत. त्याच्या एकंदरीत एकदिवसीय सामन्यांची सरासरी ४४.२० आहे. == टीका आणि अलीकडील कामगिरी == विस्डेनने आपल्या २००५ सालच्या अंकात सचिनबद्दल पुढील वक्तव्य केले, ''मुंबईच्या खेळपट्टीवरील सचिनची ५५ धावांची ऑस्ट्रेलियाविरुद्धची खेळी सोडली, तर सचिनची २००३ नंतरची फलंदाजी पाहणे हा तितकासा उत्कंठावर्धक अनुभव नव्हता. २००३ सालानंतर सचिनच्या फलंदाजीत राजेशाही, आक्रमक व जोशपूर्णवरून यांत्रिक व बचावात्मक असे स्थित्यंतर येत गेले.'' वरील टीका सचिनच्या आत्ताच्या कामगिरीची तुलना त्याच्या १९९४-९९ काळाच्या कामगिरीशी करून (ज्यावेळेस सचिन खेळाच्या दृष्टीने ऐन तारुण्यात म्हणजे २० ते २५ वर्षे वयाचा होता अशावेळी) झालेली दिसते. तेंडुलकरला १९९४ साली [[ऑकलंड]] येथे न्यू झीलंडविरुद्ध फलंदाजीसाठी सलामीला पाठवण्यात आले <ref>Cricinfo Ind v NZ Mar 27, 1994 match report http://www.cricinfo.com/link_to_database/ARCHIVE/1993-94/IND_IN_NZ/IND_NZ_ODI2_27MAR1994.html</ref>. त्यावेळी त्याने ४९ चेंडूंत ८२ धावा केल्या. ही सचिनच्या सुवर्णयुगाची नांदी होती. तिची परिणती १९९८-९९ सालच्या ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या धडाकेबाज खेळामध्ये झाली. ह्या सचिनच्या कामगिरीनंतर ऑस्ट्रेलियाचा फिरकी गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] गमतीत म्हणाला होता की सचिननामक फलंदाजीच्या झंझावाताची मला भयानक स्वप्ने पडतात.<ref>SportNetwork.net http://www.sportnetwork.net/main/s119/st62164.htm. ''Down Memory Lane - Shane Warne's nightmare''. Nov 29, 2004</ref>. भारताच्या १९९९ सालच्या पाकिस्तान दौऱ्यात सचिनचे पाठदुखीचे दुखणे उफाळून आले. ह्यात भारताला [[चेपॉक]]मधील सामन्यात सचिनने शतक झळकवले असतानाही ऐतिहासिक पराभव स्वीकारावा लागला. ह्यातच भरीस भर म्हणजे, १९९९ चे [[क्रिकेट विश्वकप]]चे सामने चालू असताना सचिनचे वडील, प्राध्यापक [[रमेश तेंडुलकर]] ह्यांचे निधन झाले. त्यानंतर [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]कडून कप्तानपद स्वीकारलेल्या सचिनचा भारतीय संघ ऑस्ट्रेलियाच्या दौऱ्यावर गेला. तिथे त्याच्या संघाला नुकतेच विश्वविजेतेपद पटकावलेल्या यजमान संघाकडून ३-० असा दारुण पराभव स्वीकारावा लागला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1999-2000/IND_IN_AUS/SCORECARDS/IND_AUS_T2_26-30DEC1999.html|title=2nd Test, India tour of Australia at Melbourne, Dec 26-30 1999 {{!}} Match Summary {{!}} ESPNCricinfo|website=ESPNcricinfo|access-date=2018-03-18|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011205320/http://aus.cricinfo.com/db/ARCHIVE/1999-2000/IND_IN_AUS/SCORECARDS/IND_AUS_T2_26-30DEC1999.html|url-status=dead}}</ref>. त्यानंतर तेंडुलकरने कप्तानपदाचा राजीनामा दिला आणि [[सौरव गांगुली]]ने भारतीय संघाच्या कप्तानपदाची धुरा सांभाळली. २००३ सालच्या विश्वचषक स्पर्धेमध्ये सचिनने ११ सामन्यांमध्ये ६७३ धावा केल्या. ह्या खेळीमुळे भारतीय संघाला अंतिम सामन्यात पोहोचण्यास मदत झाली. ऑस्ट्रेलियाने ह्या मालिकेत विश्वचषकावर आपली मक्तेदारी कायम ठेवली असली तरी तेंडुलकरला मालिकावीरचा सन्मान मिळाला. २००३-२००४ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यात भारत-ऑस्ट्रेलियादरम्यानची मालिका अनिर्णित राहिली. ह्यातील शेवटच्या कसोटी सामन्यात तेंडुलकरने [[सिडनी क्रिकेट मैदान|सिडनीमध्ये]] द्विशतक झळकावले. १-१ अशाप्रकारे अनिर्णित राहिलेल्या ह्या मालिकेमध्ये [[राहुल द्रविड]]ला मालिकावीराचा बहुमान मिळाला. २००४ साली [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|ऑस्ट्रेलियाने]] भारताचा दौरा केला. त्यावेळी सचिनचे कोपराच्या हाडाचे (tennis elbow) दुखणे वाढले आणि त्याला पहिल्यांदाच पहिल्या दोन कसोटी सामन्यांना मुकावे लागले. मुंबईमधल्या कसोटी सामन्यात सचिनच्या कामगिरीच्या जोरावर भारताने ऑस्ट्रेलियाला हरवून आपली प्रतिष्ठा राखली. कारण त्यापूर्वीच ऑस्ट्रेलियाने चेन्नईमधील कसोटी सामना अनिर्णित ठेवून मालिका २-१ अशी खिशात घातली होती. हल्लीच तेंडुलकरला आपल्या दुखापत झालेल्या खांद्यावर शस्त्रक्रिया करवून घ्यावी लागली. त्यामुळे त्याला २००६ मधील {{WINc}} दौऱ्यापासून सक्तीने दूर राहावे लागले. सध्याच्या काळात, विस्डेनने म्हटल्याप्रमाणे, सचिनच्या खेळात पूर्वीसारखी आक्रमकता राहिली नाही. ह्याला सचिनचे वाढते वय कारणीभूत आहे का हा सचिनच्या सततच्या १७ वर्षे खेळाच्या दुखापतींचा परिणाम आहे, ह्याबद्दल तज्ज्ञांमध्ये मतभेद आहेत. १० डिसेंबर २००५ रोजी [[फिरोजशाह कोटला मैदान|फेरोज शाह कोटला]] मैदानावर [[श्रीलंका क्रिकेट|श्रीलंकेविरुद्ध]] आपले उच्चांकी ३५वे कसोटी शतक झळकवून त्याने आपल्या चाहत्यांना खूष केले. परंतु त्यानंतरच्या भारताच्या पाकिस्तान दौऱ्यामध्ये त्याने तीन कसोटी सामन्यांमध्ये केवळ २१ च्या सरासरीने धावा जमवल्यावर सचिनच्या अलीकडच्या कामगिरीवर अनेकांनी शंका घेतली. [[फेब्रुवारी ६]] [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी तेंडुलकरने पाकिस्तानविरुद्धच्या सामन्यामध्ये आपले ३९ वे एकदिवशीय शतक झळकवले. सध्या तेंडुलकर सर्वोच्च एकदिवशीय शतके झळकवणाऱ्यांपैकी दुसऱ्या स्थानावर असलेल्या सौरव गांगुलीपेक्षा १६ शतकांनी पुढे आहे. ह्या कामगिरीनंतर ११ फेब्रुवारीला त्याने पाकिस्तानविरुद्धच्या दुसऱ्या एकदिवशीय सामन्यात जलद ४१ धावा जमवल्या आणि त्यानंतर १३ फेब्रुवारी २००६ला लाहोरमध्ये प्रतिकूल परिस्थितीत सचिनने ९५ धावा केल्या. हा एक नेत्रसुखद फलंदाजीचा अनुभव होता. [[मार्च १९]] [[इ.स. २००६]] रोजी आपल्या घरच्या [[वानखेडे स्टेडियम|वानखेडे खेळपट्टीवर]] [[इंग्लिश क्रिकेट|इंग्लंडविरुद्ध]] तिसऱ्या कसोटी सामन्यातील पहिल्या डावात २२ चेंडूंत केवळ १ धाव करून बाद झाल्यावर, प्रेक्षकातल्या एका गटाकडून तेंडुलकरविरुद्ध हुल्लडबाजी करण्यात आली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|title=sachin tendulkar booed by wankhede crowd {{!}}|website=www.indiadaily.org|language=en-US|access-date=2018-03-18|archive-date=2006-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20061011174138/http://www.indiadaily.org/entry/sachin-tendulkar-booed-by-wankhede-crowd/|url-status=dead}}</ref>. असा अपमान सचिनला त्याच्या खेळाबद्दल पहिल्यांदा बघावा लागला. अलबत, त्याच कसोटी सामन्यातील दुसऱ्या डावात फलंदाजीसाठी येताना सचिनचे प्रेक्षकांनी स्वागत केले. परंतु ह्या तीन कसोटी सामन्यांच्या मालिकेत सचिनला एकही अर्धशतक करता आले नाही. शिवाय त्याच्या खांद्याच्या दुखापतीवरील शस्त्रक्रियेमुळे त्याच्या भविष्यातील फलंदाजीच्या कामगिरीसंदर्भात प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात आले. [[जेफरी बॉयकॉट]]ने (Geoffrey Boycott) सचिनच्या कामगिरीविषयी अतिशय परखड अशी प्रतिक्रिया दिली: "सचिन तेंडुलकर हा सध्या त्याच्या सर्वात खराब फॉर्ममध्ये आहे...आता तो अजून दोन महिने संघाबाहेर बसणार असेल, तर मला असे वाटते की तो त्याच्या पूर्वीच्या दैदीप्यमान कामगिरीला साजेसा खेळ करणे अशक्य आहे."<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Playing-five-bowlers-weakens-the-batting/article15737472.ece|title=Playing five bowlers weakens the batting|date=2006-03-23|work=द हिंदू|access-date=2018-03-18|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> [[मे २३]] [[इ.स. २००६]] रोजी प्रायोजित तंदुरुस्तीची चाचणी न घेण्याचा निर्णय घेतल्यावर, सचिनने असे घोषित केले की तो कॅरिबियन बेटांच्या टूरला जाणार नाही. परंतु ऑगस्टमधील पुनरागमनाच्या दृष्टीने त्याने लॅशिंगस XI तर्फे पाच सामन्यांच्या मालिकेमध्ये खेळण्याचा निर्णय घेतला. त्या पाच सामन्यांमध्ये त्याने अनुक्रमे १५५, १४७ (रिटायर्ड), ९८, १०१ (रिटायर्ड) आणि १०५ अशा १०० पेक्षा जास्त सरासरीने धावा केल्या आणि ह्या सर्व सामन्यांमध्ये त्याची धावसंख्या सर्वोच्च होती. शेवटी जुलै २००६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाकडुन]] ([[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|BCCI]]) असे घोषित करण्यात आले की, शिबिरात सामील झाल्यानंतर सचिनने आपल्या दुखापतींवर मात केली आहे आणि तो संघाच्या निवडीसाठी पात्र आहे. सप्टेंबर १४ २००६ मधील सचिनच्या पुनरागमनाच्या सामन्यामध्ये त्याने वेस्ट इंडीजविरुद्ध ४० वी शतकी खेळी करून त्याच्या टीकाकारांची वाचा बंद केली. ह्या सामन्यात त्याने १४८ चेंडूंत १४१ धावा जरी केल्या असल्या तरी पावसामुळे व्यत्यय आल्यामुळे वेस्ट इंडीजने हा सामना ड-लु (डकवर्थ लुईस) नियमानुसार जिंकला. जानेवारी २००७ मध्ये सचिनने आपले ४१ वे शतक ७६ चेंडुंमध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्ध पूर्ण केले. तेंडुलकर आता सर्वोच्च एकदिवसीय शतकवीरांमध्ये आपल्या प्रतिस्पर्ध्यापेक्षा ([[सनथ जयसूर्या]]) १८ शतकांनी पुढे आहे. आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://usa.cricinfo.com/db/STATS/ODIS/BATTING/ODI_MOST_100S.html |title=Records &#124; One-Day Internationals &#124; Batting records &#124; Most hundreds in a career &#124; ESPN Cricinfo |प्रकाशक=Usa.cricinfo.com |date= |accessdate=2012-08-10 |archive-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070706011415/http://usa.cricinfo.com/db/STATS/ODIS/BATTING/ODI_MOST_100S.html |url-status=dead }}</ref>. [[वेस्ट इंडीज]]मधील [[क्रिकेट विश्वचषक, २००७|२००७ सालच्या क्रिकेट विश्वचषकामध्ये]] द्रविडच्या नेतृत्वाखाली तेंडुलकर आणि [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारतीय संघाची]] कामगिरी अतिशय निराशाजनक झाली. प्रशिक्षक ग्रेग चॅपेलनी खालच्या क्रमांकावर फलंदाजीसाठी पाठविल्यावर सचिनने अनुक्रमे ७([[बांगलादेश क्रिकेट|बांगलादेश]]), ५७* ([[क्रिकेट बर्म्युडा|बर्म्युडा]]) आणि ० ([[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]]) अशा धावा केल्या. ह्याचा परिणाम म्हणून माजी ऑस्ट्रेलियन कप्तान व तत्कालिन भारतीय क्रिकेट संघाचे प्रशिक्षक असलेल्या [[ग्रेग चॅपेल|ग्रेगचा]] भाऊ [[इयान चॅपल|इयान चॅपेल]]ने मुंबईच्या मीडडे वर्तमानपत्राच्या आपल्या स्तंभातून तेंडुलकरला निवृत्ति घेण्याचा सल्ला दिला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6509767.stm |title=BBC SPORT &#124; Cricket &#124; Tendulkar faces calls to retire |प्रकाशक=BBC News |date=2007-03-30 |accessdate=2012-08-10}}</ref>. लगेचच त्यानंतरच्या बांगलादेशविरुद्धच्या मालिकेमध्ये सचिनला मालिकावीर म्हणून बहुमान मिळाला. सध्या तो आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांमध्ये १४००० व १५,००० धावा करणारा एकमेव फलंदाज आहे. कसोटी सामन्यांत ५० शतके करणारा तेंडुलकर एकमेव फलंदाज आहे. १६ मार्च २०१२ रोजी बांगलादेश विरुद्ध एक दिवसीय सामन्यामध्ये शतक करून आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये १०० शतके पूर्ण केली. शंभरावे शतक पूर्ण करण्यासाठी त्याला १ वर्ष आणि चार दिवस वाट पहावी लागली. तेंडुलकरने [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. २०१३]] रोजी आपला २००वा कसोटी सामना खेळून झाल्यावर क्रिकेटमधून आपली निवृत्ती जाहीर केली. == वैयक्तिक जीवन == काही वर्षापूर्वी मित्रांनी एकमेकांची ओळख करून दिल्यावर १९९५ साली सचिनचा विवाह आनंद मेहता ह्या गुजराती उद्योगपतींच्या अंजली (व्यवसायाने बालरोगतज्ज्ञ असलेल्या) यांच्याशी झाला. त्यांना सारा (ऑक्टोबर १९९७) आणि अर्जुन (२३ सप्टेंवर २०००) अशी दोन मुले आहेत. सचिन आपल्या सासूतर्फे चालवल्या जाणाऱ्या अपनालय नामक मुंबईच्या स्वयंसेवी संस्थेमार्फत दरवर्षी २०० गरजू मुलांना आर्थिक अथवा इतर मदत करतो. प्रसारमाध्यमांमध्ये सचिनच्या ह्या कार्याविषयी पराकोटीची उत्सुकता असली तरी सचिन आपल्या ह्या कामांविषयी गोपनीयता बाळगणेच पसंत करतो. तेंडुलकर बरेचदा आपली [[फेरारी ३६० मॉडेना]] मुंबईमध्ये फिरण्यासाठी काढताना दिसला आहे. (ही गाडी त्याला [[फियाट]] कंपनीतर्फे [[मायकल शूमाकर]]च्या हस्ते भेट देण्यात आली. [[कस्टम]]ने ह्या गाडीवरील करावर सूट दिल्यामुळे ह्या गाडीचे प्रकरण सचिनसाठी डोकेदुखी ठरले होते. शेवटी फियाटने कर भरून हे प्रकरण मिटवले.) ==राजकीय कारकीर्द== सचिन यांची [[राज्यसभा]] सदस्य म्हणून २०१२ मध्ये नियुक्ती झाली. २१ डिसेंबर २०१७ रोजी प्रथमच संसदेच्या अधिवेशनादरम्यान राज्यसभेत सचिन तेंडुलकर भाषण करणार होते. परंतु पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ह्यांनी माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग ह्यांच्याविषयी केलेल्या वक्तव्याबद्दल माफी मागावी अशी मागणी करणाऱ्या खासदारांच्या गोंधळामुळे सदर भाषण सचिन तेंडुलकर ह्यांना करता आले नव्हते.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/NAT-DEL-HDLN-sachin-tendulkar-first-speech-at-rajya-sabha-halted-due-to-disruption-5774541-PHO.html |title=राज्यसभा पीचवर सचिनचे खाते उघडलेच नाही; खा. सचिन भाषणासाठी प्रथमच उभारला, पण गोंधळात शब्दही नाही |प्रकाशक=दिव्य मराठी (https://divyamarathi.bhaskar.com/) |दिनांक= २२ डिसेंबर २०१७ |ॲक्सेसदिनांक=२७ जानेवारी २०१८}} </ref> शेवटी त्यांनी आपले भाषण त्याच दिवशी फेसबुकावरून चित्रफितीच्या स्वरूपात प्रसिद्ध केले.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.facebook.com/SachinTendulkar/videos/1753046098052915/ |title=भारतातील खेळाचे भवितव्य आणि खेळण्याचा अधिकार ह्या विषयावरील सचिन तेंडुलकर ह्यांच्या भाषणाची त्यांच्या फेसबुक पानावरील चित्रफीत |प्रकाशक=सचिन तेंडुलकर ह्यांचे फेसबुक खाते |दिनांक= २२ डिसेंबर २०१७ |ॲक्सेसदिनांक=२७ जानेवारी २०१८}} </ref> == सन्मान == * [[भारतरत्न]] पुरस्कार * २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये तेंडुलकर सातव्या क्रमांकावर होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-06-06 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> *1994 मध्ये सचिन तेंडुलकरांना अर्जुन पुरस्कार प्राप्त झाला. *1997 मध्ये राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार मिळविणारे सचिन हे पहिले क्रिकेट खेळाडू बनले. *1999 मध्ये यांना पद्मश्री पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले. *2001 मध्ये महाराष्ट्र भुषण पुरस्कार देण्यात आला. *2008 मध्ये पद्मविभूषण पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले. *2010 मध्ये एलजी पीपल्स चॉईस अवॉर्ड प्राप्त झाला. *2011 मध्ये क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इअर पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले याची चर्चा कौतुकास्पद होती. ==पुस्तके== * [[इंद्रनील राय]] यांनी सचिन तेंडुलकरांवर एक त्यांच्याच नावाचे [[इंग्रजी]] [[पुस्तक]] लिहिले आहे. * चिरंजीव सचिन ([[द्वारकानाथ संझगिरी]]) ==चित्रपट== सचिन तेंडुलकरच्या आयुष्यावर ‘[[सचिन: अ बिलियन ड्रीम्स]]’ नावाचा माहितीपटवजा चित्रपट निघाला आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शन जेम्स अर्सकिन यांचे आहे. मूळ इंग्रजीत असलेला हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांत डब झाला आहे. == हे सुद्धा पहा == * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] * [[सचिन तेंडुलकरच्या क्रिकेटमधील विक्रमांची यादी]] * [[जागत्या स्वप्नाचा प्रवास]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{विकिक्वोट}} * {{ट्विटर|sachin_rt}} * [[फेसबुक]]वरील अधिकृत पेज - [http://www.facebook.com/SachinTendulkar सचिन तेंडुलकर] * [http://www.cricinfo.com/db/PLAYERS/IND/T/TENDULKAR_SR_06001934 क्रिकइन्फो प्रोफाइल] * [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/in_depth/2001/india_v_australia/1253003.stm BBC's article on Tendulkar after 2000-01 Border-Gavaskar Trophy] {{राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार}} {{भारतरत्‍न}} {{Navboxes colour |bg=gold |fg=navy |title= पुरस्कार व विक्रम |list1= {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]]|वर्ष=[[इ.स. १९९६]]–[[इ.स. १९९८]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[मोहम्मद अझहरुद्दीन]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]]|वर्ष=[[इ.स. १९९९]]–[[इ.स. २०००]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[सौरव गांगुली]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[लिएंडर पेस]] आणि [[नमीर्क्पाम कुंजुराणी]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=[[राजीव गांधी खेलरत्‍न]]| वर्ष=१९९७/९८}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[ज्योतिर्मयी सिकदर]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[अनिल कुंबळे]]}} {{क्रम-शीर्षक|title=भारतीय पुरस्कार [[विस्डेन क्रिकेट खेळाडू ऑफ द इयर]]|वर्ष=१९९७}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[राहुल द्रविड]]}} {{क्रम-शेवट}} {{५०च्या वर कसोटी सामन्यांची सरासरी असलेले भारतीय फलंदाज}} {{१०००० धावा कसोटी सामने}} {{१०००० धावा एकदिवसीय सामने}} }} {{Navboxes colour |title= भारतीय संघ |bg = #0077FF |fg = #FFFF40 |bordercolor= |list1={{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २०११}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००७}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, २००३}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९९}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९६}} {{भारतीय संघ - क्रिकेट विश्वचषक, १९९२}} }} {{मुंबई इंडियन्स संघ २००८}} {{मुंबई इंडियन्स संघ २०१० २०-२० चँपियन्स लीग}} {{DEFAULTSORT:तेंडुलकर, सचिन}} [[वर्ग:सचिन तेंडुलकर| ]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे नायक]] [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय कसोटी फलंदाज]] [[वर्ग:विस्डेन वार्षिक क्रिकेटवीर]] [[वर्ग:यॉर्कशायरचे फलंदाज]] [[वर्ग:भारताचे विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:१९९२ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:१९९६ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:१९९९ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:२००३ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:२००७ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:२०११ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारताचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारताचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:महाराष्ट्र भूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय कसोटी क्रिकेट कर्णधार]] [[वर्ग:मुंबई इंडियन्स क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] eycmzph08h51ew95x8q2jm7fyrp9cpi 0 5218 2711556 2675624 2026-09-23T12:08:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711556 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = विश्वनाथन आनंद | image = [[File:Viswanathan Anand (2016) (cropped).jpeg|290px]] | caption = २०१६ मध्ये आनंद | birthname = विश्वनाथन आनंद<ref>{{Cite web|date=1 January 2004|title='I start off playing for India. And that's it.Beyond that, the game just takes over'|url=http://archive.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=38320&pn|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514174615/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=38320&pn|archive-date=14 May 2011|access-date=6 August 2020|website=Indian Express}}</ref> | occupation = [[ग्रॅंडमास्टर (बुद्धिबळ)|बुद्धिबळ ग्रॅंडमास्टर]] | spouse = {{marriage|अरुणा आनंद|1996}} | children = आनंद अखिल (मुलगा) | module = '''बुद्धिबळ कारकीर्द''' {{infobox chess player| embed = yes |playername= विश्वनाथन आनंद |datebirth = {{Birth date and age|1969|12|11|df=yes}} |placebirth = [[चेन्नई]], [[तमिळनाडू]], भारत |title = [[ग्रँडमास्टर (बुद्धिबळ)|ग्रँडमास्टर]] -१९८८ |worldchampion = २०००-२००२ ([[फिडे]]), २००७-२०१३ (निर्विवाद) |womensworldchampion = |rating = [https://ratings.fide.com/profile/5000017 २७४३]<br /><small>(क्र. १२, [[डिसेंबर]] [[इ.स. २०२५]] फिडे गुणांकन यादी)</small> |peakrating = २८१७ ([[मार्च]] [[इ.स. २०११]]) }} | office = [[जागतिक बुद्धिबळ महासंघ|आंतरराष्ट्रीय बुद्धिबळ महासंघाचे]] (फिडे) उपाध्यक्ष | president = अर्कादी ड्वोर्कोविच | term_start = ७ ऑगस्ट २०२२ | term_end = | predecessor = | successor = | alma_mater = लोयोला कॉलेज, चेन्नई }} '''विश्वनाथन आनंद''' (तामिळ: விசுவநாதன் ஆனந்த்) हे भारतीय [[बुद्धिबळ]] [[ग्रँडमास्टर]] आहेत. १९८८ मध्ये ते भारताचे पहिले [[ग्रँडमास्टर]] बनले. ते २८०० च्या ''एलो रेटिंगला'' मागे टाकणाऱ्या मोजक्याच खेळाडूंपैकी एक आहेत. हा पराक्रम त्यांनी २००६ मध्ये केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ratings.fide.com/profile/5000017/chart|title=Anand, Viswanathan|website=ratings.fide.com|access-date=2022-01-11}}</ref> तो १९८८ मध्ये भारतातील पहिले ग्रँडमास्टर बनले आणि इतिहासातील [[सर्वोच्च फिडे मानांकनांनुसार बुद्धिबळपटूंची यादी|आठवे सर्वोच्च गुणांकीत]] बुद्धिबळपटू आहेत. २०२२ मध्ये, ते [[फिडे]] चे उपाध्यक्ष म्हणून निवडून आले. भारतात बुद्धिबळ लोकप्रिय करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका आहे.<ref>{{Cite news |date=2019-12-11 |title=Proud I could popularize chess in India: Viswanathan Anand |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/chess/proud-i-could-popularize-chess-in-india-viswanathan-anand/articleshow/72468341.cms |access-date=2025-02-04 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bristow (VOB96) |first=Vanessa |date=2024-05-15 |title=Viswanathan Anand. The History And Legacy Of A True Game Changer |url=https://www.chess.com/blog/TheKiwiHobbit/viswanathan-anand-the-history-and-legacy-of-a-true-game-changer |access-date=2025-02-04 |website=Chess.com |language=en-US}}</ref> आनंद यांनी पाच वेळा [[जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा]] जिंकली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.chessgames.com/player/viswanathan_anand.html|title=The chess games of Viswanathan Anand|website=www.chessgames.com|access-date=2022-01-11}}</ref> त्याने [[फिडे जागतिक बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा २०००]] जिंकण्यासाठी सहा खेळांच्या सामन्यात [[अलेक्झी शिरोव्ह|अलेक्झी शिरोव्हचा]] पराभव केला आणि २००२ पर्यंत हे विजेतेपद राखले. ते २००७ मध्ये निर्विवाद विश्वविजेता बनले आणि २००८ मध्ये [[व्लादिमिर क्रॅमनिक|व्लादिमीर क्रॅमनिक]], २०१० मध्ये [[वेसेलिन टोपालोव]] आणि २०१२ मध्ये [[बोरिस गेलफांड]] यांना हरवून विजेतेपद राखले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://moscow2012.fide.com/|title=mos|url-status=live}}</ref> २०१३ मध्ये, त्यांनी आव्हानवीर [[मॅग्नस कार्लसन|मॅग्नस कार्लसनकडून]] विजेतेपद गमावले, आणि [[२०१४ कँडिडेट्स स्पर्धा]] जिंकल्यानंतर २०१४ मध्ये त्याने कार्लसनकडून पुन्हा सामना गमावला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.chessvibes.com/candidates%E2%80%99-r13-anand-draws-clinches-rematch-with-carlsen|title=Candidates’ R13: Anand Draws, Clinches Rematch with Carlsen {{!}} ChessVibes|date=2015-01-11|website=web.archive.org|access-date=2022-01-11|archive-date=2015-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150111220728/http://www.chessvibes.com/candidates%E2%80%99-r13-anand-draws-clinches-rematch-with-carlsen|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111220728/http://www.chessvibes.com/candidates%E2%80%99-r13-anand-draws-clinches-rematch-with-carlsen |date=2015-01-11 }}</ref> एप्रिल २००६ मध्ये, क्रॅमनिक, टोपालोव आणि गॅरी कास्पारोव्ह यांच्यानंतर फिडे मानांकन यादीत २८०० एलो मार्क पार करणारे आनंद इतिहासातील चौथा खेळाडू बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://chess-db.com/public/top100alltime.jsp|title=cdb|url-status=dead|access-date=2022-01-11|archive-date=2014-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140306180116/http://chess-db.com/public/top100alltime.jsp}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140306180116/http://chess-db.com/public/top100alltime.jsp |date=2014-03-06 }}</ref> त्यांनी २१ महिने पहिल्या क्रमांकावर कब्जा केला, हा रेकॉर्डवरील सहाव्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा कालावधी आहे. लहानपणी खेळण्याच्या वेगवान गतीसाठी ओळखल्या जाणाऱ्या, आनंद यांनी १९८०च्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत "''लाइटनिंग किड''" हे नाव कमावले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india/viswanathan-anand-the-lightning-kid/story-Yz7RlhmPIec7KwAHo3BICO.html|title=Viswanathan Anand: The Lightning Kid|date=2012-05-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-11}}</ref> तेव्हापासून ते एक सार्वत्रिक खेळाडू म्हणून विकसित झाले आहेण आणि अनेकजण त्यांना त्यांच्या पिढीतील सर्वात मोठा वेगवान बुद्धिबळपटू मानतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/anand-worlds-best-rapid-chess-player-salgaocar/408342|title=Anand world's best rapid chess player: Salgaocar|website=outlookindia.com|access-date=2022-01-11|archive-date=2020-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727222112/https://www.outlookindia.com/newswire/story/anand-worlds-best-rapid-chess-player-salgaocar/408342|url-status=dead}}</ref> त्याने २००३ आणि २०१७ मध्ये [[जागतिक रॅपिड अजिंक्यपद स्पर्धा]], २००० मध्ये [[जागतिक ब्लिट्झ अजिंक्यपद स्पर्धा|जागतिक ब्लिट्झ चषक]], आणि इतर अनेक उच्च-स्तरीय रॅपिड आणि ब्लिट्झ स्पर्धा जिंकल्या. आनंद हे १९९१-९२ मध्ये [[मेजर ध्यान चंद खेलरत्न पुरस्कार|राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्काराचे]] पहिले प्राप्तकर्ता होते. हा भारतातील सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे. २००७ मध्ये, त्यांना भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, [[पद्मविभूषण]] प्रदान करण्यात आला, ज्यामुळे तो पुरस्कार प्राप्त करणारे ते पहिले खेळाडू बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://en.chessbase.com/post/anand-ambassador-of-wwf-india|title=Anand ambassador of WWF India|date=2020-04-21|website=Chess News|language=en|access-date=2022-01-11}}</ref> == जगज्जेतेपद == === २००० === आनंदने २००० मध्ये फिडेचे जगज्जेतेपद नॉक-आऊट स्पर्धेमध्ये जिंकले. अंतिम सामन्यात त्याने स्पेनच्या अलेक्सी शिरोवला ३.५ - ०.५ अशी मात दिली.व तो विजय झाला === २००७ === मेक्सिको शहरात झालेली जागतिक बुद्धिबळ स्पर्धा जिंकून तो २९ सप्टेंबर २००७ रोजी जगज्जेता झाला. आनंदने ह्या स्पर्धेत १४ पैकी ९ गुण मिळविले. तो ह्या स्पर्धेत एकही सामना हरला नाही. त्याने इतर स्पर्धकांपेक्षा एक पूर्ण गुण अधिक मिळवला. === २००८ === २००८ मधे आनंदने रशियाच्या [[व्लादिमिर क्रॅमनिक]]ला ६.५ - ४.५ असे हरवून जगज्जेतेपद आपल्यापाशीच ठेवले. [[आनंद व क्रॅमनिक यांच्यात झालेल्या डावांची यादी|क्रॅमनिक व आनंद]] हे आजपर्यंत ६४ सामने खेळले आहेत. === २०१० === २०१० मध्ये आनंदने बुल्गेरियाच्या टोपोलोवला बल्गेरियामध्ये ६.५ - ५.५ असे हरवून पुन्हा एकदा जगज्जेतेपद आपल्यापाशीच ठेवले. === २०१२ === २०१२ मध्ये आनंदने [[बोरिस गेल्फँड]] याला हरवून आपले जगज्जेतेपद कायम राखले. == पुरस्कार == * भारत सरकारचा खेळ पुरस्कार - [[अर्जुन पुरस्कार|अर्जुन अवॉर्ड]] (१९८५) * आनंदला भारत सरकारने [[पद्मश्री]] (१९८७), [[पद्मभूषण]] (२०००) व [[पद्मविभूषण]] (२००७) हे पुरस्कार दिले आहेत. * भारत सरकारचा सर्वोच्च खेळ पुरस्कार - [[राजीव गांधी खेळ रत्न]] (१९९१-१९९२) मिळणारा आनंद हा पहिला खेळाडू आहे. * स्पेन सरकारचा सर्वोच्च पुरस्कार - Jameo de Oro (२५ एप्रिल २००१). * [[चेस ऑस्कर]] - सहा वेळा (१९९७, १९९८, २००३, २००४, २००७, २००८ आणि २००९). == बाह्य दुवे == * [http://ratings.fide.com/card.phtml?event=5000017 आनंदची फिडे वरील व्यक्तिरेखा] * [http://players.chessdom.com/viswanathan-anand/anand-world-chess-champion-2010 Anand wins World Championship 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120819192720/http://players.chessdom.com/viswanathan-anand/anand-world-chess-champion-2010 |date=2012-08-19 }} * [http://photo.chessdom.com/index.php?cat=10025 500+ photos from the World Championship 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621000658/http://photo.chessdom.com/index.php?cat=10025 |date=2012-06-21 }} *[http://www.speakers.co.uk/csaWeb/speaker,3762 Viswanathan Anand at CSA Celebrity Speakers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612125151/http://www.speakers.co.uk/csaWeb/speaker,3762 |date=2011-06-12 }} * [http://www.indiatwo.com/videos/viswanathan-anand Latest Videos of Viswanathan Anand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231010626/http://www.indiatwo.com/videos/viswanathan-anand |date=2008-12-31 }} * [http://www.365chess.com/players/Viswanathan_Anand Viswanathan Anand games at 365Chess.com] * [http://latestchess.com/showInterview.php?id=1 Interview with Viswanathan Anand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223235413/http://latestchess.com/showInterview.php?id=1 |date=2008-12-23 }} at LatestChess.com year 2007 * [http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1815747_1815707_1815674,00.html TIME: History of Chess, by Viswanathan Anand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503120334/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1815747_1815707_1815674,00.html |date=2010-05-03 }} * [http://www.pluggd.in/entrepreneurship/startup-inspirations-from-viswanathan-anand-chess-champ-855/ Startup Lessons from Viswanathan Anand]{{मृत दुवा}}[http://wayback.archive.org/web/20110721181301/http://www.pluggd.in/entrepreneurship/startup-inspirations-from-viswanathan-anand-chess-champ-855/ विदागारातील आवृत्ती] * [http://ibnlive.in.com/videos/64541/05_2008/devils_anand_0405_1/devils-advocate-viswanathan-anand-on-mind-games.html Interview with CNN IBN, May 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222031337/http://ibnlive.in.com/videos/64541/05_2008/devils_anand_0405_1/devils-advocate-viswanathan-anand-on-mind-games.html |date=2012-02-22 }} * [http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4933 Interview at ChessBase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109083922/http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=4933 |date=2012-11-09 }} * [http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Search&Key=ETCH/2007/11/13/1/Ar00101.xml&CollName=ET_CHENNAI_ARCHIVE_2007&DOCID=89252&Keyword=%28%3Cmany%3E%3Cstem%3Evishy%3Cand%3E%3Cmany%3E%3Cstem%3Eanand%29&skin=pastissues2&AppName=2&ViewMode=HTML&GZ=T Vishy Anand on lessons to board room from the board Economic Times] *[http://www.nytimes.com/2010/08/09/world/asia/09india.html "India Swoons Over Its Chess Champ, and Even the Game"] ''New York Times'' 9 August 2010 *[http://www.chessib.com/anabol3.html The game Anand-Bologan, Dortmund (7) 2003, with annotations by Boris Schipkov] *[http://www.chessib.com/anatop104.html The game Anand-Topalov, World Chess Championship, Sofia (4) 2010, with annotations by Boris Schipkov] *[http://www.guardian.co.uk/sport/2011/dec/02/vishy-anand-small-talk-interview Viswanathan Anand's Interview in Dec 2011 before London Chess Classic] {{राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय बुद्धिबळपटू|आनंद, विश्वनाथन]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म|आनंद, विश्वनाथन]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते|आनंद, विश्वनाथन]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते|आनंद, विश्वनाथन]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते|आनंद, विश्वनाथन]] [[वर्ग:भारतीय ग्रँडमास्टर]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] 28lkdh1iims5y5lo5czrfnrh1lmvux4 0 9914 2711679 2612396 2026-09-23T19:49:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711679 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट देश |राष्ट्र_प्रचलित_नाव = सौदी अरब |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_स्थानिकभाषेमध्ये = المملكة العربية السعودية |राष्ट्र_अधिकृत_नाव_मराठीमध्ये = सौदी अरबिचे राजतंत्र |राष्ट्र_ध्वज = Flag of Saudi Arabia.svg |राष्ट्र_चिन्ह = Emblem of Saudi Arabia.svg |जागतिक_स्थान_नकाशा = Saudi Arabia (orthographic projection).svg |राष्ट्र_नकाशा = Saudi Arabia in its region.svg |ब्रीद_वाक्य = "لا إله إلا الله محمد رسول الله'' <br />(अल्लाशिवाय दुसरा देव नाही) |राजधानी_शहर = [[रियाध]] |सर्वात_मोठे_शहर = [[रियाध]] |सरकार_प्रकार = [[इस्लामी संपूर्ण राजेशाही]] |राजा = [[सलमान, सौदी अरेबिया|राजा सलमान]] |पंतप्रधान_नाव = [[मोहम्मद बिन सलमान]] |अधिकृत धर्म = वह्हबि सुन्नी इस्लाम |राष्ट्र_गीत = [[आश अल्-मलिक]] |established_event1 = पहिल्या सौदी राज्याची स्थापना |established_date1 = १७४४ |established_event2 = दुसऱ्या सौदी राज्याची स्थापना |established_date2 = १८२४ |established_event3 = तिसऱ्या सौदी राज्याची घोषणा |established_date3 = ८ जानेवारी १९२६ |established_event4 = मान्यता |established_date4 = २० मे १९२७ |established_event5 = एकत्रीकरण |established_date5 = २३ सप्टेंबर १९३२ |राष्ट्रीय_भाषा = [[अरबी भाषा|अरबी]] |इतर_प्रमुख_भाषा = |राष्ट्रीय_चलन = [[सौदी रीयाल]] |क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = १४ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = २१,४९,६९० |क्षेत्रफळ_जलव्याप्त_टक्के = नगण्य |लोकसंख्या_वर्ष = २०१० |लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = ४१ |लोकसंख्या_संख्या = २,७१,३६,९७७<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.alriyadh.com/2010/08/05/article549461.html |title=Alriyadh Newspaper |access-date=2010-11-09 |archive-date=2013-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218082709/http://www.alriyadh.com/2010/08/05/article549461.html |url-status=dead }}</ref> |लोकसंख्या_घनता = १२ |प्रमाण_वेळ = |यूटीसी_कालविभाग = +०३:०० |आंतरराष्ट्रीय_दूरध्वनी_क्रमांक = ९६६ |आंतरजाल_प्रत्यय = .sa, السعودية. |जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |जीडीपी_डॉलरमध्ये = ६१८.७४४ अब्ज<ref name=imf2>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=456&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=57&pr.y=5 |title=Saudi Arabia|प्रकाशक=International Monetary Fund|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-04-21}}</ref> |जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |दरडोई_जीडीपी_क्रमवारी_क्रमांक = |दरडोई_जीडीपी_डॉलरमध्ये = २३,७०१ |दरडोई_जीडीपी_राष्ट्रीय_चलनामध्ये = |माविनि_वर्ष = २०१० |माविनि = {{वाढ}} ०.७५२<ref name="HDI">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf|title=Human Development Report 2010|वर्ष=2010|प्रकाशक=United Nations|अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> |माविनि_क्रमवारी_क्रमांक = ५५ वा |माविनि_वर्ग = <span style="color:#090;">उच्च</span> }} '''सौदी अरेबियाचे राजतंत्र''' ({{lang-ar|المملكة العربية السعودية }}; अल-माम्लका अल-अरेबिया अस-सूदीय्या) हा [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेतील]] सर्वात मोठा अरब [[देश]] आहे. सौदी अरेबियाच्या उत्तरेला [[जॉर्डन]] व [[इराक]], ईशान्येला [[कुवेत]], पूर्वेला [[कतार]], [[बहरैन|बहारीन]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] व [[ओमान]], दक्षिणेला [[येमेन]] हे देश व पूर्वेला [[पर्शियन आखात]] व पश्चिमेला [[लाल समुद्र]] आहेत. [[रियाध]] ही सौदी अरेबियाची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे तर [[मक्का]] व [[मदिना]] ही [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] धर्मातील दोन सर्वात पवित्र स्थळे सौदी अरेबियामध्ये आहेत. सौदीचे सरकार [[संपूर्ण राजेशाही|पूर्णपणे राजेशाही]] स्वरूपाचे असून येथे [[शारिया]] कायदा चालतो. [[सलमान, सौदी अरेबिया|सलमान]] हे सौदीचे सध्याचे राजे आहेत. आधुनिक काळातील सौदी अरेबियाच्या क्षेत्रामध्ये पूर्वी प्रामुख्याने चार विशिष्ट ऐतिहासिक प्रदेशांचा समावेश होता: हेजाझ, नजद आणि पूर्व अरेबियाचे काही भाग (अल-अहसा) आणि दक्षिण अरेबिया ('असिर).[19] सौदी अरेबियाच्या राज्याची स्थापना 1932 मध्ये राजा अब्दुलाझीझ (पश्चिमेमध्ये इब्न सौद म्हणून ओळखले जाते) यांनी केली. त्याने 1902 मध्ये रियाध, त्याच्या कुटुंबाचे वडिलोपार्जित घर, हाऊस ऑफ सौद ताब्यात घेऊन विजयांच्या मालिकेद्वारे चार प्रदेशांना एकाच राज्यात एकत्र केले. तेव्हापासून सौदी अरेबिया एक निरंकुश राजेशाही आहे, जिथे राजकीय निर्णय राजा, मंत्री परिषद आणि उच्च हुकूमशाही शासनावर देखरेख करणाऱ्या देशातील पारंपारिक अभिजात वर्ग यांच्यात सल्लामसलत करून घेतले जातात.[20][21][22] 2010 च्या दशकात धार्मिक स्थापनेची शक्ती लक्षणीयरीत्या कमी झाली असली तरी सुन्नी इस्लाममधील अतिसंरक्षित वहाबी धार्मिक चळवळीचे वर्णन "सौदी संस्कृतीचे प्रमुख वैशिष्ट्य" म्हणून केले गेले आहे.[24] त्याच्या मूलभूत कायद्यात, सौदी अरेबियाने स्वतःला एक सार्वभौम अरब इस्लामिक राज्य म्हणून परिभाषित करणे सुरू ठेवले आहे ज्यामध्ये इस्लामचा अधिकृत धर्म आहे, अरबी त्याची अधिकृत भाषा आहे आणि रियाध त्याची राजधानी आहे. 3 मार्च 1938 रोजी पेट्रोलियमचा शोध लागला आणि पूर्व प्रांतात इतर अनेक शोध लागले. तेव्हापासून सौदी अरेबिया जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा तेल उत्पादक (अमेरिकेच्या मागे) आणि जगातील सर्वात मोठा तेल निर्यातदार बनला आहे, ज्याने जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे तेल नियंत्रित केले आहे. साठा आणि चौथ्या क्रमांकाचा गॅस साठा.[27] हे राज्य जागतिक बँक उच्च-उत्पन्न अर्थव्यवस्था म्हणून वर्गीकृत आहे आणि G20 प्रमुख अर्थव्यवस्थांचा भाग असणारा एकमेव अरब देश आहे. सौदी अरेबियाला प्रादेशिक आणि मध्यम शक्ती दोन्ही मानले जाते आणि तो मुस्लिम जगाचा नेता देखील आहे. सौदीची अर्थव्यवस्था मध्य पूर्वेतील सर्वात मोठी आहे; नाममात्र GDP द्वारे जगातील अठराव्या क्रमांकाची आणि PPP द्वारे सतरावी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था. अतिशय उच्च मानवी विकास निर्देशांक असलेला देश म्हणून,[37] ते शुल्क-मुक्त विद्यापीठ शिक्षण, वैयक्तिक आयकर नाही,[38] आणि एक विनामूल्य सार्वत्रिक आरोग्य सेवा प्रदान करते. सौदी अरेबिया हे जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे स्थलांतरित लोकसंख्येचे घर आहे. जगातील सर्वात तरुण लोकसंख्येपैकी एक आहे, 34.2 दशलक्ष लोकसंख्येपैकी अंदाजे 50 टक्के लोक 25 वर्षांपेक्षा कमी वयाचे आहेत.[39] गल्फ कोऑपरेशन कौन्सिलचा सदस्य असण्याव्यतिरिक्त, सौदी अरेबिया हा संयुक्त राष्ट्र संघ, इस्लामिक सहकार्य संघटना, अरब लीग, अरब हवाई वाहक संघटना आणि ओपेकचा सक्रिय आणि संस्थापक सदस्य आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://saudinf.com/main/h814.htm |title=Social Services 2 |प्रकाशक=Saudinf.com |दिनांक=2009-04-20 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-05-01 |archive-date=2006-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061026213956/http://www.saudinf.com/main/h814.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=1516&InNewsItemID=1746 |title=Royal Embassy of Saudi Arabia-London: The Kingdom Of Saudi Arabia - A Welfare State |प्रकाशक=Mofa.gov.sa |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-05-01 |archive-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070428001552/http://www.mofa.gov.sa/Detail.asp?InSectionID=1516&InNewsItemID=1746 |url-status=dead}}</ref> == इतिहासलेखी माहीती == नवीन राज्य मर्यादित शेती आणि तीर्थक्षेत्रांच्या कमाईवर अवलंबून होते.[111] 1938 मध्ये, पर्शियन गल्फच्या किनाऱ्यालगत अल-अहसा प्रदेशात तेलाचे अफाट साठे सापडले आणि 1941 मध्ये यूएस-नियंत्रित अरामको (अरेबियन अमेरिकन ऑइल कंपनी) अंतर्गत तेल क्षेत्राचा पूर्ण विकास सुरू झाला. तेलाने सौदी अरेबियाला आर्थिक समृद्धी आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भरीव राजकीय फायदा मिळवून दिला.[79] सांस्कृतिक जीवन झपाट्याने विकसित झाले, प्रामुख्याने हेजाझमध्ये, जे वर्तमानपत्र आणि रेडिओचे केंद्र होते. तथापि, तेल उद्योगात सौदी अरेबियातील परदेशी कामगारांच्या मोठ्या ओघामुळे झेनोफोबियाची पूर्व-अस्तित्वात असलेली प्रवृत्ती वाढली. त्याच वेळी, सरकार अधिकच फालतू आणि उधळपट्टी बनले. 1950 च्या दशकापर्यंत यामुळे मोठ्या प्रमाणात सरकारी तूट आणि जास्त परकीय कर्ज घेतले गेले.[79] 1953 मध्ये, सौदी अरेबियाचे सौद हे त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर, सौदी अरेबियाचे राजे म्हणून यशस्वी झाले, 1964 पर्यंत, जेव्हा शाही कुटुंबातील शंकांना कारणीभूत ठरलेल्या तीव्र प्रतिस्पर्ध्यानंतर, सौदी अरेबियाचा सावत्र भाऊ फैसल याच्या बाजूने त्याला पदच्युत करण्यात आले. सौदची योग्यता. 1972 मध्ये, सौदी अरेबियाने अरामकोमध्ये 20 टक्के नियंत्रण मिळवले, त्यामुळे सौदी तेलावरील अमेरिकेचे नियंत्रण कमी झाले. == भूगोल == === चतुःसीमा === ===राजकीय विभाग=== === मोठी शहरे === {| class="wikitable centre" ! align="center" | क्रमांक ! align="center" | शहर ! align="center" | [[अरबी भाषा|अरबी]]मधे ! align="center" | गणती १९७४ ! align="center" | गणती १९९२ ! align="center" | गणती २००४ |- | १. || align="left" | [[रियाध]] || الرياض || &nbsp;666.840 || 2.776.096 || 4.087.152 |- | २. || align="left" | [[जेद्दाह]] || جدة || &nbsp;561.104 || 2.046.251 || 2.801.481 |- | ३. || align="left" | [[मक्का]] || مكة || &nbsp;366.801 || 965.697 || 1.294.168 |- | ४. || align="left" | [[मदिना]] || المدينة || &nbsp;198.186 || 608.295 || 918.889 |- | ५. || align="left" | [[दम्मम]] || الدمام || &nbsp;127.844 || 482.321 || 744.321 |- | ६. || align="left" | [[ताइफ]] || الطائف || &nbsp;204.857 || 416.121 || 521.273 |- | ७. || align="left" | [[ताबुक]] || تبوك || &nbsp;74.825 || 292.555 || 441.351 |- | ८. || align="left" | [[बुरायदाह]] || بريدة || &nbsp;69.940 || 248.636 || 378.422 |- | ९. || align="left" | [[खमिस मुशैत]] || خميس مشيط || &nbsp;49.581 || 217.870 || 372.695 |- | १०. || align="left" | [[अल-हुफुफ]] || الهفوف || &nbsp;101.271 || 225.847 || 287.841 |- |} == समाजव्यवस्था== === वस्तीविभाग === जुलै 2013 पर्यंत सौदी अरेबियाची लोकसंख्या 26.9 दशलक्ष असल्याचा अंदाज आहे, ज्यात 5.5 दशलक्ष[5] आणि 10 दशलक्ष गैर-राष्ट्रीयकृत स्थलांतरितांचा समावेश आहे,[390][446] जरी सौदीच्या लोकसंख्येचा दीर्घकाळापासून अचूक अंदाज लावणे कठीण झाले आहे. जनगणनेचे निकाल वाढवण्याची सौदी नेत्यांची ऐतिहासिक प्रवृत्ती.[447] सौदीची लोकसंख्या 1950 पासून वेगाने वाढली आहे जेव्हा ती अंदाजे 3 दशलक्ष होती,[448] आणि अनेक वर्षांपासून जगातील सर्वाधिक लोकसंख्या वाढीचा दर वर्षाला सुमारे 3 टक्के होता.[449] सौदी नागरिकांची वांशिक रचना 90% अरब आणि 10% आफ्रो-अरब आहे.[450] बहुतेक सौदी लोक हेजाझ (35%), नजद (28%) आणि पूर्व प्रांत (15%) मध्ये राहतात.[451] हेजाझ हा सौदी अरेबियातील सर्वाधिक लोकसंख्येचा प्रदेश आहे.[452] 1970 च्या उत्तरार्धात, बहुतेक सौदी ग्रामीण प्रांतांमध्ये उपजिविका जीवन जगत होते, परंतु 20 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, राज्याचे वेगाने शहरीकरण झाले आहे. 2012 पर्यंत सुमारे 80% सौदी नागरी महानगर भागात राहतात-विशेषतः रियाध, जेद्दाह किंवा दम्माम.[453][454] निम्म्याहून अधिक लोकसंख्या २५ वर्षांखालील असून तिची लोकसंख्या खूपच तरुण आहे.[455] मोठ्या प्रमाणात परदेशी नागरिक आहेत. (सीआयए फॅक्टबुकचा अंदाज आहे की 2013 पर्यंत सौदी अरेबियामध्ये राहणारे परदेशी नागरिक लोकसंख्येच्या 21% होते.[5] इतर अंदाज 30%[456] किंवा 33%[457] आहेत) स्थलांतरित लोक एकूण 38.3% आहेत लोकसंख्या, UN डेटा (2019) नुसार, मुख्यतः मध्य पूर्व, आशिया आणि आफ्रिकेतून येते.[458] अलीकडेच 1960 च्या दशकाच्या सुरुवातीस, सौदी अरेबियाची गुलामांची लोकसंख्या 300,000 इतकी होती.[459] 1962 मध्ये गुलामगिरी अधिकृतपणे रद्द करण्यात आली. ===धर्म=== अक्षरशः सर्व सौदी नागरिक मुस्लिम आहेत[478] (अधिकृतपणे, सर्व आहेत), आणि जवळजवळ सर्व सौदी रहिवासी मुस्लिम आहेत.[479][480] सौदी अरेबियातील सुन्नी लोकसंख्येचा अंदाज 85% आणि 90% च्या दरम्यान आहे, उर्वरित 10-15% शिया मुस्लिम आहेत, ते ट्वेल्व्हर शियावाद किंवा सुलेमानी इस्माईलवादाचे पालन करतात. सौदी अरेबियातील सुन्नी इस्लामचे अधिकृत आणि प्रबळ स्वरूप सामान्यतः वहाबीझम म्हणून ओळखले जाते[486] (समर्थक सलाफिझम हे नाव पसंत करतात, वहाबी अपमानास्पद [४८७]), ज्याची स्थापना अरबी द्वीपकल्पात मुहम्मद इब्न अब्द अल-वहाब यांनी केली होती. 18 वे शतक. अंदाजानुसार सौदी अरेबियामध्ये सुमारे 1,500,000 ख्रिश्चन आहेत, जवळजवळ सर्व परदेशी कामगार आहेत.[489] सौदी अरेबिया ख्रिश्चनांना तात्पुरत्या कामासाठी परदेशी कामगार म्हणून देशात येण्याची परवानगी देतो, परंतु त्यांना उघडपणे त्यांच्या विश्वासाचे पालन करू देत नाही. सौदी अरेबियातील ख्रिश्चन नागरिकांची टक्केवारी अधिकृतपणे शून्य आहे,[490] कारण सौदी अरेबियाने इस्लाममधून धर्मांतर करण्यास मनाई केली आहे (धर्मत्याग) आणि त्याला मृत्युदंडाची शिक्षा दिली आहे.[491] प्यू रिसर्च सेंटरच्या मते, सौदी अरेबियामध्ये 390,000 हिंदू आहेत, जवळजवळ सर्व परदेशी कामगार आहेत.[492] सौदी अरेबियामध्ये निरीश्वरवादी आणि अज्ञेयवादी यांचा लक्षणीय अंश असू शकतो,[493][494] जरी त्यांना अधिकृतपणे "दहशतवादी" म्हणले जाते. === शिक्षण === उच्च शिक्षण केवळ नागरिकांसाठी मर्यादित असले तरी सर्व स्तरांवर शिक्षण मोफत आहे.[497] शाळा प्रणाली प्राथमिक, मध्यवर्ती आणि माध्यमिक शाळांनी बनलेली आहे. वर्ग सेक्सद्वारे वेगळे केले जातात. माध्यमिक स्तरावर, विद्यार्थी 3 प्रकारच्या शाळांमधून निवड करू शकतात: सामान्य शिक्षण, व्यावसायिक आणि तांत्रिक किंवा धार्मिक.[498] 2020 मध्ये पुरुषांमध्ये साक्षरतेचा दर 99% आणि महिलांमध्ये 96% आहे. तरुणांसाठी, दोन्ही लिंगांसाठी साक्षरता दर अंदाजे 99.5% पर्यंत वाढला आहे. उच्च शिक्षणाचा झपाट्याने विस्तार झाला आहे, विशेषतः 2000 पासून मोठ्या संख्येने विद्यापीठे आणि महाविद्यालये स्थापन करण्यात आली आहेत. उच्च शिक्षणाच्या संस्थांमध्ये देशातील पहिले विद्यापीठ, 1957 मध्ये स्थापित किंग सौद विद्यापीठ, 1961 मध्ये स्थापित मदिना येथील इस्लामिक विद्यापीठ आणि किंग अब्दुलाझीझ विद्यापीठ यांचा समावेश होतो. जेद्दाह येथे 1967 मध्ये स्थापना झाली. प्रिन्सेस नोराह विद्यापीठ, जगातील सर्वात मोठे महिला विद्यापीठ, 1970 मध्ये स्थापित केले गेले. किंग अब्दुल्ला युनिव्हर्सिटी ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी, ज्याला KAUST म्हणून ओळखले जाते, हे सौदी अरेबियातील पहिले मिश्र-लिंग विद्यापीठ परिसर आहे आणि त्याची स्थापना 2009. इतर महाविद्यालये आणि विद्यापीठे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, लष्करी अभ्यास, धर्म आणि वैद्यकातील अभ्यासक्रमावर भर देतात. विशेषतः इस्लामिक अभ्यासाला वाहिलेल्या संस्था भरपूर आहेत. महिलांना विशेषतः विभक्त संस्थांमध्ये महाविद्यालयीन शिक्षण मिळते ===संस्कृती=== सौदी अरेबियामध्ये शतकानुशतके जुनी वृत्ती आणि परंपरा आहेत, बहुतेकदा अरब सभ्यतेतून प्राप्त होतात. सौदी अरेबियाच्या संस्कृतीवर प्रभाव टाकणारे मुख्य घटक म्हणजे इस्लामिक वारसा आणि बेदोइन परंपरा तसेच प्राचीन व्यापार केंद्र म्हणून त्याची ऐतिहासिक भूमिका आहे. [[सौदी अरेबियातील महिलांचे हक्क|तेथील स्त्री हक्क]] हे वादग्रस्त राहिलेले आहेत == राजकारण == ==अर्थतंत्र== सौदी अरेबिया ही मध्यपूर्वेतील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे आणि जगातील 18वी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे.[13] सौदी अरेबियामध्ये जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सिद्ध झालेला पेट्रोलियम साठा आहे आणि हा देश पेट्रोलियमचा सर्वात मोठा निर्यातदार आहे.[382][383] त्यात पाचव्या क्रमांकाचा सिद्ध नैसर्गिक वायूचा साठा देखील आहे. सौदी अरेबियाला "ऊर्जा महासत्ता" मानले जाते.[384][385] 2016 मध्ये 34.4 ट्रिलियन यूएस डॉलर मूल्य असलेले नैसर्गिक संसाधनांचे दुसरे सर्वोच्च एकूण अंदाजित मूल्य आहे.[386] सौदी अरेबियाची कमांड इकॉनॉमी पेट्रोलियमवर आधारित आहे; अंदाजे 63%[387] बजेट महसूल आणि 67%[388] निर्यात कमाई तेल उद्योगातून येते. खाजगी क्षेत्रात काम करणाऱ्यांपैकी सुमारे 80% गैर-सौदी असलेल्या परदेशी कामगारांवर ते पूर्णपणे अवलंबून आहे.[389][390] सौदी अर्थव्यवस्थेसमोरील आव्हानांमध्ये दरडोई उत्पन्नातील घसरण थांबवणे किंवा पूर्ववत करणे, तरुणांना कर्मचाऱ्यांसाठी तयार करण्यासाठी शिक्षणात सुधारणा करणे आणि त्यांना रोजगार उपलब्ध करून देणे, अर्थव्यवस्थेत विविधता आणणे, खाजगी क्षेत्र आणि घरबांधणीला चालना देणे आणि भ्रष्टाचार आणि असमानता कमी करणे यांचा समावेश आहे.[ ==खेळ== *[[सौदी अरेबिया फुटबॉल संघ]] ==सौदी अरेबियावरील मराठी पुस्तके== * सौदीतले दिवस (मूळ इंग्रजी लेखिका - रुपाली मावजो-कीर्तनी; मराठी अनुवादक - अदिती बर्वे) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_jgUENPL08TIwN_wwALA0-DAGMvS6CYhYeJfnBikX44SBdOVe7BRnjlDcIIyPsZQuQNcABHA30_j_zcVP2CbC_XIAtHRQBKtZfE/dl2/d1/L0lHSkovd0RNQUprQUVnQSEhL1lCWncvZW4!i अधिकृत दालन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110817214154/http://www.saudi.gov.sa/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_jgUENPL08TIwN_wwALA0-DAGMvS6CYhYeJfnBikX44SBdOVe7BRnjlDcIIyPsZQuQNcABHA30_j_zcVP2CbC_XIAtHRQBKtZfE/dl2/d1/L0lHSkovd0RNQUprQUVnQSEhL1lCWncvZW4!i |date=2011-08-17 }} * {{wikiatlas|Saudi Arabia|सौदी अरेबिया}} * {{wikivoyage|Saudi Arabia|सौदी अरेबिया}} {{commons|Saudi Arabia|सौदी अरेबिया}} {{आशियातील देश}} [[वर्ग:आशियातील देश]] [[वर्ग:पश्चिम आशिया]] [[वर्ग:जी-२० सदस्य देश]] c0qqfc5j2h5ksvslr7vxov1qkhktffh 0 12595 2711619 2709096 2026-09-23T16:32:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711619 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|११|२५४|२५५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === १० वे शतक === * [[इ.स. ९१०|९१०]] - [[विल्यम पहिला, ॲक्विटेनचा ड्यूक|विल्यम पहिल्याने]] [[फ्रांस]]मध्ये [[क्लुनी ॲबे]] या प्रसिद्ध ख्रिश्चन मठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Cluny-Abbey |title=Cluny Abbey |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - [[विल्यम वॉलेस]] याच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने [[इंग्लंड]]च्या सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> === १६ वे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[मिचिमालोंको]] या स्थानिक प्रमुखाच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने [[सांटियागो, चिली|सांटियागो]] हे शहर उद्ध्वस्त केले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Santiago-Chile/History |title=History of Santiago |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६०९|१६०९]] - [[हेन्री हडसन]] हा दर्यावर्दी पहिल्यांदा [[मॅनहॅटन]] बेटावर पोहोचला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/henry-hudson-discovers-manhattan-island |title=Henry Hudson arrives in Manhattan |website=History.com |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६८३|१६८३]] - [[व्हिएन्नाची लढाई]] - [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑटोमन सैन्याविरुद्ध]] युरोपीय आघाडीचा निर्णायक लढा सुरू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Vienna-1683 |title=Siege of Vienna |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> === १८ वे शतक === * [[इ.स. १७७३|१७७३]] - [[बेंजामिन फ्रँकलिन]] याने 'रुल्स बाय व्हिच ए ग्रेट एम्पायर मे बी रिड्युस्ड टू ए स्मॉल वन' हा निबंध प्रसिद्ध केला.<ref>{{cite web |url=https://founders.archives.gov/documents/Franklin/01-20-02-0210 |title=Rules by Which a Great Empire May Be Reduced to a Small One |website=Founders Archives |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[अमेरिकन क्रांती]] - [[ब्रँडीवाइनची लढाई|ब्रँडीवाइनच्या लढाईत]] ब्रिटिश सैन्याने जॉर्ज वॉशिंग्टन यांच्या सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Brandywine |title=Battle of Brandywine |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रान्स]]च्या रॉयल ट्रेझरीमधून [[होप हिरा|होप हिऱ्याची]] चोरी झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.si.edu/spotlight/hope-diamond/history |title=History of the Hope Diamond |website=Smithsonian Institution |access-date=11 September 2026}}</ref> === १९ वे शतक === * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[माउंटन मेडोझची कत्तल]] - मोर्मोन सैनिकांनी युटा येथे स्थलांतरित होणाऱ्या १२० निःशस्त्र प्रवाशांची हत्या केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Mountain-Meadows-Massacre |title=Mountain Meadows Massacre |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९३|१८९३]] - [[स्वामी विवेकानंद]] यांनी [[शिकागो]] येथील जागतिक धर्मपरिषदेत आपले ऐतिहासिक भाषण दिले.<ref>{{cite news |title=Swami Vivekananda's World Parliament of Religions Address |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/swami-vivekanandas-historic-chicago-speech/articleshow/78048123.cms |work=The Times of India |date=11 September 2020}}</ref> * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[मेनेलेक दुसरा, इथियोपिया|मेनेलेक दुसऱ्याच्या]] सैन्याने [[काफ्फा]] राज्याचा राजा [[गाकी शेरोचो]] याला बंदी बनवून ते राज्य आपल्या साम्राज्यात समाविष्ट केले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Ethiopia/The-emergence-of-modern-Ethiopia |title=Emperor Menelik II |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०६|१९०६]] - [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींनी]] [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] [[सत्याग्रह]] चळवळीचा प्रारंभ केला.<ref>{{cite news |title=Mahatma Gandhi and the birth of Satyagraha |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/birth-of-satyagraha/article19658210.ece |work=The Hindu |date=11 September 2017}}</ref> * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] राजकीय अस्थिरतेच्या पार्श्वभूमीवर [[होन्डुरास]]मध्ये आपले सैन्य उतरवले.<ref>{{cite web |url=https://history.state.gov/milestones/1899-1913/panama-canal |title=US Involvements in Central America |website=US Department of State |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या हवाई दलाने केलेल्या बॉम्बफेकीत [[बकिंगहॅम पॅलेस]]ची पडझड झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.royal.uk/history-buckingham-palace |title=Buckingham Palace during WWII |website=The Royal Family |access-date=11 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण मुख्यालयाची ([[पेंटॅगॉन]]) इमारत बांधणी सुरू झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.defense.gov/News/Feature-Stories/story/Article/2770281/pentagon-construction-history/ |title=Pentagon Construction History |website=U.S. Department of Defense |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या उपस्थितीत [[आझाद हिंद सेना|आझाद हिंद सेनेच्या]] बैठकीत [[जन गण मन]] हे गीत पहिल्यांदा राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले गेले.<ref>{{cite news |title=Subhas Chandra Bose and Jana Gana Mana |url=https://www.indiatoday.in/history/story/jana-gana-mana-azad-hind-fauj-netaji-1891234-2021-12-27 |work=India Today |date=27 December 2021}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]ने [[कॉर्सिका]] आणि [[कोसोव्हो]] भागांवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/germans-occupy-corsica |title=World War II Timeline 1943 |website=History.com |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[रॉयल एर फोर्स]]ने [[डार्मश्टाट]] शहरावर केलेल्या बॉम्बफेकीमुळे ११,५०० नागरिक ठार झाले.<ref>{{cite news |title=Darmstadt Bombing WWII |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-29158210 |work=BBC News |date=11 September 2014}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या सैन्याने [[बोर्निओ]] येथील बाटु लिंटांग युद्धकैदी छावणी मुक्त केली.<ref>{{cite web |url=https://www.awm.gov.au/collection/C263012 |title=Batu Lintang Camp Liberation |website=Australian War Memorial |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[वर्ल्ड वाइड फंड फॉर नेचर|वर्ल्ड वाइल्डलाइफ फंड]] (WWF) या आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण संस्थेची स्थापना झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.worldwildlife.org/about/history |title=WWF History |website=World Wildlife Fund |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[एर फ्रान्स]] विमान १६११ हे [[नीस]] शहराजवळ भूमध्य समुद्रात कोसळून ९५ जण ठार झाले.<ref>{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19680911-0 |title=Air France Flight 1611 Crash |website=Aviation Safety Network |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[चिली]]मध्ये जनरल [[ऑगुस्तो पिनोशे]] याने लष्करी बंड करून [[साल्वादोर आयेंदे]] यांचे सरकार उलथवून लावले.<ref>{{cite news |title=Chile's 1973 Military Coup |url=https://www.theguardian.com/world/1973/sep/12/chile.pinochet |work=The Guardian |date=12 September 1973}}</ref> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[ईस्टर्न एरलाइन्स Flight २१२]] हे विमान उत्तर कॅरोलिना येथे कोसळून ६९ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.ntsb.gov/investigations/AccidentReports/Pages/AAR7509.aspx |title=NTSB Report Flight 212 |website=NTSB |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - नासाचे [[मार्स ग्लोबल सर्व्हेयर]] हे अंतराळयान [[मंगळ ग्रह|मंगळाच्या]] कक्षेत यशस्वीरीत्या पोहोचले.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mgs/ |title=Mars Global Surveyor Mission Overview |website=NASA |access-date=11 September 2026}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - अल-कायदाच्या दहशतवाद्यांनी अमेरिकेवर [[सप्टेंबर ११, २००१ चे दहशतवादी हल्ले|भीषण दहशतवादी हल्ले]] केले; [[वर्ल्ड ट्रेड सेंटर]]चे दोन्ही मनोरे आणि [[पेंटॅगॉन]] उद्ध्वस्त होऊन सुमारे ३,००० लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite news |title=September 11 Attacks Fast Facts |url=https://www.cnn.com/2013/07/27/us/september-11-anniversary-fast-facts/index.html |work=CNN |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[रशिया]]ने सर्वात शक्तिशाली बिगर-अणुबॉम्बची चाचणी केली, ज्याला 'फादर ऑफ ऑल बॉम्ब्स' असे नाव देण्यात आले.<ref>{{cite news |title=Russia tests super-bomb |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6990815.stm |work=BBC News |date=12 September 2007}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ११८२|११८२]] - [[मिनामोतो नो योरिये]], [[जपान]]चा शोगुन.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Minamoto-Yoriie |title=Minamoto Yoriie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५२४|१५२४]] - [[पियेर दे रोंसार]], फ्रेंच कवी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Pierre-de-Ronsard |title=Pierre de Ronsard |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८१६|१८१६]] - [[कार्ल झाइस]], जर्मन संशोधक व लेन्स निर्माता.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Carl-Zeiss |title=Carl Zeiss |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[ओ. हेन्री]], अमेरिकन कथालेखक.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/O-Henry |title=O. Henry |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८७७|१८७७]] - [[जेम्स जीन्स]], ब्रिटिश खगोलशास्त्रज्ञ आणि गणितज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Sir-James-Jeans |title=Sir James Jeans |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८८५|१८८५]] - [[डी.एच. लॉरेन्स]], प्रख्यात इंग्रजी लेखक व कवी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/D-H-Lawrence |title=D.H. Lawrence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - आचार्य [[विनोबा भावे]], [[भारत रत्न]] विजेते भूदान चळवळीचे प्रणेते व स्वातंत्र्यसेनानी.<ref>{{cite news |title=Acharya Vinoba Bhave Birth Anniversary |url=https://www.thehindu.com/news/national/remembering-vinoba-bhave/article29391234.ece |work=The Hindu |date=11 September 2019}}</ref> * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[आत्माराम रावजी देशपांडे|कवी अनिल]], ज्येष्ठ मराठी कवी.<ref>{{cite news |title=Poet Anil remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/literature/poet-anil/articleshow/6543210.cms |work=Maharashtra Times |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[फर्डिनांड मार्कोस]], [[फिलिपिन्स]]चे १० वे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-E-Marcos |title=Ferdinand Marcos |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[बाशार अल-असाद]], [[सीरिया]]चे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bashar-al-Assad |title=Bashar al-Assad |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - [[श्रिया शरण]], भारतीय चित्रपट अभिनेत्री.<ref>{{cite news |title=Shriya Saran Birthday |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/shriya-saran-birthday/articleshow/94123456.cms |work=The Times of India |date=11 September 2022}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १०६३|१०६३]] - [[बेला पहिला]], [[हंगेरी]]चा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Bela-I |title=Bela I King of Hungary |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १२७९|१२७९]] - [[रॉबर्ट किल्वार्डबी]], कॅंटरबरीचे आर्चबिशप.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Kilwardby |title=Robert Kilwardby |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६८०|१६८०]] - [[गो-मिझुनू]], [[जपान]]चा सम्राट (जन्म १५९६).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Mizunoo |title=Emperor Go-Mizunoo |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[दॉमिंगो फॉस्तिनो सार्मियेंतो]], [[आर्जेन्टिना]]चे राष्ट्राध्यक्ष (जन्म १८११).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Domingo-Faustino-Sarmiento |title=Domingo Faustino Sarmiento |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[सुब्रह्मण्य भारती]], प्रख्यात तमिळ कवी आणि स्वातंत्र्यसेनानी (जन्म १८८२).<ref>{{cite news |title=Subramania Bharati death anniversary |url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/remembering-subramania-bharati/article36401234.ece |work=The Hindu |date=11 September 2021}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[मुहम्मद अली जीना]], [[पाकिस्तान]]चे संस्थापक व पहिले गव्हर्नर जनरल (जन्म १८७६).<ref>{{cite news |title=Muhammad Ali Jinnah Dies in Karachi |url=https://www.nytimes.com/1948/09/12/archives/jinnah-dies-in-karachi.html |work=The New York Times |date=12 September 1948}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[जनरल यान स्मट्स]], [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचे]] दुसरे पंतप्रधान (जन्म १८७०).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Jan-Smuts |title=Jan Smuts |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[निकिता ख्रुश्चेव]], [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] सर्वोच्च नेते (जन्म १८९४).<ref>{{cite news |title=Nikita Khrushchev Dies at 77 |url=https://www.nytimes.com/1971/09/12/archives/khrushchev-dies-in-moscow-at-77.html |work=The New York Times |date=12 September 1971}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[साल्वादोर आयेंदे]], [[चिली]]चे अध्यक्ष (जन्म १९०८).<ref>{{cite news |title=Salvador Allende dies in Chilean coup |url=https://www.theguardian.com/world/1973/sep/12/chile |work=The Guardian |date=12 September 1973}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[नीम करोली बाबा]], भारतीय आध्यात्मिक गुरू.<ref>{{cite news |title=Neem Karoli Baba biography |url=https://timesofindia.indiatimes.com/religion/religious-places/neem-karoli-baba-ashram/articleshow/92345678.cms |work=The Times of India |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[जॉर्जी मार्कोव्ह]], बल्गेरियन लेखक आणि राजकीय बंडखोर (जन्म १९२९).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Georgi-Markov |title=Georgi Markov |website=Encyclopædia Britannica |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[महादेवी वर्मा]], ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या हिंदी कवयित्री व लेखिका (जन्म १९०७).<ref>{{cite news |title=Mahadevi Verma Death Anniversary |url=https://www.ndtv.com/education/mahadevi-verma-death-anniversary-facts-about-hindi-poet-2293450 |work=NDTV |date=11 September 2020}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[अभि भट्टाचार्य]], भारतीय चित्रपट अभिनेता (जन्म १९२१).<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0080321/ |title=Abhi Bhattacharya |website=IMDb |access-date=11 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[एन. डी. नगरवाला]], भारतीय क्रीडा संघटक व शिक्षणतज्ज्ञ.<ref>{{cite news |title=ND Nagarwala passes away |url=https://indianexpress.com/article/news-archive/sports/nd-nagarwala-remembered/ |work=The Indian Express |date=12 September 1998}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[जॉनी युनिटास]], अमेरिकन फुटबॉल खेळाडू (जन्म १९३३).<ref>{{cite web |url=https://www.pro-football-reference.com/players/U/UnitJo00.htm |title=Johnny Unitas Stats |website=Pro Football Reference |access-date=11 September 2026}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय दिन - [[कॅटलोनिया]]. * शिक्षक दिन - [[लॅटिन अमेरिका]]. * देशभक्त दिन - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]. == इतर == * '११ सप्टेंबर' या नावाची [[निरंजन घाटे]] यांची कादंबरी आहे. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/11}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[सप्टेंबर ९]] - [[सप्टेंबर १०]] - '''सप्टेंबर ११''' - [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 7ercg81nljy2tjasmfwp90h1qxxaw75 0 12603 2711622 2709284 2026-09-23T16:35:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711622 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१२|२५४|२५५}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === इ.स.पू. पाचवे शतक === * [[इ.स.पू. ४९०|४९०]] - [[मॅरेथॉनची लढाई]] - [[अथेन्स]] आणि प्लाटियाच्या सैन्याने [[पर्शिया]]च्या पहिल्या आक्रमक सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marathon |title=Battle of Marathon |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === ९ वे शतक === * [[इ.स. ८८५|८८५]] - [[कॅरोलिंगियन साम्राज्य|कॅरोलिंगियन सम्राट]] [[चार्ल्स तिसरा, जाडा|चार्ल्स तिसऱ्याने]] फ्रँकिश राज्यांचे एकत्रीकरण पूर्ण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Charles-III-Holy-Roman-emperor |title=Charles III Holy Roman Emperor |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === १२ वे शतक === * [[इ.स. ११८५|११८५]] - [[अँड्रॉनिकस पहिला कॉम्नेनस]] याच्या हत्येनंतर [[इसाक दुसरा अँजेलोस]] हा [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]] बनला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Isaac-II-Angelus |title=Isaac II Angelus |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२१३|१२१३]] - [[मुuretची लढाई|मुरेटची लढाई]] - [[सायमन डी माँटफोर्ट]] याच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने अरागॉनचा राजा [[पीटर दुसरा, अरागॉन|पीटर दुसऱ्याचा]] पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Muret |title=Battle of Muret |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६८३|१६८३]] - [[व्हिएन्नाची लढाई]] - जॉन तिसऱ्या सोबिएस्कीच्या नेतृत्वाखालील पोलिश-ऑस्ट्रियन सैन्याने [[ऑटोमन साम्राज्य|ऑट्टोमन साम्राज्याच्या]] सैन्याचा पराभव करून व्हिएन्नाचा वेढा उठवला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Vienna-1683 |title=Siege of Vienna 1683 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - [[चॅपुलटेपेकची लढाई|चॅपुलटेपेकच्या लढाईस]] प्रारंभ झाला; मेक्सिकोकडून लढणाऱ्या सैनिकांना जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]] याच्या सैन्याने लक्ष्य केले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Chapultepec |title=Battle of Chapultepec |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[कॅलिफोर्निया गोल्ड रश]]मध्ये मिळवलेले सोने घेऊन जाणारे 'एस.एस. सेंट्रल अमेरिका' हे जहाज केप हॅटेरासजवळ चक्रीवादळात बुडाले; ४२६ जणांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/ss-central-america-sinks |title=SS Central America sinks |website=History.com |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - ब्रिटिश दक्षिण आफ्रिका कंपनीने [[हरारे|सॅलिसबरी]] (सध्याचे हरारे, झिम्बाब्वे) शहराची स्थापना केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Harare |title=History of Harare |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[सारागढीची लढाई]] - ३६ व्या सिख रेजिमेंटच्या २१ ब्रिटिश-भारतीय सैनिकांनी १०,००० अफगाण अफ़्रिदी व ओरकझाई सैनिकांविरुद्ध अतुलनीय शौर्य दाखवले.<ref>{{cite news |title=Battle of Saragarhi Remembered |url=https://www.thehindu.com/news/national/remembering-the-battle-of-saragarhi/article29398123.ece |work=The Hindu |date=12 September 2019}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[विल्फ्रेड ऱ्होड्स]]ने आपल्या १,११० व्या आणि शेवटच्या प्रथमवर्गीय क्रिकेट सामन्यात ९५ धावा देऊन ५ बळी घेतले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/wilfred-rhodes-19371 |title=Wilfred Rhodes Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने [[चेकोस्लोव्हाकिया]]च्या [[सुडेटेनलँड]] प्रदेशातील जर्मन लोकांना स्वायत्तता देण्याची मागणी केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Munich-Agreement |title=Sudetenland Crisis |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - केनव्हिल, न्यू जर्सी येथील दारूगोळा कारखान्यात स्फोट होऊन ५१ जण ठार तर २०० हून अधिक जखमी झाले.<ref>{{cite news |title=Hercules Powder Company Explosion |url=https://www.nytimes.com/1940/09/13/archives/explosion-kills-51.html |work=The New York Times |date=13 September 1940}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या पाणबुडीने मित्रराष्ट्र आणि इटालियन युद्धबंदी घेऊन जाणाऱ्या आर.एम.एस. लॅकोनिया जहाजावर ताबा मिळवून ते बुडवले.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/the-laconia-incident |title=The Laconia Incident |website=History.com |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - ग्रँड सासो येथे स्थानबद्ध केलेल्या इटलीच्या हुकूमशहा [[बेनितो मुसोलिनी]]ला जर्मन कमांडोंनी सोडवून नेले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Benito-Mussolini |title=Rescue of Benito Mussolini |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - [[मोहम्मद अली जीना]] यांच्या निधनानंतर भारतीय लष्कराने [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद संस्थानावर]] पोलीस कारवाई सुरू केली.<ref>{{cite news |title=Operation Polo and Liberation of Hyderabad |url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/operation-polo-history/article24934567.ece |work=The Hindu |date=12 September 2018}}</ref> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[इथियोपिया]]च्या लष्करी अधिकाऱ्यांनी सम्राट [[हेल सिलासी]] यांची हकालपट्टी करून सत्ता हस्तगत केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Haile-Selassie-I |title=Deposition of Haile Selassie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[इंडोनेशिया]]च्या पापुआ भागात ८.१ रिश्टर तीव्रतेचा भूकंप झाला.<ref>{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/usp00013ca |title=1979 Papua Earthquake |website=USGS |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[तुर्कस्तान]]मध्ये जनरल केनान एव्ह्रेन याच्या नेतृत्वाखाली लष्करी बंड झाले.<ref>{{cite news |title=Military Coup in Turkey |url=https://www.nytimes.com/1980/09/13/archives/military-seizes-power-in-turkey.html |work=The New York Times |date=13 September 1980}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[पेरू]]च्या सुरक्षा दलांनी 'शायनिंग पाथ' या दहशतवादी संघटनेचा प्रमुख [[ॲबिमेल गुझमान]] याला अटक केली.<ref>{{cite news |title=Abimael Guzman Captured |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-14912345 |work=BBC News |access-date=12 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९९४|१९९४]] - फ्रँक युजीन कॉर्डरने चोरलेले सेसना १५० विमान [[व्हाइट हाउस]]च्या दक्षिण हिरवळीवर आदळवले.<ref>{{cite news |title=Plane Crashes into White House |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/whitehouse/plane.htm |work=The Washington Post |date=13 September 1994}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रोने]] 'मेटसॅट' (कल्पना-१) या हवामानशास्त्रविषयक उपग्रहाचे पीएसएलव्ही-सी४ द्वारे यशस्वी प्रक्षेपण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.isro.gov.in/spacecraft/metsat-1 |title=METSAT-1 / Kalpana-1 Launch |website=ISRO |access-date=12 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[लिबिया]]ने पॅन ॲम फ्लाइट १०३ बॉम्बहल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारून भरपाई दिल्याने संयुक्त राष्ट्रसंघाने लिबियावरील आर्थिक निर्बंध मागे घेतले.<ref>{{cite news |title=UN lifts sanctions on Libya |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3103456.stm |work=BBC News |date=12 September 2003}}</ref> * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हाँगकाँग डिझनीलँड]] रिसॉर्टचे औपचारिक उद्घाटन झाले.<ref>{{cite news |title=Hong Kong Disneyland Opens |url=https://www.nytimes.com/2005/09/13/business/worldbusiness/hong-kong-disneyland-opens.html |work=The New York Times |date=13 September 2005}}</ref> * [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[कराची]], [[पाकिस्तान]] येथील गारमेंट कारखान्याला लागलेल्या भीषण आगीत २८९ कामगारांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite news |title=Karachi Factory Fire |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-19572345 |work=BBC News |date=12 September 2012}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १४९२|१४९२]] - [[लॉरेन्झो दि मेदिची दुसरा]], [[फिरेंझेचे प्रजासत्ताक|फिरेंझे]]चा शासक आणि [[उर्बिनो|उर्बिनोचा ड्यूक]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Lorenzo-di-Piero-de-Medici-duca-di-Urbino |title=Lorenzo II de' Medici |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १४९४|१४९४]] - [[फ्रांसिस पहिला, फ्रांस|फ्रांसिस पहिला]], फ्रान्सचा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Francis-I-king-of-France |title=Francis I King of France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५७५|१५७५]] - [[हेन्री हडसन]], इंग्लिश दर्यावर्दी आणि शोधक.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Hudson |title=Henry Hudson |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[इरिन ज्युलिओ-क्यूरी]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेती फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1935/joliot-curie/biographical/ |title=Irène Joliot-Curie Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[जेसी ओवेन्स]], चार वेळा सुवर्णपदक विजेता अमेरिकन ॲथलीट.<ref>{{cite web |url=https://www.olympics.com/en/athletes/jesse-owens |title=Jesse Owens Olympic Biography |website=Olympics.com |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[फिरोज गांधी]], भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी, राजकारणी आणि पत्रकार.<ref>{{cite news |title=Feroze Gandhi Birth Anniversary |url=https://www.thehindu.com/news/national/remembering-feroze-gandhi/article24931234.ece |work=The Hindu |date=12 September 2018}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[वकार हसन]], माजी पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/waqar-hassan-43542 |title=Waqar Hassan Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[वेस्ली हॉल]], माजी वेस्ट इंडीज क्रिकेट खेळाडू व राजकारणी.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/wesley-hall-52012 |title=Wesley Hall Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[मॅक्स वॉकर]], ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू आणि लेखक.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/max-walker-8141 |title=Max Walker Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[नेथन ब्रॅकेन]], माजी ऑस्ट्रेलियन जलदगती गोलंदाज.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nathan-bracken-4174 |title=Nathan Bracken Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=12 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १२१३|१२१३]] - [[पीटर दुसरा, अरागॉन|पीटर दुसरा]], अरागॉनचा राजा (जन्म ११७८).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Peter-II-king-of-Aragon |title=Peter II King of Aragon |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १३६२|१३६२]] - [[पोप इनोसंट सहावा]], कॅथलिक चर्चचे पोप.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Innocent-VI |title=Innocent VI |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६१२|१६१२]] - [[व्हासिली चौथा, रशिया|व्हासिली चौथा]], रशियाचा झार (जन्म १५५२).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Vasily-IV-Shuisky |title=Vasily IV Tsar of Russia |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६८३|१६८३]] - [[अफोन्सो सहावा, पोर्तुगाल|अफोन्सो सहावा]], पोर्तुगालचा राजा (जन्म १६४३).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Afonso-VI |title=Afonso VI King of Portugal |website=Encyclopædia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[जॉर्ज रीड]], ऑस्ट्रेलियाचे चौथे पंतप्रधान (जन्म १८४५).<ref>{{cite web |url=https://www.naa.gov.au/explore-collection/australias-prime-ministers/george-reid |title=George Reid Prime Minister Profile |website=National Archives of Australia |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[सवाई गंधर्व|रामभाऊ कुंदगोळकर]] (सवाई गंधर्व), किराणा घराण्याचे नामवंत शास्त्रीय गायक (जन्म १८८६).<ref>{{cite news |title=Sawai Gandharva remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/music/sawai-gandharva/articleshow/6541234.cms |work=Maharashtra Times |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[सतीश दुभाषी]], प्रसिद्ध मराठी रंगभूमी व चित्रपट अभिनेता (जन्म १९३९).<ref>{{cite news |title=Actor Satish Dubhashi remembered |url=https://loksatta.com/manoranjan/satish-dubhashi-profile/ |work=Loksatta |access-date=12 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[मल्लिकार्जुन मन्सूर]], पद्मविभूषण विजेते अत्रौली-जयपुर घराण्याचे शास्त्रीय संगीत गायक (जन्म १९१०).<ref>{{cite news |title=Pandit Mallikarjun Mansur passes away |url=https://www.thehindu.com/archives/mallikarjun-mansur-remembered/article34123456.ece |work=The Hindu |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[रेमंड बर]], कॅनेडियन-अमेरिकन अभिनेता (जन्म १९१७).<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0000996/ |title=Raymond Burr IMDb |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[पद्मा चव्हाण]], ज्येष्ठ मराठी नाट्य व चित्रपट अभिनेत्री (जन्म १९४८).<ref>{{cite news |title=Actress Padma Chavan remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/cinema/padma-chavan/articleshow/7891234.cms |work=Maharashtra Times |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[जॉनी कॅश]], अमेरिकन कंट्री संगीतकार व गायक (जन्म १९३२).<ref>{{cite news |title=Johnny Cash Legend Dies at 71 |url=https://www.nytimes.com/2003/09/13/arts/johnny-cash-country-music-bedrock-dies-at-71.html |work=The New York Times |date=13 September 2003}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय दिन - [[केप व्हर्दे]]. * राष्ट्रीय क्रांती दिन - [[इथियोपिया]]. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/12}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[सप्टेंबर १०]] - [[सप्टेंबर ११]] - '''सप्टेंबर १२''' - [[सप्टेंबर १३]] - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर महिना]] ----- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] dh0r0ue6t0gblzq3xiaah9cyd4qhsyo 0 12631 2711627 2709376 2026-09-23T16:41:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711627 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१३|२५६|२५७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === दुसरे शतक === * [[इ.स. १२२|१२२]] - [[हेड्रियनची भिंत|हेड्रियनच्या भिंतीचे]] बांधकाम सुरू. === सहावे शतक === * [[इ.स. ५३३|५३३]] - [[ॲड डेसिममची लढाई]] - बायझेंटाईन सेनापती बेलिसारियसने वँडल राजा गेलिमरचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Ad-Decimum |title=Battle of Ad Decimum |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === १४ वे शतक === * [[इ.स. १३७३|१३७३]] - [[ॲंग्लो-पोर्तुगीज युती]] - इंग्लंड आणि पोर्तुगाल यांच्यातील ऐतिहासिक मैत्रीच्या करारावर स्वाक्षरी झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny/parliamentandempire/collections/treaty-of-tagilde/ |title=The Anglo-Portuguese Alliance |website=UK Parliament |access-date=12 September 2026}}</ref> === १६ वे शतक === * [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पेद्रो अल्व्हारिस काब्राल]] भारतात [[कालिकत]] (कोझिकोडे) येथे पोहोचला आणि त्याने पहिली पोर्तुगीज व्यापारी कोठी स्थापन केली.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/24003/ |title=काब्राल, पेद्रो आल्व्हारिश |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १५१५|१५१५]] - [[मारिग्नानोची लढाई]] - फ्रान्सच्या पहिल्या फ्रांसिसने स्विस सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Marignano |title=Battle of Marignano |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> === १८ वे शतक === * [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[सात वर्षांचे युद्ध]] - ब्रिटिशांनी अब्राहमच्या मैदानावरील लढाईत फ्रान्सचा पराभव करून [[क्यूबेक]] जिंकले.<ref>{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/battle-of-the-plains-of-abraham |title=Battle of the Plains of Abraham |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=12 September 2026}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१४|१८१४]] - [[१८१२ चे युद्ध]] - ब्रिटिश सैन्याला [[बॉल्टिमोर|बाल्टिमोर, मेरीलँड]] जिंकण्यात अपयश. येथून अमेरिकन सैन्याची सरशी होत गेली. * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल [[विनफील्ड स्कॉट]]ने [[मेक्सिको सिटी]] जिंकले. * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] सर्वप्रथम जीवघेण्या अपघातात [[हेन्री ब्लिस]] मृत्युमुखी. === विसावे शतक === * [[इ.स. १९००|१९००]] - [[पुलांग लुपाची लढाई]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]च्या सर्वेसर्वापदी. * [[इ.स. १९२९|१९२९]] - लाहोर कटातील आरोपी [[जतींद्रनाथ दास]] यांनी तुरुंगातील जुलुमाचा निषेध म्हणून केलेल्या उपोषणात त्यांच्या त्रेसष्टाव्या दिवशी मृत्यू. * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[च्यांग कै-शेक]] [[तैवान]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[ऑपरेशन पोलो]] - हैदराबाद संस्थान भारतामध्ये विलीन करण्यासाठी भारतीय सैन्याने पोलीस कारवाई सुरू केली.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/37279/ |title=ऑपरेशन पोलो |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[न्यू यॉर्क]]च्या [[ऍटिका तुरुंग|ऍटिका तुरुंगात]] कैद्यांची दंगल थोपवण्यासाठी पोलीस व नॅशनल गार्डला पाचारण. कारवाईत ४२ ठार. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[मॉस्को]]मध्ये दहशतवाद्यांचे बॉम्बस्फोट. ११९ ठार. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००३|२००३]] - ज्येष्ठ गायक पं. [[दिनकर कैकिणी]] यांना [[तानसेन पुरस्कार]], तर मेंडोलिन वादक [[यू. श्रीनिवास]] यांना राष्ट्रीय कुमार गंधर्व पुरस्कार जाहीर. * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[माँत्रियाल]]च्या [[डॉसन कॉलेज]]मध्ये [[किमवीर गिल]]ने एक विद्यार्थ्याला मारले, १९ जखमी केले व नंतर आत्महत्या केली. * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[दिल्ली]]त झालेल्या मालिका बॉम्बस्फोटांत ३० जण ठार, तर १०० हून अधिक जखमी झाले.<ref>{{cite news |title=Serial blasts rock Delhi |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2008 |access-date=12 September 2026}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १०८७|१०८७]] - [[जॉन दुसरा कॉम्नेनस|जॉन दुसरा कॉम्नेनस, बायझेन्टाईन सम्राट]]. * [[इ.स. १५०२|१५०२]] - [[जॉन तिसरा, पोर्तुगाल|जॉन तिसरा]], पोर्तुगालचा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-III-king-of-Portugal |title=John III King of Portugal |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६९४|१६९४]] - [[येजोंग, जोसॉन|येजोंग]], कोरियाच्या जोसॉन राजवंशाचा राजा.<ref>{{cite web |url=https://www.korea.net/ |title=King Yeongjo of Joseon |website=Korea.net |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८५१|१८५१]] - वॉल्टर रीड, अमेरिकन सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ. * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[मिल्टन हर्शी]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]]. * [[इ.स. १८६०|१८६०]] - [[जॉन पर्शिंग]], अमेरिकन सेनापती. * [[इ.स. १८६४|१८६४]] - [[रॉबर्ट कटेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[पर्सी ट्वेंटीमन-जोन्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[रमोन ग्राउ]], [[:वर्ग:क्युबाचे राष्ट्राध्यक्ष|क्युबाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[रामनारायण पाठक]], गुजराती साहित्यिक.<ref>{{cite web |url=https://gu.wikipedia.org/ |title=Ramnarayan V. Pathak Profile |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[आर्थर मिचेल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[रामनारायण रुईया]], भारतीय उद्योगपती आणि शिक्षणप्रेमी.<ref>{{cite news |title=Ruia College History |url=https://www.ruiacollege.edu/ |website=Ramnarain Ruia Autonomous College |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२६|१९२६]] - [[नारायण सन्याल]], बंगाली लेखक.<ref>{{cite web |url=https://bn.wikipedia.org/ |title=Narayan Sanyal Profile |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[ऑस्कर अरियास]], कोस्टा रिकाचे राष्ट्राध्यक्ष आणि नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1987/arias/biographical/ |title=Oscar Arias Sánchez Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन स्मिथ]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मायकेल जॉन्सन]], [[:वर्ग:अमेरिकन धावपटू|अमेरिकन धावपटू]]. * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[चंडिका हथुरासिंघे]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६९|१९६९]] - [[शेन वॉर्न]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[गोरान इव्हानिसेविच]], क्रोएशियाचा टेनिस खेळाडू. * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[महिमा चौधरी]], [[:वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री|भारतीय अभिनेत्री]].<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0159239/ |title=Mahima Chaudhry Biography |website=IMDb |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्रेग मॅकमिलन]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[वीरेन रास्किन्हा]], [[:वर्ग:भारतीय हॉकी खेळाडू|भारतीय हॉकी खेळाडू]]. * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[थॉमस म्युलर]], [[:वर्ग:जर्मनीचे फुटबॉल खेळाडू|जर्मन फुटबॉल खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.fcbayern.com/en/teams/first-team/thomas-mueller |title=Thomas Müller Profile |website=FC Bayern Munich |access-date=12 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ८१|८१]] - [[टायटस, रोमन सम्राट|टायटस]], रोमन सम्राट. * [[इ.स. ९०८|९०८]] - [[कॉर्माक मॅक कुइलेनैन]], कॅशेलचा राजा आणि बिशप.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Cormac-mac-Cuilennain |title=Cormac mac Cuilennain |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५९८|१५९८]] - [[फिलिप दुसरा, स्पेन|फिलिप दुसरा]], स्पेनचा राजा. * [[इ.स. १५९२|१५९२]] - [[मीशेल द मोंतेन]], फ्रेंच विचारवंत व निबंधकार.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/montaigne/ |title=Michel de Montaigne |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८४७|१८४७]] - [[निकोलस ब्राव्हो]], मेक्सिकोचे राष्ट्राध्यक्ष.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Nicolas-Bravo |title=Nicolas Bravo |website=Encyclopedia Britannica |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[श्रीधर पाठक]], हिंदी कवी. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[केशवराव दाते]], रंगभूमीवरील अभिनेते. * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[तुपाक शुकूर]], अमेरिकन रॅप संगीतकार व अभिनेता.<ref>{{cite web |url=https://www.biography.com/musician/tupac-shakur |title=Tupac Shakur Biography |website=Biography.com |access-date=12 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[रंगनाथ मिश्रा]], भारताचे माजी सरन्यायाधीश.<ref>{{cite news |title=Former CJI Ranganath Misra passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 September 2012 |access-date=12 September 2026}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * जागतिक प्रथमोपचार दिवस (World First Aid Day - काही वर्षांमध्ये). * अभियंता दिवस (Engineer's Day - मॉरिशस). == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/13}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ----- [[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - '''सप्टेंबर १३''' - [[सप्टेंबर १४]] - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} iatvp23peelp1gyd3rl39r17u1hiw66 0 12652 2711633 2709437 2026-09-23T16:48:03Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711633 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१४|२५७|२५८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === आठवे शतक === * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[हरून अल रशीद]] [[बगदाद]]च्या [[खलीफा]]पदी. === १३ वे शतक === * [[इ.स. १२९७|१२९७]] - [[स्टर्लिंग ब्रिजची लढाई]] - [[अँड्रु मोर]] आणि [[विल्यम वॉलेस]] यांच्या नेतृत्वाखालील स्कॉटिश सैन्याने इंग्लिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Stirling-Bridge |title=Battle of Stirling Bridge |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === १५ वे शतक === * [[इ.स. १४०२|१४०२]] - [[हॉमिल्डन हिलची लढाई]] - इंग्रज सैन्याने स्कॉटिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.historic-uk.com/HistoryUK/HistoryofScotland/The-Battle-of-Homildon-Hill/ |title=The Battle of Homildon Hill |website=Historic UK |access-date=13 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६२९|१६२९]] - [[अल्टमार्कचा तह]] - स्वीडन आणि पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रकुल यांच्यात युद्धविराम करार झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Truce-of-Altmark |title=Truce of Altmark |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७५२|१७५२]] - ब्रिटिश साम्राज्याने [[ग्रेगोरियन दिनदर्शिका|ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेचा]] उपयोग सुरू केला व या वर्षातून ११ दिवस गाळले. === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२९|१८२९]] - [[एड्रियानोपलचा तह]] - [[रशिया]] व [[ओस्मानी साम्राज्य|ओट्टोमन साम्राज्यातील]] युद्ध संपुष्टात आले. * [[इ.स. १८४७| १८४७]] - [[मेक्सिकन-अमेरिकन युद्ध]] - जनरल विनफिल्ड स्कॉटच्या नेतृत्वाखालील अमेरिकन सैन्याने मेक्सिको सिटीवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/topics/mexican-american-war/mexican-american-war |title=Mexican-American War |website=History.com |access-date=13 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - आठ दिवसांपूर्वीच्या खूनी हल्ल्यामुळे [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[विल्यम मॅककिन्ली]] यांचा मृत्यू. [[थियोडोर रूझवेल्ट]] राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[इ.स. १९१७|१९१७]] - [[रशिया]]ने स्वतःला प्रजासत्ताक घोषित केले. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[मिगेल प्रिमो दि रिव्हेरा]] [[स्पेन]]चा सर्वेसर्वा झाला. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेला]] भारताची अधिकृत राजभाषा म्हणून स्वीकारण्यात आले, म्हणूनच हा दिवस भारतभरात 'हिंदी दिवस' म्हणून पाळला जातो.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17589/ |title=हिंदी भाषा आणि साहित्य |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाचे]] [[लुना २]] हे अंतरिक्षयान चंद्रावर कोसळले. चंद्रापर्यंत पोचणारी ही सर्वप्रथम मानवनिर्मित वस्तू होती. * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[ओपेक]]ची (OPEC) स्थापना. * [[इ.स. १९८२|१९८२]] - निवडणूकांमध्ये विजयी ठरलेल्या [[बशीर गमायेल]]ची राष्ट्राध्यक्षपदी बसण्यापूर्वीच हत्या. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[किरिबाटी]], [[नौरू]] व [[टोंगा]]चा [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांमध्ये]] प्रवेश. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[मायक्रोसॉफ्ट]]ने आपल्या [[एमएस-डॉस|एम.एस.-डॉस]] या संगणकप्रणालीची शेवटची आवृत्ती (८.०) प्रकाशित केली. याचबरोबर [[विंडोज एम.ई.]] या प्रणालीचेही वितरण सुरू केले. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[स्वीडन]]च्या जनतेने आपले चलन [[स्वीडीश क्रोना]] हेच प्रमाण ठेवले व [[युरो]]चा अस्वीकार केला. * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[एस्टोनिया]]च्या जनतेने युरोपीय संघात सामील होण्यासाठीचा कौल दिला. == जन्म == * [[इ.स. १०३२|१०३२]] - [[दाओझॉंग, लियाओ|दाओझॉंग]], लियाओ राजवंशाचा सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Daozong |title=Daozong Emperor of Liao Dynasty |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७६९|१७६९]] - [[अलेक्झांडर व्हॉन हम्बोल्ट]], जर्मन भूगोलशास्त्रज्ञ आणि शास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexander-von-Humboldt |title=Alexander von Humboldt |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[इव्हान पाव्हलोव्ह]], रशियन शरीरशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पारितोषिक विजेते.<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1904/pavlov/biographical/ |title=Ivan Pavlov Nobel Prize |website=NobelPrize.org |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - [[आर्थर सेकल]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[डेव्हिड स्मिथ]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[चार्ल्स मॅरियट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[हर्बी वेड]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रॉबर्ट हार्वे]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१३|१९१३]] - [[जॅकोबो आर्बेंझ]], [[:वर्ग:ग्वातेमालाचे राष्ट्राध्यक्ष|ग्वातेमालाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९१६|१९१६]] - [[जेफ नोब्लेट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[न्यालचंद शाह]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९१९|१९१९]] - [[गिल लँग्ली]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[राम जेठमलानी]], भारतातील नामवंत वकील व राजकारणी.<ref>{{cite news |title=Ram Jethmalani passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=8 September 2019 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[दुर्गा भागवत]], मराठीतील ज्येष्ठ लेखिका, संशोधन क्षेत्रातील विचारवंत व लोकसाहित्य अभ्यासक.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/18129/ |title=भागवत, दुर्गा नारायण |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९४०|१९४०]] - [[पद्माकर शिवलकर]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतातील क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[पॉल ऍलोट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[केप्लर वेसल्स]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५८|१९५८]] - [[जेफ क्रोव]], [[:वर्ग:न्यू झीलँडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलँडचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[सलिया अहंगामा]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[रॉबिन सिंग]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[आमिर सोहेल]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. १९७१|१९७१]] - [[चंद्रकांत पंडित]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/chandrakant-pandit-32144 |title=Chandrakant Pandit Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[सूर्यकुमार यादव]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/suryakumar-yadav-446507 |title=Suryakumar Yadav Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=13 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ५८५|५८५]] - [[बिदात्सु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. ७७५|७७५]] - [[कॉन्स्टन्टाईन पाचवा, बायझेन्टाईन सम्राट|कॉन्स्टन्टाईन पाचवा]], बायझेन्टाईन सम्राट. * [[इ.स. ७८६|७८६]] - [[अल-हदी, खलिफा|अल-हदी]], खलिफा. * [[इ.स. ८९१|८९१]] - [[पोप स्टीवन पाचवा]]. * [[इ.स. ११४६|११४६]] - [[झेंगी, सिरिया|झेंगी]], सिरियाचा राजा. * [[इ.स. ११६४|११६४]] - [[सुटोकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १५२३|१५२३]] - [[पोप एड्रियान सहावा]]. * [[इ.स. १७१२|१७१२]] - [[जियोव्हानी कॅसिनी]], इटालियन खगोलतज्ञ. * [[इ.स. १८३६|१८३६]] - [[एरन बर]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे उपराष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा उपराष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९०१|१९०१]] - [[विल्यम मॅककिन्ली]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[इसाडोरा डंकन]], अमेरिकन नर्तकी.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Isadora-Duncan |title=Isadora Duncan Biography |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३७|१९३७]] - [[टोमास मासारिक]], [[:वर्ग:चेकोस्लोव्हाकियाचे राष्ट्राध्यक्ष|चेकोस्लोव्हेकियाचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[जे.डब्ल्यु. हर्न]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[इ.स. २००९|२००९]] - [[पॅट्रिक स्वेझी]], अमेरिकन अभिनेता, नर्तक आणि गायक.<ref>{{cite news |title=Actor Patrick Swayze dies at 57 |url=https://www.reuters.com/ |work=Reuters |date=15 September 2009 |access-date=13 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[हरिश्चंद्र माधव बिराजदार]], मराठी पहिलवानी कुस्तीगीर. == प्रतिवार्षिक पालन == * हिंदी दिवस (भारत). * अभियंता दिवस (रोमानिया). == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/14}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर १३]] - '''सप्टेंबर १४''' - [[सप्टेंबर १५]] - [[सप्टेंबर १६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ----- {{ग्रेगरियन महिने}} s2cskb4iaqhggzsz1iw6yr8ibfm4ui7 0 12780 2711634 2710985 2026-09-23T16:48:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711634 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२०|२६३|२६४}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === नववे शतक === * [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]] [[मायकेल तिसरा]] याने आपल्या सह-सम्राट [[बॅसिल पहिला]] याच्या दबावाखाली [[इग्नेशियस, कॉन्स्टँटिनोपलचे कुलपती|इग्नेशियस]] यांना पदच्युत करून [[फोटियस पहिला|फोटियस]] यांची [[कॉन्स्टँटिनोपल]]चे कुलपती म्हणून पुनर्रचना केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Photios |title=Photius |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३७८|१३७८]] - [[कॅथोलिक चर्च]]मधील 'मोठ्या फुटीची' (ग्रेट शिसम) सुरुवात झाली; [[पोप अर्बन सहावा]] यांच्या निवडीला विरोध करत कार्डिनल्सनी [[पोप क्लेमेंट सातवा]] यांची प्रति-पोप म्हणून निवड केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Western-Schism |title=Western Schism |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[फेर्दिनांद मागेलन|फर्दिनांद मॅगेलन]] याने जगाची पहिली सागरी प्रदक्षिणा करण्यासाठी [[स्पेन]]मधील सानलुकार दे बारामेदा बंदरातून पाच जहाजांसह उड्डाण केले.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/magellan-sets-sail |title=Magellan Sets Sail |website=History Channel |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १५६५|१५६५]] - [[फ्लोरिडा]] येथील [[सेंट ऑगस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट ऑगस्टीन]] येथे स्पॅनिश सैन्याने फ्रेंच प्रॉटेस्टंट (ह्युगेनॉट्स) वसाहतीवर ताबा मिळवून फोर्ट कॅरोलिनची लढाई जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/timu/learn/historyculture/fcarol_history.htm |title=Fort Caroline National Memorial |website=National Park Service |access-date=20 September 2026}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६३३|१६३३]] - [[पृथ्वी]] [[सूर्य|सूर्याभोवती]] फिरत असल्याचे प्रतिपादन केल्याबद्दल [[गॅलेलियो गॅलिली|गॅलेलियो]]वर [[रोम]]मध्ये [[धर्मसभेकडून खटला|इन्क्विझिशनचा खटला]] चालवण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Galileo-Galilei |title=Galileo Galilei |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६९७|१६९७]] - [[रीसवीकचा तह|रीसवीकच्या तहाने]] फ्रान्स, स्पेन, इंग्लंड आणि डच प्रजासत्ताक यांच्यातील ९ वर्षांचे युद्ध संपुष्टात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Ryswick |title=Treaty of Ryswick |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७३७|१७३७]] - [[वॉकिंग परचेस]] करारांतर्गत [[लेनापे-डेलावेर लोक|लेनापे-डेलावेर लोकांची]] १२ लाख [[एकर]] जागा [[पेनसिल्व्हेनिया वसाहत|पेनसिल्व्हेनिया वसाहतीला]] हस्तांतरित झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Walking-Purchase |title=Walking Purchase |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७९२|१७९२]] - [[फ्रेंच क्रांती|फ्रेंच क्रांतीच्या युद्धादरम्यान]] वाल्मीच्या लढाईत फ्रेंच सैन्याने [[प्रशिया]]च्या सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Valmy |title=Battle of Valmy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८५४|१८५४]] - [[क्रिमियन युद्ध|क्रिमियन युद्धातील]] [[अल्माची लढाई|अल्माच्या लढाईत]] [[ब्रिटन]] आणि [[फ्रान्स]]च्या संयुक्त सैन्याने [[रशियन साम्राज्य|रशियन]] सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Alma |title=Battle of the Alma |website=Encyclopædia Britannica |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धादरम्यान]] ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या फौजेने [[दिल्ली]] शहराचा ताबा पुन्हा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/16845/ |title=१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८८१|१८८१]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] राष्ट्राध्यक्ष [[जेम्स गारफील्ड]] यांच्या हत्येनंतर [[चेस्टर ए. आर्थर]] यांनी राष्ट्राध्यक्षपदाची शपथ घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/chester-a-arthur/ |title=Chester A. Arthur |website=The White House |access-date=20 September 2026 |archive-date=2022-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816120231/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/chester-a-arthur/ |url-status=dead}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[हॉलोकास्ट|ज्यूंच्या शिरकाणादरम्यान]] जर्मन एस.एस. पथकाने युक्रेनमधील लिसियांका येथे सुमारे ३,००० ज्यूंची कत्तल केली.<ref>{{cite web |url=https://www.ushmm.org/ |title=Holocaust History |website=United States Holocaust Memorial Museum |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[ब्लॅक सप्टेंबर]] संघर्षादरम्यान [[सीरिया]]ने [[जॉर्डन]]वर लष्करी चढाई केली. * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[तुर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७२७]] प्रकारचे विमान [[तुर्कस्तान]]च्या टॉरस पर्वतरांगेत कोसळून १५५ प्रवाशांचा मृत्यू झाला. * [[इ.स. १९७७|१९७७]] - [[व्हियेतनाम]] देशाला [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांचे]] अधिकृत सदस्यत्व मिळाले.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |title=UN Member States |website=United Nations |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[मध्य आफ्रिकेचे साम्राज्य|मध्य आफ्रिकन साम्राज्यात]] लष्करी उठाव होऊन [[बोकासा पहिला|सम्राट बोकासा पहिला]] पदच्युत झाला. * [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[बैरुत]] येथील [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] वकिलातीच्या इमारतीवर झालेल्या आत्मघातकी कार हल्ल्यात २२ जण ठार झाले. * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[दक्षिण ऑसेटिया]]ने स्वतःला [[जॉर्जिया]]पासून स्वतंत्र घोषित केले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - ९/११ च्या हल्ल्यांनंतर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[जॉर्ज डब्ल्यु. बुश]] यांनी [[दहशतीविरुद्ध युद्ध|दहशतवादाविरुद्धच्या युद्धाची]] औपचारिक घोषणा केली.<ref>{{cite web |url=https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2001/09/20010920-10.html |title=Address to a Joint Session of Congress |website=George W. Bush Presidential Library |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - भारताच्या शैक्षणिक उपग्रह 'एज्युसॅट'चे [[श्रीहरिकोटा]] येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून यशस्वी प्रक्षेपण करण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.isro.gov.in/EDUSAT.html |title=EDUSAT Details |website=ISRO |access-date=20 September 2026}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[लिओ सहावा, बायझेंटाईन सम्राट|लिओ सहावा]], बायझेंटाईन सम्राट. * [[इ.स. १४८६|१४८६]] - [[आर्थर, वेल्सचा राजकुमार|आर्थर ट्युडोर]], वेल्सचा राजकुमार. * [[इ.स. १८५३|१८५३]] - [[चुलालोंगकोर्ण|राम पाचवा]], थायलंडचा राजा. * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[वॉल्टर ग्रिफेन]], ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[नारायण भिकाजी परुळेकर|नानासाहेब परुळेकर]] - ज्येष्ठ मराठी पत्रकार आणि 'सकाळ' वृत्तपत्राचे संस्थापक.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23410/ |title=परुळेकर, नारायण भिकाजी |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[पनानमल पंजाबी]], भारतीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[द. न. गोखले]], चरित्र वाङ्मयाचे संशोधक आणि मराठी शुद्धलेखनाचे अभ्यासक.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/14520/ |title=गोखले, दत्तात्रेय नरहर |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[अक्किनेनी नागेश्वर राव]], दादासाहेब फाळके पुरस्कारप्राप्त तेलगू चित्रपट अभिनेते व निर्माते. * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[आनंद माहिडोल|राम सातवा]], थायलंडचा राजा. * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[सोफिया लॉरेन]], ऑस्कर पुरस्कार विजेती इटालियन अभिनेत्री. * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[रमेश सक्सेना]], भारतीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[स्टीवन ब्रूक]], न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[अनिल दलपत]], पाकिस्तानातील पहिला हिंदु धर्मीय कसोटी क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[इजाझ अहमद]], पाकिस्तानातील माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[नवीद नवाझ]], श्रीलंकेचा माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू व प्रशिक्षक. == मृत्यू == * [[इ.स. १३८४|१३८४]] - [[लुई पहिला, नेपल्स|लुई पहिला]], नेपल्सचा राजा. * [[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[नारायण गुरू]], केरळमधील थोर समाजसुधारक आणि आध्यात्मिक नेते.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/26105/ |title=नारायण गुरू |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३३|१९३३]] - [[ॲनी बेझंट]], थिऑसोफिकल सोसायटीच्या अध्यक्षा, भारतीय होम रूल चळवळीच्या नेत्या व भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/11205/ |title=बेझंट, ॲनी |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७९|१९७९]] - [[लुडविक स्वोबोदा]], चेकोस्लोव्हाकियाचे माजी राष्ट्राध्यक्ष. * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[दया पवार]] (दगडू मारुती पवार) - दलित साहित्यातील मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बलुतं' या आत्मचरित्राचे लेखक व कवी.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/23901/ |title=पवार, दया |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=20 September 2026}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय युवा दिन - [[थायलंड]]. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/20}} [[सप्टेंबर १८]] - [[सप्टेंबर १९]] - '''सप्टेंबर २०''' - [[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर महिना]] ------------ == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{ग्रेगरियन महिने}} 6sr9ql1fqaal0d4vz6brtov69z9yfrj 0 14071 2711571 2709289 2026-09-23T13:55:01Z ~2026-41910-22 185743 2711571 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = झी मराठी |चित्र = Zee marathi logo 2025.jpg |चित्रसाईज = 200px |चित्रमाहिती = |चित्र२ = |चित्र२साईज = |चित्र२माहिती = |सुरुवात = १५ ऑगस्ट १९९९ |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = |मालक = [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] |ब्रीदवाक्य = मी मराठी, झी मराठी |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = १३५, कॉंटीनेंटल बिल्डींग, डॉ. ॲनी बेझंट मार्ग, [[वरळी]], [[मुंबई]], ४०००१८ |जुने नाव = अल्फा टीव्ही मराठी |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[झी युवा]], [[झी टॉकीज]], [[झी २४ तास]], [[झी वाजवा]], [[झी चित्रमंदिर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १२ ते २.३० आणि संध्या. ६ ते रात्री ११ (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ = http://www.zeemarathi.com }} '''झी मराठी''' ही [[झी एंटरटेनमेंट एंटरप्राइजेस]] समूहाच्या मालकीची भारतातील दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे. या वाहिनीची सुरुवात १५ ऑगस्ट १९९९ मध्ये झाली. २७ मार्च २००५ पर्यंत ही वाहिनी '''अल्फा टीव्ही मराठी''' या नावाने ओळखली जात होती. ही वाहिनी मराठी प्रेक्षकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. या वाहिनीवर दैनंदिन मालिका आणि कथाबाह्य कार्यक्रम दाखवले जातात. '''झी मराठी एचडी''' वाहिनी ही २० नोव्हेंबर २०१६ रोजी सुरू झाली. महिन्याच्या रविवारी [[झी मराठी महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. == लोगो == [[चित्र:Zee Marathi 2025.svg|100px]] [[चित्र:Zee Marathi Official Logo.jpg|100px]] [[चित्र:Zeemarathi.gif|100px]] == माहिती == सुरुवातीला वाहिनीवर सोमवार ते शुक्रवार मालिका दाखवण्यात येत असे, पण १ जुलै २००७ पासून मालिका सोमवार ते शनिवार दाखवण्यास सुरुवात झाली. २४ जुलै २०१७ पासून झी मराठीने दुपारचा नवा प्राईम टाइम सुरू केला होता, परंतु त्यास लोकांचा प्रतिसाद न मिळाल्याने २५ नोव्हेंबर २०१७ रोजी हा प्राईम टाइम बंद करण्यात आला. १३ फेब्रुवारी २०२३ पासून "आपली दुपार, झी मराठी दुपार" नावाने पुन्हा दुपारी मालिका सुरू केल्या होत्या, पण कमी टीआरपी अभावी दुपारच्या मालिका २७ मे २०२३ रोजी बंद करण्यात आल्या. झी मराठी वाहिनीने ''[[जय मल्हार]]'' आणि ''[[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]]'' या मालिकांच्या एपिसोड्सवरून चित्रपट तयार केले आहेत. कोरोना महामारीमुळे इतिहासात पहिल्यांदाच झी मराठीचे दैनंदिन कार्यक्रम २७ मार्च २०२० ला बंद करण्यात आले, परंतु ८ जून २०२० पासून नवीन लाॅकडाऊन विशेष मालिका सुरू करण्यात आल्या. तसेच १३ जुलै २०२० पासून दैनंदिन कार्यक्रम दाखवण्यास सुरुवात झाली. त्यामुळेच त्यादिवशी मराठी मनोरंजनाच्या शुभारंभानिमित्त संपूर्ण महाराष्ट्रात उत्सव साजरा करण्याचे झी मराठीकडून आवाहन करण्यात आले होते. मुंबई पोलिसांना कामातून थोडी विश्रांती मिळावी म्हणून झी मराठी दरवर्षी '''स्वरतरंग''' हा कार्यक्रम आयोजित करत असे. एप्रिल २०१४ पासून झी मराठीने '''नक्षत्र''' या कार्यक्रमाद्वारे दर रविवारी मराठी रंगभूमीवरील अनेक प्रायोगिक आणि व्यावसायिक नाटके दाखवण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे नक्षत्र कार्यक्रम अल्पावधीतच लोकप्रिय झाला. तसेच झी मराठीने ''[[नक्षत्रांचे देणे (कार्यक्रम)|नक्षत्रांचे देणे]]'' या कार्यक्रमातून जुन्या लोकप्रिय गायकांची गाणी सादर केली आहेत. ''[[मनोरंजनाचा अधिकमास]]'' याद्वारे झी मराठीतर्फे दरवर्षी मे अथवा ऑक्टोबर महिन्याच्या दर रविवारी मालिका प्रक्षेपित करण्यात येतात. झी मराठी वाहिनीने ''[[झी मराठी दिशा]]'' हे पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र ९ डिसेंबर २०१७ रोजी सुरू केले, पण काही कारणास्तव १२ ऑक्टोबर २०१९ रोजी हे साप्ताहिक बंद करण्यात आले. याबरोबरच '''खाली डोकं वर पाय''' (लहान मुलांसाठी उन्हाळी सुट्टीतील मासिक), '''सुखकर्ता''' (गणेशोत्सव विशेष मासिक) आणि '''उत्सव नात्यांचा''' (दिवाळी विशेष मासिक) ही वार्षिक मासिके सुरू केली होती. तसेच नोव्हेंबर २०१५ साली महिला सक्षमीकरणासाठी झी मराठी जागृती हा नवा उपक्रम सुरू केला. === ॲप्लिकेशन्स === झी मराठीने मोबाईल ॲप्स देखील सुरू केले आहेत. # झी मराठी ॲप (ओझी ॲप / [[झी फाईव्ह]] ॲप) # तुमचं आमचं जमलं ॲप # होम मिनिस्टर ॲप # किसान अभिमान ॲप # टॅलेंट ॲप === नाटक === झी मराठीने २०१८ पासून नाटकांची प्रस्तुती करण्यास सुरुवात केली. # [[हॅम्लेट]] # आरण्यक # नटसम्राट # अलबत्या गलबत्या # एका लग्नाची पुढची गोष्ट # तिला काही सांगायचंय! # इडियट्स # राजाला जावई हवा # कापूसकोंड्याची गोष्ट # झुंड # तीसरे बादशाह हम! # इब्लिस # नियम व अटी लागू == प्रसारित कार्यक्रम == === मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वार ! वेळ ! रूपांतरण |- | २३ सप्टेंबर २०२४ | [[सावळ्याची जणू सावली]] | rowspan="2"| सोम-शनि | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका कृष्णकोळी |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता | कन्नड मालिका लक्ष्मी निवासा |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)|धाकट्या सूनबाई]] | rowspan="6"| दररोज | संध्या. ६.३० वाजता | हिंदी मालिका छोटी बहू |- | १५ जून २०२६ | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | तेलुगू मालिका राधाम्मा कुथरू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | हिंदी मालिका बडे अच्छे लगते हैं |- | १३ एप्रिल २०२६ | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | तमिळ मालिका वीरा |- | १६ मार्च २०२६ | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | तेलुगू मालिका वरुधिनी परिणायम |- | ३० जून २०२५ | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | तेलुगू मालिका मुत्याला मुग्गू |- | ११ ऑगस्ट २०२५ | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | rowspan="3"| सोम-शुक्र | रात्री ९.३० वाजता | बंगाली मालिका जगद्धात्री |- | २ जून २०२५ | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |- | १७ फेब्रुवारी २०२५ | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | कन्नड मालिका ना निन्ना बिडलारे |} === नव्या मालिका === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| लवकरच... | इच्छाधारी नागीण | rowspan="2" {{TBA}} | हिंदी मालिका नागिन - वादों की अग्निपरीक्षा |- | येतेच आता मी नांदायला! | |} === कथाबाह्य कार्यक्रम === {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! कथाबाह्य कार्यक्रम ! वार ! वेळ |- | ८ जून २०२० | [[वेध भविष्याचा]] | दररोज | सकाळी ७ वाजता |- | ९ ऑगस्ट २०२५ | [[आम्ही सारे खवय्ये]] | rowspan="2"| शनि-रवि | दुपारी १२ वाजता |- | २२ ऑगस्ट २०२६ | [[सा रे ग म प (कार्यक्रम)|सा रे ग म प]] | रात्री ९.३० वाजता |- | ३१ ऑगस्ट २०२६ | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | सोम-शनि | संध्या. ६ वाजता |} == जुन्या मालिका == # [[१०० डेझ (मालिका)|१०० डेझ]] # [[३६ गुणी जोडी]] # [[४०५ आनंदवन]] # [[अंकुर (मालिका)|अंकुर]] # [[अगं अगं सूनबाई काय म्हणता सासूबाई?]] # [[अग्गंबाई सासूबाई]] # [[अग्गंबाई सूनबाई]] # [[अजूनही चांदरात आहे]] # [[अधुरी एक कहाणी]] # [[अनुबंध (मालिका)|अनुबंध]] # [[अप्पी आमची कलेक्टर]] # [[अभिलाषा (मालिका)|अभिलाषा]] # [[अमरप्रेम (मालिका)|अमरप्रेम]] # [[अरुंधती (मालिका)|अरुंधती]] # [[अल्टी पल्टी सुमडीत कल्टी]] # [[अवंतिका (मालिका)|अवंतिका]] # [[अवघाचि संसार]] # [[असंभव (मालिका)|असंभव]] # [[असे हे कन्यादान]] # [[अस्मिता (मालिका)|अस्मिता]] # [[आभाळमाया]] # [[आभास हा]] # [[उंच माझा झोका]] # [[ऊन पाऊस (मालिका)|ऊन पाऊस]] # [[एक गाव भुताचा]] # [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] # [[एका लग्नाची दुसरी गोष्ट]] # [[एकाच ह्या जन्मी जणू]] # [[कळत नकळत (मालिका)|कळत नकळत]] # [[का रे दुरावा]] # [[काय घडलं त्या रात्री?]] # [[कारभारी लयभारी]] # [[काहे दिया परदेस]] # [[कुंकू (मालिका)|कुंकू]] # [[कुलवधू (मालिका)|कुलवधू]] # [[कॉन्स्टेबल कामना कामतेकर]] # [[खुलता कळी खुलेना]] # [[गाव गाता गजाली]] # [[गुंतता हृदय हे]] # [[ग्रहण (मालिका)|ग्रहण]] # [[घरात बसले सारे]] # [[घेतला वसा टाकू नको]] # [[चंद्रविलास]] # [[चूकभूल द्यावी घ्यावी]] # [[जगाची वारी लयभारी]] # [[जय मल्हार]] # [[जाऊ बाई गावात: न पाहिलेली मजा]] # [[जागो मोहन प्यारे]] # [[जाडूबाई जोरात]] # [[जावई विकत घेणे आहे]] # [[जुळून येती रेशीमगाठी]] # [[टोटल हुबलाक]] # [[डिस्कव्हर महाराष्ट्र]] # [[ती परत आलीये]] # [[तुझं माझं जमेना (मालिका)|तुझं माझं जमेना]] # [[तुझं माझं ब्रेकअप]] # [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] # [[तुझ्यात जीव रंगला]] # [[तुझ्याविना (मालिका)|तुझ्याविना]] # [[तुला पाहते रे]] # [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] # [[तू चाल पुढं]] # [[तू तिथे मी]] # [[तू तेव्हा तशी]] # [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] # [[दिल दोस्ती दुनियादारी]] # [[दिल दोस्ती दोबारा]] # [[दिल्या घरी तू सुखी राहा]] # [[देवमाणूस]] # [[देवमाणूस २]] # [[नकटीच्या लग्नाला यायचं हं]] # [[नवरी मिळे हिटलरला]] # [[नवा गडी नवं राज्य]] # [[नांदा सौख्य भरे]] # [[नाममात्र]] # [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] # [[पारू (मालिका)|पारू]] # [[पाहिले न मी तुला]] # [[पिंजरा (मालिका)|पिंजरा]] # [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] # [[प्रदक्षिणा (मालिका)|प्रदक्षिणा]] # [[बंधन (मालिका)|बंधन]] # [[बाजी (मालिका)|बाजी]] # [[भागो मोहन प्यारे]] # [[भाग्यलक्ष्मी (मालिका)|भाग्यलक्ष्मी]] # [[भाग्याची ही माहेरची साडी]] # [[मन उडु उडु झालं]] # [[मन झालं बाजिंद]] # [[मला सासू हवी]] # [[मस्त महाराष्ट्र]] # [[महाराष्ट्राची किचन क्वीन]] # [[माझा होशील ना]] # [[माझिया प्रियाला प्रीत कळेना]] # [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] # [[माझे पती सौभाग्यवती]] # [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] # [[मालवणी डेझ]] # [[मिसेस मुख्यमंत्री]] # [[यशोदा - गोष्ट श्यामच्या आईची]] # [[या सुखांनो या]] # [[येऊ कशी तशी मी नांदायला]] # [[रात्रीस खेळ चाले]] # [[रात्रीस खेळ चाले २]] # [[रात्रीस खेळ चाले ३]] # [[राधा ही बावरी]] # [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] # [[लक्ष्मणरेषा (मालिका)|लक्ष्मणरेषा]] # [[लग्नाची वाईफ वेडिंगची बायकू]] # [[लज्जा (मालिका)|लज्जा]] # [[लाखात एक आमचा दादा]] # [[लागिरं झालं जी]] # [[लाडाची मी लेक गं!]] # [[लोकमान्य (मालिका)|लोकमान्य]] # [[वहिनीसाहेब]] # [[वादळवाट]] # [[वारस (मालिका)|वारस]] # [[शिवा (मालिका)|शिवा]] # [[शुभ श्रावणी]] # [[शुभं करोति (मालिका)|शुभं करोति]] # [[शेजारी शेजारी पक्के शेजारी]] # [[श्रीयुत गंगाधर टिपरे]] # [[सत्यवान सावित्री (मालिका)|सत्यवान सावित्री]] # [[साडे माडे तीन (मालिका)|साडे माडे तीन]] # [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] # [[सारं काही तिच्यासाठी]] # [[सावित्री (मालिका)|सावित्री]] # [[साहेब बीबी आणि मी]] # [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] # [[हम तो तेरे आशिक है]] # [[हृदयी प्रीत जागते]] # [[होणार सून मी ह्या घरची]] # अग्निपरीक्षा # आक्रित # अल्फा स्कॉलर्स # अल्फा बातम्या # आमच्यासारखे आम्हीच # आकाश पेलताना # आम्ही ट्रॅव्हलकर # आमने सामने # अर्थ # अभियान # असा मी तसा मी # बुक शेल्फ # बुवा आला # बोल बाप्पा # भटकंती # चक्रव्यूह एक संघर्ष # कॉमेडी डॉट कॉम # क्रिकेट क्लब # शेफ व्हर्सेस फ्रीज # डार्लिंग डार्लिंग # दे धमाल # डिटेक्टिव्ह जय राम # दिलखुलास # दुहेरी # दुनियादारी # एक हा असा धागा सुखाचा # एका श्वासाचे अंतर # गहिरे पाणी # घडलंय बिघडलंय # गुडमॉर्निंग महाराष्ट्र # गीतरामायण # हा कार्यक्रम बघू नका! # हसा चकट फू # हाऊसफुल्ल # होम स्वीट होम # इंद्रधनुष्य # जगावेगळी # जल्लोष गणरायाचा # जिभेला काही हाड # जोडी नं.१ # कथाकथी # खरंच माझं चुकलं का? # किनारा # कोपरखळी # क्या बात है! # मानसी तुमच्या घरी # मेघ दाटले # मिसाळ # मिशा # मृण्मयी # मुंबई पोलीस # नमस्कार अल्फा # नायक # नुपूर # पतंजलि योग # पाऊस येता येता # पेशवाई # पिंपळपान # पोलीस फाईल्स # प्रपंच # राम राम महाराष्ट्र # रिमझिम # रेशीमगाठी # ऋणानुबंध # साईबाबा # सांजभूल # सूरताल # सौदामिनी # शॉपिंग शॉपिंग # श्रावणसरी # थरार # तुंबाडचे खोत # युनिट ९ # वाजवू का? # व्यक्ती आणि वल्ली # वस्त्रहरण # युवा # झी न्यूझ मराठी # झाले मोकळे आकाश # झुंज === अनुवादित मालिका === # [[झाशीची राणी (मालिका)|झाशीची राणी]] # [[जय भीम: एका महानायकाची गाथा]] == कथाबाह्य कार्यक्रम == # [[चला हवा येऊ द्या]] (१० पर्वे) # [[फू बाई फू]] (९ पर्वे) # [[एका पेक्षा एक]] (७ पर्वे) # [[सा रे ग म प: लिटील चॅम्प्स]] (४ पर्वे) # [[खुपते तिथे गुप्ते]] (३ पर्वे) # [[डान्स महाराष्ट्र डान्स]] (३ पर्वे) # [[तुफान आलंया]] (३ पर्वे) # [[किचन कल्लाकार]] (२ पर्वे) # [[बँड बाजा वरात]] (२ पर्वे) # [[मराठी पाऊल पडते पुढे]] (२ पर्वे) # [[महाराष्ट्राचा सुपरस्टार]] (२ पर्वे) # [[हप्ता बंद]] (२ पर्वे) # [[हास्यसम्राट]] (२ पर्वे) # [[ड्रामा जुनिअर्स]] # [[चल भावा सिटीत]] # [[जाऊ बाई गावात]] # [[अळी मिळी गुपचिळी]] # [[कानाला खडा]] # [[झिंग झिंग झिंगाट]] # [[डब्बा गुल]] # [[डान्सिंग क्वीन (मराठी कार्यक्रम)|डान्सिंग क्वीन]] # [[तुमचं आमचं जमलं]] # [[बस बाई बस]] # [[मधली सुट्टी (मालिका)|मधली सुट्टी]] # [[मधु इथे अन् चंद्र तिथे (मालिका)|मधु इथे अन् चंद्र तिथे]] # [[महा मिनिस्टर]] # [[महाराष्ट्राची लोकधारा]] # [[याला जीवन ऐसे नाव (मालिका)|याला जीवन ऐसे नाव]] # [[हे तर काहीच नाय]] # [[अवघा रंग एक झाला]] == रिॲलिटी शो == झी मराठीने रिॲलिटी शो ही संकल्पना मराठी वाहिनीवर पहिल्यांदा आणली आणि अल्पावधीतच प्रेक्षकांनी तिला डोक्यावर घेतले. या वाहिनीने आतापर्यंत अनेक रिॲलिटी शोजची यशस्वी पर्वे सादर केली आहेत. === चला हवा येऊ द्या === {{मुख्य|चला हवा येऊ द्या}} [[निलेश साबळे]], [[भालचंद्र कदम]], [[सागर कारंडे]], [[श्रेया बुगडे]], [[कुशल बद्रिके]], [[भारत गणेशपुरे]] आणि तुषार देवल यांनी मिळून सुरू केलेला हा कार्यक्रम आहे. याबरोबरच [[योगेश शिरसाट]], [[अंकुर वाढवे]], स्नेहल शिदम, अरविंद जगताप हे सहकलाकार असून रमेश वाणी, [[विनीत भोंडे]], शशिकांत केरकर, [[मानसी नाईक]], संदीप रेडकर यांनी देखील यात काम केलेले आहे. या कार्यक्रमाचे सुद्धा अनेक पर्वे सादर झाली आहेत. महाराष्ट्र दौरा, भारत दौरा, विश्व दौरा, होऊ दे व्हायरल, शेलिब्रिटी पॅटर्न, उत्सव हास्याचा, लेडीज जिंदाबाद, वऱ्हाड निघालंय अमेरिकेला, लहान तोंडी मोठा घास ही ती पर्वे आहेत. हा कार्यक्रम नाटक, चित्रपट, मालिका यांना प्रोत्साहित करण्याचे काम करतो. === फू बाई फू === {{मुख्य|फू बाई फू}} फू बाई फू हा झी मराठीवरील काॅमेडी शो आहे. याची ९ पर्वे सादर झाली. यात धूमधडाका, नया है यह, काॅमेडीचं आधारकार्ड, टोल फ्री कॉमेडी, जिथे असाल तिथे हसाल इत्यादी पर्वे होती. [[निलेश साबळे]], [[वैदेही परशुरामी]], [[सई ताम्हणकर]] हे सूत्रसंचालक आणि [[अश्विनी काळसेकर]], [[उमेश कामत]], [[निर्मिती सावंत]], [[महेश कोठारे]], [[रेणुका शहाणे]] व [[स्वप्नील जोशी]] या सर्वांनी परीक्षकांचे काम केले आहे. === एका पेक्षा एक === {{मुख्य|एका पेक्षा एक}} एका पेक्षा एक हा [[सचिन पिळगांवकर]] यांची निर्मिती असलेला नृत्याचा कार्यक्रम आहे. याची एकूण ७ पर्वे सादर झाली होती ज्यात अप्सरा आली हे पर्व‌ विशेष गाजले. या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन [[आदेश बांदेकर]], [[पुष्कर श्रोत्री]] यांनी केले असून [[सचिन पिळगांवकर]] महागुरू होते. === सा रे ग म प === {{मुख्य|सा रे ग म प (कार्यक्रम)}} सा रे ग म प या कार्यक्रमाने तब्बल १४ पर्वे सादर केली. यामध्ये वेगवेगळी पर्व ठेवले गेले. [[पल्लवी जोशी]] हिने सूत्र संचालनाचे काम केले. त्याची संक्षिप्त माहिती पुढीलप्रमाणे:- * स्वप्न स्वरांचे : यामध्ये १८ ते २५ या वयोगटातील स्पर्धकांचा समावेश होता. हे सारेगमपचे पहिले पर्व होते. या पर्वाचा विजेता महागायक पदाचा मान कोल्हापूरचा [[अभिजीत कोसंबी]] याला मिळाला. त्यानंतरच्या पर्वाची विजेती महागायिका पदाचा मान जळगावची वैशाली भैसने-माडे हिला मिळाला. अशाचप्रकारे [[ऊर्मिला धनगर]] ही देखील विजेती होती. या पर्वांचे परीक्षक गायिका [[देवकी पंडित]], रॉकस्टार [[अवधूत गुप्ते]], संगीतकार [[अजय-अतुल]] इत्यादी दिग्गज व्यक्तींनी भूषवले. * स्वप्न स्वरांचे ४०+ : या कार्यक्रमामध्ये वय वर्ष ४० वर्षे व त्या पुढील वयाच्या स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या कार्यक्रमाच्या विजेता जोडीचा मान संगिता चितळे व यज्ञेश्वर लिंबेकर यांना तर उपविजेता जोडीचा मान मिरजचे गायक महेश मुतालिक व मुंबईच्या अनुजा वर्तक यांना मिळाला. * लिटील चॅम्प्स : या पर्वामध्ये लहानग्यांनी आपल्या सुरांनी जगाला मोहून टाकले. ६ ते १५ वयोगटातील स्पर्धकांनी भाग घेतला होता. या पर्वाला केवळ महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर संपूर्ण जगातील प्रेक्षकांनी डोक्यावर घेतले. या कार्यक्रमातील एका भागाला [[लता मंगेशकर]] यांनी उपस्थिती लावून सर्व स्पर्धकांना आशीर्वाद दिला. याशिवाय इतर अनेक दिग्गज गायकांनी लहानग्यांना शाबासकीची थाप दिली. लिटील चॅम्प्सच्या पहिल्या पर्वाने मराठी संगीत विश्वाला पंचरत्न बहाल केले. पंचरत्न म्हणजे * अलिबागची लिटिल मॉनिटर [[मुग्धा वैशंपायन]] * आळंदीची लिटिल मास्टर कार्तिकी गायकवाड * लातूरचा म्युझिक डायरेक्टर [[रोहित राऊत]] * पुण्याची ॲंग्री यंगगर्ल [[आर्या आंबेकर]] * रत्‍नागिरीचा उकडीचा मोदक [[प्रथमेश लघाटे]] या कार्यक्रमातूनच घराघरांत पोहोचलेल्या [[केतकी माटेगांवकर]]ने संगीताबरोबरच मराठी चित्रपटांद्वारे प्रेक्षकांची मने जिंकली. गायिका [[वैशाली सामंत]] व गायक-संगीतकार [[अवधूत गुप्ते]] या पर्वाचे परीक्षक होते. यासोबतच "सा रे ग म प"ने अनेक यशस्वी पर्वं प्रस्तुत केली. त्यामध्ये महाराष्ट्राचा आजचा आवाज, स्वप्न स्वरांचे सूर ताऱ्यांचे, पर्व नव्हे गर्व, सूर नव्या युगाचा, घे पंगा कर दंगा, इत्यादी पर्वांचा समावेश होता. सर्वच पर्वांना प्रेक्षकांनी प्रचंड प्रतिसाद दिला. झी मराठीने "सा रे ग म प" द्वारे मराठी संगीताला एका वेगळ्या उंचीवर नेले आहे. == पुरस्कार सोहळे == {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !संदर्भ |- |२००० – चालू |''झी चित्र गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2019-04-03|title=झी गौरव पुरस्कारात यांनी मारली बाजी, वाचा संपूर्ण यादी|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/zee-marathi-gaurav-awards-2019-winners/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२००४ – चालू |''[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार]]'' |<ref>{{Cite web|date=2019-10-12|url=https://www.lokmat.com/television/agabai-sasubai-and-ratris-khel-chale-2-receives-maximum-awards-zee-marathi-awards-2019/|title=या मालिकेने मारली झी मराठी अवॉर्ड्समध्ये बाजी, नुकतीच सुरु झालीये ही मालिका|access-date=2020-12-05|website=[[लोकमत]]}}</ref> |- |२०१३ – २०२३ |''उंच माझा झोका पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2017-08-22|title=स्त्री कर्तृत्वाचा सन्मान ‘उंच माझा झोका पुरस्कार’|url=https://www.loksatta.com/photos/entertainment-gallery/1534718/zee-marathi-unch-maza-zoka-awards/|access-date=2020-12-05|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> |- |२०१५ – चालू |''झी नाट्य गौरव पुरस्कार'' |<ref>{{Cite web|date=2020-09-14|title=दिमाखदार सोहळ्यात संपन्न झाला 'झी नाट्य गौरव पुरस्कार'|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/zee-natya-gaurav-puraskar-2020/534751|access-date=2021-07-20|website=[[झी २४ तास]]}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:झी प्रादेशिक वाहिन्या]] [[वर्ग:झी मराठी]] eolhubkdi00g652eclcdgw19x0kib08 0 14306 2711653 2709139 2026-09-23T18:14:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711653 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्य IN | राज्य_नाव = सिक्कीम | स्थापना_दिनांक = १६ मे १९७५ | चित्र_नकाशा = India Sikkim locator map.svg | राजधानी_शहर = [[गंगटोक]] | अक्षांश = 27.33 | रेखांश = 88.62 | सर्वात_मोठे_शहर = [[गंगटोक]] | सर्वात_मोठे_मेट्रो_शहर = | जनगणना_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_संख्या = ६,१०,५५७ | लोकसंख्या_क्रमवारी_क्रमांक = २८ | लोकसंख्या_घनता = ७६.१७ | क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ७,०९६ | क्षेत्रफळ_क्रमवारी_क्रमांक = २७ | जिल्हे_संख्या = ४ | राज्यपाल_नाव = [[गंगा प्रसाद]] | मुख्यमंत्री_नाव = [[प्रेम सिंह तमांग]] | सभापती_नाव = | सभापती_पद_नाव = | कायदेमंडळ_प्रकार = विधानसभा | कायदेमंडळ_जागा_संख्या = ३२ | उच्च_न्यायालय = [[सिक्कीम उच्च न्यायालय]] | लोकसभा = १ | राज्यभाषा = [[नेपाळी भाषा|नेपाळी]] | राज्य_संकेतनाम = IN-SK | संकेतस्थळ = sikkim.nic.in/ | राज्यचिन्ह = | तळटिपा = }} '''सिक्कीम''' हे [[भारत]] देशाच्या [[ईशान्य भारत|ईशान्य]] भागातील एक [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्य]] आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iY4bVR9--XAC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=sikkim&hl=en|title=History, Culture and Customs of Sikkim|last=Subba|first=J. R.|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-212-0964-9|language=en}}</ref> [[हिमालय]] पर्वतरांगेमध्ये वसलेल्या सिक्कीमच्या दक्षिणेला भारताचे [[पश्चिम बंगाल]] हे राज्य, पूर्वेस [[भूतान]], पश्चिमेस [[नेपाळ]] तर उत्तरेस [[चीन]] देशाचा [[तिबेट स्वायत्त प्रदेश]] आहेत. आकाराने [[गोवा|गोव्याखालोखाल]] दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात लहान राज्य असलेले सिक्कीम येथील निसर्ग सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे. [[कांचनगंगा|कांचनजंगा]] हे जगातील तिसरे सर्वात उंच पर्वतशिखर सिक्कीम व नेपाळच्या सीमेवर आहे. सिक्कीममधील बहुसंख्य जनता नेपाळी वंशाची असून [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] हा येथील प्रमुख धर्म आहे. ==प्रास्ताविक== [[चित्र:Guru rimpoche at samdruptse.jpg|इवलेसे|गुरू रिनपोचे यांची ३५ मी. उंच मूर्ती सिक्किम]] एकीकडे कांचनगंगासारखी बर्फाच्छादित हिमशिखरे आणि दुसरीकडे वसंतात डोळ्यांचे पारणे फेडायला लावणारी फुलणारी विविध प्रकारची फुले अशा दोन्ही टोकाच्या गोष्टी सिक्कीममध्ये आहेत. [[नेपाल]], [[तिबेट]], [[भूतान]] आणि [[बंगाल]] असे चारही दिशांनी बंदिस्त असे सिक्कीम हे हिमालयाच्या कुशीत असलेले एक छोटे राज्य आहे. ==इतिहास== [[File:Flickr - Sukanto Debnath - A sweet old Subba lady from Soreng village.jpg|thumb|सोरेंग गावातील वृद्ध महिला]] सिक्कीममध्ये सतराव्या शतकापर्यंत नामग्याल राजघराण्याची एकसत्ताक पद्धत रूढ होती. राजा [[तेन सिंग न्यामग्याल ने]] युकसोम येथून राजधानी हलवून रबदानसे येथे नेली. पण नेपाळ व भूतान यांच्याकडून सतत होणाऱ्या स्वाऱ्यांनी या छोट्या राज्याची व रहिवाश्यांची वाताहत झाली. ब्रिटिश काळात सिक्कीमचे तत्कालीन हिंदुस्थानच्या मदतीने नेपाळशी युद्ध झाले. त्या वेळी सिक्कीमने [[ब्रिटिश इंडिया]] व नेपाळशी अनुक्रमे [[सुगोली]], तितालिया करार करून हस्तगत केलेला भाग परत मिळवला. भारताचा स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर १९७४ पर्यंत सिक्कीम भारताचे संरक्षित क्षेत्र बनले. सिक्कीमच्या संरक्षण, परराष्ट्र आणि दळणवळणाची जबाबदारी सरकारने स्वीकारली. भारताबरोबर घनिष्ठ संबंध असावेत अशी इच्छा सिक्कीमने व्यक्त केली. त्यानुसार सिक्कीमला सहयोगी राज्य घोषित करण्यात आले. यामुळेही सिक्कीमच्या आकांक्षा पूर्ण झाल्या नाहीत. म्हणून १९७५ मध्ये पंतप्रधान इंदिरा गांधींच्या राजवटीत सार्वमत घेऊन सिक्कीम भारतीय संघराज्यात सामील झाले व ते भारताचे एक राज्य म्हणून गणले जाऊ लागले. सिक्कीम हे तीन दिशांनी वेगवेगळ्या सीमांनी बंदिस्त असल्याने संरक्षणदृष्ट्या अतिसंवेदनशील आहे, त्यामुळे भारतीय लष्कराचे तेथे वर्चस्व आहे. ==भूगोल== डोंगराळ भाग असल्याने सतत दरड कोसळणे, पावसाने रस्ते वाहून जाणे, भूकंप वगैरे आपत्तींना सिक्कीम येथील रहिवाशांना सामोरे जावे लागते. त्यातून मार्ग काढणे हे येरागबाळ्याचे काम नव्हे. त्यासाठी सिक्कीममध्ये भारताच्या सैन्याची शाखा, बॉर्डर रोड ऑर्गनायझेशन आहे. तेथील सर्व रस्त्यांची व्यवस्था पाहणे हे त्यांचेच काम. डोंगराळ भागामुळे सिक्कीममध्ये रेल्वेची सोय होणे दुरापास्त आहे. ==सिक्कीमला जाणे== राजधानी [[गंगटोक]] येथे बागडोगराहून कारने किंवा हेलिकॉप्टरने जाता येते, पण हेलिकॉप्टरची सेवा दिवसातून एकदाच असते. शिवाय एका वेळेला फक्त चारच माणसे जाऊ शकतात. त्यामुळे प्रायव्हेट टॅक्सीज, बसेस यांची भरपूर वर्दळ असते. [[कोलकाता]] येथून [[सिलिगुडी]] किंवा जलपायगुडीपर्यंत रेल्वेने जाता येते. पुढे बस किंवा टॅक्सीने सिक्कीमला पोहोचता येते. मोठ्या अवजड वाहनांना, आणि दुसऱ्या राज्यातील टूरिस्ट वाहनांना सकाळी ९ ते संध्याकाळी ५ वाजेपर्यंत गंगटोकमधे अजिबात प्रवेश नसतो. सिक्कीमच्या पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण भागातली अनुक्रमे गंगटोक, [[ग्यालशिंग]], [[मंगन]], [[नामची]] ही प्रमुख शहरे आहेत. गंगटोक ही राजधानी असल्याने ते शहर प्रमुख कचेऱ्या, शाळा, कॉलेजेस, इत्यादींमुळे जास्त वहिवाटीचे व दाटीवाटीचे आहे. डोंगराळ भागामुळे रस्ते खूपच अरुंद आणि चढ-उताराचे, त्यामुळे वाहतूकीचे नियम अगदी कडक आहेत, ते कसोशीने पाळले जातात. ==धर्म== उत्तर तिबेटमधील तिबेटी, शिवाय नेपाळी लोक फार पूर्वीपासून सिक्कीममध्ये वास्तव्य करून आहेत. इंग्लिश, हिंदी, लेपचा, लिंबू नेपाळी, भूतिया या भाषा प्रामुख्याने व्यवहारात वापरल्या जातात. व्यापाराची बहुतेक धुरा आपल्याकडील मारवाडी लोकांनी सांभाळली आहे. सिक्कीममध्ये प्रामुख्याने हिंदू व बौद्ध धर्माचे लोक आहेत. ख्रिश्चन धर्मीय फारच थोड्या प्रमाणात आहेत. रुमटेक ही सर्वात जुनी मॉनेस्ट्री आहे. नव्या रुमटेकला सोन्याचा स्तूप आहे. पश्चिमेस रुमटेकप्रमाणे पेमियांगत्से मोनेस्ट्री त्याच काळातली आहे. येथे झाडाच्या ढोलीतून कोरलेले धम्मचक्र नक्कीच पाहण्यासारखे आहे. लहान मुले लामा होण्याचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी मोनेस्ट्रीमध्येच राहतात. ==प्रेक्षणीय स्थळे== ===कांचनगंगा=== ज्याला आपण [[कांचनगंगा]] म्हणून ओळखतो ते जगप्रसिद्ध कांग चेन जुंगा हे हिमशिखर सिक्कीमच्या पश्चिम भागात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/districts/tourists-flock-panchagarh-have-glimpse-kangchenjunga-328918|title=Tourists flock to Panchagarh to have a glimpse Kangchenjunga|date=2021-11-13|website=The Business Standard|language=en|access-date=2021-11-13}}</ref> ८४५० मी. उंचीचे हे शिखर जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचे शिखर आहे. तिथले रहिवासी कांचनगंगाला सोने, चांदी, विविध रत्‍ने, शिवाय धान्य, पवित्र ग्रंथ यांचा खजिना असल्यासारखे पवित्र मानतात. येथे गिर्यारोहणाची क्वचितच परवानगी दिली जाते. गंगटोक येथून कांचनगंगाचे छानपैकी दर्शन होते, पण ती अवाढव्य बर्फाची भिंतच वाटते. पश्चिमेस [[पेलिंग]] गावापासून कांचनगंगा अवघ्या ५० किमी. अंतरावर असल्याने आपल्याला संपूर्ण पर्वताचे दर्शन दिवसभर होते. जवळ जाऊन पाहिल्यास शिखरापर्यंत नजर ठरूच शकत नाही. सकाळी सूर्योदयाच्या वेळेस बर्फाच्छादित पर्वतावर पडणारी कोवळी किरणे कांचनगंगा हे नाव सार्थ ठरवतात. दिवसभर आपल्याला कांचनगंगाचे सौंदर्य वेगवेगळ्या अंगाने अनुभवता येते. सूर्योदयावेळी कोवळ्या किरणांमुळे वेगळीच सोनेरी छटा संपूर्ण डोंगरच सोन्याचा करते, तर दुपारी धारदार तलवारीप्रमाणे संपूर्ण डोंगर चमकत असतो आणि रात्री लखलखत्या ताऱ्यांच्या मंद प्रकाशात पांढऱ्याशुभ्र क्षीरसागरासारखा दिसतो. असे हे वेगवेगळे रूप दिवसभर पाहत राहिलो तरी मनाचे समाधान होत नाही. थोड्या उंच जागेवरून कांचनगंगाच्या आसपास असणारी काब्रू, सिमवो, कुंभकर्ण, पांडीम अशी काही शिखरेही नजरेस पडतात. ===मार्तम=== पेलिंगपासून गंगटोकला जाताना वाटेत [[मार्तम]] हे छोटेसे गाव लागते. युनेस्कोने हे गाव दत्तक घेतले आहे. डोंगराळ भागामुळे उंच-सखल जमिनीवर टेरेस फार्मिंगची प्रथा आहे. गाईड आपल्याला संध्याकाळच्या वेळेस गावात फेरफटका मारण्यासाठी घेऊन जातात. येथे काही ठराविक घरांमध्ये हेरिटेज म्हणून अजूनही पूर्वीचीच मांडणी असल्याचे दिसून येते. बटाटा, विविध प्रकारचे बांबू आणि आल्याच्या शेतीतून फिरताना बऱ्ऱ्याच औषधी वनस्पतींचीही लागवड केलेली दिसते. गाीड आपल्याला त्याबद्दल माहिती करून देतात. वेलदोड्याच्या लागवडीसाठी सिक्कीम फार प्रसिद्ध आहे. <br/> पुढे उत्तरेकडे [[चुंगथान]] येथे रस्त्याचे दोन फाटे फुटतात. एक [[लाचेन]] येथे तर दुसरा [[लाचुंगला]] जातो. लाचेन येथूनच [[तिस्ता]] नदीचा उगम होतो. ==दोंगमार आणि लातुंग== लाचेन येथे [[गुरू दोंगमार]] हे सरोवर आहे. कडक थंडीतही सरोवराचा विशिष्ट भाग मुळीच गोठत नाही. १२००० फूट उंचीवर हिमशिखरांनी वेढलेले आणि रस्त्याच्या दुतर्फा असलेल्या रंगीबेरंगी [[ऱ्होडोडेंड्राॅन]] व पांढरे [[मॅग्नोलिया]] (कवठी चाफा) यामुळे लातुंग हे नेहमीच नटलेले असते. तेथूनच पुढे [[युमथान]], ‘व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स’ येथे जाता येते.<br/> सिक्कीमच्या भौगोलिक स्थानामुळे उंचावर [[पांडा]], [[जंगली मांजर]], [[याक]] असे प्राणी, तर रॉबिन, फ्लाय कॅचर, सँडपायपर असे पक्षी दिसतात. झाडांच्या बाबत पाईन, जुनिपर, फर, सायप्रस वगैरे झाडे आढळतात. ऱ्होडोडेंड्राॅन हा ‘राज्यवृक्ष’ मानला जातो. ==वनस्पती== [[File:Okhrey Sikkim.jpg|thumb|सिक्कीम मधील प्रेक्षणीय निसर्गदृश्य]] कॉटन ट्री, वेलची, विविध बांबू, बटाटे आलं यांच्या लागवडीबरोबर रंगीबेरंगी ऑर्किस्, गुलाब, झेंडू, हिरव्यागार भाज्यांचे मळे इथे पाहायला मिळतात.ौ येथील तपमान २८ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त किंवा शून्य अंश सेल्सिअसच्या खाली उतरत नसल्याने हवा नेहमीच छान, त्यामुळे फळफळावळ, फुलांना तोटा नाही. दरवर्षी गंगटोक येथे ऑर्किडच्या फुलांचे प्रदर्शन भरते. परदेशाप्रमाणे आपल्याकडेही एवढ्या प्रकाराची ऑर्किड असतात याची सामान्यलोकांना कल्पना नसते. फळा-फुलांप्रमाणेच इथले लोक तब्येतीने चांगले दिसतात. तिस्ता नदी म्हणजे सिक्कीमची जीवनवाहिनी मानली जाते. डोंगराळ भागातल्या लहान लहान उपनद्या मिळून ‘रंगीत’ नदी बनते व तिस्तामध्ये सामावते. ==सण== सिक्कीममध्ये दसरा, दिवाळीसारखे हिंदू सण, तर तिबेटियन लोसार, लुसांग शिवाय फेब्रुवारीत येणारे नवीन वर्ष जोमाने साजरे केले जाते. त्यादिवशी तिबेटी लोक रंगीत पोषाखात ‘ताशी डिलेक’ अशी आरोळी देत याक डान्स करतात. कांचनगंगाचीही पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/71345/sikkim-is-a-cultural-kaleidoscope-in-the-eastern-himalayas|title=5 Reasons Why Sikkim is the Perfect Melting Pot of Cultures|website=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/|language=en|access-date=2021-11-13|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113144647/https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/71345/sikkim-is-a-cultural-kaleidoscope-in-the-eastern-himalayas|url-status=dead}}</ref> जसे वेगवेगळे सण तसेच वेगवेगळ्या खाद्यपदार्थासाठीदेखील सिक्कीम प्रसिद्ध आहे. तेथे मोमो, थेंटुक, ठुपकाशिवाय विविध लोणची, मासे यांची वेगळी चव असते. खास त्या भागातील जंगलात मिळणारे विशिष्ट प्रकारच्या फर्नचे कोवळे कोंब ‘फिड्ल हेडेड फर्न’ची याकचे चीज घालून केलेली भाजी अतिशय चवदार असते. ==क्रीडा== सिक्कीममध्ये [[रिव्हर राफ्टिंग]], [[ट्रेकिंग]], [[रॅपलिंग]] अशा वेगवेगळ्या क्रीडाप्रकारांचा अनुभव घेता येतो. ==चित्रदालन== <gallery mode=packed> File:Buddha statue at Buddha Park of Ravangla, Sikkim, India (1).jpg|सिक्कीम येथील बुद्ध मूर्ती File:Close wing position of Delias agostina Hewitson, 1852 – Yellow Jezebel SIKKIM.jpg|Yellow Jezebel जातीचे सिक्कीममधे दिसणारे फुलपाखरू File:Flag of Sikkim (1877-1914; 1962-1967).svg|सिक्कीमचा ध्वज File:Landscape of Sikkim 03.jpg|सिक्कीममधील एक भूप्रदेश </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{सिक्कीम}} [[वर्ग:ईशान्य भारत]] [[वर्ग:भारतीय राज्ये]] [[वर्ग:सिक्कीम]] ldtnzja3e22zal3c01cio36s89x3d3u 0 20410 2711676 2703917 2026-09-23T19:36:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711676 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य |नाव = सोनिया गांधी |चित्र = Sonia Gandhi (cropped).jpg| | चित्र रुंदी =150x |पद = [[राष्ट्रीय सल्लागार समिती]]च्या अध्यक्षा |कार्यकाळ_आरंभ = २९ मार्च २०१० |कार्यकाळ_समाप्ती = |मागील = पद तयार केले |पुढील = |कार्यकाळ_आरंभ1 = ४ जून २००४ |कार्यकाळ_समाप्ती1 = २३ मार्च २००६ |मागील1 = पद तयार केले |पुढील1 = पद रद्द केले |पद2 = [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]]च्या अध्यक्षा |कार्यकाळ_आरंभ2 = १६ मे २००४ |कार्यकाळ_समाप्ती2 = |मागील2 = पद तयार केले |पुढील2 = |पद3 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]च्या अध्यक्षा |कार्यकाळ_आरंभ3 = १४ मार्च १९९८ |कार्यकाळ_समाप्ती3 = |मागील3 = [[सीताराम केसरी]] |पुढील3 = [[राहुल गांधी]] |पद4 = [[नेता-प्रतिपक्ष, लोकसभा]] |कार्यकाळ_आरंभ4 = १९ मार्च १९९८ |कार्यकाळ_समाप्ती4 = २२ मे २००४ |मागील4 = [[शरद पवार]] |पुढील4 = [[लालकृष्ण अडवाणी]] |पद5 = [[खासदार]], [[लोकसभा]] |मतदारसंघ5 = [[रायबरेली]] |कार्यकाळ_आरंभ5 = १७ मे २००४ |कार्यकाळ_समाप्ती5 = २०२४ |मागील5 = [[सतीश शर्मा]] |पुढील5 = [[राहुल गांधी]] |मतदारसंघ6 = [[अमेठी]] |कार्यकाळ_आरंभ6 = १० ऑक्टोबर १९९९ |कार्यकाळ_समाप्ती6 = १७ मे २००४ |मागील6 = [[संजय सिंग]] |पुढील6 = [[राहुल गांधी]] |जन्मदिनांक = [[९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६]] |जन्मस्थान = [[लुसियाना]], [[इटली]] |पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |इतरपक्ष = [[संयुक्त आघाडी]] <small>(१९९६-२००४)</small><br>[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] <small>(२००४–आजतागायत)</small> |पती = [[राजीव गांधी]] <small>(१९६९–१९९१)</small> |अपत्ये = [[राहुल गांधी|राहुल]]<br>[[प्रियांका वड्रा|प्रियांका]] |निवास = [[१० जनपथ]], दिल्ली }} {{विस्तार}} '''सोनिया गांधी''' (पूर्वाश्रमीच्या '''ॲन्टोनीया माईनो''', [[९ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४६]]) या एक [[भारतीय]] राजकीय नेत्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.रीडिफ.कॉम/news/1999/may/13varsha.htm|title=Rediff On The NeT: Varsha Bhosle sees no difference between Bina Ramani and Sonia Gandhi|website=www.रीडिफ.कॉम|access-date=2021-12-30}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्या [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], या सर्वात जास्त काळ सत्तेत असणाऱ्या बलाढ्य राजकीय पक्षाच्या अध्यक्षा आहेत. त्यांचे पती आणि भारताचे माजी [[पंतप्रधान]] [[राजीव गांधी]] यांच्या हत्येनंतर ७ वर्षांनी १९९८ साली सोनिया गांधींनी काँग्रेसचे नेतृत्व स्वीकारले. २०१७ सालापर्यंत २२ वर्षे इतका काळ त्यांनी अध्यक्षपद सांभाळले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/sonia-gandhi-congress-president-rahul-gandhi-politics-4983911/|title=Sonia Gandhi retires as Congress president, to remain active in politics|date=2017-12-15|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/as-sonia-gandhi-makes-way-4984673/|title=As Sonia Gandhi makes way|date=2017-12-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-s-19-years-as-congress-president-from-husband-rajiv-s-death-to-son-rahul-s-elevation/story-nmW3hNiG2zDo6abGYc38YO.html|title=Sonia Gandhi’s 19 years as Congress president: From husband Rajiv’s death to son Rahul’s elevation|date=2017-12-11|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/us-india-election-gandhi-idUSTRE53D1XH20090414|title=Sonia Gandhi keeps Congress hopes alive in India polls|date=2009-04-14|language=en}}</ref> २०१९ साली [[राहुल गांधी|राहुल गांधींनी]], त्यांच्या मुलाने राजीनामा दिल्यानंतर त्या परत अध्यक्ष झाल्या. सोनिया गांधी त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत अनेक सल्लागार समितींच्या अध्यक्षस्थानी होत्या. [[माहितीचा अधिकार]], [[अन्नसुरक्षा कायदा]] आणि [[मनरेगा]] या देशाच्या विकासासाठी उपयुक्त असणाऱ्या योजनांचे श्रेय त्यांना दिले जाते. त्यांचा परदेशातील जन्माच्या मुद्द्यावरून त्यांच्यावर नेहमी टीका आणि वाद होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/movements-and-governments-sonia-gandhi-4983273/|title=Movements and governments|date=2017-12-15|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576|title=End Of The Longest Regency {{!}} Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2021-12-30|archive-date=2017-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125094455/https://www.outlookindia.com/magazine/story/end-of-the-longest-regency/299576|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.religion.info/2004/12/11/india-politics-of-renunciation-traditional-and-modern/|title=India: politics of renunciation, traditional and modern – Analysis|website=english.religion.info|access-date=2021-12-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.timesofindia.com/india/the-sonia-gandhi-years-and-what-rahul-gandhi-can-learn/articleshow/61062696.cms|title=Telegraph|url-status=live}}</ref> तब्येतीच्या कारणावरून त्यांनी [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|संपुआ]] ([[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|युपीए]]) सरकारच्या दुसऱ्या कालखंडात सक्रीय राजकारणात सहभाग कमी घेतला. गांधींनी जरी [[भारत सरकार|भारत सरकारचे]] कुठलेही खाते कधी सांभाळले नसले तरी त्यांचा भारतातील सर्वात जास्त शक्तिशाली लोकांमध्ये समावेश होतो. सोनिया गांधींचा बऱ्याच वेळा [[जगातील सर्वात जास्त शक्तिशाली महिला|जगातील सर्वात जास्त शक्तिशाली महिलांमध्ये]] समावेश केला गेला आहे.<ref name="economictimes.indiatimes.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/the-sonia-gandhi-years-and-what-rahul-gandhi-can-learn/articleshow/61059345.cms|title=Rahul Gandhi: The Sonia Gandhi years and what Rahul Gandhi can learn {{!}} India News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Oct 13|first=CL Manoj / ET Bureau /|last2=2017|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-12-30|last3=Ist|first3=13:22}}</ref><ref name="thedailybeast.com">{{स्रोत बातमी|last=Riedel|first=Bruce|url=https://www.thedailybeast.com/articles/2012/06/24/sonia-gandhi-health-mystery-sets-india-leadership-adrift|title=Sonia Gandhi Health Mystery Sets India Leadership Adrift|date=2012-06-24|language=en}}</ref><ref name="books.google.com">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=asKIAwAAQBAJ&pg=PA77|title=Civilizing Globalization, Revised and Expanded Edition: A Survival Guide|last=Sandbrook|first=Richard|last2=Güven|first2=Ali Burak|date=2014-06-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-5209-8|language=en}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == सोनिया गांधी यांना २००४ ते २०१४ सालातील<ref name="economictimes.indiatimes.com"/> भारताची सर्वात जास्त शक्तिशाली राजकारणी म्हणून ओळखले जाते. विविध प्रसिद्ध नियतकालिके, मासिके यांच्या याद्यांमध्ये त्यांचा समावेश केला गेला आहे.<ref name="thedailybeast.com"/><ref name="books.google.com"/> २०१३ मध्ये त्यांचा समावेश जगातल्या २१ सर्वात जास्त शक्तिशाली महिलांमध्ये आणि ९ सगळ्यात जास्त शक्तिशाली महिलांमध्ये [[फोर्ब्स|फोर्ब्ज]] मासिकाद्वारे केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india/sonia-gandhi-third-most-powerful-woman-in-forbes-list/story-ywXlS1IFavoPY9QgwBdiVK.html|title=Sonia Gandhi third most powerful woman in Forbes list|date=2013-10-30|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref> २००७ मध्ये फोर्ब्जने जगातील तिसरी सर्वात जास्त शक्तिशाली महिला म्हणून त्यांचा उल्लेख केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/lists/list-directory/|title=Forbes List Directory|website=Forbes|language=en|access-date=2021-12-30}}</ref> ==सोनिया गांधी यांचे चरित्रग्रंथ== * सोनिया गांधी - एक अनन्यसाधरण जीवनप्रवास : मूळ लेखिका - राणी सिंग; मराठी अनुवाद - [[लीना सोहोनी]]. (मेहता पब्लिशिंग हाउस) ==सोनिया गांधी यांचे आत्मचरित्र चरित्रग्रंथ== *Belonging: A Journey of Love* पाने -५४४ प्रकाशक Alfred A. Knopf प्रकाशन - 10 नोव्हेंबर 2026 रोजी होणार आहे. ==संदर्भ == <references/> [[वर्ग:भारतीय राजकारणी|गांधी, सोनिया]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:काँग्रेस अध्यक्ष]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अमेठीचे खासदार]] [[वर्ग:रायबरेलीचे खासदार]] [[वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] aen4gifg30m17dthwvm348fks711fsd 0 21265 2711767 2646862 2026-09-24T00:59:22Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711767 wikitext text/x-wiki '''क्रिकेट चेंडू''' हा [[क्रिकेट]] खेळात वापरला जाणारा एक कठीण आणि घन चेंडू आहे. हा चेंडू [[कॉर्क (साहित्य)|कॉर्क]]पासून बनवलेल्या गाभ्याभोवती [[दोरा (रचना)|दोरा]] गुंडाळून आणि त्यावर [[चामडं|चामड्याचे]] आवरण शिवून तयार केला जातो. [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]]मध्ये त्याच्या निर्मितीचे नियम क्रिकेट कायद्यांनुसार ठरलेले असतात. चेंडू टाकताना त्याची गती, हवेतील हालचाल आणि जमिनीवरून उसळी यावर गोलंदाजाची क्रिया, चेंडूची अवस्था आणि खेळपट्टीची स्थिती यांचा प्रभाव पडतो. क्षेत्ररक्षक संघासाठी चेंडूची अवस्था उत्तम ठेवणे हे एक महत्त्वाचे कार्य आहे. [[फलंदाज (क्रिकेट)|फलंदाज]] हा चेंडू [[फळी (क्रिकेट)|फळी]]ने मारून धावा काढण्यासाठी वापरतो, जिथे तो चेंडू अशा ठिकाणी मारतो की धाव घेणे सुरक्षित होईल किंवा तो [[सीमा (क्रिकेट)|सीमा]]च्या बाहेर किंवा वरून मारला जाईल. क्रिकेटचा चेंडू [[बेसबॉल (चेंडू)|बेसबॉल]]पेक्षा कठीण आणि जड असतो.<ref>{{cite web|url=https://www.diffen.com/difference/Baseball_vs_Cricket|website=Diffen|title=Baseball vs. Cricket}}</ref> [[कसोटी क्रिकेट]], अनेक व्यावसायिक देशांतर्गत खेळ जे अनेक दिवस चालतात आणि जवळजवळ सर्व हौशी क्रिकेटमध्ये पारंपरिक लाल रंगाचा चेंडू वापरला जातो. [[एकदिवसीय क्रिकेट]] सामन्यांमध्ये, विशेषतः रात्रीच्या सामन्यांमध्ये, पांढरा चेंडू वापरला जातो जेणेकरून तो पूरप्रकाशात दिसू शकेल. २०१० पासून, फलंदाजांच्या पांढऱ्या कपड्यांशी वेगळा दिसण्यासाठी आणि दिवस-रात्र कसोटी सामन्यांमध्ये रात्रीच्या दृश्यमानतेसाठी गुलाबी चेंडूचा वापर सुरू झाला.<ref name="BBCNews">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/rules_and_equipment/4188060.stm|title=Does the white ball behave differently?|work=BBC News|access-date=19 August 2012}}</ref> प्रशिक्षणासाठी पांढरे, लाल आणि गुलाबी चेंडू तसेच [[टेनिस बॉल]] किंवा तत्सम आकाराचे चेंडू अनौपचारिक सामन्यांसाठी वापरले जाऊ शकतात. क्रिकेट सामन्यादरम्यान चेंडूची गुणवत्ता बदलते आणि तो वापरण्यास अयोग्य होतो, आणि या बदलांमुळे सामन्यावर परिणाम होऊ शकतो. क्रिकेट कायद्यांमध्ये परवानगी असलेल्या पद्धतींशिवाय चेंडूची अवस्था बदलणे (ज्याला "[[चेंडू छेडछाड]]" म्हणतात) हा सामन्यादरम्यान निषिद्ध आहे आणि यामुळे अनेक वाद झाले आहेत. क्रिकेटच्या चेंडूमुळे सामन्यादरम्यान जखमा आणि [[क्रिकेटमधील घातक अपघातांची यादी|घातक अपघात]] झाले आहेत.<ref>{{cite web|date=27 November 2014|title=FACTBOX – Cricket-Deaths caused from on-field incidents|url=https://www.reuters.com/article/cricket-australia-hughes-deaths-idUKL3N0TH1XW20141127|work=Reuters}}</ref> क्रिकेटच्या चेंडूच्या धोक्यांमुळे [[क्रिकेट उपकरणे|संरक्षणात्मक उपकरणे]] वापरण्याची प्रेरणा मिळाली. ==निर्मिती== [[ब्रिटिश मानके|ब्रिटिश मानक]] [[बीएस ५९९३]] नुसार क्रिकेट चेंडूच्या निर्मितीचे तपशील, परिमाण, गुणवत्ता आणि कामगिरी ठरवली जाते. क्रिकेटचा चेंडू [[कॉर्क (साहित्य)|कॉर्क]]च्या गाभ्याभोवती घट्ट गुंडाळलेला दोरा आणि त्यावर चामड्याचे आवरण शिवून तयार केला जातो. उच्च दर्जाच्या चेंडूसाठी, जे उच्च पातळीच्या स्पर्धेसाठी योग्य असते, आवरण चार चामड्याच्या तुकड्यांपासून बनवले जाते, जे कापलेल्या संत्र्याच्या सालीसारखे असतात, पण एक अर्धगोल दुसऱ्या अर्धगोलाच्या तुलनेत ९० अंशांनी फिरवलेले असते. चेंडूच्या "विषुववृत्तावर" दोऱ्याने शिवण केली जाते, ज्याला चेंडूची प्रमुख शिवण म्हणतात, आणि सहा रांगा शिवणेच्या असतात. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर [[ब्रिटिश क्रिकेट बॉल्स लि.|ड्यूक्स]] आणि [[सन्सपॅरेल्स ग्रीनलँड्स|एसजी]] यांनी बनवलेल्या चेंडूंमध्ये दोन्ही अर्धगोलांना एकत्र ठेवण्यासाठी तीन-तीन शिवणांचा वापर हाताने केला जातो. तर [[कूकाबुरा स्पोर्ट|कूकाबुरा]] चेंडूंमध्ये फक्त आतील दोन शिवणे दोन्ही अर्धगोलांना एकत्र ठेवण्यासाठी वापरल्या जातात, आणि बाहेरील चार शिवणे मशीनने बनवल्या जातात ज्यांचा उद्देश फक्त गोलंदाजांना चांगली पकड देणे हा आहे.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/england-in-india/the-cricket-ball-comparison-sg-vs-kookaburra-vs-dukes-explained/articleshow/80848209.cms|title=ball-comparison-sg-vs-kookaburra-vs-dukes|newspaper=The Times of India|date=11 February 2021|publisher=timesofindia|access-date=27 July 2023}}</ref> उरलेली दोन जोडणी चामड्याच्या तुकड्यांमध्ये अंतर्गत शिवली जाते, ज्याला [[चतुर्थांश शिवण]] म्हणतात. कमी दर्जाचे चेंडू, जे दोन तुकड्यांच्या आवरणाने बनवले जातात, ते प्रशिक्षण आणि कमी पातळीच्या स्पर्धांसाठी वापरले जातात कारण त्यांची किंमत कमी असते. क्रिकेट चेंडूची वैशिष्ट्ये निर्मात्यांनुसार थोडी बदलतात. पांढरे [[कूकाबुरा स्पोर्ट|कूकाबुरा]] चेंडू एकदिवसीय आणि [[ट्वेंटी२०]] आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये वापरले जातात, तर लाल कूकाबुरा चेंडू बहुतांश कसोटी खेळणाऱ्या राष्ट्रांमध्ये कसोटी सामन्यांसाठी वापरले जातात,<ref name="ABC">{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2006-03-10/india-opens-door-to-kookaburra-balls-in-tests/815522|title=India opens door to Kookaburra balls in Tests|date=10 March 2006|work=ABC News}}</ref> परंतु [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]], [[आयर्लंड क्रिकेट संघ|आयर्लंड]], आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] हे [[ब्रिटिश क्रिकेट बॉल्स लि.|ड्यूक्स]] चेंडू वापरतात, आणि [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारत]] [[सन्सपॅरेल्स ग्रीनलँड्स|एसजी]] चेंडू वापरतो.<ref name="Dailytimes">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\03\10\story_10-3-2006_pg2_7|title=India opens door to Kookaburra balls in Tests|date=10 March 2006|work=Daily Times of Pakistan}}</ref> ==वापर== ===रंग=== [[File:White ball 2.JPG|right|thumb|पांढरे चेंडू अनेक मर्यादित षटकांच्या सामन्यांमध्ये, विशेषतः पूरप्रकाशात (दिवस-रात्र सामन्यांमध्ये) वापरले जातात. कारण लाल चेंडू पिवळ्या प्रकाशात तपकिरी रंगाचा दिसतो जो खेळपट्टीच्या रंगासारखा असतो.]] [[File:Cricket ball at Church Times Cricket Cup final 2019.jpg|thumb|गुलाबी क्रिकेट चेंडू. गुलाबी चेंडू पांढऱ्या चेंडूंपेक्षा कमी खराब होतात, आणि लाल चेंडूंपेक्षा रात्रीच्या वेळी चांगले दिसतात, त्यामुळे ते दिवस-रात्र कसोटी सामन्यांसाठी सर्वात योग्य आहेत.<ref name="BBCNews"/>]] क्रिकेट चेंडू पारंपरिकपणे लाल रंगाचे असतात, आणि लाल चेंडू [[कसोटी क्रिकेट]] आणि [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] मध्ये वापरले जातात, पण इतर रंगांच्या चेंडूंचा प्रस्ताव १९३७ पासूनच आला आहे.<ref>{{cite news|newspaper=Kalgoorlie Miner|date=22 January 1937|title=White Cricket Ball; Proposal Criticised|page=1}}</ref> पांढरे चेंडू तेव्हा सुरू झाले जेव्हा [[एकदिवसीय क्रिकेट]] सामने रात्री पूरप्रकाशात खेळले जाऊ लागले, कारण ते रात्री अधिक दिसतात; आता सर्व व्यावसायिक एकदिवसीय सामने पांढऱ्या चेंडूंनी खेळले जातात, अगदी जेव्हा ते रात्री खेळले जात नाहीत तेव्हाही. पांढरे चेंडू लाल चेंडूंपेक्षा वेगळे वागतात: विशेषतः, ते डावाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात लाल चेंडूंपेक्षा जास्त स्विंग होतात आणि ते अधिक जलद खराब होतात. निर्मात्यांचा दावा आहे की पांढरे आणि लाल चेंडू एकच पद्धती आणि साहित्य वापरून बनवले जातात, फक्त चामड्याच्या रंगवण्यात फरक असतो.<ref name="BBCNews"/> एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये पांढऱ्या चेंडूंची एक समस्या अशी आहे की ते ३०-४० षटकांनंतर लवकर घाणेरडे किंवा फिकट होतात, ज्यामुळे फलंदाजांना चेंडू पाहणे कठीण होते.<ref>{{cite web|url=http://www.itsonlycricket.com/entry/213/|title=The story of cricket balls.|publisher=Itsonlycricket.com|access-date=19 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630142148/http://www.itsonlycricket.com/entry/213/|archive-date=30 June 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/520924.html|title=ICC board meeting: Runners abolished, ODI and run-out laws tweaked|publisher=ESPN Cricinfo|date=27 June 2011|access-date=19 August 2012}}</ref> ऑक्टोबर २०१२ पासून, यासाठी प्रत्येक डावात दोन नवीन पांढरे चेंडू वापरले जातात, प्रत्येक टोकासाठी एक वेगळा चेंडू; हीच रणनीती [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक|१९९२]] आणि [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६]] [[क्रिकेट विश्वचषक]] मध्ये वापरली गेली होती. गुलाबी चेंडू २००० च्या दशकात विकसित झाले जेणेकरून कसोटी आणि प्रथम श्रेणी सामने रात्री खेळता येतील. लाल चेंडू रात्रीच्या कसोटी सामन्यांसाठी योग्य नाही कारण तो नीट दिसत नाही, आणि पांढरा चेंडू प्रथम श्रेणी क्रिकेटसाठी योग्य नाही कारण तो लवकर खराब होतो आणि ८० षटके वापरला जाऊ शकत नाही, तसेच पांढऱ्या चेंडूचा रंग पारंपरिक पांढऱ्या कपड्यांशी टक्कर देतो. गुलाबी चेंडू या समस्यांचा समतोल साधण्यासाठी बनवला गेला. तो पांढऱ्या चेंडूंपेक्षा कमी खराब होतो आणि रात्री लाल चेंडूंपेक्षा चांगला दिसतो.<ref name="BBCNews"/> ==सध्याची अवस्था== २०१४ मध्ये, इंग्लंडमधील कसोटी सामन्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चेंडूची यूकेतील किरकोळ किंमत १०० पौंड होती.<ref>{{cite news|first=Anna|last=White|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/yourbusiness/10552120/No-Ashes-but-cricket-ball-maker-Dukes-up-for-a-match-with-Kookaburra.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/finance/yourbusiness/10552120/No-Ashes-but-cricket-ball-maker-Dukes-up-for-a-match-with-Kookaburra.html|archive-date=12 January 2022|url-access=subscription|url-status=live|title=No Ashes but cricket ball maker Dukes up for a match with Kookaburra|publisher=Telegraph|date=5 January 2014|access-date=30 June 2015}}</ref> [[कसोटी क्रिकेट]] मध्ये हा चेंडू किमान ८० षटके (सैद्धांतिकदृष्ट्या पाच तास व वीस मिनिटे खेळ) वापरला जातो, त्यानंतर क्षेत्ररक्षक संघाला नवीन चेंडू घेण्याचा पर्याय असतो. व्यावसायिक एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये (५० षटकांचा डाव), प्रत्येक सामन्यासाठी किमान चार नवीन चेंडू वापरले जातात (प्रत्येक डावात दोन, प्रत्येक टोकासाठी एक). टी-२० क्रिकेटमध्ये प्रत्येक डावासाठी एक नवीन चेंडू, म्हणजे दोन चेंडू वापरले जातात. हौशी क्रिकेट खेळाडूंना अनेकदा जुन्या चेंडूंनी किंवा स्वस्त पर्यायांनी खेळावे लागते, ज्यामुळे चेंडूच्या अवस्थेतील बदल व्यावसायिक क्रिकेटपेक्षा वेगळे असू शकतात. आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये तीन मुख्य क्रिकेट चेंडू निर्माते आहेत: [[कूकाबुरा स्पोर्ट|कूकाबुरा]], [[ब्रिटिश क्रिकेट बॉल्स लि.|ड्यूक्स]], आणि [[सन्सपॅरेल्स ग्रीनलँड्स|एसजी]]. कसोटी सामन्यांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या लाल (किंवा गुलाबी) चेंडूंचा निर्माता स्थानानुसार बदलतो: भारत एसजी वापरतो; इंग्लंड, आयर्लंड आणि वेस्ट इंडीज ड्यूक्स वापरतात; आणि इतर सर्व देश कूकाबुरा वापरतात. वेगवेगळ्या निर्मात्यांचे चेंडू वेगळे वागतात: उदाहरणार्थ, ड्यूक्स चेंडूंना जास्त उंच शिवण असते आणि ते कूकाबुरा चेंडूंपेक्षा जास्त स्विंग करतात.<ref>{{cite news|newspaper=The Sydney Morning Herald|location=Sydney, NSW|title=Australian bowler Jackson Bird backs the Dukes of swing|url=http://www.smh.com.au/sport/cricket/australian-bowler-jackson-bird-backs-the-dukes-of-swing-20150814-giznuj.html|author=Daniel Lane|date=15 August 2015|access-date=28 October 2015}}</ref> ==क्रिकेट चेंडूची अवस्था== [[Image:Cricketball.png|thumb|नवीन क्रिकेट चेंडू]] कसोटी क्रिकेट आणि टी-२० क्रिकेटमध्ये, प्रत्येक [[डाव (क्रिकेट)|डाव]]ाच्या सुरुवातीला नवीन चेंडू वापरला जातो. [[मर्यादित षटकांचे क्रिकेट|एकदिवसीय क्रिकेट]] मध्ये, प्रत्येक डावाच्या सुरुवातीला दोन नवीन चेंडू, प्रत्येक टोकासाठी एक, वापरले जातात. क्रिकेट चेंडू खालील परिस्थितींनुसारच बदलला जाऊ शकतो, ज्या ''[[क्रिकेटचे कायदे]]'' मध्ये नमूद आहेत: *जर चेंडू खराब झाला किंवा हरवला तर. *जर खेळाडूने चेंडूची अवस्था बेकायदेशीरपणे बदलली तर. *कसोटी क्रिकेटमध्ये, सध्याचा चेंडू ८० [[षटक (क्रिकेट)|षटके]] जुना झाल्यावर, गोलंदाजी करणाऱ्या संघाच्या कर्णधाराला नवीन चेंडू घेण्याचा पर्याय असतो. चेंडू प्रेक्षकांमध्ये मारला गेला तर तो बदलला जात नाही – प्रेक्षकांनी तो परत करावा लागतो. जर चेंडू खराब झाला, हरवला, किंवा बेकायदेशीरपणे बदलला गेला, तर त्याच्या जागी त्याच अवस्थेतील एक वापरलेला चेंडू वापरला जाईल. नवीन चेंडू फक्त ठरलेली किमान षटके जुन्या चेंडूने खेळल्यानंतरच वापरता येईल. ==क्रिकेट चेंडूचे धोके== {{see also|क्रिकेटमधील घातक अपघातांची यादी}} [[Image:Used cricket ball.jpg|thumb|वापरलेला क्रिकेट चेंडू]] क्रिकेटचे चेंडू कठीण आणि संभाव्यतः घातक असतात, त्यामुळे आजकालचे बहुतांश फलंदाज आणि जवळचे क्षेत्ररक्षक [[क्रिकेट उपकरणे|संरक्षणात्मक उपकरणे]] वापरतात. क्रिकेट चेंडूमुळे जखमा वारंवार होतात, ज्यात डोळे (काही खेळाडूंनी डोळे गमावले आहेत),<ref name="bjsm-criceye">{{cite journal|author1=N. P. Jones|author2=A. B. Tullo|title=Severe eye injuries in cricket|url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-sports-medicine_1986-12_20_4/page/178|journal=[[British Journal of Sports Medicine]]|date=December 1986|volume=20|issue=4|pages=178–179|publisher=[[British Association of Sport and Exercise Medicine|British Association of Sport and Medicine]]|issn=0306-3674|pmc=1478335|pmid=3814991|doi=10.1136/bjsm.20.4.178}}</ref> डोके आणि चेहरा,बोटे आणि पायाची बोटे,<ref name="spinj-cric"/> दात<ref name="pdc-teeth">{{cite journal|last1=Jagger|first1=R. G.|last2=Vaithianathan|first2=V.|last3=Jagger|first3=D. C.|title=A pilot study of the prevalence of orofacial and head injuries in schoolboy cricketers at eight private schools in England and Australia|journal=Primary Dental Care|date=July 2009|volume=16|issue=3|pages=99–102|doi=10.1308/135576109788634359|pmid=19566982|s2cid=207257536|quote=Sixteen players had sustained loosened or broken teeth. Two players reported [[avulsed]] teeth|issn=1355-7610}} {{Closed access}}</ref> आणि अंडकोषाच्या जखमा यांचा समावेश आहे.<ref name="spinj-cric">{{cite web|author1=Moonot, Pradeep|author2=Jain, Shilpa|title=Cricket is riskier than you may realise./ Types and causes of injuries|url=http://www.sportsinjurybulletin.com/archive/cricket-injuries.html#ref|website=www.sportsinjurybulletin.com|access-date=28 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204150158/http://www.sportsinjurybulletin.com/archive/cricket-injuries.html#ref|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[फ्रेडरिक, प्रिन्स ऑफ वेल्स]] (१७०७–१७५१) यांचा मृत्यू क्रिकेट चेंडूच्या मारामुळे झाल्याचे अनेकदा सांगितले जाते, पण हा अपघात आणि त्यांच्या मृत्यूमधील संबंध सिद्ध झालेला नाही. [[ग्लॅमॉर्गन काउंटी क्रिकेट क्लब|ग्लॅमॉर्गन]]चा खेळाडू [[रॉजर डेव्हिस (क्रिकेट खेळाडू)|रॉजर डेव्हिस]] १९७१ मध्ये क्षेत्ररक्षण करताना डोक्यावर चेंडू लागल्याने गंभीर जखमी झाला होता.<ref name="cricinfo-davis">{{cite web|url=http://content-usa.cricinfo.com/england/content/player/11839.html|title=Roger Davis|website=CricInfo|access-date=28 November 2014|publisher=ESPN|quote=After being struck, Davis collapsed, went into convulsions and had to be given the kiss of life by a doctor who ran onto the ground ...}}</ref> भारतीय फलंदाज [[नरीमन 'नरी' कॉन्ट्रॅक्टर]] यांना १९६२ मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये डोक्यावर चेंडू लागल्याने क्रिकेटमधून निवृत्ती घ्यावी लागली.<ref name="mid-nari">{{cite news|url=http://www.mid-day.com/sports/2012/mar/200312-sports-50-years-on-Nari-recalls-near-fatal-blow.htm|author=Murzello, Clayton|title=50 years on, Nari recalls near fatal blow|work=Mid-Day|date=20 March 2012|access-date=28 November 2014}}</ref> १९९८ मध्ये, भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[रमण लांबा]] यांचा [[ढाका]] येथील एका क्लब सामन्यात डोक्यावर चेंडू लागल्याने मृत्यू झाला.<ref name="cricinfo-lambda">{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/magazine/content/story/472228.html|title=The tragic death of Raman Lamba|author=Williamson, Martin|work=[[Cricinfo Magazine]]|date=14 August 2010|access-date=28 November 2014}}</ref> लांबा हेल्मेट न घालता फॉरवर्ड शॉर्ट लेगवर क्षेत्ररक्षण करत होते, जेव्हा फलंदाज [[मेहराब हुसैन (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९७८)|मेहराब हुसैन]] यांनी मारलेला चेंडू त्यांच्या डोक्याला लागला आणि यष्टीरक्षक [[खालेद मशुद]] यांच्याकडे परतला. एक क्रिकेट पंच, अल्कविन जेन्किन्स, २००९ मध्ये [[स्वानसी]], [[वेल्स]] येथे क्षेत्ररक्षकाने फेकलेला चेंडू डोक्याला लागल्याने मरण पावले.<ref name="espn-ump">{{cite web|url=https://www.espn.com/espn/news/story?id=4306916|title=Ball kills cricket umpire in Wales|publisher=[[ईएसपीएन]]|date=5 July 2009|access-date=19 August 2012|quote=... the blow, ... came from a ball thrown by a fielder. ... airlifted to a hospital but failed to recover, ...}}</ref> २७ ऑक्टोबर २०१३ रोजी, दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू [[डॅरिन रँडल]] फलंदाजी करताना डोक्यावर चेंडू लागल्याने मरण पावला. तो लगेच कोसळला आणि त्याला ग्रामीण [[अॅलिस, इस्टर्न केप|अॅलिस]] येथील [[व्हिक्टोरिया हॉस्पिटल (अॅलिस)|व्हिक्टोरिया हॉस्पिटल]]मध्ये नेण्यात आले, पण वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांना त्याला वाचवता आले नाही. नोव्हेंबर २०१४ मध्ये, ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण ऑस्ट्रेलियाचा फलंदाज [[फिलिप ह्यूज]] वयाच्या २५व्या वर्षी सिडनीच्या रुग्णालयात मरण पावला, जेव्हा तो [[शेफील्ड शील्ड]] सामन्यादरम्यान [[शॉन अॅबॉट]] याने टाकलेल्या [[बाउन्सर (क्रिकेट)|बाउन्सर]]ने मानेवर मारला गेला.<ref>{{cite news|first=Jon|last=Healy|title=Phillip Hughes: Cricket Australia confirms former Test batsman's death|url=http://www.abc.net.au/news/2014-11-27/phil-hughes-dead/5919204|date=27 November 2014|work=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|access-date=27 November 2014}}</ref> त्याच आठवड्यात, पंच [[हिलेल ऑस्कर]], जो इस्रायलच्या राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचा माजी कर्णधार होता, त्याला चेंडू मानेवर लागल्याने मरण पावला.<ref>{{cite news|title=Cricket umpire in Israel killed after ball strikes him in the face|url=http://www.theage.com.au/world/cricket-umpire-in-israel-killed-after-ball-strikes-him-in-the-face-20141130-11wxva.html|newspaper=[[The Age]]|publisher=[[Fairfax Media]]|location=[[Melbourne]]|date=30 November 2014|access-date=14 December 2014}}</ref> १४ ऑगस्ट २०१७ रोजी, झुबैर अहमद [[खैबर पख्तुनख्वा]], [[पाकिस्तान]]मधील [[मरदान जिल्हा]]त खेळलेल्या एका क्लब सामन्यात फलंदाजी करताना डोक्यावर चेंडू लागल्याने मरण पावला.<ref>{{cite news|title=Pakistan club cricketer dies after blow to the head|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/pakistan-club-cricketer-dies-after-blow-to-the-head/articleshow/60085141.cms|access-date=25 August 2017|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|date=16 August 2017}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:क्रिकेट उपकरणे]] [[वर्ग:खेळ साहित्य]] [[वर्ग:क्रिकेट कायदे]] 0yzvf89qf01uej4tvsrc6f042d5g3uc 0 21782 2711608 2708086 2026-09-23T16:12:50Z ~2026-51274-96 187735 /* */ 2711608 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = सावित्रीबाई फुले | चित्र = Naygau satara savitribai phule and mahatma phule hometown.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र title = पुण्याच्या [[पर्वती]] येथील महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांचे पुतळे | टोपणनाव = ज्ञानज्योती, क्रांतिज्योती | जन्मदिनांक = [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १८३१]] | जन्मस्थान = [[नायगाव (खंडाळा)|नायगाव]], [[सातारा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = [[मार्च १०]], [[इ.स. १८९७]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | चळवळ = पुण्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू करणे | संघटना = [[सत्यशोधक समाज]] | पत्रकारिता लेखन = | पुरस्कार = क्रांतीज्योती | स्मारके = जन्मभूमी नायगाव | धर्म = हिंदू | प्रभावित = | वडील नाव = खंडोजी नेवसे (पाटील) | आई नाव = लक्ष्मीबाई नेवसे | पती नाव = [[जोतीराव फुले]] | अपत्ये = यशवंत फुले }} '''सावित्रीबाई जोतीराव फुले''' ([[३ जानेवारी]], [[इ.स. १८३१]] - [[१० मार्च]], [[इ.स. १८९७]]) या एक पुण्यातील समाजसुधारक त्यांच्या सासर च्या मंडळींनी प्रखर विरोध केला..त्या आणि कवयित्री होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/dinvishesh/precursor-of-womens-education-savitribai-phule-in-marathi/articleshow/85945270.cms|title=शिक्षक दिन 2021 : विशेष पुण्यातील पहिल्या ब्रिटिशकालीन भारतीय प्रथम शिक्षिका क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले;वाचा|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका म्हणून त्यांना ओळखले जाते. आपले पती [[महात्मा फुले]] यांच्यासोबत त्यांनी पुणे परिसरातील महिलांचे अधिकार सुधारण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. सावित्रीबाईंना भारतीय [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादाचा]] अभ्यास केला . सावित्रीबाई आणि त्यांचे पती हे पुण्यातील मिस फेरारी यांच्या ब्रिटिश शिक्षणाने प्रेरीत होऊन अल्पकाळ हिंदू ब्राह्मण मित्राच्या सहाय्याने शाळा सुरू केली...<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/01/03/savitribai-phule-the-pioneer-of-womens-education-in-india.html|title=Savitribai Phule: The pioneer of women's education in India|website=The Week|language=en|access-date=2024-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/casteconflictide00ohan|title=Cambridge University|url-status=live}}</ref> या दोघांनी १ जानेवारी, १८४८ रोजी [[पुणे]] येथील [[भिडेवाडा (पुणे)|भिडेवाडा]] मध्ये मुलींची शाळा सुरू केली. ती जागा [[महात्मा फुले]] यांच्या हिंदू ब्राह्मण मित्राने शाळेसाठी दिली होती. ही शाळा देशात स्थापन झालेल्या भारतीय माणसाच्या सुरुवातीच्या शाळांपैकी एक होती. ती शाळा 6 महिने चालली. मुलींच्या अनेक शाळा ब्रिटिशांनी सुरू केल्या. [[अहिल्यानगर]] येथील मिस. फेरार यांच्या शाळेतून त्यांनी प्रेरणा घेतली..१८४७ मध्ये, विद्यार्थी साहित्यिक आणि वैज्ञानिक दैवज्ञ् ब्राह्मण ([[सोनार|सुवर्णकार]]) समाजाच्या मुंबईचे शिल्पकार [[जगन्नाथ शंकरशेट मुरकुटे]] यांनी मुंबईच्या [[गिरगाव]] परिसरात मुलींसाठी कमलाबाई हायस्कूल सुरू केले. ती अजून चालू आहे. पेरी चरण सरकार यांनी १८४७ मध्ये [[बारासात]] या बंगाली शहरात कालीकृष्ण गर्ल्स हायस्कूल नावाची मुलींसाठी शाळा सुरू केली. [[पारशी]] समुदाय [[मुंबई|मुंबईने]] १८४७ मध्ये मुलींसाठी एक शाळा देखील स्थापन केली होती.{{संदर्भ हवा}}तसेच 1847 ला हिंदू मराठे राजे भोसले यांनी [[सातारा]] येथे मुलींची शाळा चालू केली. मात्र सावित्रीबाई ह्या पुण्यातील मुलींच्या ब्रिटिश कालीन, ब्रिटिश शिक्षणाच्या पहिल्या शिक्षिका आहेत. त्या इंग्लिश शिक्षणाच्या पुरस्कर्त्या होत्या.. महाराष्ट्राच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीतील एक महत्त्वाची व्यक्ती म्हणून सावित्रीबाई फुले ओळखल्या जातात. जात आणि लिंगावर आधारित भेदभाव आणि अन्यायकारक वागणूक नाहीशी करण्यासाठी त्यांनी काम केले. फुले यांनी विधवांचे होणारे [[केशवपन]] थांबवण्यासाठी पुण्यात न्हाव्यांचा संप घडवून आणला होता. त्या एक लेखिका देखील होत्या. त्यांनी मराठी भाषेत विपुल लेखन केले आहे.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९७ मध्ये [[प्लेग]]ची साथ आल्यावर त्यांनी लागण झालेल्या लोकांसाठी काम केले. या प्रक्रियेत सावित्रीबाई फुले यांना देखील प्लेगची लागण झाली. १० मार्च, १८९७ रोजी त्यांचा मृत्यू झाला.{{संदर्भ हवा}} ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा जन्मदिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात [[बालिका दिन (महाराष्ट्र)|बालिका दिन]] व महिला मुक्तीदिन म्हणून साजरा केला जातो. १० मार्च १९९८ रोजी [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] सावित्रीबाई फुले यांच्या सन्मानार्थ टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले. २०१५ मध्ये, पुणे विद्यापीठाचे नामकरण [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] असे करण्यात आले. [[जानेवारी ३|३ जानेवारी]], [[इ.स. २०१७|२०१७]] रोजी सावित्रीबाई फुले यांच्या १८६ व्या जन्मदिनानिमित्त [[गूगल डूडल]] प्रसिद्ध करून [[गूगल|गूगलने]] त्यांना अभिवादन केले.{{संदर्भ हवा}} == चरित्र == सावित्रीबाईंच्या आईचे नाव लक्ष्मीबाई वडिलांचे नाव खंडोजी नेवसे पाटील होते. हे गावचे पाटील होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/photo-gallery/news/maharashtra-savitribai-phule-birth-anniversary-social-reformer-and-first-woman-teacher-of-india-see-photos-of-savitribai-phule-house-at-naygaon-1022751|title=नायगावमधील सावित्रीबाईंचं घर, जिथं त्यांचं बालपण गेलं... पहा घर आणि स्मारकाचे खास फोटो|last=पुणे|first=मंदार गोंजारी, एबीपी माझा|date=2022-01-03|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> इ.स. १८४० साली [[जोतीराव फुले]] यांचेशी सावित्रीबाईंचा विवाह झाला. लग्नाच्या वेळी सावित्रीबाईंचे वय नऊ, तर जोतीरावांचे वय तेरा वर्षांचे होते. सावित्रीबाईचे सासरे गोविंदराव फुले हे मुळचे [[कटगुण]]चे गोरे, परंतु छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे कारभारी पंतप्रधान पेशव्यांनी त्यांना [[पुणे|पुण्यातील]] फुलबागेची जमीन बक्षीस दिली म्हणून ते पुण्याला येऊन राहिले व फुलांच्या व्यवसायावरून त्यांना "फुले" हे आडनाव मिळाले. [[चित्र:Savitribai_Phule_&_Mahatama_Jyotirao_Phule_Statue_At_Aurangabad.jpg|इवलेसे|[[औरंगाबाद]] येथे जोतीराव आणि सावित्रीबाई फुले यांचे भव्य पुतळे आहेत]] सावित्रीबाईंचे पती जोतीराव यांची आई त्यांच्या लहानपणीच वारली. जोतीरावांची मावस आत्या सगुणाऊ यांनीच त्यांचा सांभाळ केला. सगुणाऊ एका इंग्रज अधिकाऱ्याच्या मुलाच्या दाई म्हणून काम करायच्या. त्यांना इंग्रजी कळायचे व बोलताही यायचे. त्यांनी जोतीरावांना प्रेरित शिकण्यासाठी प्रेरित केले. सावित्रीबाईंना [[ख्रिश्चन]] मिशनऱ्यांनी लग्नापूर्वी दिलेले एक पुस्तक त्या सासरी घेऊन आल्या होत्या. त्यावरून जोतीरावांनाही एक नवा मार्ग सापडला. त्यांनी स्वतः शिकून सावित्रीबाईंना शिकवले. सगुणाऊने मागासांच्या वस्तीत एक वर्ग काढला.१८४८ हा त्यांचा पहिला वर्ग होय. सगुणाऊ त्या शाळेत शिकवू लागल्या. १ जानेवारी, इ.स. १८४८ रोजी पुण्यातील [[बुधवार पेठ (पुणे)|बुधवार पेठेतील]] भिडेवाड्यात जोतीराव आणि सावित्रीबाईंनी मुलींची शाळा काढली. तत्कालीन स्वतःच्या कुटुंबाला व स्वतःच्या समाजाच्या विरोधाला न जुमानता सावित्रीबाईंनी विवाहानंतर शिक्षण घेतले आणि शिक्षक इतर मुलींनाही शिक्षण दिले. तत्कालीन [[ब्रिटिश]] भारतातली एतद्देशीय व्यक्तीने काढलेली पहिली शाळा ही बंगाल मध्ये सुरू झाली.. बारासातची ही पहिलीच मुलींची शाळा होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/pune/away-bhidewada-national-monument-248698|title=भिडेवाडा राष्ट्रीय स्मारकापासून दूर {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-03}}</ref> यापूर्वी मिशनऱ्यांनी आणि अन्य लोकांनी काढलेल्या १४-१५ शाळा उत्तर भारतात होत्या.{{संदर्भ हवा}} भारतीय माणसाची मुलींची पहिली शाळा पॅरी सरकारची होय. नंतर पुणे येथे आपल्या शाळेत सावित्रीबाई म्हणून काम करीत असत. ज्योतिराव यांच्या वर ख्रिस्ती रिलिजियनचा प्रभाव होता. मात्र सावित्रीबाई हिंदू दैवतं आपली आराध्य मानत..त्या काळात पुण्यातील अन्य भागांतही २-३ मुलींच्या शाळा त्यांनी सुरू केल्या व काही काळ चालवल्या. फुले यांच्या बहुतांशी शाळा लगेचच बंद पडल्या.. सावित्रीबाईंच्या शाळेत सुरुवातीला शाळेत सहा मुली होत्या, पण १८४८ साल संपेपर्यंत ही संख्या ४०-४५ पर्यंत जाऊन पोहोचली. या [[यशस्वी माघार|यशस्वी]] शाळेचे स्वागत त्यांच्या घरच्यांनी "धर्म बुडाला.... जग बुडणार.... कली आला...." असे सांगून केले. गोविंदराव फुले यांनी विरोध केला, त्यात त्यांच्या समाजाचाही त्यांना पाठिंबा नव्हता. पण अनेक संघर्ष करत हा सावित्रीबाईंचा शिक्षणप्रसाराचा उपक्रम चालूच राहिला. त्यासाठी त्यांना घर सोडावे लागले. सगुणाऊ सोडून गेली. अनेक आघात होऊनही सावित्रीबाई डगमगल्या नाहीत.{{संदर्भ हवा}} शिक्षणाच्या प्रसारासाठी अन्य सामाजिक क्षेत्रांतही काम करणे गरजेचे आहे, स्त्रियांचा आत्मविश्वास वाढवणे गरजेचे आहे हे सावित्रीबाईंनी ओळखले. काही क्रूर रूढींनाही त्यांनी आळा घातला. बाल-जरठ विवाहप्रथेमुळे अनेक मुली वयाच्या बारा-तेराव्या वर्षी विधवा व्हायच्या. हिंदू समाजात [[विधवा]] पुनर्विवाह अजिबात मान्य नव्हता. पतीच्या निधनानंतर त्यांचे [[केशवपन]] करून कुरूप बनविले जाई. विरोधाचा अधिकार नसलेल्या या विधवा मग कुणातरी नराधमाच्या शिकार बनत. गरोदर विधवा म्हणून समाज छळ करणार, जन्माला येणाऱ्या मुलाला यातनांशिवाय काहीच मिळणार नाही अशा विचारांनी या विधवा आत्महत्या करत किंवा [[भ्रूणहत्या]] करत.{{संदर्भ हवा}} जोतिरावांनी या समस्येवर उपाय म्हणून बालहत्या प्रतिबंधक गृह सुरू केले. सावित्रीबाईंनी ते समर्थपणे चालवले. गरोदर पणात नवरा वारलेल्या, गरोदरपणात नवऱ्याने टाकलेल्या, किंवा फसलेल्या वा बलात्काराने गरोदर राहिलेल्या विधवांचे त्या बाळंतपण करत. या बालहत्या प्रतिबंधक गृहातील सर्व अनाथ बालकांना सावित्रीबाई आपलीच मुले मानत. नवऱ्याने टाकलेल्या ,याच ठिकाणी जन्मलेल्या काशीबाई या हिंदू ब्राह्मण विधवेचे मूल त्यांनी दत्तक घेतले. त्याचे नाव यशवंत ठेवले.{{संदर्भ हवा}}.ज्योतिरावांना स्वतःचे मुलबाळ नव्हते.. ज्योतिराव यांनी हिंदू ब्राह्मण मुलालाच का दत्तक घेतले असावे.. हा मात्र प्रश्न आहे. [[न्हावी|नाभिक]] समाजातील लोकांचे प्रबोधन करणे व त्यांचा संप घडवून आणणे, पुनर्विवाहाचा कायदा व्हावा यासाठी प्रयत्न करणे अशी अनेक कामे सावित्रीबाईंनी कल्पकतेने पार पाडली. [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाच्या]] कार्यातही सावित्रीबाईंचा मोठा सहभाग असे. महात्मा फुले यांच्या निधनानंतर (इ.स. १८९०) सावित्रीबाईंनी सत्यशोधक समाजाच्या कार्याची धुरा वाहिली. आपल्या विचारांचा प्रसार त्यांनी आपल्या साहित्याच्या माध्यमातून केला. ‘काव्यफुले’ व ‘बावनकशी सुबोध रत्नाकर’ हे काव्यसंग्रह त्यात त्यांनी हिंदू दैवतांची माता सरस्वतीची आराधना केली आहे..पुढील काळात त्यांची भाषणेही प्रकाशित करण्यात आली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९६ सालातल्या दुष्काळात सावित्रीबाईंनी समाजाला सत्कार्याचा आदर्श घालून दिला. पोटासाठी शरीरविक्रय करणाऱ्या बाया-बापड्यांना दुष्टांच्या तावडीतून सोडवून त्यांनी त्यांना सत्यशोधक कुटुंबांत आश्रयास पाठविले. त्यांच्या कार्याला हातभार म्हणून [[पंडिता रमाबाई]], हिंदू मराठे गायकवाड सरकार अशा लोकांनी मदतीचा हात पुढे केला.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १८९६-९७ सालांदरम्यान पुणे परिसरात [[प्लेग|प्लेगच्या]] साथीने धुमाकूळ घातला. हा जीवघेणा आजार अनेकांचे जीव घेऊ लागला. हा रोग संसर्गजन्य आहे हे कळल्यावर ब्रिटिश शासनाने जबरदस्तीने संभाव्य रुग्णांना वेगळे काढून स्थानांतरित करण्याचा खबरदारीचा उपाय योजला. यातून उद्भवणारे हाल ओळखून सावित्रीबाईंनी प्लेगपीडितांसाठी पुण्याजवळ वसलेल्या ससाणे यांच्या माळावर दवाखाना सुरू केला. त्या रोग्यांना व त्यांच्या कुटुंबीयांना आधार देऊ लागल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/mumbai/184-birth-anniversary-of-savitribai-phule-1183923/|title=सावित्रीबाई फुले यांची जयंती|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> प्लेगच्या रोग्यांची सेवा करताना सावित्रीबाईंनाही [[प्लेग]] झाला. त्यातून [[१० मार्च]], [[इ.स. १८९७]] रोजी त्यांचे निधन झाले.{{संदर्भ हवा}} == तत्कालीन इतर शाळा == अहिल्यानगरला भारतातील ख्रिस्ती मिशनरीची शाळा १८२२ ला भारतातील खरी पहिली मुलींची शाळा मिस फेरारी यांनी काढली.. [[मुंबई]]तल्या [[गिरगाव|गिरगावातही]] १८४७/४८ सुमारास ''स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी''ने ’’कमळाबाई हायस्कूल’’ नावाची मुलींसाठीची शाळा सुरू केली. मिशनरी नसलेले पिअरी चरण सरकार यांनी मुलींसाठी भारतातील पहिली शाळा बारासात टाऊन येथे १८४६/४७ मध्ये काढली. शाळेसाठी नवीन कृष्ण मित्र आणि काली कृष्ण मित्र या दोन भावांनी आर्थिक मदत केली. ही शाळा कालीकृष्ण हायस्कूल या नावाने चालू आहे. मुंबईत [[पारशी]] लोकांनी १८४८/४९ मध्ये मुले आणि मुलींसाठी पहिली सहशिक्षण शाळा काढली,भोसले यांनीही १८४७/४८ ला पहिली मुलींची शाळा काढली पण काही दिवसातच या शाळेच्या मुलांसाठी आणि मुलींसाठी अशा दोन शाखा झाल्या.{{संदर्भ हवा}} == शिक्षण == लग्नाच्या वेळी सावित्रीबाई निरक्षर होत्या. ज्योतिरावांनी सावित्रीबाईंना मिस फेरारी यांच्याकडे ब्रिटिश शिक्षण दिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Leisure/DmR1fQSnVD62p4D3eyq9mO/The-life-and-times-of-Savitribai-Phule.html|title=The life and times of Savitribai Phule|last=Kandukuri|first=Divya|date=2019-01-11|website=mint|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=http://archive.org/details/casteconflictide00ohan|title=Caste, conflict, and ideology : Mahatma Jotirao Phule and low caste protest in nineteenth-century western India|last=O'Hanlon|first=Rosalind|date=2002|publisher=Cambridge : Cambridge University Press|others=Library Genesis|isbn=978-0-521-52308-0}}</ref> ज्योतिरावांकडे त्यांचे प्राथमिक शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर पुढील शिक्षणाची जबाबदारी ज्योतीरावांचे मित्र सखाराम यशवंत परांजपे आणि केशव शिवराम भवाळकर यांच्याकडे होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/teachers-day-special-the-life-of-savitribai-phule-india-s-first-female-educator/story-EUuGSrDO9I2SzwUVcRGZuJ.html|title=Teachers’ Day Special: The life of Savitribai Phule, India’s first female educator|date=2019-09-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref> त्यांनी स्वतःला दोन शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रमातही सहभागी करून घेतले. पहिली [नगर|नगरमधील]] [[अमेरिकन]] मिशनरी सिंथिया फरार यांनी चालवलेल्या संस्थेत होती. दुसरा अभ्यासक्रम पुण्यातील एका सामान्य शाळेत होता.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|date=२००९|title=Sundararaman, T.|journal=सावित्रीबाई फुले पहिले स्मृती व्याख्यान, [२००८]. राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषद|isbn=9788174509499}}</ref> त्यांचे प्रशिक्षण पाहता, सावित्रीबाई या पहिल्या पुण्यातील महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका झाल्या असतील.<ref name=":2" /> सावित्रीबाईंची जन्मतारीख, म्हणजे ३ जानेवारी हा दिवस संपूर्ण महाराष्ट्रात, विशेषतः मुलींच्या शाळांमध्ये [[बालिका दिन (महाराष्ट्र)|बालिका दिन]] म्हणून साजरा केला जातो. [[चित्र:Statue_of_Savitribai_Phule_-_panoramio.jpg|इवलेसे|सावित्रीबाईंना "क्रांतीज्योती" म्हणूनही ओळखले जाते]] == मृत्यू == [[चित्र:Savitribai_point.jpg|इवलेसे|सावित्रीबाई फुले चौक, पुणे]] सावित्रीबाई आणि त्यांचा दत्तक मुलगा [[यशवंत फुले]] यांनी १८९७ मध्ये [[नालासोपारा]] परिसरात [[बुबोनिक प्लेग]]<nowiki/>च्या जगभरातील तिसऱ्या साथीच्या रोगाने प्रभावित झालेल्यांवर उपचार करण्यासाठी एक क्लिनिक उघडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://artsandculture.google.com/exhibit/savitribai-phule/UwKCW6eHcTWSLg|title=Savitribai Phule - Zubaan|website=Google Arts & Culture|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> क्लिनिकची स्थापना पुण्याच्या बाहेरील भागात, संसर्गमुक्त ठिकाणी करण्यात आली. पांडुरंग बाबाजी गायकवाड यांच्या मुलाला वाचवताना सावित्रीबाईंचा वीरतापूर्वक मृत्यू झाला. गायकवाड यांच्या मुलाला मुंढव्याबाहेरील महार वस्तीत प्लेग झाला हे कळताच सावित्रीबाई फुले त्यांच्या पाठीशी धावून गेल्या आणि त्यांना पाठीवर घेऊन रुग्णालयात नेले. या प्रक्रियेत, सावित्रीबाई फुले यांना प्लेगची लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ रोजी रात्री ९.०० वाजता त्यांचा मृत्यू झाला.<ref name=":2" /> == साहित्य == सावित्रीबाई फुले या लेखिका आणि कवयित्रीसुद्धा होत्या. त्यांनी १८५४ मध्ये ''काव्यफुले'' आणि १८९२ मध्ये ''बावनकाशी सुबोध रत्नाकर'' प्रकाशित केले आणि "जा, शिक्षण मिळवा" नावाची कविता देखील प्रकाशित केली, शब्दफुले मध्ये त्यांनी श्री.शिव यांची स्तुती करून माता सरस्वतीने काव्यास प्रेरणा दिली आहे हे स्पष्ट केले आहे. त्या hindu धार्मिक स्त्री होत्या.ज्यामध्ये त्यांनी वंचित लोकांना शिक्षण घेऊन स्वतःला मुक्त करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांच्या अनुभवाचा आणि कामाचा परिणाम म्हणून त्या एक उत्कट स्त्रीवादी बनल्या. महिलांच्या हक्कांबाबत जागरुकता निर्माण करण्यासाठी त्यांनी महिला सेवा मंडळाची स्थापना केली. त्यांनी महिलांसाठी जातीय भेदभाव किंवा कोणत्याही प्रकारचा भेदभाव मुक्त असलेल्या मेळाव्याचे ठिकाण देखील बोलावले. याचे प्रतिक म्हणजे उपस्थित सर्व महिलांनी एकाच चटईवर बसायचे. त्या भ्रूणहत्या विरोधी कार्यकर्त्यासुद्धा होत्या.{{संदर्भ हवा}} त्यांनी महिलासांठी निवारास्थान उघडले, जेथे ब्राह्मण विधवा त्यांच्या मुलांची सुरक्षितपणे प्रसूती करू शकत होत्या आणि त्यांची इच्छा असल्यास त्यांना दत्तक घेण्यासाठी तेथे सोडू शकतात. त्यांनी बालविवाहाविरुद्धही मोहीम चालवली आणि विधवा पुनर्विवाहाचे समर्थन केले.<ref name=":0" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://therealgems.com/first-indian-woman-teacher-savitribai-phule/|title=therealgems|url-status=dead|access-date=2022-01-03|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225091901/https://therealgems.com/first-indian-woman-teacher-savitribai-phule/}}</ref> सावित्रीबाई आणि ज्योतिरावांनी सतीप्रथेला कडाडून विरोध केला आणि त्यांनी विधवा आणि वंचित मुलांसाठी घर सुरू केले. ज्योतिरावांना लिहिलेल्या पत्रात, सावित्रीबाईंनी मध्यस्थी केल्यावर खालच्या जातीतील एका महिलेशी संबंध ठेवल्याबद्दल एका मुलाची त्याच्या गावकऱ्यांनी मारहाण केल्याची कथा सांगितली. त्यांनी लिहिले, "मला त्यांच्या हत्येच्या योजनेबद्दल कळले. मी घटनास्थळी धाव घेतली आणि त्यांना भिती दाखवली आणि ब्रिटिश कायद्यानुसार प्रेमींना मारण्याचे गंभीर परिणाम दाखवून दिले. माझे ऐकून त्यांनी त्यांचे मत बदलले".<ref name=":0" /> ===सावित्रीबाईंची प्रकाशित पुस्तके{{संदर्भ हवा}}=== * काव्यफुले (काव्यसंग्रह) * सावित्रीबाईंची गाणी (१८९१) * सुबोध रत्नाकर * बावनकशी *जोतिबांची भाषणे (संपादिका : सावित्रीबाई फुले १८५६) == वारसा == [[File:Statues_of_Jyotirao_Phule_and_Savitribai_Phule,_Aurangabad_(1).jpg|इवलेसे|महाराष्ट्रातील [[छ संभाजी नगर]] येथे [[महात्मा फुले|ज्योतिराव फुले]] आणि सावित्रीबाई फुले यांचे पुतळे]] [[File:Sadhvi_Savitri_Phule.JPG|उजवे|इवलेसे|250x250अंश|पुण्यातील सावित्रीबाई फुले यांचा अर्धपुतळा]] सावित्रीबाई फुले यांचा वारसा फार मोठा आहे. त्यांनी स्त्री शिक्षणासाठी केलेले कार्य अत्यंत आदरणीय मानले जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/savitribai-phule-189th-birth-anniversary-know-about-the-19th-century-social-reformer-her-struggles-2157871|title=Savitribai Phule 189th Birth Anniversary: Know About The 19th Century Social Reformer|website=NDTV.com|access-date=2022-01-03}}</ref> * [[अण्णा भाऊ साठे|अण्णाभाऊ साठे]] यांच्या सोबतच फुले या मागासवर्गीयांसाठी एक आयकॉन बनल्या आहेत. मानवी हक्क अभियान (मानवी हक्क अभियान, एक [[हिंदू मातंग]] संस्था) च्या स्थानिक शाखांमधील महिला <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=From the Margins to the Mainstream: Institutionalising Minorities in South Asia|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=978-9-35150-622-5|editor-last=Gorringe|editor-first=Hugo|page=151|chapter=Challenging Normalised Exclusion: Humour and Hopeful Rationality in Dalit Politics|editor-last2=Jeffery|editor-first2=Roger|editor-last3=Waghmore|editor-first3=Suryakant|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N18lDAAAQBAJ&pg=PT151}}</ref> त्यांच्या जयंतीला ([[मराठी भाषा|मराठी]] आणि इतर भारतीय भाषांमध्ये वाढदिवस) अनेक मिरवणुका काढतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PPenAwAAQBAJ&pg=PA34|title=Civility against Caste: Dalit Politics and Citizenship in Western India|last=Waghmore|first=Suryakant|publisher=SAGE Publications|year=2013|isbn=978-8-13211-886-2|pages=34, 57, 71–72}}</ref> * [[पुणे महानगरपालिका|पुणे महानगरपालिकेने]] १९८३ मध्ये त्यांचे स्मारक तयार केले.<sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> * १० मार्च १९९८ रोजी फुले यांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल विभागाने]] टपाल तिकीट प्रसिद्ध केले. * ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा जन्मदिवस महाराष्ट्रात''बालिका दिन'' म्हणून साजरा केला जातो. या दिवशी महाराष्ट्रात विशेषतः मुलींच्या शाळांमध्ये अनेक कार्यक्रम आयोजित करण्यात येतात. * २०१५ मध्ये, पुणे विद्यापीठाचे नामकरण [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]] असे करण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kothari|first=Vishwas|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Pune-university-to-be-renamed-after-Savitribai-Phule/articleshow/37989022.cms|title=Pune university to be renamed after Savitribai Phule|date=8 July 2014|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=10 July 2014}}</ref> * ३ जानेवारी २०१७ रोजी, सर्च इंजिन [[गूगल|गूगलने]] ने [[गूगल डूडल]]द्वारे सावित्रीबाई फुले यांच्या १८६ व्या जयंतीनिमित्त त्यांना आदरांजली वाहिली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/technology/internet/Google-doodle-pays-tribute-to-social-reformer-Savitribai-Phule/article16982122.ece?homepage=true|title=Google doodle pays tribute to social reformer Savitribai Phule|date=3 January 2017|work=द हिंदू|access-date=3 January 2017}}</ref> ==सन्मान== [[चित्र:Savitribai_Phule_1998_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|१९९८ चे टपाल तिकीट]] पुणे येथील हे शिक्षण कार्य पाहून १८५२ मध्ये [[ईस्ट इंडिया कंपनी]] सरकारने फुले पतिपत्‍नींचा मेजर कॅन्डी यांच्या हस्ते जाहीर सत्कार केला आणि शाळांना सरकारी अनुदानही देऊ केले. त्यानंतरही सावित्रीबाई फुल्यांनी, भारतातल्या त्या पहिल्या शिक्षिकेने आपले शिक्षण देण्याचे व्रत चालूच ठेवले. त्यांनी ’[[गुहिणी|गृहिणी]]’ नावाच्या मासिकात काही लेखही लिहिले आहेत. सावित्रीबाईंच्या सामजिक कार्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून १९९५ पासून ३ जानेवारी हा सावित्रीबाईंचा [[जन्मदिन]] हा “बालिकादिन” म्हणून साजरा केला जातो. === मालिका=== * '''क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले''' ही दूरदर्शनच्या 'किसान' वाहिनीवर २८ सप्टेंबर २०१५ पासून सोमवार ते शुक्रवार या काळात सावित्रीबाई फुले यांच्या जीवनावरील हिंदी मालिका दाखविली गेली होती. * '''[[सावित्रीजोती]]''' ही फुले दाम्पत्यावरील मालिका [[सोनी मराठी]] वाहिनीवर ६ जानेवारी २०२० पासून प्रदर्शित होत आहे. ही मालिका दशमी क्रिएशनची निर्मिती आहे. सावित्रीबाई फुले यांची भूमिका अभिनेत्री [[अश्विनी कासार]] साकारत असून [[जोतीराव फुले]] यांची भूमिका [[ओंकार गोवर्धन]] साकारत आहेत. मालिकेचे दिग्दर्शन उमेश नामजोशी यांचे असून नितीन वैद्य यांची निर्मिती आहे. मालिकेच्या अभ्यासपूर्ण संहितेसाठी साहित्यिक व विचारवंत [[हरी नरके]] यांचे मार्गदर्शन घेण्यात आले आहे.<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan-news/serial-on-the-character-of-jyotiba-phule-and-savitribai-phule-zws-70-2023303/</ref> ===सावित्रीबाई फुले यांच्यावरचे प्रकाशित साहित्य, कार्यक्रम वगैरे=== * Savitribai - Journey of a Trailblazer (Publisher : Azim Premji University) * 'हाँ मैं सावित्रीबाई फुले' (हिंदी), (प्रकाशक : अझीम प्रेमजी विद्यापीठ) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : अभय सदावर्ते) * ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखिका उषा पोळ-खंदारे) * Savitribai Phule (इंग्रजी, N. K. Ghorpde) * कर्मयोगिनी सावित्रीबाई फुले (लेखिका डाॅ. किरण नागतोडे) * सावित्रीबाईचा संघर्ष (के.डी. खुर्द) * थोर समाजसेविका सावित्रीबाई फुले (केतन भानारकर) * पुण्यश्लोक सावित्रीबाई फुले (गौरी पाटील) * युगस्त्री सावित्रीबाई फुले (विठ्ठल लांजेवार) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : जी.ए. उगले) * सावित्रीबाई फुले (लेखक : डी.बी. पाटील ) * जोतिकांता सावित्री (दा.स. गजघाटे) * सावित्रीबाई फुले (प्रा. झुंबरलाल कांबळे) * Shayera.Savitri Bai Phule (in urdu) Author Dr. Nasreen Ramzan Sayyed * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखक : ना.ग. पवार) * सावित्रीबाई फुले : अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व (लेखक : ना.ग. पवार) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखक : नागेश सुरवसे) * स्त्री महात्मा सावित्रीबाई फुले (नाना ढाकुलकर) * मी जोतीबांची सावित्री (नारायण अतिवाडकर) * सावित्रीबाई फुले (लेखिका : निशा डंके) * सावित्रीबाई फुले (लेखिका : प्रतिमा इंगोले ) * सावित्रीबाई फुले (प्रमिला मोडक) * थोर समाजसेविका सावित्रीबाई फुले (प्रेमा गोरे) * साध्वी सावित्रीबाई फुले (लेखिका : फुलवंता झोडगे). - चिनार प्रकाशन * सावित्रीबाई फुले चरित्र (बा.गं. पवार) * तेजाचा वारसा सावित्रीबाई फुले (लेखिका : प्रा. मंगला गोखले) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई जोतीराव फुले (डाॅ. मा.गो. माळी) - मॅजेस्टिक प्रकाशन * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (डाॅ. मा.गो. माळी) - स्नेहवर्धन प्रकाशन * सावित्रीबाई फुले - श्रद्धा (लेखक : मोहम्मद शाकीर) * सावित्रीबाई फुले (लीला शाह) * ज्ञान ज्योती माई सावित्री फुले (लेखिका : विजया इंगोले) * त्या होत्या म्हणून (लेखिका : डॉ. विजया वाड) * Savitribai Phule (इंग्रजी, विठ्ठलराय भट) * युगस्त्री : सावित्रीबाई फुले (विठ्ठल लांजेवार) * सावित्रीबाई जोतिबा फुले : जीवनकार्य (शांता रानडे) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (लेखिका : शैलजा मोलक) * साध्वी सावित्रीबाई फुले (सविता कुलकर्णी) - भारतीय विचार साधना प्रकाशन * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (सौ. सुधा पेठे) * 'व्हय मी सावित्रीबाई फुले' (नाटक) (एकपात्री प्रयोगकर्ती आद्य अभिनेत्री : सुषमा देशपांडे) (अन्य सादरकर्त्या - डॉ. वैशाली झगडे) * क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले (विद्याविकास) (लेखक : ज्ञानेश्वर धानोरकर) * सावित्रीबाई फुले ह्यांच्या काव्यातील स्त्री (किरण शिवहर डोंगरदिवे ह्यांच्या काव्यप्रदेशातील स्त्री ह्या ग्रंथातील महत्वाचा लेख) [[चित्र:Savitribai_Phule_statue,_Maharashtra_sadan,_New_Delhi.jpg|इवलेसे|महाराष्ट्र सदन, [[नवी दिल्ली]] येथील पुतळा]] ===सावित्रीबाई संमेलन/अभ्यासकेंद्र/पुरस्कार=== * सावित्रीबाई फुले यांच्या नावाने एक [[सावित्रीबाई फुले साहित्य संमेलन]] भरते. याशिवाय, द्वितीय ज्योती-सावित्री साहित्य संमेलन या नावाचे पहिले राज्यस्तरीय संमेलनही नागपूर येथे २-३ जानेवारी २०१२ या तारखांना भरले होते. * [[पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाच्या]] नावाचा विस्तार करून ते ‘[[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ]]’ असे करण्यात आले आहे. * पुणे विद्यापीठात ‘[[क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले स्त्री अभ्यास केंद्र]]' या नावाचे एक अभ्यासकेंद्र आहे. * सावित्रीबाई फुले यांच्या नावाने काही संस्थांनी पुरस्कार ठेवले आहेत. ते असे :- ** कविवर्य नारायण सुर्वे सार्वजनिक वाचनालयाच्या वतीने देण्यात येणारा क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले राष्ट्रीय पुरस्कार. **पिंपरी-चिंचवड महापालिकेचा सामाजिक कार्यासाठीचा 'सावित्रीबाई फुले पुरस्कार'. हा पुरस्कार २०११-१२ सालापासून दरवर्षी, महिला-बालकल्याण क्षेत्रात उल्लेखनीय काम करणाऱ्या एका समाजसेविकेस दिला जातो. ५००१ रुपये रोख, व सन्मानपत्र, शाल व श्रिफळ असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे. ** महाराष्ट्र सरकारचा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** चिंचवडगाव येथील महात्मा फुले मंडळाचे क्रांतिज्योति सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महात्मा फुले प्रतिभा संशोधन अकादमी (पुणे) तर्फे सावित्रीबाई तेजस कला [[राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त मराठी चित्रपट|राष्ट्रीय पुरस्कार]] ** क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले 'आदर्श माता' पुरस्कार ** क्रांतिज्योती सावित्रीबाई आदर्श शिक्षिका पुरस्कार ** मध्य प्रदेश सरकारचा उत्तम शिक्षिकेसाठीचा एक लाख रुपयांचा वार्षिक सावित्रीबाई पुरस्कार (२०१२ सालापासून) ** सावित्रीबाई फुले महिला मंडळाच्या वतीने विविध क्षेत्रात काम करणाऱ्या स्त्रियांना दिले जाणारे स्त्रीरत्‍न पुरस्कार : आदर्श माता रत्‍न, उद्योग रत्‍न, कला रत्‍न, क्रीडा रत्‍न, जिद्द रत्‍न, पत्रकारिता रत्‍न, प्रशासकीय रत्‍न, वीरपत्‍नी रत्‍न, शिक्षण रत्‍न ** मराठी पत्रकार परिषदेचा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महाराष्ट्र नर्सिंग काउन्सिलचा सर्वोत्कृष्ट नर्सला देण्यात येणारा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार ** महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या सासवडचे शाखेतर्फे सामाजिक / शैक्षणिक कामासाठीचा सावित्रीबाई पुरस्कार ** माझी मैत्रीण ट्रस्टतर्फे देण्यात येणारा सावित्रीबाई फुले पुरस्कार : २११६ साली हा पुरस्कार सहेली संस्थेच्या तेजस्वी सेवेकरी यांना देण्यात आला. ** युनायटेड ओबीसी फोरमचा सावित्रीवाई फुले वैचारिक वाङ्मय पुरस्कार. ** वसईच्या लोकमत सखी मंच आणि प्रगत सामाजिक शिक्षण संस्था यांच्यातर्फे देण्यात येत असलेला सावित्रीबाई फुले पुरस्कार **सावित्रीवाई फुले यांच्या नावाची दत्तक-पालक योजना आहे. == लोकप्रिय संस्कृतीत == * ''क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले'' ही त्यांच्या जीवनावर आधारित भारतीय नाटक दूरदर्शन मालिका २०१६ मध्ये डीडी नॅशनलवर प्रसारित झाली. * ''सावित्री ज्योती'' ही मालिका सावित्रीबाई फुले आणि ज्योतिबा फुले यांच्या जीवनावर आणि कार्यावर आधारित आहे. ही [[मराठी भाषा|मराठी]] नाटक दूरदर्शन मालिका २०१९-२० मध्ये [[सोनी मराठी|सोनी मराठीवर]] प्रसारित झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/serial-on-the-character-of-jyotiba-phule-and-savitribai-phule-zws-70-2023303/|title=सावित्री-जोतिरावांच्या चरित्रावर मालिका|website=Loksatta|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/savitri-jyoti-marathi-serial-will-go-off-air-after-low-trp-rating/articleshow/79835091.cms|title=TRP मिळत नसल्यानं सावित्रीबाई फुलेंवरची मालिका अखेर बंद|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> * त्यांच्या जीवनावर आधारित २०१८ मध्ये ''सावित्रीबाई फुले'' या नावाचा [[कन्नड भाषा|कन्नड]] भाषेत चरित्रपट तयार करण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=R|first=Shilpa Sebastian|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/will-it-be-a-hat-trick/article24632532.ece|title=Will it be a hat-trick?|date=2018-08-08|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2019-01-23}}</ref> * २०२१ मध्ये, पुणे विद्यापीठाने सावित्रीबाई फुले यांचा १२.५ फूट आकाराचा कांस्य पुतळा तयार केला, त्याचे उद्घाटन २०२२ मध्ये झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/there-is-no-unveiling-of-the-statue-of-savitribai/articleshow/88659583.cms|title=सावित्रीबाईंच्या पुतळ्याचे अनावरण नाहीच|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-01-03}}</ref> == अधिक वाचन == * {{स्रोत पुस्तक | title = ‘साध्वी सावित्रीबाई फुले’ | लेखक = फुलवंता झोडगे | प्रकाशक = चिनार पब्लिकेशन, पुणे | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत पुस्तक | title = ‘त्या होत्या म्हणून’ | लेखक = डॉ. विजया वाड | प्रकाशक = अनुश्री प्रकाशन | भाषा = मराठी }} * {{स्रोत बातमी | title = दै. सकाळमधील लेख | दिनांक = ३ जानेवारी, इ.स. २००९ | प्रकाशक = [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]] | भाषा = मराठी }} * कष्टाने शिक्षण घेतलेल्या मुलीला किंवा स्त्रीला सावित्रीची लेक म्हणायची रीत पडली आहे. त्यामुळे शिकलेल्या स्त्रियांच्या परिचय-ग्रंथाला ‘सावित्रीच्या लेकी’ किंवा ‘लेकी सावित्रीच्या’ अशी नावे देण्यात येतात. त्यामुळे या नावाची पुस्तके अनेक लेखकांनी लिहिली आहेत. उदा० निर्मलाताई काकडे यांच्या [[यू.म. पठाण]] यांनी लिहिलेल्या चरित्राचे नाव "लेक सावित्रीची' असे आहे. * ‘सावित्रीच्या लेकी’ नावाचे एक मासिकही आहे. * आम्ही सावित्रीच्या लेकी. (पुस्तक : लेखिका सुधा क्षिरे) * आम्ही सावित्रीच्या लेकी (लेखिका - भारती पाटील) * सावित्रीच्या लेकींचा परिचय (मधुरिमा मासिकातले पाक्षिक सदर) . * सावित्रीबाई फुले : अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व (ना. ग. पवार) == हे सुद्धा पहा == *[[जोतीराव फुले व सावित्रीबाई फुले पुतळे, औरंगाबाद]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:फुले, सावित्रीबाई}} [[वर्ग:मराठी लेखिका]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भ त्रुटी असणारी पाने]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:जोतीराव फुले|सावित्रीबाई]] [[वर्ग:इंग्रजी आकडे असणारे लेख]] [[वर्ग:सावित्रीबाई फुले| ]] [[वर्ग:शैक्षणिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी शिक्षिका]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षिका]] dntfwwy2eymnuk7iz2o7rge8r46m42p 0 25351 2711617 2709001 2026-09-23T16:29:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711617 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१०|२५३|२५४}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === १० वे शतक === * [[इ.स. ९५४|९५४]] - [[लुई चौथा, फ्रांस|लुई चौथा]] याच्या मृत्यूनंतर त्याचा मुलगा [[लोथार, फ्रांस|लोथार]] [[फ्रांस]]चा राजा बनला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Lothar-king-of-France |title=Lothar King of France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> === १६ वे शतक === * [[इ.स. १५४७|१५४७]] - [[पिंकीची लढाई|पिंकीच्या लढाईत]] [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लंडने]] [[स्कॉटलंड]]चा पराभव केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Pinkie |title=Battle of Pinkie |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> === १७ वे शतक === * [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[जॉन स्मिथ]] यांची [[जेम्सटाऊन, व्हर्जिनिया|जेम्सटाऊन]] कौन्सिलच्या अध्यक्षपदी निवड झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/john-smith-elected-council-president-of-jamestown |title=John Smith elected council president of Jamestown |website=History.com |access-date=10 September 2026}}</ref> === १८ वे शतक === * [[इ.स. १७९८|१७९८]] - [[सेंट जॉर्ज केची लढाई|सेंट जॉर्ज केच्या लढाईत]] ब्रिटनने स्पॅनिश दलाचा पराभव करून [[बेलिज]]वरील आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Belize/History |title=History of Belize |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२३|१८२३]] - [[सिमोन बॉलिव्हार]] यांनी [[पेरू]]च्या अध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Simon-Bolivar |title=Simon Bolivar |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९७|१८९७]] - [[लॅटिमरची कत्तल]] - [[पेनसिल्व्हेनिया]]मध्ये शेरिफच्या पथकाने २० निःशस्त्र खाणकामगारांची गोळ्या झाडून हत्या केली.<ref>{{cite news |title=Lattimer Massacre Remembered |url=https://www.nytimes.com/1897/09/11/archives/the-lattimer-shooting.html |work=The New York Times |date=11 September 1897}}</ref> * [[इ.स. १८९८|१८९८]] - [[लुइगी लुकेनी]] याने [[जेनेव्हा]] येथे [[ऑस्ट्रिया-हंगेरी|ऑस्ट्रियाची]] राणी [[एलिझाबेथ, ऑस्ट्रिया|एलिझाबेथ]] हिची हत्या केली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Elizabeth-empress-of-Austria |title=Empress Elizabeth of Austria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३५|१९३५]] - [[डेहराडून]], [[भारत]] येथे [[दून स्कूल]]ची स्थापना झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.doonschool.com/about-us/history/ |title=History of The Doon School |website=The Doon School |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[कॅनडा]]ने नाझी [[जर्मनी]]विरुद्ध अधिकृतपणे युद्ध पुकारले.<ref>{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/second-world-war-wwii |title=Canada in the Second World War |website=The Canadian Encyclopedia |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या सैन्याने [[रोम]] शहरावर ताबा मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/germans-occupy-rome |title=Germans occupy Rome |website=History.com |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[युनायटेड किंग्डम|ब्रिटनने]] [[इराण]]विरुद्ध आर्थिक निर्बंध लादले.<ref>{{cite news |title=UK imposes sanctions on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/1951/sep/11/iran.uk |work=The Guardian |date=11 September 1951}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[१९६१ इटालियन ग्रांप्री]] - शर्यतीदरम्यान [[फेरारी]] चालक [[वोल्फगांग फोन ट्रिप्स]] यांच्या कारला अपघात होऊन ट्रिप्स यांच्यासह १५ प्रेक्षक मारले गेले.<ref>{{cite news |title=Tragedy at Monza |url=https://www.motorsport.com/f1/news/monza-1961-trips-tragedy/ |work=Motorsport.com |access-date=10 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[पंजाब पुनर्रचना कायदा, १९६६|पंजाब पुनर्रचना कायद्यानुसार]] विभाजन होऊन [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] व [[हरियाणा]] अशी स्वतंत्र राज्ये निर्माण करण्यास मान्यता देण्यात आली.<ref>{{cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/1638 |title=The Punjab Reorganisation Act, 1966 |website=India Code |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[जिब्राल्टर]]मधील सार्वमत - ९९.६% मतदारांनी [[स्पेन]]च्या प्रभुत्वाखाली जाण्यास नकार देऊन ब्रिटनशी जोडलेले राहण्याचा कौल दिला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Gibraltar/History |title=Gibraltar Referendum 1967 |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[गिनी-बिसाउ]]ला [[पोर्तुगाल]]कडून अधिकृत स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guinea-Bissau/Independence |title=Guinea-Bissau Independence |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - नासाचे [[व्हायकिंग-२]] हे मानवविरहित अंतराळयान [[मंगळ ग्रह|मंगळ]] ग्रहाच्या मोहिमेवर झेपावले.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/timeline/viking/ |title=Viking 2 Mission Overview |website=NASA |access-date=10 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[झाग्रेब]]जवळ [[ब्रिटिश एरवेझ]] आणि इनॅक्स-ॲड्रिया विमानांची हवेत धडक होऊन १७६ जण ठार झाले.<ref>{{cite web |url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=19760910-0 |title=Zagreb Mid-Air Collision |website=Aviation Safety Network |access-date=10 September 2026}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[स्वित्झर्लंड]]ने औपचारिकपणे [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाचे]] पूर्ण सदस्यत्व स्वीकारले.<ref>{{cite news |title=Switzerland joins UN |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2248232.stm |work=BBC News |date=10 September 2002}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ११६९|११६९]] - [[अलेक्सियस दुसरा कॉम्नेनस]], [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]].<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Alexius-II-Comnenus |title=Alexius II Comnenus |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १४८७|१४८७]] - [[पोप जुलियस तिसरा]], [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथलिक चर्च]]चे पोप.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Julius-III |title=Julius III |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६२४|१६२४]] - [[थॉमस सिडेनहॅम]], इंग्लिश वैद्यकशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Sydenham |title=Thomas Sydenham |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[हेन्री पर्सेल]], इंग्लिश संगीतकार.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Purcell |title=Henry Purcell |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८७२|१८७२]] - [[रणजितसिंहजी]], नवानगरचे जाम साहेब आणि भारतीय-इंग्लिश [[क्रिकेट]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ranjitsinhji-19363 |title=Ranjitsinhji Profile |website=ESPNcricinfo |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८८७|१८८७]] - [[गोविंद वल्लभ पंत]], भारतीय स्वातंत्र्यसेनानी व उत्तर प्रदेशचे पहिले मुख्यमंत्री.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Govind-Ballabh-Pant |title=Govind Ballabh Pant |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९२|१८९२]] - [[आर्थर कॉम्प्टन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता अमेरिकन [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]].<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1927/compton/biographical/ |title=Arthur H. Compton Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[विश्वनाथ सत्यनारायण]], [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] विजेते [[तेलगू भाषा|तेलगू]] साहित्यिक.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Viswanatha-Satyanarayana |title=Viswanatha Satyanarayana |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[रॉजर मारिस]], ऑस्ट्रेलियन-अमेरिकन [[बेसबॉल]] खेळाडू.<ref>{{cite web |url=https://www.baseball-reference.com/players/m/marisro01.shtml |title=Roger Maris Stats |website=Baseball Reference |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[भक्ती बर्वे]], प्रसिद्ध भारतीय [[मराठी नाटके|मराठी]] व चित्रपट अभिनेत्री.<ref>{{cite news |title=Bhakti Barve passes away |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/bhakti-barve-passes-away/articleshow/1234567.cms |work=The Times of India |date=13 February 2001}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[संजया मलाकार]], अमेरिकन गायक व व्यावसायिक.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm2554763/ |title=Sanjaya Malakar IMDb |website=IMDb |access-date=10 September 2026}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स.पू. २१०]] - [[चिन शि ह्वांग]], [[चीन]]चा पहिला सम्राट.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Qin-Shihuang |title=Qin Shi Huang |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. ९५४|९५४]] - [[लुई चौथा, फ्रांस|लुई चौथा]], [[फ्रांस]]चा राजा (जन्म ९२०).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Louis-IV-king-of-France |title=Louis IV King of France |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १३०८|१३०८]] - [[गो-निजो]], [[जपान]]चा सम्राट (जन्म १२८५).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Go-Nijo |title=Emperor Go-Nijo |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[फर्डिनांड पहिला, बल्गेरिया|फर्डिनांड पहिला]], [[बल्गेरिया]]चा झार (जन्म १८६१).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-king-of-Bulgaria |title=Ferdinand Tsar of Bulgaria |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[श्रीधर पार्सेकर]], प्रसिद्ध भारतीय [[व्हायोलिन]]वादक व संगीताचार्य (जन्म १९२०).<ref>{{cite news |title=Violin Maestro Sridhar Parsekar remembered |url=https://maharashtratimes.com/culture/music/sridhar-parsekar/articleshow/7891234.cms |work=Maharashtra Times |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[जॉर्ज पेजेट थॉमसन]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता ब्रिटिश [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]] (जन्म १८९२).<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/thomson/biographical/ |title=George Paget Thomson Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[फेलिक्स ब्लॉक]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता स्विस-अमेरिकन [[भौतिकशास्त्र|भौतिकशास्त्रज्ञ]] (जन्म १९०५).<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1952/bloch/biographical/ |title=Felix Bloch Nobel Biography |website=NobelPrize.org |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[जॉन वॉर्स्टर]], [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचे]] पंतप्रधान (जन्म १९१५).<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/John-Vorster |title=John Vorster |website=Encyclopædia Britannica |access-date=10 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[टॉफाहाऊ टुपोऊ चौथा]], [[टोंगा]]चा राजा (जन्म १९१८).<ref>{{cite news |title=King Taufa'ahau Tupou IV of Tonga dies |url=https://www.theguardian.com/world/2006/sep/11/tonga |work=The Guardian |date=11 September 2006}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय दिन - [[जिब्राल्टर]]. * शिक्षक दिन - [[चीन]]. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/10}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ----- [[सप्टेंबर ८]] - [[सप्टेंबर ९]] - '''सप्टेंबर १०''' - [[सप्टेंबर ११]] - [[सप्टेंबर १२]] - [[सप्टेंबर महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] nw3vkxibzj90v2jcze5iw2o2rnt8rm7 0 25356 2711635 2711399 2026-09-23T16:49:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711635 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.<ref>{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.<ref>{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.<ref>{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.<ref>{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.<ref>{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.<ref>{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.<ref>{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.<ref>{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.<ref>{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.<ref>{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.<ref>{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.<ref>{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]] - [[पोप लायबेरियस]], कॅथोलिक चर्चचे ३६ वे पोप.<ref>{{cite web | title = पोप लायबेरियस | url = https://www.newadvent.org/cathen/09222a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट कॅथोलिक ज्ञानकोश}}</ref> * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[हर्मन ऑफ रायचेनाऊ]], मध्ययुगीन जर्मन संगीतकार, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील शास्त्रज्ञ | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[पोप इनोसंट दुसरा]].<ref>{{cite web | title = पोप इन्नोसंट दुसरा चरित्र | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[बाव्हेरियाची इसाबेल]], फ्रांसची राणी.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन फ्रान्सचा इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[पॅरासेल्सस]], स्विस-जर्मन चिकित्सक, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web | title = आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[तुपाक अमारू पहिला]], इंका साम्राज्याचा शेवटचा देशी राज्यकर्ता.<ref>{{cite book | title = दक्षिण अमेरिकेतील इंका साम्राज्य | publisher = नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी}}</ref> * [[इ.स. १६२१|१६२१]] - [[जॅन पीटरझून स्वीलिंक]], डच संगीतकार आणि वादक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील अभिजात संगीताचा इतिहास | publisher = रॉयल्स म्युझिक अकादमी}}</ref> * [[इ.स. १७४२|१७४२]] - [[रुई गोमेझ दा सिल्व्हा]], पोर्तुगीज राजकारणी आणि मुत्सद्दी.<ref>{{cite book | title = पोर्तुगीज साम्राज्याचा इतिहास | publisher = लिस्बन युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ब्रॅनवेल ब्रॉन्टी]], ब्रिटिश चित्रकार आणि कवी.<ref>{{cite book | title = इंग्रजी साहित्याचा इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]], नोबेल पारितोषिक विजेते डॅनिश वैद्यकशास्त्रज्ञ व संशोधक.<ref>{{cite web | title = नोबेल विजेते नीलस फिन्सेन | url = https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1903/finsen/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[कार्ल लाईबल]], ऑस्ट्रियन राजकारणी आणि समाजसेवक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील सामाजिक आंदोलने | publisher = व्हिएन्ना युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे १३ वे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = भारताचे माजी सरन्यायाधीश | url = https://www.sci.gov.in/ | publisher = सर्वोच्च न्यायालय, भारत}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], मराठी रंगभूमीवरील ख्यातनाम नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि संघटक.<ref>{{cite web | title = मराठी रंगभूमीचा इतिहास आणि दिग्दर्शक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], प्रसिद्ध मराठी शब्दकोशकार, भाषांतरकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = श्रीपाद रघुनाथ जोशी यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/34120/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[उदाजीराव गायकवाड]], वडोदरा राजघराण्यातील सदस्य आणि सामाजिक कार्यकर्ते.<ref>{{cite book | title = गायकवाड घराण्याचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 4ad7n00b39g5fenp3qol3qcki83q8p1 0 25982 2711791 1642228 2026-09-24T04:33:22Z अभय नातू 206 माहिती 2711791 wikitext text/x-wiki '''वाऱ्यावरची वरात''' हे मराठी साहित्यिक, नाटककार आणि विनोदी लेखक [[पु.ल. देशपांडे]] यांनी लिहिलेले व दिग्दर्शित केलेले एक अत्यंत लोकप्रिय आणि मैलाचा दगड ठरलेले [[मराठी]] विनोदी [[नाटक]] व संगीत-प्रहसन आहे.<ref>{{cite web | title = पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य आणि नाटके | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> मानवी स्वभाव, मध्यमवर्गीय जीवनशैली, आणि दैनंदिन आयुष्यातील विसंगतींवर हलक्या-फुलक्या आणि मार्मिक शैलीत भाष्य करणे हे या नाटकाचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते.<ref>{{cite book | title = मराठी नाटक आणि रंगभूमीचा इतिहास | author = कुलकर्णी | publisher = कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन}}</ref> == स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये == 'वाऱ्यावरची वरात' हे पारंपारिक नाटकांपेक्षा वेगळ्या रचनेचे नाटक आहे. यात एका सलग कथानकाऐवजी मानवी स्वभावाचे आणि सामाजिक जीवनाचे दर्शन घडवणारे विविध छोटे प्रसंग, स्कीट्स (Skits) आणि गीते एकत्र गुंफण्यात आली आहेत. या नाटकातील ''रविवारची सकाळ'', ''जत्रा'', आणि ''वरसंशोधन'' यांसारखे प्रसंग अत्यंत लोकप्रिय झाले. पु.ल. देशपांडे हे स्वतः हे नाटक करीत असत. त्यांच्यासह अनेक नामवंत कलाकारांनी यात भूमिका साकारल्या. नाटकातील संवादफेक आणि शब्दप्रधान विनोदप्रेक्षकांना विशेष भावला.<ref>{{cite book | title = पु.ल. एक साठवण | publisher = मौज प्रकाशन}}</ref> मराठी नाट्यसृष्टीत स्वतःचे एक वेगळे स्थान निर्माण करणाऱ्या या नाटकाचे शेकडो प्रयोग जगभरात झाले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी नाटके]] [[वर्ग:पु.ल. देशपांडे यांचे साहित्य]] mqi7vevnuv768usbr43u7u8ruth6nu1 0 26021 2711578 2225130 2026-09-23T14:10:21Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711578 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-7}} '''इ.स.पू.चे ७ वे सहस्रक''' हे [[इ.स.पू. ७०००]] ते [[इ.स.पू. ६००१]] (सुमारे ९,००० वर्षांपूर्वी ते ८,००० वर्षांपूर्वी) या कालखंडाला व्यापणारे सहस्रक होते. मानवी इतिहासातील [[नवाश्म युग|नवाश्म युगाचा]] हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. या काळात शिकार आणि अन्न गोळा करण्याच्या जीवनशैलीकडून कृषी आणि पशुपालनावर आधारित कायमस्वरूपी मानवी वस्त्यांकडे होणारा बदल (नवाश्म युगीन क्रांती) गतिमान झाला. == जागतिक घटना आणि संस्कृती == === भारतीय उपखंड === * '''मेहेरगढ संस्कृती''': [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] सर्वात प्राचीन कृषी वस्ती मानल्या जाणाऱ्या [[मेहेरगढ]] (सध्याच्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] बलुचिस्तान) येथील पहिल्या टप्प्याची (इ.स.पू. ७००० ते ५५००) सुरुवात झाली. * '''शेती व पशुपालन''': या काळात मेहेरगढ येथील मानवाने गहू आणि बारली (जव) यांची लागवड सुरू केली. तसेच शेळ्या, मेंढ्या आणि गुरांची (गायी-म्हशी) पैदास व पालनपोषण करण्यास सुरुवात केली.<ref>{{cite web | title = मेहेरगढ आणि प्राचीन भारतीय संस्कृती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * '''सिंधू संस्कृतीची पूर्वपीठिका''': मेहेरगढमधील या सुरुवातीच्या वस्त्यांनी पुढे विकसित झालेल्या [[सिंधू संस्कृती|सिंधू संस्कृतीचा]] पाया रचला. === मध्य पूर्व आणि नैऋत्य आशिया === * '''चाताल होयुक (Çatalhöyük)''': अ‍ॅनाटोलिया (सध्याचा [[तुर्कस्तान]]) येथील चाताल होयुक ही जगातील सर्वात मोठ्या आणि विकसित नवाश्मयुगीन मानवी वस्त्यांपैकी एक म्हणून उदयास आली. या वस्तीत सुमारे हजारो लोक मातीच्या पक्क्या घरांमध्ये एकत्र राहत होते. * '''कुंभकला आणि भांडी बनवणे''': मध्य पूर्वेत मातीची भांडी (Pottery) भाजून ती मजबूत करण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले आणि त्यांचा वापर अन्न साठवण्यासाठी सुरू झाला. * '''जेरिको शहर''': [[पॅलेस्टाईन]] परिसरातील प्राचीन [[जेरिको]] शहराचा विकास सुरूच राहिला, जिथे संरक्षणासाठी दगडी भिंती आणि मनोरे उभारण्यात आले होते. === युरोप === * '''शेतीचा प्रसार''': आशिया मायनरकडून (अ‍ॅनाटोलिया) ग्रीस आणि बाल्कन प्रदेशाद्वारे युरोप खंडात शेती आणि पशुपालनाचा प्रसार होण्यास सुरुवात झाली. * '''दोगरलँड (Doggerland)''': हिमनद्या वितळल्यामुळे समुद्राची पातळी वाढली आणि [[ब्रिटन]] बेट युरोपच्या मुख्य भूमीपासून वेगळे होण्यास सुरुवात झाली. === पूर्व आशिया आणि आफ्रिका === * '''चीन''': [[चीन]]मधील जियाहू (Jiahu) संस्कृती विकसित झाली. येथे तांदळाची शेती, बासरीसारखी वाद्ये आणि संगीताचा वापर यांचे पुरावे सापडतात. * '''सहारा प्रदेश''': आफ्रिकेतील सहारा वाळवंट या काळात हिरवेगार आणि पाण्याने समृद्ध होते. तिथे पशुपालन करणाऱ्या मानवी टोळ्यांचे वास्तव्य होते. == तंत्रज्ञान आणि संस्कृती == * '''दगडी हत्यारे''': तासलेली आणि पॉलिश केलेली अत्यंत सूक्ष्म दगडी हत्यारे वापरली जाऊ लागली. * '''वस्त्र निर्माण''': वनस्पतींचे धागे आणि प्राण्यांच्या केसांपासून कापड विणण्याच्या प्रक्रियेला सुरुवात झाली. * '''धातूचा प्रारंभिक वापर'': नैसर्गिक स्वरूपात मिळणाऱ्या [[तांबे|तांब्याचा]] प्राथमिक स्तरावर वापर सुरू झाला, जरी पूर्ण ताम्रयुग अजून सुरू झाले नव्हते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स.पू.चे ७ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] lnchqxs1ro9pomkaw2sertrgs9enqpz 0 26023 2711580 2225132 2026-09-23T14:12:42Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711580 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-9}} '''इ.स.चे ९ वे सहस्रक''' हे भविष्यातील कालखंड असून ते [[इ.स. ८००१]] ते [[इ.स. ९०००]] (सुमारे ८१ व्या शतकाची सुरुवात ते ९० व्या शतकाचा शेवट) या वर्षांना व्यापणारे सहस्रक असेल. हे ख्रिस्ती कालगणनेनुसार इसवी सनातील नववे सहस्रक मानले जाईल. भविष्यातील हा अत्यंत दूरचा काळ असल्याने, या सहस्रकाबद्दलची माहिती मुख्यत्वे खगोलशास्त्र, गणिती गणना आणि खगोलीय पिंडांच्या हालचालींवर आधारित अंदाजांवर अवलंबून आहे. == खगोलीय घटना == * '''अयनचलन आणि ध्रुवतारा''': पृथ्वीच्या अक्षाच्या परांचन (अयनचलन) गतीमुळे आकाशातील ध्रुवस्थान बदलेल. या सहस्रकात [[अभिजित]] (वेगा) हा तारा पृथ्वीचा नवीन ध्रुवतारा म्हणून ओळखला जाईल. * '''सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण''': गणितीय खगोलशास्त्रानुसार या सहस्रकात अनेक दुर्मिळ खगोलीय युती आणि सूर्यग्रहणे घडून येतील.<ref>{{cite web | title = भविष्यातील खगोलीय गणना आणि ग्रहणे | url = https://eclipse.gsfc.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> == मानवी संस्कृती आणि विज्ञान == * '''तंत्रज्ञानातील प्रगती''': संगणक विज्ञान, अंतराळ संशोधन आणि जैवतंत्रज्ञान या क्षेत्रांतील अभूतपूर्व प्रगतीमुळे मानवी जीवनशैली पूर्णपणे बदललेली असेल असा वैज्ञानिक अंदाज आहे. * '''पृथ्वीचे हवामान आणि कालखंड''': मानवनिर्मित हवामान बदल आणि नैसर्गिक भूगर्भीय चक्रांमुळे पृथ्वीच्या भौगोलिक रचनेत आणि समुद्राच्या पातळीत मोठे बदल घडून आलेले असतील. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{सहस्रक}} [[वर्ग:इ.स.पू.चे ९ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] 5fd0do2ujpfsc6my4pk3xy4jokwtmz8 2711581 2711580 2026-09-23T14:14:09Z अभय नातू 206 माहिती 2711581 wikitext text/x-wiki '''इ.स.पू.चे ९ वे सहस्रक''' हे [[इ.स.पू. ९०००]] ते [[इ.स.पू. ८००१]] (सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी ते १०,००० वर्षांपूर्वी) या कालखंडाला व्यापणारे सहस्रक होते. मानवी इतिहासातील [[मध्याश्म युग|मध्याश्म युगाचा]] अंत आणि [[नवाश्म युग|नवाश्म युगाची]] सुरुवात या कालखंडात झाली. अंतिम हिमयुग संपल्यानंतर जागतिक हवामानात झालेल्या बदलांमुळे मानवाने कायमस्वरूपी वस्त्या करून शेती आणि पशुपालनाची प्राथमिक पावले उचलली. == जागतिक घटना आणि संस्कृती == === भारतीय उपखंड === * '''सुरुवातीच्या मानवी वस्त्या''': [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] गंगेच्या खोऱ्यात आणि मध्य भारतात (जसे की [[भीमबेटका]]) मानवी टोळ्यांचे वास्तव्य वाढले. सूक्ष्म दगडी हत्यारांचा (मायक्रोलिथ) वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन भारतातील मध्याश्मयुगीन संस्कृती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * '''जनावरांचे पालन''': पश्चिमेकडील आणि वायव्येकडील भागात शेळ्या आणि मेंढ्यांना मानवाकडून टप्प्याटप्प्याने पाळले जाऊ लागले. === मध्य पूर्व आणि नैऋत्य आशिया === * '''गोबेक्ली तेपे (Göbekli Tepe)''': सध्याच्या [[तुर्कस्तान]] मधील गोबेक्ली तेपे येथे मानवाने जगातील सर्वात जुने दगडी धार्मिक स्थापत्य उभारले. भव्य दगडी खांब आणि त्यावर कोरलेली प्राण्यांची चित्रे ही या काळातील स्थापत्य कौशल्याचा उत्कृष्ट नमुना मानली जातात. * '''जेरिको आणि नातुफियन संस्कृती''': [[पॅलेस्टाईन]] परिसरातील जेरिको येथे जगातील सर्वात जुन्या तटबंदी असलेल्या मानवी वस्तीचा पाया रचला गेला. * '''कृषी क्रांतीची सुरुवात''': [[सुपीक चंद्रकोर]] प्रदेशात रानटी गहू आणि जव यांची लागवड आणि साठवणुकीचे प्राथमिक प्रयोग सुरू झाले. === युरोप === * '''हिमयुगानंतरचा बदल''': उत्तर युरोपमधील बर्फाचे थर वितळल्याने घनदाट जंगले आणि नद्यांची निर्मिती झाली. मानवाने मासेमारी आणि शिकारीसाठी नवीन तंत्रज्ञान विकसित केले. * '''दगड आणि लाकडाची हत्यारे''': लाकडी भाले आणि हाडांपासून बनवलेली सुया व मासेमारीचे काटे या काळात वापरले जाऊ लागले. === पूर्व आशिया आणि अमेरिका === * '''चीन''': [[चीन]]मध्ये तांदळाच्या रानटी प्रजातींचे गोळा करणे आणि प्राथमिक लागवडीची सुरुवात झाली. * '''उत्तर अमेरिका''': [[उत्तर अमेरिका]] खंडात क्लोव्हिस संस्कृतीच्या उत्तरार्धात प्राण्यांच्या शिकारीवर आधारित मानवी टोळ्या पसरल्या. == तंत्रज्ञान आणि संस्कृती == * '''सूक्ष्म हत्यारे''': धनुष्य-बाण आणि भाले यांच्या टोकासाठी अत्यंत बारीक आणि तीक्ष्ण दगडी पाती बनवण्याचे तंत्र विकसित झाले. * '''कायमस्वरूपी वस्त्या''': मानवाने गुहांमधून बाहेर पडून गोलाकार मातीची आणि गवताची घरे बनवून राहण्यास सुरुवात केली. * '''धार्मिक संकल्पना''': अंत्यसंस्काराच्या पद्धती आणि निसर्गपूजेच्या संकल्पना विकसित झाल्या. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{सहस्रक}} [[वर्ग:इ.स.पू.चे ९ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] hfmqti0tczfkj25d0bcj3vtuxd0nhxd 0 30409 2711592 1245411 2026-09-23T14:53:14Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711592 wikitext text/x-wiki '''एन.सी. कारुण्य''' तथा '''नुनुमुसा कोंडा कारुण्य''' ([[१ मार्च]] [[इ.स. १९८६|१९८६]] - ) हा एक भारतीय पार्श्वगायक आणि संगीतकार आहेत.<ref>{{cite web | title = एन.सी. कारुण्य प्रोफाइल | url = https://www.rediff.com/movies/2006/apr/20karunya.htm | publisher = रेडिफ डॉट कॉम}}</ref> हा [[इ.स. २००६]] मध्ये प्रसारित झालेल्या [[इंडियन आयडॉल २|इंडियन आयडॉल]] या संगीत रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये उपविजेता होता.<ref>{{cite web | title = इंडियन आयडॉल २ चे विजेते आणि उपविजेते | url = https://timesofindia.indiatimes.com/ | publisher = द टाईम्स ऑफ इंडिया}}</ref> त्यानंतर कारुण्यने तेलुगू, तमिळ, हिंदी, कन्नड आणि मल्याळम यांसारख्या विविध भाषांमधील शेकडो चित्रपटांमध्ये गाणी गायली आहेत. त्याला ''फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण'' आणि अनेक राज्यस्तरीय पुरस्कार मिळाले आहे.<ref>{{cite web | title = पार्श्वगायक एन.सी. कारुण्य यांची संगीत कारकीर्द | url = https://www.thehindu.com/ | publisher = द हिंदू}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{इंडियन आयडॉल २}} {{DEFAULTSORT:कारुण्य, एन.सी.}} [[वर्ग:भारतीय पार्श्वगायक]] [[वर्ग:इंडियन आयडॉल २]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] puc5isvsd92d5kxgtxonk3sksv1qt7p 0 30419 2711591 1245409 2026-09-23T14:44:30Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711591 wikitext text/x-wiki '''सागर सावरकर''' हा एक भारतीय गायक आहे. हा [[इ.स. २००५]]-२००६ मध्ये प्रसारित झालेल्या [[इंडियन आयडॉल २|इंडियन आयडॉल]] या संगीत रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये अंतिम स्पर्धक होता.<ref>{{cite web | title = इंडियन आयडॉल २ चे स्पर्धक | url = https://www.rediff.com/movies/2005/dec/22idol.htm | publisher = रेडिफ डॉट कॉम}}</ref> सावरकरचा जन्म [[मुंबई]]मध्ये झाला. इंडियन आयडॉलनंतर त्याने अनेक संगीत मैफिली आणि हिंदी व मराठी संगीत प्रकल्पांमध्ये गायक म्हणून काम केले.<ref>{{cite web | title = सागर सावरकर यांची संगीत कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{इंडियन आयडॉल २}} {{DEFAULTSORT:सावरकर, सागर}} [[वर्ग:भारतीय गायक]] [[वर्ग:इंडियन आयडॉल २]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lzrmh6h0sx8iqb1guknrq5fskuo8tsd 2711645 2711591 2026-09-23T17:38:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711645 wikitext text/x-wiki '''सागर सावरकर''' हा एक भारतीय गायक आहे. हा [[इ.स. २००५]]-२००६ मध्ये प्रसारित झालेल्या [[इंडियन आयडॉल २|इंडियन आयडॉल]] या संगीत रिअ‍ॅलिटी शोमध्ये अंतिम स्पर्धक होता.<ref>{{cite web | title = इंडियन आयडॉल २ चे स्पर्धक | url = https://www.rediff.com/movies/2005/dec/22idol.htm | publisher = रेडिफ डॉट कॉम}}</ref> सावरकरचा जन्म [[मुंबई]]मध्ये झाला. इंडियन आयडॉलनंतर त्याने अनेक संगीत मैफिली आणि हिंदी व मराठी संगीत प्रकल्पांमध्ये गायक म्हणून काम केले.<ref>{{cite web | title = सागर सावरकर यांची संगीत कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2026-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ | url-status = dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{इंडियन आयडॉल २}} {{DEFAULTSORT:सावरकर, सागर}} [[वर्ग:भारतीय गायक]] [[वर्ग:इंडियन आयडॉल २]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 69ffuqr6mtmhpk4ae2sh7k7kwqwe180 0 30700 2711664 2095744 2026-09-23T18:31:05Z अभय नातू 206 माहिती 2711664 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|-24}} === ठळक घटना === === रोमन साम्राज्य === * [[ऑगस्टस|सीझर ऑगस्टस]] दहाव्यांदा [[रोमन काउन्सिल|रोमन काउन्सिलर]] बनला. [[गायस नॉर्बॅनस फ्लॅकस]] त्याचा सहकारी होता. * ऑगस्टसने [[मार्क अँटनी]]वरील आपल्या अंतिम विजयाच्या स्मरणार्थ [[इजिप्त (रोमन प्रांत)|इजिप्तमध्ये]] [[निकोपोलिस]] शहराची स्थापना केली. * [[महान हेरोड]]ने आपल्या दुसऱ्या पत्नीची ([[मारियाम्ने पहिली]]) हत्या केल्यानंतर चार वर्षांनी [[मारियाम्ने दुसरी]]शी तिसरे लग्न केले. [[वर्ग:इ.स.पू. २४| ]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे २० चे दशक]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले शतक]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक]] rtn173xpuu2xxcsmlf83rdfwylnca3e 2711665 2711664 2026-09-23T18:31:15Z अभय नातू 206 /* ठळक घटना */ 2711665 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|-24}} == ठळक घटना == === रोमन साम्राज्य === * [[ऑगस्टस|सीझर ऑगस्टस]] दहाव्यांदा [[रोमन काउन्सिल|रोमन काउन्सिलर]] बनला. [[गायस नॉर्बॅनस फ्लॅकस]] त्याचा सहकारी होता. * ऑगस्टसने [[मार्क अँटनी]]वरील आपल्या अंतिम विजयाच्या स्मरणार्थ [[इजिप्त (रोमन प्रांत)|इजिप्तमध्ये]] [[निकोपोलिस]] शहराची स्थापना केली. * [[महान हेरोड]]ने आपल्या दुसऱ्या पत्नीची ([[मारियाम्ने पहिली]]) हत्या केल्यानंतर चार वर्षांनी [[मारियाम्ने दुसरी]]शी तिसरे लग्न केले. [[वर्ग:इ.स.पू. २४| ]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे २० चे दशक]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले शतक]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक]] c2fyn1qzdjpadz43n9g1ia0jymw3449 0 36611 2711651 1508233 2026-09-23T18:11:42Z अभय नातू 206 माहिती 2711651 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हिसाआकी''' तथा '''हिसाकी''' (जपानी: 久明親王; [[१९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १२७६|१२७६]] - [[१६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १३२८|१३२८]]) हा [[जपान]] देशाच्या [[कामाकुरा शोगुनशाही]]चे ८वा [[शोगुन]] (लष्करी शासक) होता. त्याने [[इ.स. १२८९]] ते [[इ.स. १३०८]] या कालावधीत शोगुन म्हणून पदभार सांभाळला. हा [[जपानी सम्राट]] [[गो-फुकाकुसा]]चा मुलगा होता. == संक्षिप्त परिचय == हिसाआकी अधिकृतपणे शोगुन पदावर असला तरीही तत्कालीन राजकीय परिस्थितीनुसार खरी सत्ता [[होजो घराणे|होजो घराण्याच्या]] प्रतिनिधींकडे (शिकेन) केंद्रित होती. त्यामुळे त्यांना केवळ एक नाममात्र शासक मानले जात असे. वयाच्या अवघ्या १३व्या वर्षी शोगुन झालेला हिसाआकी हा सुमारे १९ वर्षे या पदावर होता. १३०८ मध्ये त्यांनी शोगुन पदाचा त्याग केला. त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा मोरीकुनी हे कामाकुरा शोगुनशाहीचे ९वा शोगुन झाला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:हिसाआकी, राजपुत्र}} [[वर्ग:जपानी शोगन]] [[वर्ग:कामाकुरा काळ]] [[वर्ग:इ.स. १२७६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १३२८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 8f6l5zc25jf9m4yjk25aqobcfvlrgv6 2711654 2711651 2026-09-23T18:16:13Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711654 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हिसाआकी''' तथा '''हिसाकी''' ([[जपानी भाषा|जपानी]]: 久明親王; [[१९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १२७६|१२७६]] - [[१६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १३२८|१३२८]]) हा [[जपान]] देशाच्या [[कामाकुरा शोगुनशाही]]चे ८वा [[शोगुन]] (लष्करी शासक) होता.<ref>{{cite book | title = A History of Japan to 1334 | author = George Sansom | publisher = Stanford University Press | year = 1958 | isbn = 978-0804705233}}</ref> त्याने [[इ.स. १२८९]] ते [[इ.स. १३०८]] या कालावधीत शोगुन म्हणून पदभार सांभाळला. हा [[जपानी सम्राट]] [[गो-फुकाकुसा]]चा मुलगा होता.<ref>{{cite web | title = Prince Hisaaki Profile | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपिडिया ब्रिटानिका}}</ref> == संक्षिप्त परिचय == हिसाआकी अधिकृतपणे शोगुन पदावर असला तरीही तत्कालीन राजकीय परिस्थितीनुसार खरी सत्ता [[होजो घराणे|होजो घराण्याच्या]] प्रतिनिधींकडे (शिकेन) केंद्रित होती. त्यामुळे त्यांना केवळ एक नाममात्र शासक मानले जात असे.<ref>{{cite book | title = The Cambridge History of Japan, Volume 3: Medieval Japan | author = Kozo Yamamura | publisher = Cambridge University Press | year = 1990}}</ref> वयाच्या अवघ्या १३व्या वर्षी शोगुन झालेला हिसाआकी हा सुमारे १९ वर्षे या पदावर होता. १३०८ मध्ये त्यांनी शोगुन पदाचा त्याग केला.<ref>{{cite web | title = Kamakura Shogunate Shoguns | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा मोरीकुनी हे कामाकुरा शोगुनशाहीचे ९वा शोगुन झाला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जपानी शोगुन]] [[वर्ग:कामाकुरा काळ]] [[वर्ग:इ.स. १२७६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १३२८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] d0u7y1tjowdefkgdvuex8vybvbljvfo 2711701 2711654 2026-09-23T21:02:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711701 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हिसाआकी''' तथा '''हिसाकी''' ([[जपानी भाषा|जपानी]]: 久明親王; [[१९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १२७६|१२७६]] - [[१६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १३२८|१३२८]]) हा [[जपान]] देशाच्या [[कामाकुरा शोगुनशाही]]चे ८वा [[शोगुन]] (लष्करी शासक) होता.<ref>{{cite book | title = A History of Japan to 1334 | author = George Sansom | publisher = Stanford University Press | year = 1958 | isbn = 978-0804705233}}</ref> त्याने [[इ.स. १२८९]] ते [[इ.स. १३०८]] या कालावधीत शोगुन म्हणून पदभार सांभाळला. हा [[जपानी सम्राट]] [[गो-फुकाकुसा]]चा मुलगा होता.<ref>{{cite web | title = Prince Hisaaki Profile | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपिडिया ब्रिटानिका}}</ref> == संक्षिप्त परिचय == हिसाआकी अधिकृतपणे शोगुन पदावर असला तरीही तत्कालीन राजकीय परिस्थितीनुसार खरी सत्ता [[होजो घराणे|होजो घराण्याच्या]] प्रतिनिधींकडे (शिकेन) केंद्रित होती. त्यामुळे त्यांना केवळ एक नाममात्र शासक मानले जात असे.<ref>{{cite book | title = The Cambridge History of Japan, Volume 3: Medieval Japan | author = Kozo Yamamura | publisher = Cambridge University Press | year = 1990}}</ref> वयाच्या अवघ्या १३व्या वर्षी शोगुन झालेला हिसाआकी हा सुमारे १९ वर्षे या पदावर होता. १३०८ मध्ये त्यांनी शोगुन पदाचा त्याग केला.<ref>{{cite web | title = Kamakura Shogunate Shoguns | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> त्याच्यानंतर त्याचा मुलगा मोरीकुनी हे कामाकुरा शोगुनशाहीचे ९वा शोगुन झाला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जपानी शोगुन]] [[वर्ग:कामाकुरा काळ]] [[वर्ग:इ.स. १२७६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १३२८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1xleukmcgflvabk4on5dqwxz52pzdy9 0 38382 2711678 2382584 2026-09-23T19:45:29Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711678 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष''' हा [[भारत|भारतातील]] एक प्रादेशिक [[राजकीय पक्ष]] आहे, ज्याची स्थापना ऑक्टोबर [[इ.स. २०१८|२०१८]] मध्ये [[हनुमान बेनीवाल]] यांनी केली.<ref>{{cite web | title = राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्षाची स्थापना आणि ध्येय | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> या पक्षाचे मुख्य राजकीय क्षेत्र [[राजस्थान]] राज्य असून तेथील शेतकरी, तरुण आणि ग्रामीण भागातील प्रश्नांवर हा पक्ष प्रामुख्याने कार्य करतो. पक्षाचे अधिकृत निवडणूक चिन्ह 'बाटली' (Bottle) हे आहे.<ref>{{cite web | title = राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == राजकीय वाटचाल == राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्षाने २०१८ च्या राजस्थान विधानसभा निवडणुकीत तीन जागा जिंकून राजकीय क्षेत्रात आपले अस्तित्व निर्माण केले. त्यानंतर [[इ.स. २०१९]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत पक्षाचे संस्थापक हनुमान बेनीवाल हे [[नागौर लोकसभा मतदारसंघ|नागौर लोकसभा मतदारसंघातून]] खासदार म्हणून निवडून आले.<ref>{{cite web | title = राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्षाचा इतिहास आणि कामगिरी | url = https://www.rajasthan.gov.in/ | publisher = राजस्थान शासन}}</ref> राजस्थानमधील प्रमुख राजकीय पक्षांना (भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस आणि भारतीय जनता पक्ष) पर्याय म्हणून हा पक्ष ग्रामीण भागात आपली पकड मजबूत करत आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} {{DEFAULTSORT:राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:राजस्थानमधील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:इ.स. १०१८ मधील निर्मिती]] sskt8950u9jbozpfeujgqktf9dy51zy 0 39559 2711601 1940500 2026-09-23T16:03:01Z अभय नातू 206 साचा 2711601 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{गल्लत|व्हॅट}} '''वॅट''' हे [[शक्ती]] मोजण्याचे [[एकक]] आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:गणित]] [[वर्ग:उर्जाशास्त्र]] 7ctuuzj2e1ulbyx9tv6lhpfcumxs0vg 0 40527 2711692 2343710 2026-09-23T20:10:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711692 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट फुटबॉल क्लब | नाव = स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल | current =२०११-१२ स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल हंगाम | चित्र = [[चित्र:Sporting Clube de Portugal.svg|150px|Sporting badge]] | पूर्ण नाव = स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल | short name = स्पोर्टिंग | टोपणनाव = ''स्पोर्तिंगिस्तास''<br /> ''लिओएस'' (सिंह)<br />''व्हेर्दे-इ-ब्रांकोस'' (हिरवे-पांढरे) <br /> | स्थापना = १ जुलै १९०६ | मैदान = [[एस्तादियो होजे अल्वालादे]] | आसनक्षमता =५०,०४४<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/-Publications/01/67/58/96/1675896_DOWNLOAD.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-06-09 |archive-date=2019-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103041302/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/StatDoc/competitions/-Publications/01/67/58/96/1675896_DOWNLOAD.pdf |url-status=dead}}</ref> | chrtitle = अध्यक्ष | chairman = लुइस गोदिन्हो लोपेस | व्यवस्थापक = कार्लोस फ्रीतास | coach = [[रिकार्दे सा पिंतो]]<ref>{{cite news | date=2012-02-13 (Portuguese)| शीर्षक=Sporting: Domingos exits, Sá Pinto enters| दुवा=http://desporto.publico.pt/noticia.aspx?id=1533517| publisher=''Publico'' | accessdate=}}</ref> | लीग = [[प्रिमेरा लिगा]] | हंगाम = [[2011–12 Primeira Liga|2011–12]] | गुणानुक्रम = Primeira Liga, 4th | संकेतस्थळ = http://www.sporting.pt |pattern_la1=_scp1112home|pattern_b1=_scp1112h|pattern_ra1=_scp1112home|pattern_sh1=_scp1112h|pattern_so1=_3whitebands| leftarm1=FFFFFF|body1=FFFFFF|rightarm1=FFFFFF|shorts1=000000|socks1=008060| pattern_la2=_scp1112away|pattern_b2=_scp1112away|pattern_ra2=_scp1112a|pattern_sh2=_scp1112a|pattern_so2=_scp1112a| leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=000000|socks2=00FF00| pattern_la3=_scp1011t|pattern_b3=_scp1011third|pattern_ra3=_scp1011t|pattern_sh3=_scp1112h|pattern_so3=_top_on_black| leftarm3=FFFFFF|body3=FFFFFF|rightarm3=007138|shorts3=000000|socks3=008060| }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{fb start}} {{पोर्तुगीज लीगा}} {{fb end}} {{विस्तार}} [[वर्ग:पोर्तुगीज फुटबॉल क्लब]] 5gbg2cm5chlodth0oirdyjgn6yl4jac 0 43710 2711726 2442692 2026-09-23T21:36:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711726 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऑलिंपिक|२००८|उन्हाळी | लोगो = Beijing 2008.svg | लोगो रुंदी = 200 | लोगो शीर्षक = २००८ च्या बीजिंग ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धांचा अधिकृत लोगो | लोगो पर्यायी शीर्षक = '''''एक जग, एक स्वप्न'''''<br />"नाचरे बीजिंग" चिन्ह,<br />यजमान शहराच्या नावातील ''जिंग'' (京) <br />हे चिनी अक्षर असलेली मुद्रा नाचऱ्या आविर्भावात. | सहभागी देश = [[#सहभागी देश|(खाली पहा)]] | सहभागी खेळाडू = १०,५०० (अंदाजे) | अधिकृत उद्घाटक = [[चीनचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] [[हू चिंताओ]] | खेळाडूंची प्रतिज्ञा घेणारे = | पंचांची प्रतिज्ञा घेणारे = | ऑलिंपिक ज्योत चेतवणारे = | मागील = २००४ | पुढील = २०१२ }} '''२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक''' ही [[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धेची २९वी आवृत्ती [[चीन]]मधील [[बीजिंग]] शहरात [[ऑगस्ट ८]] ते [[ऑगस्ट २४]] दरम्यान खेळवण्यात आली. == यजमान देश == ==मैदान== == खेळ == ==मशाल रिले== ऑलिंपिक ज्योत पारंपारिक चीनी स्क्रॉल्स वर आधारित असून ''प्रोपिटिअस क्लाउड्'' (祥云) ह्याचा वापर कर्ण्यात आलेला आहे. मशालीची रचना अशी करण्यात आली आहे की ६५ किलोमीटर/तास वाऱ्यात देखील ती विझणार नाही. रिलेला ''सुंसवादाचा प्रवास'' असे नाव दिले असून हा प्रवास १३० दिवस चालला. == सहभागी देश == [[चित्र:2008 Summer Olympic games countries.svg|thumb|240px|सहभागी देश]] [[ब्रुनेई]] व्यतितिक्त इतर सर्व २०४ राष्ट्रांनी ह्या स्पर्धेत भाग घेतला. सहभागी देशांची यादी खाली देण्यात आलेली आहे. देशाच्या नावा समोर असलेली संख्या खेळाडू संख्या दर्शवते.: {{Multicol}} * {{flagIOC|AFG||4}} * {{flagIOC|ALB||11}} * {{flagIOC|ALG||62}} * {{flagIOC|ASA||5}} * {{flagIOC|AND||5}} * {{flagIOC|ANG||32}} * {{flagIOC|ANT||5}} * {{flagIOC|ARG||137}} * {{flagIOC|ARM||25}} * {{flagIOC|ARU||2}} * {{flagIOC|AUS||433}} * {{flagIOC|AUT||72}} * {{flagIOC|AZE||39}} * {{flagIOC|BAH||19}} * {{flagIOC|BRN||15}} * {{flagIOC|BAN||5}} * {{flagIOC|BAR||6}} * {{flagIOC|BLR||181}} * {{flagIOC|BEL||96}} * {{flagIOC|BIZ||3}} * {{flagIOC|BEN||5}} * {{flagIOC|BER||6}} * {{flagIOC|BHU||2}} * {{flagIOC|BOL||6}} * {{flagIOC|BIH||5}} * {{flagIOC|BOT||12}} * {{flagIOC|BRA||277}} * {{flagIOC|IVB||2}} * {{flagIOC|BUL||72}} * {{flagIOC|BUR||6}} * {{flagIOC|BDI||3}} * {{flagIOC|CAM||4}} * {{flagIOC|CMR||33}} * {{flagIOC|CAN||332}} * {{flagIOC|CPV||3}} * {{flagIOC|CAY||4}} * {{flagIOC|CAF||3}} * {{flagIOC|CHA||2}} * {{flagIOC|CHI||27}} * {{flagIOC|CHN||639}} (यजमान) * {{flagIOC|TPE||80}} * {{flagIOC|COL||64}} * {{flagIOC|COM||3}} * {{flagIOC|COD||5}} * {{flagIOC|CGO||3}} * {{flagIOC|COK||4}} * {{flagIOC|CRC||8}} * {{flagIOC|CIV||20}} * {{flagIOC|CRO||105}} * {{flagIOC|CUB||149}} * {{flagIOC|CYP||17}} * {{flagIOC|CZE||134}} * {{flagIOC|DEN||84}} * {{flagIOC|DJI||2}} * {{flagIOC|DMA||2}} * {{flagIOC|DOM||25}} * {{flagIOC|ECU||25}} * {{flagIOC|EGY||103}} * {{flagIOC|ESA||11}} * {{flagIOC|GEQ||3}} * {{flagIOC|ERI||9}} * {{flagIOC|EST||47}} * {{flagIOC|ETH||22}} * {{flagIOC|FIJ||6}} * {{flagIOC|FIN||58}} * {{flagIOC|FRA||323}} * {{flagIOC|FSM||5|name=FS Micronesia}} * {{flagIOC|GAB||4}} {{Multicol-break}} * {{flagIOC|GAM||3}} * {{flagIOC|GEO||35}} * {{flagIOC|GER||463}} * {{flagIOC|GHA||9}} * {{flagIOC|GBR||312}} * {{flagIOC|GRE||159}} * {{flagIOC|GRN||9}} * {{flagIOC|GUM||5}} * {{flagIOC|GUA||12}} * {{flagIOC|GUI||5}} * {{flagIOC|GBS||3}} * {{flagIOC|GUY||5}} * {{flagIOC|HAI||10}} * {{flagIOC|HON||25}} * {{flagIOC|HKG||34}} * {{flagIOC|HUN||171}} * {{flagIOC|ISL||28}} * {{flagIOC|IND||57}} * {{flagIOC|INA||24}} * {{flagIOC|IRI||55}} * {{flagIOC|IRQ||4}} * {{flagIOC|IRL||54}} * {{flagIOC|ISR||43}} * {{flagIOC|ITA||344}} * {{flagIOC|JAM||56}} * {{flagIOC|JPN||351}} * {{flagIOC|JOR||7}} * {{flagIOC|KAZ||132}} * {{flagIOC|KEN||56}} * {{flagIOC|KIR||2}} * {{flagIOC|PRK||63}} * {{flagIOC|KOR||267}} * {{flagIOC|KUW||6}} * {{flagIOC|KGZ||21}} * {{flagIOC|LAO||4}} * {{flagIOC|LAT||50}} * {{flagIOC|LIB||5}} * {{flagIOC|LES||4}} * {{flagIOC|LBR||3}} * {{flagIOC|LBA||7}} * {{flagIOC|LIE||2}} * {{flagIOC|LTU||71}} * {{flagIOC|LUX||12}} * {{flagIOC|MKD||7}} * {{flagIOC|MAD||4}} * {{flagIOC|MAW||4}} * {{flagIOC|MAS||33}} * {{flagIOC|MDV||4}} * {{flagIOC|MLI||17}} * {{flagIOC|MLT||6}} * {{flagIOC|MHL||5}} * {{flagIOC|MTN||2}} * {{flagIOC|MRI||12}} * {{flagIOC|MEX||85}} * {{flagIOC|MDA||31}} * {{flagIOC|MON||5}} * {{flagIOC|MGL||29}} * {{flagIOC|MNE||31}} * {{flagIOC|MAR||57}} * {{flagIOC|MOZ||5}} * {{flagIOC|MYA||6}} * {{flagIOC|NAM||9}} * {{flagIOC|NRU||1}} * {{flagIOC|NEP||8}} * {{flagIOC|NED||245}} * {{flagIOC|AHO||3}} * {{flagIOC|NZL||182}} * {{flagIOC|NCA||6}} {{Multicol-break}} * {{flagIOC|NIG||5}} * {{flagIOC|NGR||33}} * {{flagIOC|NOR||85}} * {{flagIOC|OMA||5}} * {{flagIOC|PAK||21}} * {{flagIOC|PLW||5}} * {{flagIOC|PLE||4}} * {{flagIOC|PAN||3}} * {{flagIOC|PNG||7}} * {{flagIOC|PAR||5}} * {{flagIOC|PER||12}} * {{flagIOC|PHI||15}} * {{flagIOC|POL||268}} * {{flagIOC|POR||77}} * {{flagIOC|PUR||22}} * {{flagIOC|QAT||22}} * {{flagIOC|ROU||102}} * {{flagIOC|RUS||467}} * {{flagIOC|RWA||4}} * {{flagIOC|SKN||4}} * {{flagIOC|LCA||6}} * {{flagIOC|VIN||2}} * {{flagIOC|STP||3}} * {{flagIOC|SAM||6}} * {{flagIOC|SMR||4}} * {{flagIOC|KSA||16}} * {{flagIOC|SEN||12}} * {{flagIOC|SRB||92}} * {{flagIOC|SEY||8}} * {{flagIOC|SLE||3}} * {{flagIOC|SIN||25}} * {{flagIOC|SVK||57}} * {{flagIOC|SLO||62}} * {{flagIOC|SOL||3}} * {{flagIOC|SOM||2}} * {{flagIOC|RSA||136}} * {{flagIOC|ESP||286}} * {{flagIOC|SRI||8}} * {{flagIOC|SUD||8}} * {{flagIOC|SUR||4}} * {{flagIOC|SWZ||4}} * {{flagIOC|SWE||134}} * {{flagIOC|SUI||84}} * {{flagIOC|SYR||8}} * {{flagIOC|TJK||13}} * {{flagIOC|TAN||10}} * {{flagIOC|THA||51}} * {{flagIOC|TLS||2}} * {{flagIOC|TOG||4}} * {{flagIOC|TGA||3}} * {{flagIOC|TRI||30}} * {{flagIOC|TUN||32}} * {{flagIOC|TUR||68}} * {{flagIOC|TKM||10}} * {{flagIOC|TUV||3}} * {{flagIOC|UGA||15}} * {{flagIOC|UKR||254}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://news.xinhuanet.com/english/2008-07/17/content_8558154.htm |title=Ukraine to send its largest-ever Olympic delegation to Beijing |accessdate=2008-08-05 |publisher=Xinhua |date=2008-07-17 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203100830/http://news.xinhuanet.com/english/2008-07/17/content_8558154.htm |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|UAE||8}} * {{flagIOC|USA||596}} * {{flagIOC|URU||12}} * {{flagIOC|UZB||58}} * {{flagIOC|VAN||3}} * {{flagIOC|VEN||109}} * {{flagIOC|VIE||21}} * {{flagIOC|ISV||5}} * {{flagIOC|YEM||5}} * {{flagIOC|ZAM||8}} * {{flagIOC|ZIM||13}} {{Multicol-end}} == कार्यक्रम == {{२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा कार्यक्रम}} {{main|२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी}} == पदक तक्ता == * [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी‎]] == प्रसारण == == हे सुद्धा पहा == == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सहभागीदेश२००८उन्हाळीऑलिंपिक}} {{२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेतील खेळ}} {{2008 Summer Olympics venues|state=collapsed}} [[वर्ग:२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:चीनमधील खेळ]] [[वर्ग:बीजिंग]] fi1dqxnfxqavb5rsglyx2qbhe8ta905 0 43834 2711733 2650901 2026-09-23T21:52:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711733 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ऑलिंपिक|२०१२|उन्हाळी | लोगो = London Olympics 2012 logo.svg | लोगो रुंदी = 200 | लोगो title = २०१२ लंडन ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धांचा अधिकृत लोगो | लोगो पर्यायी title = '''''Live as one'''''<br /> | सहभागी देश = [[#सहभागी देश|२०५ (अंदाजे)]] | सहभागी खेळाडू = १८,५०० (अंदाजे) | अधिकृत उद्घाटक = | खेळाडूंची प्रतिज्ञा घेणारे = | पंचांची प्रतिज्ञा घेणारे = | ऑलिंपिक ज्योत चेतवणारे = | मागील = २००८ | पुढील = २०१६ }} '''२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक''' ({{lang-en|Games of the XXX Olympiad}}) ही [[उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा|उन्हाळी]] [[ऑलिंपिक]] स्पर्धेची ३०वी आवृत्ती [[युनायटेड किंग्डम]] देशामधील [[लंडन]] शहरात [[जुलै २७]] ते [[ऑगस्ट १२]] दरम्यान खेळवण्यात येईल. ऑलिंपिक स्पर्धेचे यजमानपद तिसऱ्यांदा भुषवण्याचा मान मिळणारे लंडन हे जगातील पहिलेच शहर आहे. ह्यापूर्वी [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०८]] व [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८]] सालांमधील स्पर्धा लंडनमध्ये खेळवण्यात आल्या होत्या. ६ जुलै २००५ रोजी [[सिंगापूर]]ात झालेल्या [[आय.ओ.सी.]]च्या ११७व्या अधिवेशनात लंडनने [[पॅरिस]], [[माद्रिद]], [[मॉस्को]] व [[न्यू यॉर्क शहर]] ह्या इतर यजमानोत्सुक शहरांपेक्षा अधिक गूण मिळवत यजमानपदाची बाजी मारली. ह्या स्पर्धेसाठी [[ग्रेटर लंडन]]च्या पूर्व भागातील [[न्यूहॅम]] ह्या बरोमधील स्ट्रॅटफर्ड भागातील जुना व बंद पडलेला औद्योगिक प्रदेश विकसित करून तेथे २० हेक्टर क्षेत्रफळाचे ऑलिंपिक पार्क बांधण्यात आले. तसेच लंडन महानगर परिसर व युनायटेड किंग्डममधील अनेक चालू क्रीडा स्थळे ह्या स्पर्धेदरम्यान वापरली गेली. == यजमानपदाची निवड == १५ जुलै २०१३ (इच्छूक शहरांनी आपली बोली [[आय.ओ.सी.]]ला प्रस्तूत करण्याची अंतिम तारीख) पर्यंत ९ शहरांनी २०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांचे यजमानपद मिळविण्यासाठी अर्ज केले. हवाना, [[इस्तंबूल]], [[लाइपझिश]], [[लंडन]], [[माद्रिद]], [[मॉस्को]], [[न्यू यॉर्क शहर]], [[पॅरीस]] आणि [[रियो दि जानेरो]] ही ती शहरे होती. {| class="wikitable" |- ! colspan="7"|२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक यजमानपदाचा निकाल |- ! शहर ! राष्ट्रीय ऑलिंपिक संघटना (NOCs) | style="background:silver;"|'''पहिली फेरी''' | style="background:silver;"|'''दुसरी फेरी''' | style="background:silver;"|'''तिसरी फेरी''' | style="background:silver;"|'''चौथी फेरी''' |- ||[[लंडन]]||{{UK}}|| align=center|'''२२'''|| align=center|२७|| align=center|'''३९'''||align=center|'''५४''' |- ||[[पॅरिस]]||{{FRA}}|| align=center|२१|| align=center|२५|| align=center|३३||align=center|५० |- ||[[माद्रिद]]||{{ESP}}|| align=center|२०|| align=center|'''३२'''|| align=center|३१|| align=center| - |- ||[[न्यू यॉर्क शहर]]||{{USA}}|| align=center|१९|| align=center|१६|| align=center|०|| align=center| - |- ||[[मॉस्को]]||{{RUS}}|| align=center|१५|| align=center| - ||align=center| - || align=center| - |} == तयारी व सुविधा == [[चित्र:2012 Summer Olympics Clock.jpg|right|thumb|[[ट्रफाल्गर स्क्वेअर]]मध्ये उभारण्यात आलेले काउंटडाउन घड्याळ]] ह्या स्पर्धेची संपूर्ण जबाबदारी पेलण्यासाठी ''लंडन ऑर्गनायझिंग कमिटी फॉर ऑलिंपिक गेम्स'' ही समिती निर्माण करण्यात आली. तसेच खेळ स्थाने व पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी ''ऑलिंपिक डिलिव्हरी कमिटी'' ही वेगळी संस्था स्थापण्यात आली. === स्थळे === ह्या स्पर्धेसाठी ग्रेटर लंडनमधील अनेक चालू व ऐतिहासिक स्थळे, काही नव्याने बांढण्यात आलेली स्थळे तर काही तात्पुरती स्थळे वापरात आणली गेली. स्ट्रॅटफर्ड जिल्ह्यामध्ये मार्च २०११ मध्ये बांधून पूर्ण झालेले व ८०,००० आसन क्षमता असणारे [[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|ऑलिंपिक स्टेडियम]] ह्या स्पर्धेमधील प्रमुख आकर्षण होते. येथे स्पर्धेचे उद्घाटन व सांगता समारंभ आयोजित केले गेले. ग्रेटर लंडनमधील सर्व स्थळे ३ क्षेत्रांमध्ये विभागण्यात आली. ==== ऑलिंपिक क्षेत्र ==== [[चित्र:Olympic Park, London, 14 June 2011 (2) cropped.jpg|thumb|right|[[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|ऑलिंपिक स्टेडियम]] (जून २०११)]] [[चित्र:London Velopark, 14 June 2011.jpg|thumb|right|[[लंडन व्हेलोपार्क]] (जून २०११)]] {| class="wikitable sortable" !स्थळ !class="unsortable"|खेळ !क्षमता !class="unsortable"| संदर्भ |- || ॲक्वेटिक्स सेंटर || [[ऑलिंपिक खेळ डायव्हिंग|डायव्हिंग]], [[ऑलिंपिक खेळ मॉडर्न पेंटॅथलॉन|मॉडर्न पेंटॅथलॉन]] (जलतरण), [[ऑलिंपिक खेळ जलतरण|जलतरण]], [[ऑलिंपिक खेळ सिंक्रोनाइज्ड जलतरण|सिंक्रोनाइज्ड जलतरण]] || align="right"|१७,५०० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120911085538/www.london2012.com/games/venues/aquatics-centre.php | archive-is=20120911085538/www.london2012.com/games/venues/aquatics-centre.php | text=London2012.com profile of the Aquatics Centre.}} Accessed 30 December 2010.</ref><ref name=kent>[https://web.archive.org/web/20110704181221/http://212.53.90.250/london2012/pdfs/when_where.pdf London 2012 daily competition schedule], Kent Sport Leisure and Olympics Service, Accessed 11 January 2011</ref> |- || बास्केटबॉल अरेना || [[ऑलिंपिक खेळ बास्केटबॉल|बास्केटबॉल]], [[ऑलिंपिक खेळ हँडबॉल|हँडबॉल]] || align="right"|१२,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121205035547/www.london2012.com/games/venues/basketball-arena.php | archive-is=20121205035547/www.london2012.com/games/venues/basketball-arena.php | text=London2012.com profile of the Basketball Arena.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[लंडन व्हेलोपार्क]] || [[ऑलिंपिक खेळ सायकलिंग|सायकलिंग]] (BMX) || align="right"|६,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120903210234/www.london2012.com/games/venues/bmx-circuit.php | archive-is=20120903210234/www.london2012.com/games/venues/bmx-circuit.php | text=London2012.com profile of the BMX circuit.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || कॉपर बॉक्स || हँडबॉल, मॉडर्न पेंटॅथलॉन (फेन्सिंग) || align="right"|७,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121209204343/www.london2012.com/games/venues/handball-arena.php | archive-is=20121209204343/www.london2012.com/games/venues/handball-arena.php | text=London2012.com profile of the Handball Arena.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || लंडन व्हेलोपार्क || सायकलशर्यत || align="right"|६,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120905014547/www.london2012.com/games/venues/velodrome.php | archive-is=20120905014547/www.london2012.com/games/venues/velodrome.php | text=London2012.com profile of the London Velodrome.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || रिव्हरबँक अरेना || [[ऑलिंपिक खेळ हॉकी|हॉकी]] || align="right"|१६,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121208141640/www.london2012.com/games/venues/hockey-centre.php | archive-is=20121208141640/www.london2012.com/games/venues/hockey-centre.php | text=London2012.com profile of the Hockey Centre.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|ऑलिंपिक स्टेडियम]] || [[ऑलिंपिक खेळ अ‍ॅथलेटिक्स|अ‍ॅथलेटिक्स]], उद्घाटन व सांगता समारंभ || align="right"|८०,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120905213245/www.london2012.com/games/venues/olympic-स्टेडियम.php | archive-is=20120905213245/www.london2012.com/games/venues/olympic-स्टेडियम.php | text=London2012.com profile of Olympic स्टेडियम.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || वॉटर पोलो अरेना || [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर पोलो|वॉटर पोलो]] || align="right"|५,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121209075716/www.london2012.com/games/venues/water-polo-arena.php | archive-is=20121209075716/www.london2012.com/games/venues/water-polo-arena.php | text=London2012.com profile of the Water Polo Arena.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |} ==== नदी क्षेत्र ==== [[चित्र:Basket Ball at the O2 Arena.jpg|thumb|right|[[ओ२ अरेना]]]] ह्या क्षेत्रात [[थेम्स नदी]]च्या काठावरील ४ स्थळे होती. {| class="wikitable sortable" !स्थळ !class="unsortable"|खेळ !क्षमता !class="unsortable"| संदर्भ |- || एक्सेल || [[ऑलिंपिक खेळ बॉक्सिंग|बॉक्सिंग]], [[ऑलिंपिक खेळ तलवारबाजी|फेन्सिंग]], [[ऑलिंपिक खेळ ज्युदो|ज्युदो]], [[ऑलिंपिक खेळ टेबल टेनिस|टेबल टेनिस]], [[ऑलिंपिक खेळ ताईक्वांदो|ताईक्वांदो]], [[ऑलिंपिक खेळ वेटलिफ्टिंग|वेटलिफ्टिंग]], [[ऑलिंपिक खेळ कुस्ती|कुस्ती]] || align="right"|५,००० ते १०,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120906005821/www.london2012.com/games/venues/excel.php | archive-is=20120906005821/www.london2012.com/games/venues/excel.php | text=London2012.com profile of ExCeL.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || ग्रीनिच पार्क || [[ऑलिंपिक खेळ इकेस्ट्रियन|इकेस्ट्रियन]], मॉडर्न पेंटॅथलॉन (घोडेस्वारी, धावणे व नेमबाजी) || align="right"|२३,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120909055611/www.london2012.com/games/venues/greenwich-park.php | archive-is=20120909055611/www.london2012.com/games/venues/greenwich-park.php | text=London2012.com profile of Greenwich Park.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[ओ२ अरेना]] || बास्केटबॉल (अंतिम सामना), [[ऑलिंपिक खेळ जिम्नॅस्टिक्स|जिम्नॅस्टिक्स]] || align="right"|२०,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121204150359/www.london2012.com/games/venues/north-greenwich-arena.php | archive-is=20121204150359/www.london2012.com/games/venues/north-greenwich-arena.php | text=London2012.com profile of the North Greenwich Arena.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || रॉयल आर्टिलरी बरॅक्स || [[ऑलिंपिक खेळ नेमबाजी|नेमबाजी]] || align="right"|७,५०० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121216095252/www.london2012.com/games/venues/the-royal-artillery-barracks.php | archive-is=20121216095252/www.london2012.com/games/venues/the-royal-artillery-barracks.php | text=London2012.com profile of the Royal Artillery Barracks.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |} ==== मध्य क्षेत्र ==== [[चित्र:Centre Court roof.jpg|thumb|right|[[All England Lawn Tennis and Croquet Club|Wimbledon]]]] [[चित्र:Aerial view of Hyde Park.jpg|thumb|right|[[हाइड पार्क]]]] ह्या क्षेत्रात [[सेंट्रल लंडन]] जिल्ह्यामधील व पश्चिम भागातील काही सुविधा वापरण्यात आल्या. {| class="wikitable sortable" !स्थळ !class="unsortable"|खेळ !क्षमता !class="unsortable"| संदर्भ |- || [[विंबल्डन]] || [[ऑलिंपिक खेळ टेनिस|टेनिस]] || align="right"|३०,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121210052555/www.london2012.com/games/venues/wimbledon.php | archive-is=20121210052555/www.london2012.com/games/venues/wimbledon.php | text=London2012.com profile of Wimbledon (All England Lawn Tennis and Croquet Club.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || अर्ल्स कोर्ट सेंटर || [[ऑलिंपिक खेळ व्हॉलीबॉल|व्हॉलीबॉल]] || align="right"|१५,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121205021223/www.london2012.com/games/venues/earls-court.php | archive-is=20121205021223/www.london2012.com/games/venues/earls-court.php | text=London2012.com profile of Earls Court.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || हॉर्स गार्ड्ज परेड || व्हॉलीबॉल (बीच) || align="right"|१५,०००. | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120903203838/www.london2012.com/games/venues/horse-guards-parade.php | archive-is=20120903203838/www.london2012.com/games/venues/horse-guards-parade.php | text=London2012.com profile of the Horse Guards Parade.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[हाइड पार्क]] || जलतरण (मॅरेथॉन), [[ऑलिंपिक खेळ ट्रायथलॉन|ट्रायथलॉन]] || align="right"|३,०००. | align=center|<ref name="london2012.com">{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120905053517/www.london2012.com/games/venues/hyde-park.php | archive-is=20120905053517/www.london2012.com/games/venues/hyde-park.php | text=London2012.com profile of Hyde Park.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[लॉर्ड्स मैदान, लंडन|लॉर्ड्स मैदान]] || [[ऑलिंपिक खेळ तिरंदाजी|तिरंदाजी]] || align="right"|६,५००० | align=center|<ref name="london2012.com"/> |- || मॅरेथॉन मार्ग || [[ऑलिंपिक खेळ अ‍ॅथलेटिक्स|अ‍ॅथलेटिक्स]] (मॅरेथॉन) || align="right"|उपलब्ध नाही. | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121208182746/www.london2012.com/press/media-releases/bid-phase/london-landmarks-to-star-in-olympic-marathon-spectacular.php | archive-is=20121208182746/www.london2012.com/press/media-releases/bid-phase/london-landmarks-to-star-in-olympic-marathon-spectacular.php | text="London Landmarks To Star in Olympic Marathon Spectacular"}} 17 November 2004 London2012.com article accessed 30 December 2010.</ref> |- || रीजण्ट्स पार्क || सायकलशर्यत (रस्ता) || align="right"|उपलब्ध नाही. | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120526213631/www.london2012.com/games/olympic-sports/cycling-road.php | archive-is=20120526213631/www.london2012.com/games/olympic-sports/cycling-road.php | text=London2012.com profile of road cycling featuring Regent's Park.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || वेंब्ली अरेना || [[ऑलिंपिक खेळ बॅडमिंटन|बॅडमिंटन]], जिम्नॅस्टिक्स || align="right"|६,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120910143316/www.london2012.com/games/venues/wembley-arena.php | archive-is=20120910143316/www.london2012.com/games/venues/wembley-arena.php | text=London2012.com profile of Wembley Arena.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[वेंब्ली स्टेडियम]] || [[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|फुटबॉल]] (अंतिम सामना) || align="right"|९०,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120904072640/www.london2012.com/games/venues/wembley-स्टेडियम.php | archive-is=20120904072640/www.london2012.com/games/venues/wembley-स्टेडियम.php | text=London2012.com profile of Wembley स्टेडियम.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |} ==== लंडन बाहेरील स्थाने ==== {| class="wikitable sortable" !स्थळ !ठिकाण !class="unsortable"|खेळ !क्षमता !class="unsortable"| संदर्भ |- || डॉर्नी लेक || [[डॉर्नी]], [[बकिंगहॅमशायर]] || [[ऑलिंपिक खेळ कनूइंग|कनूइंग]] (sprint), [[ऑलिंपिक खेळ रोइंग|रोइंग]] || align="right"|३०,००० | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121205005006/www.london2012.com/games/venues/eton-dorney.php | archive-is=20121205005006/www.london2012.com/games/venues/eton-dorney.php | text=London2012.com profile of Dorney Lake (Eton Dorney).}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || हॅडले फार्म || हॅडले, [[एसेक्स]] || सायकलिंग (डोंगराळ) ||align="right"|२०,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121205002446/www.london2012.com/games/venues/hadleigh-farm-essex.php | archive-is=20121205002446/www.london2012.com/games/venues/hadleigh-farm-essex.php | text=London2012.com profile of Hadleigh Farm, Essex.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || वॉटर सेंटर || वॉल्टहम क्रॉस, [[हर्टफोर्डशायर]] || कनूइंग || align="right"|१२,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120909143036/www.london2012.com/games/venues/lee-valley-white-water-centre.php | archive-is=20120909143036/www.london2012.com/games/venues/lee-valley-white-water-centre.php | text=London2012.com profile of Lee Valley White Water Centre.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || नॅशनल सेलिंग अकॅडमी || आयल ऑफ पोर्टलंड, [[डॉर्सेट]] || [[ऑलिंपिक खेळ सेलिंग|सेलिंग]] || align="right"|४,६०० <br />१७,४०० (PG) | align=center|<ref name=kent/><ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121216083817/www.london2012.com/games/venues/weymouth-and-portland.php | archive-is=20121216083817/www.london2012.com/games/venues/weymouth-and-portland.php | text=London2012.com profile of Weymouth and Portland.}} Accessed 30 December 2010.</ref><ref>[http://www.dorsetforyou.com/399927 Dorset for you – Olympic Sailing Ticket Holders.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811153210/http://www.dorsetforyou.com/399927 |date=2011-08-11 }} Accessed 21 March 2012.]</ref> |} ==== फुटबॉल स्टेडियम ==== [[फुटबॉल]] खेळाच्या प्राथमिक फेऱ्या [[युनायटेड किंग्डम]]मधील अनेक स्थानांवर खेळवल्या गेल्या. {| class="wikitable sortable" !स्थान !ठिकाण !क्षमता !class="unsortable"| संदर्भ |- || रिकोह अरेना || [[कॉव्हेंट्री]], [[इंग्लंड]] || align="right"|३२,५०० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20121208183812/www.london2012.com/games/venues/city-of-coventry-स्टेडियम.php | archive-is=20121208183812/www.london2012.com/games/venues/city-of-coventry-स्टेडियम.php | text=London2012.com profile of City of Coventry स्टेडियम.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[हॅम्पडेन पार्क]] || [[ग्लासगो]], [[स्कॉटलंड]] || align="right"|५२,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120527045247/www.london2012.com/games/venues/hampden-park.php | archive-is=20120527045247/www.london2012.com/games/venues/hampden-park.php | text=London2012.com profile of Hamden Park.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || मिलेनियम स्टेडियम || [[कार्डिफ]], [[वेल्स]] || align="right"|७४,६०० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120906110913/www.london2012.com/games/venues/millennium-स्टेडियम.php | archive-is=20120906110913/www.london2012.com/games/venues/millennium-स्टेडियम.php | text=London2012.com profile of Millennium स्टेडियम.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]] || [[मँचेस्टर]] || align="right"|७६,००० | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120909063448/www.london2012.com/games/venues/old-trafford.php | archive-is=20120909063448/www.london2012.com/games/venues/old-trafford.php | text=London2012.com profile of Old Trafford.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |- || सेंट जेम्स पार्क || [[न्यूकॅसल अपॉन टाईन]], England || align="right"|५२,४०९ | align=center|<ref>{{Webarchivis | url=https://archive.is/20120903200047/www.london2012.com/games/venues/st-james-park.php | archive-is=20120903200047/www.london2012.com/games/venues/st-james-park.php | text=London2012.com profile of St. James' Park.}} Accessed 30 December 2010.</ref> |} === वाहतूक व्यवस्था === ह्या स्पर्धेसाठी लंडन शहराच्या वाहतूक सेवेमध्ये मोठ्या प्रमाणावर सुधारणा केल्या गेल्या. स्ट्रॅटफर्ड आंतराष्ट्रीय स्थानक हे ऑलिंपिक पार्कमधील [[रेल्वे स्थानक]]ाने मुख्य ऑलिंपिक संकुलाला रेल्वे सेवा पुरवली. तसेच [[लंडन अंडरग्राउंड]] व महानगरामधील इतर रेल्वे मार्ग विशेष फेऱ्या पुरवल्या. == सोहळे == === उद्घाटन समारंभ === तिसाव्या उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेचे उद्घाटन [[२७ जुलै]], [[इ.स. २०१२|२०१२]] रोजी राणी [[एलिझाबेथ दुसरी]] हिच्या हस्ते करण्यात आले. ब्रिटिश सिनेदिग्दर्शक [[डॅनी बॉइल]] दिग्दर्शन करणार असणाऱ्या ह्या समारंभासाठी [[भारत]]ीय संगीतकार [[ए.आर. रहमान]] ह्याने एक पंजाबी गाणे रचले. तसेच तामिळ चित्रपट ''राम लक्ष्मण''मधील [[इळैयराजा]]ने संगीत दिलेले एक गाणे देखील ह्या समारंभासाठी निवडण्यात आले. === सांगता समारंभ === ह्या स्पर्धची सांगता [[१२ ऑगस्ट]] रोजी करण्यात आली. == खेळ == २०१२ ऑलिंपिक्समध्ये २६ खेळांचे एकूण ३८ प्रकार आयोजित केले गेले. {{Col-begin}} {{Col-1-of-4}} * Aquatics ** {{OlympicEvent|डायव्हिंग|२०१२ उन्हाळी|number=८}} ** {{OlympicEvent|जलतरण|२०१२ उन्हाळी|number=३४}} ** {{OlympicEvent|सिंक्रोनाइज्ड जलतरण|२०१२ उन्हाळी|number=२}} ** {{OlympicEvent|वॉटर पोलो|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|तिरंदाजी|२०१२ उन्हाळी|number=४}} * {{OlympicEvent|ॲथलेटिक्स|२०१२ उन्हाळी|number=४७}} * {{OlympicEvent|बॅडमिंटन|२०१२ उन्हाळी|number=५}} * {{OlympicEvent|बास्केटबॉल|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|बॉक्सिंग|२०१२ उन्हाळी|number=१३}} {{Col-2-of-4}} * {{OlympicEvent|कनूइंग|२०१२ उन्हाळी}} ** Sprint (१२) ** Slalom (४) * {{OlympicEvent|सायकलिंग|२०१२ उन्हाळी}} ** BMX (२) ** Mountain biking (२) ** Road (४) ** Track (१०) * {{OlympicEvent|इकेस्ट्रियन|२०१२ उन्हाळी}} ** Dressage (२) ** Eventing (२) ** Jumping (२) {{Col-2-of-4}} * {{OlympicEvent|तलवारबाजी|२०१२ उन्हाळी|number=१०}} * {{OlympicEvent|हॉकी|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|फुटबॉल|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|जिम्नॅस्टिक्स|२०१२ उन्हाळी}} ** Artistic (१४) ** Rhythmic (२) ** Trampoline (२) * {{OlympicEvent|हँडबॉल|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|ज्युदो|२०१२ उन्हाळी|number=१४}} * {{OlympicEvent|मॉडर्न पेंटॅथलॉन|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|रोइंग|२०१२ उन्हाळी|number=१४}} * {{OlympicEvent|सेलिंग|२०१२ उन्हाळी|number=१०}} {{Col-3-of-4}} * {{OlympicEvent|नेमबाजी|२०१२ उन्हाळी|number=१५}} * {{OlympicEvent|टेबल टेनिस|२०१२ उन्हाळी|number=४}} * {{OlympicEvent|ताईक्वांदो|२०१२ उन्हाळी|number=८}} * {{OlympicEvent|टेनिस|२०१२ उन्हाळी|number=५}} * {{OlympicEvent|ट्रायथलॉन|२०१२ उन्हाळी|number=२}} * {{OlympicEvent|व्हॉलीबॉल|२०१२ उन्हाळी}} ** व्हॉलीबॉल (२) ** बीच व्हॉलीबॉल (२) * {{OlympicEvent|वेटलिफ्टिंग|२०१२ उन्हाळी|number=१५}} * {{OlympicEvent|कुस्ती|२०१२ उन्हाळी}} ** फ्री स्टाईल (११) ** ग्रेको-रोमन (७) {{col-end}} == मशाल रिले == == सहभागी देश == एकूण २०४ देशांमधील खेळाडू ह्या ऑलिंपिक स्पर्धेत सहभागी होते. {{multicol}} * {{flagIOC|AFG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="WTF Asia">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wtf.org/bbs/bbs/download.php?bbs_code=10008&bbs_cate=1&filename=Results_ind_AQT_saturday.pdf|title=Asian Qualification Tournament for London 2012 – Medallists|date=26 November 2011|publisher=[[World Taekwondo Federation]]|ॲक्सेसदिनांक=26 November 2011|archive-date=2016-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319082735/http://www.wtf.org//bbs/bbs/download.php?bbs_cate=1&bbs_code=10008&filename=results_ind_aqt_saturday.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{flagIOC|ALB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iwf">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Men's Qualification - Weightlifting|दुवा=http://www.iwf.net/events/2011/WWC_Paris/MQLONDON.pdf|publisher=IWF|ॲक्सेसदिनांक=13 November 2011}}</ref> * {{flagIOC|ALG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name=wsbfinals>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=World Series of Boxing – Results|दुवा=http://www.worldseriesboxing.com/finals/individual-championships/results.aspx|date=28 May 2011|publisher=AIBA|ॲक्सेसदिनांक=28 May 2011}}</ref> * {{flagIOC|AND|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=iaaf.org – Top Lists|दुवा=http://www.iaaf.org/statistics/toplists/index.html|publisher=IAAF|ॲक्सेसदिनांक=4 June 2011}}</ref> * {{flagIOC|ANG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="AllAfrica">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://196.28.226.22/ENG/ZP/ZPP110A_CF@@@@@@@@@@@@@@@ENG.htm | title=Canoeing – Results | publisher=COJA: Comissão Organizadora dos X Jogos Africanos | ॲक्सेसदिनांक=10 Sep 2011 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{flagIOC|ANT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ARG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.issf-sports.org/results/og_qualification/quota_places/quota_places_by_nation_and_name.ashx |title=Quota places by NATION and Name |date=8 March 2011 |publisher=ISSF |ॲक्सेसदिनांक=19 March 2011 |archive-date=2014-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405211236/http://www.issf-sports.org/results/og_qualification/quota_places/quota_places_by_nation_and_name.ashx |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|ARM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|AUS|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|AUT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|AZE|२०१२ उन्हाळी}}<ref>[http://news.az/articles/sports/39067 Azerbaijan wins first license for 2012 Olympic Games in London]. ''News.az''. 23 June 2011</ref> * {{flagIOC|BAH|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BRN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BAR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BLR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|BEL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="equestrian">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.horsesport.org/events/games/olympic-games/press-releases/london-2012-olympic-places-announced-following-alltech-fei |title=LONDON 2012 OLYMPIC PLACES ANNOUNCED FOLLOWING ALLTECH FEI WORLD EQUESTRIAN GAMES |date=14 October 2010 |publisher=FEI |ॲक्सेसदिनांक=19 March 2011 |archive-date=2013-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130507073301/http://www.horsesport.org/events/games/olympic-games/press-releases/london-2012-olympic-places-announced-following-alltech-fei |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|BER|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BOL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BIH|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BOT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BRA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|IVB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|BUL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|BDI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|CMR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="ittf">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ittf.com/competitions/PDF_Upload/pictures/PDF20771.pdf |title=Qualifers From Africa For Olympic Games London 2012 |date=13 September 2011 |publisher=ITTF |ॲक्सेसदिनांक=13 September 2011 |archive-date=2012-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315105253/http://www.ittf.com/competitions/PDF_Upload/pictures/PDF20771.pdf |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|CAN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|CAY|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|CHI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|CHN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|COL|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=1339135/index.html |title=Brazil reign again, Colombia make history |date=22 November 2010 |publisher=FIFA |ॲक्सेसदिनांक=19 March 2011 |archive-date=2011-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212002520/http://www.fifa.com/womensworldcup/news/newsid=1339135/index.html |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|CGO|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="ittf"/> * {{flagIOC|COD|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|CRC|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|CIV|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|CRO|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|CUB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|CYP|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|CZE|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|DEN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|DJI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/><ref name=geele>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=g/athcode=237269/index.html|title=Moumin Geele Profile|publisher=IAAF |ॲक्सेसदिनांक=7 August 2011}}</ref> * {{flagIOC|DMA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|DOM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|ECU|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|EGY|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ESA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ERI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="cycling"> {{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://nazret.com/blog/index.php/2010/11/14/eritrea-s-daniel-teklehaimanot-wins-3rd-african-title-in-cycling-ethiopia-finished-third|title=Eritrea's Daniel Teklehaimanot wins 3rd African Title in Cycling; Ethiopia finished third |date= 15 January 2010 |publisher=nazret.com|ॲक्सेसदिनांक= 19 March 2011}}</ref> * {{flagIOC|EST|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ETH|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> {{Col-break}} * {{flagIOC|FIJ|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|FIN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|FRA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|GAB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|GEO|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|GER|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|GHA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|GBR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> '''(यजमान)''' * {{flagIOC|GRE|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|GRN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|GUA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|GUY|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|HAI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|HKG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="tabletennis">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Direct Qualifiers for 2012 London Olympic Games – Provisional list|दुवा=http://www.ittf.com/World_Events/2012OG/Players_byWR_OG2012.pdf|publisher=International Table Tennis Federation|ॲक्सेसदिनांक=17 May 2011|format=PDF|archive-date=2011-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809193041/http://www.ittf.com/World_Events/2012OG/Players_byWR_OG2012.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{flagIOC|HUN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|ISL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="javelin">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ásdís tryggði sér sæti á HM og ÓL|दुवा=http://www.mbl.is/sport/frettir/2011/08/02/asdis_tryggdi_ser_saeti_a_hm_og_ol/|publisher=mbl.is|ॲक्सेसदिनांक=2 August 2011|format=webpage}}</ref> * {{flagIOC|IND|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|INA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="World Archery">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.archery.org/default.asp?s_id=0&m_id=3635&cnt_id=6500 |title=Six more countries qualify for the Olympic Games |date=24 October 2011 |publisher=World Archery |ॲक्सेसदिनांक=26 October 2011 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331224757/http://www.archery.org/default.asp?s_id=0&m_id=3635&cnt_id=6500 |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|IRI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|IRL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ISR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|ITA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|JAM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|JPN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|JOR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="WTF Asia"/> * {{flagIOC|KAZ|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|KEN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|PRK|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|KOR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|KUW|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|KGZ|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="WTF Asia"/> * {{flagIOC|LAT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|LIB|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ittf.com/Stories/pictures/qualified_players_london_w.pdf |title=PLAYERS QUALIFIED FOR THE 2012 LONDON OLYMPIC GAMES |date=20 October 2011 |publisher=ITTF |ॲक्सेसदिनांक=20 October 2011 |archive-date=2012-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119193541/http://www.ittf.com/Stories/pictures/qualified_players_london_w.pdf |url-status=dead }}</ref> * {{flagIOC|LBR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|LBA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|LTU|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Tarptautinė lengvosios atletikos federacija paskelbė Londono olimpiados normatyvus|दुवा=http://sportas.delfi.lt/national/tarptautine-lengvosios-atletikos-federacija-paskelbe-londono-olimpiados-normatyvus.d?id=44455205|ॲक्सेसदिनांक=25 May 2011|language=Lithuanian}}</ref> * {{flagIOC|LUX|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="tabletennis"/> * {{flagIOC|MAS|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=World Archery 2011 Results Summary, Team Ranking|दुवा=http://www.2011.to/Results/TRSUMS.pdf|publisher=International Archery Federation|ॲक्सेसदिनांक=9 July 2011}}</ref> * {{flagIOC|MLT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|MEX|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|MDA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|MGL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|MNE|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|MAR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|MOZ|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|NAM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="cycling"/> * {{flagIOC|NED|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="equestrian"/> * {{flagIOC|NZL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="equestrian"/> {{Col-break}} * {{flagIOC|NGR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|NOR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|OMA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|PAK|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pakistan seal London 2012 berth with Asian Games triumph|दुवा=http://www.fihockey.org/vsite/vcontent/content/transnews/0,10869,1181-144740-19728-15688-311577-15058-5039-layout169-161956-news-item,00.html|publisher=International Hockey Federation|ॲक्सेसदिनांक=25 May 2011|date=25 November 2010}}</ref> * {{flagIOC|PAN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|PNG|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="WTF Oceania">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wtf.org/wtf_eng/site/news/wtfnews.html?bbs_no=5792&bbs_code=10001&bbs_num=391&symode=view&PHPSESSID=a0751d62765be1a5ad29e933fbc6c6cb|title=Oceania Taekwondo Qualification Tournament wrapped up with great success|date=11 September 2011|publisher=[[World Taekwondo Federation]]|ॲक्सेसदिनांक=11 September 2011|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926012341/http://www.wtf.org/wtf_eng/site/news/wtfnews.html?bbs_no=5792&bbs_code=10001&bbs_num=391&symode=view&PHPSESSID=8f16b4be43b5dab8cc6e0ac687c6b72e|url-status=dead}}</ref> * {{flagIOC|PER|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|PHI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name=WorldBoxing>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Barriga Qualifies for London Olympics|दुवा=http://philboxing.com/news/story-60966.html|date=8 October 2011 |publisher=PhilBoxing|ॲक्सेसदिनांक=8 October 2011}}</ref> * {{flagIOC|POL|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|POR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|PUR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|QAT|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ROU|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="tabletennis"/> * {{flagIOC|RUS|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|SKN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|LCA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|SAM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="WTF Oceania"/> * {{flagIOC|SMR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|KSA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="equestrian"/> * {{flagIOC|SEN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|SRB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|SIN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="tabletennis"/> * {{flagIOC|SVK|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|SLO|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="tabletennis"/> * {{flagIOC|RSA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="cycling"/> * {{flagIOC|ESP|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|SUD|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|SWE|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Quota places for 2012 Olympic Games London|दुवा=http://torino2011.len.eu/files/2011-03-13-winners-medals.pdf|publisher=European Aquatics|ॲक्सेसदिनांक=25 May 2011|format=PDF|archive-date=2012-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320222511/http://torino2011.len.eu/files/2011-03-13-winners-medals.pdf|url-status=dead}}</ref> * {{flagIOC|SUI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|SYR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|TPE|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|TJK|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|TAN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|THA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|TRI|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|TUN|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|TUR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|TKM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iwf"/> * {{flagIOC|UGA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|UKR|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|USA|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|URU|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Brazil hit heights once more|दुवा=http://www.fifa.com/u20worldcup/news/newsid=1382702/index.html|publisher=FIFA|ॲक्सेसदिनांक=25 May 2011|date=14 February 2011|archive-date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217225729/http://www.fifa.com/u20worldcup/news/newsid=1382702/index.html|url-status=dead}}</ref> * {{flagIOC|UZB|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="issf"/> * {{flagIOC|VEN|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा= http://www.fina.org/H2O/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=805|title=Times |publisher=FINA |ॲक्सेसदिनांक=30 June 2011}}</ref> * {{flagIOC|VIE|२०१२ उन्हाळी}}<ref>{{स्रोत बातमी|title=Phuoc qualifies for London 2012|title=|दुवा=http://vietnamnews.vnagency.com.vn/Sports/211373/Phuoc-qualifies-for-London-2012-.html|ॲक्सेसदिनांक=25 May 2011|newspaper=Viet Nam News|date=17 May 2011}}</ref> * {{flagIOC|ISV|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ZAM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> * {{flagIOC|ZIM|२०१२ उन्हाळी}}<ref name="iaaf"/> {{Col-end}} == पदकविजेते == {{मुख्य|२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी}} सर्वाधिक पदके मिळवलेले दहा देश आणि भारत . पूर्ण यादी [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी|येथे आहे]]. {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- | १ ||align=left| {{flagIOCteam|USA|२०१२ उन्हाळी}} || ४६ || २९ || २९ || १०४ |- | २ || align=left| {{flagIOCteam|CHN|२०१२ उन्हाळी}} || ३८ || २७ || २३ || ८८ |- | ३ || align=left| {{flagIOCteam|GBR|२०१२ उन्हाळी}} || २९ || १७ || १९ || ६५ |- | ४ ||align=left| {{flagIOCteam|RUS|२०१२ उन्हाळी}} || २४ || २६ || ३२ || ८२ |- | ५ || align=left| {{flagIOCteam|KOR|२०१२ उन्हाळी}} || १३ || ८ || ७ || २८ |- | ६ || align=left| {{flagIOCteam|GER|२०१२ उन्हाळी}} || ११ || १९ || १४ || ४४ |- | ७ ||align=left| {{flagIOCteam|FRA|२०१२ उन्हाळी}} || ११ || ११ || १२ || ३४ |- | ८ ||align=left| {{flagIOCteam|ITA|२०१२ उन्हाळी}} || ८ || ९ || ११ || २८ |- | ९ || align=left| {{flagIOCteam|HUN|२०१२ उन्हाळी}} || ८ || ४ || ५ || १७ |- | १० ||align=left| {{flagIOCteam|AUS|२०१२ उन्हाळी}} || ७ || १६ || १२ || ३५ |- | '''५५ '''||align=left| {{flagIOCteam|IND|२०१२ उन्हाळी}} || ० || २ || ४ || ६ |- class="sortbottom" !colspan=2| एकूण (८५ देश) || ३०२ || ३०४ || ३५६ || ९६२ |} == कार्यक्रम == {{२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा कार्यक्रम}} <!-- {{main|२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी}} == पदक तक्ता == * [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक पदक यादी‎]]--> == प्रसारण == == हे सुद्धा पहा == == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.olympic.org/london-2012-summer-olympics आयओसीवरील नोंद] *[https://web.archive.org/web/20111120035905/http://itunes.apple.com/us/app/london-2012/id471732783?mt=8 लंडन २०१२ आयफोन व आयपॅड अ‍ॅप] *[http://www.london2012.com/ लंडन २०१२] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130228114959/http://www.london2012.com/ |date=2013-02-28 }} {{ऑलिंपिक}} [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक क्रीडा स्पर्धा]] [[वर्ग:२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक| ]] [[वर्ग:लंडनमधील खेळ]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] bwfae495ci9hvj5tck4vg0yqtljx8zf 0 46281 2711727 2442468 2026-09-23T21:38:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711727 wikitext text/x-wiki {| class="infobox football" style="width: 16em; text-align: center;" |- ! style="font-size: 16px;" |२००८ यु‌एफा चँपियन्स लीग अंतिम सामना |- | style="font-size: 11px; line-height: 15px;" | [[Image:UEFA kubok-2008.jpg|200px]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''विजेता''' |- | style="font-size: 12px;" | {{flagicon|ENG}} [[मँचेस्टर युनायटेड]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''उप-विजेता''' |- | style="font-size: 12px;" | {{flagicon|ENG}} [[चेल्सी]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''गोल''' |- | style="font-size: 12px;" | १ – १ (पेनाल्टी ६ – ५) |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''तारीख''' |- | style="font-size: 12px;" | [[मे २१]] [[इ.स. २००८]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''स्थळ''' |- | style="font-size: 12px;" | [[लुझनिकी मैदान]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''सामनावीर ''' |- | style="font-size: 12px;" | [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] |- | style="font-size: 12px; background: #BFD7FF;" | '''संकेतस्थळ''' |- | style="font-size: 12px;" | [https://web.archive.org/web/20020606170756/http://www.uefa.com/competitions/UCL/INDEX.html यु‌एफा चँपियन्स लीग] |} ==माहिती== मँचेस्टर युनायटेड, २००८ यु‌एफा चँपियन्स लीग अंतिम सामना खेळे पर्यंत २००७-०८ चँपियन्स लीग स्पर्धेत अपरजित आहे. उपांत्य पूर्व सामन्याच्या प्रथम फेरीत [[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]] विरुद्ध एक्मेव सामना चेल्सी संघाने चँपियन्स लीग स्पर्धेत हरला आहे. [[इंग्लिश प्रीमियर लीग|प्रीमियर लीग]] स्पर्धेत २००७-०८ हंगामात दोन्ही संघात झालेला सामना मँचेस्टर युनायटेड संघाने, [[ओल्ड ट्रॅफर्ड|ओल्ड ट्रफोर्ड]] मैदानावर २-० ने जिंकला. दुसऱ्या फेरीचा सामना [[स्टँफोर्ड ब्रीज (मैदान)|स्टँफोर्ड ब्रीज]] मैदानात चेल्सी संघाने २-१ ने जिंकला. ==अंतिम सामन्यापर्यंतचा प्रवास== {{details|युएफा चँपियन्स लीग २००७-०८}} ===नॉक आउट फेरी=== {| class="wikitable" width=700 |- |colspan=2| '''मँचेस्टर युनायटेड''' | |colspan=2| '''चेल्सी''' |- |{{flagicon|FRA}} [[ऑलिंपिक लॉन्नेस|ल्यॉन]] (A) <br> '''१&ndash;१''' |align=left|[[कार्लोस तेवेझ|तेवेज]] ८७' |align=center| '''प्रथम नॉक आउट फेरी''' <br>''प्रथम फेरी'' | {{flagicon|GRE}} [[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|ओलिंपिकॉस]](A)<br> '''०&ndash;०''' | |- |{{flagicon|FRA}} '''ल्यॉन'''(H)<br>'''१&ndash;०''' | align=left|[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] ४१' |align=center|''दुसरी फेरी'' |{{flagicon|GRE}} '''ओलिंपिकॉस'''(H)<br> '''३&ndash;०''' |align=left|[[मिकाईल बलाक|बलाक]] ५' <br> [[फ्रँक लँपार्ड|लँपार्ड]] २५' <br> [[सलोमॉन कलौ|कलौ]] ४८' |- ||{{flagicon|ITA}} [[ए.एस. रोमा|रोमा]] (A)<br>'''२&ndash;०''' |[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] ३९' <br> [[वेन रूनी|रूनी]] ६६' |align=center|'''उपांत्य पूर्व सामने''' <br> ''प्रथम फेरी'' |{{flagicon|TUR}} [[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]] (A)<br> '''१&ndash;२''' |[[डेइविड डी सुझा|डेइविड]] १३' ([[Own goal|o.g.]]) |- |{{flagicon|ITA}} '''रोमा''' (H)<br>'''१&ndash;०''' |[[कार्लोस तेवेझ|तेवेज]] ७०' |align=center|''दुसरी फेरी'' |{{flagicon|TUR}} '''फेनर्बाच''' (H)<br> '''२&ndash;०''' |[[मिकाईल बलाक|बलाक]] ४' <br> [[फ्रँक लँपार्ड|लँपार्ड]] ८७' |- |{{flagicon|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]] (A)<br>'''०&ndash;०''' | |align=center|'''उपांत्य सामने''' <br> ''प्रथम फेरी'' |{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] (A)<br> '''१&ndash;१''' |[[जॉन अर्ने रिइसे|रिइसे]] ९०+४' ([[Own goal|o.g.]]) |- |{{flagicon|ESP}} '''बार्सेलोना''' (H)<br>'''१&ndash;०''' |[[पौल स्कोल्स|स्कोल्स]] १४' |align=center|''दुसरी फेरी'' |{{flagicon|ENG}} '''लिव्हरपूल''' (H)<br> '''३&ndash;२''' <br> ([[Extra time|a.e.t.]]) |[[डिडिएर ड्रोग्बा|ड्रोग्बा]] ३३', १०५'<br> [[फ्रँक लँपार्ड|लँपार्ड]] ९८' ([[Penalty kick|pen.]]) |} ==सामना माहिती== {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[मे २१]] [[इ.स. २००८]] |time=२०:४५ [[Central European Summer Time|CEST]] |संघ१= [[मँचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मँचेस्टर&nbsp;युनायटेड]] {{flagicon|ENG}} |गोल=१ &ndash; १ ([[Extra time|a.e.t.]]) |report=[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15109/match=301604/report=rp.html (Report)] |team2={{flagicon|ENG}} [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |संघ२={{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] |गोल१= [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] {{फुटबॉल गोल|२६}} |गोल२= [[फ्रँक लँपार्ड|लम्पार्ड]] {{फुटबॉल गोल|४५}} |मैदान=[[लुझनिकी मैदान]], [[मॉस्को]] |प्रेक्षक_संख्या=६७,३१० |पंच=[[लुबोस मिचेल]] }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी१=[[कार्लोस तेवेझ|तेवेझ]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[मायकल कर्रिक|कर्रिक]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[ओवेन हारग्रीव्झ|हरग्रेवीज]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[अँडरसन लुइस डी अब्रेउ ओलिव्हियेरा|अँडरसन]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[रायन गिग्स|गिग्स]] {{पेनाल्टी गोल}} |पेनाल्टी_गोल=६ &ndash; ५ |पेनाल्टी२={{पेनाल्टी गोल}} [[मिकाईल बलाक|बलाक]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[जुलिअनो बेल्लेट्टी|बेल्लेट्टी]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[फ्रँक लँपार्ड|लम्पार्ड]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[ॲशली कोल|ए. कोल]]<br />{{पेनाल्टी चुकली|wide}} [[जॉन टेरी|टेरी]]<br/>{{पेनाल्टी गोल}} [[सलोमोन कलोउ|कलोउ]] <br />{{पेनाल्टी चुकली|saved}} [[निकोलस अनेल्का|अनेल्का]] }} {| width=92% | |- |{{फुटबॉल कपडे |pattern_la = |pattern_b = _manutdh0709 |pattern_ra = |leftarm = E20E0E |body = E20E0E |rightarm = E20E0E |shorts = FFFFFF |socks = 000000 |title = मँचेस्टर युनायटेड }} |{{फुटबॉल कपडे |pattern_la = _shoulder_stripes_white_stripes |pattern_b = _adidas_white_piping |pattern_ra = _shoulder_stripes_white_stripes |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 0000FF |socks = FFFFFF |title = चेल्सी }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"|'''मँचेस्टर युनायटेड:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''१''' ||{{flagicon|NED}} [[एड्विन व्हान डेर सार|एड्वीन वॅन डर सार]] |- |RB ||'''६''' ||{{flagicon|ENG}} [[वेस ब्राउन]] || || {{बदली खेळाडू गेला|१२०+५}} |- |CB ||'''५''' ||{{flagicon|ENG}} [[रियो फर्डिनांड]] ([[Captain (football)|c]]) || {{फुटबॉल चेतावणी|४३}} |- |CB ||'''१५'''||{{flagicon|SER}} [[नेमंज विडीक]] || {{फुटबॉल चेतावणी|१११}} |- |LB ||'''३''' ||{{flagicon|FRA}} [[पॅट्रिस एवरा]] |- |RM ||'''४''' ||{{flagicon|ENG}} [[ओवेन हारग्रीव्झ|ओवेन हरग्रेवीज]] |- |CM ||'''१८'''||{{flagicon|ENG}} [[पॉल स्कोल्स]] || {{फुटबॉल चेतावणी|२१}} || {{बदली खेळाडू गेला|८७}} |- |CM ||'''१६'''||{{flagicon|ENG}} [[मायकल कर्रिक]] |- |LM ||'''७''' ||{{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] |- |CF ||'''१०'''||{{flagicon|ENG}} [[वेन रूनी]] || || {{बदली खेळाडू गेला|१०१}} |- |CF ||'''३२'''||{{flagicon|ARG}} [[कार्लोस तेवेझ]] || {{फुटबॉल चेतावणी|११६}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- |GK ||'''२९'''||{{flagicon|POL}} [[तोमस्ज़ कुस्जचक]] |- |DF ||'''२२'''||{{flagicon|IRL}} [[जॉन ओ'शीआ]] |- |DF ||'''२७'''||{{flagicon|FRA}} [[मायकल सिल्वेस्ट्रे]] |- |MF ||'''८''' ||{{flagicon|BRA}} [[अँडरसन लुइस डी अब्रेउ ओलिव्हियेरा|ऍंडरसन]] || || {{subon|१२०+५}} |- |MF ||'''११'''||{{flagicon|WAL}} [[रायन गिग्स]] || || {{subon|८७}} |- |MF ||'''१७'''||{{flagicon|POR}} [[नानी (फुटबॉल)|नानी]] || || {{subon|१०१}} |- |MF ||'''२४'''||{{flagicon|SCO}} [[डॅरेन फ्लेचर]] |- |colspan=3|'''मँनेजर:''' |- |colspan=4|{{flagicon|SCO}} [[ॲलेक्स फर्ग्युसन|सर ऍलेक्स फर्ग्युसन]] |} |valign="top"|[[Image:Man Utd vs Chelsea 2008-05-21.svg|250px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"|'''चेल्सी:''' |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''१''' ||{{flagicon|CZE}} [[पेट्र चेच]] |- |RB ||'''५''' ||{{flagicon|GHA}} [[मिचेल एस्सिं]] || {{फुटबॉल चेतावणी|११८}} |- |CB ||'''६''' ||{{flagicon|POR}} [[रिकार्डो करवाल्हो]] || {{फुटबॉल चेतावणी|४५}} |- |CB ||'''२६'''||{{flagicon|ENG}} [[जॉन टेरी]] ([[Captain (football)|c]]) |- |LB ||'''३''' ||{{flagicon|ENG}} [[ॲशली कोल|एशले कोल]] |- |DM ||'''४''' ||{{flagicon|FRA}} [[क्लौडे मकेलेले]] || {{फुटबॉल चेतावणी|२१}} || {{बदली खेळाडू गेला|१२०+४}} |- |CM ||'''१३'''||{{flagicon|GER}} [[मिकाईल बलाक]] || {{फुटबॉल चेतावणी|११६}} |- |CM ||'''८''' ||{{flagicon|ENG}} [[फ्रँक लँपार्ड|फ्रैंक लम्पार्ड]] |- |RW ||'''१०'''||{{flagicon|ENG}} [[जो कोल]] || || {{बदली खेळाडू गेला|९९}} |- |LW ||'''१५'''||{{flagicon|FRA}} [[फ्लोरेंट मलौडा]] || || {{बदली खेळाडू गेला|९२}} |- |CF ||'''११'''||{{flagicon|CIV}} [[दिदिएर द्रोग्बा]] || {{फुटबॉल रेड कार्ड|0|११६}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- |GK ||'''२३'''||{{flagicon|ITA}} [[कार्लो कुदिसिनी|कार्लो कदिसिनी]] |- |DF ||'''३३'''||{{flagicon|BRA}} [[ॲलेक्स रोद्रिगो दियास दि कोस्टा|अलेक्स]] |- |DF ||'''३५'''||{{flagicon|BRA}} [[जुलिअनो बेल्लेट्टी]] || || {{subon|१२०+४}} |- |MF ||'''१२'''||{{flagicon|NGA}} [[जॉन ओबी मिकेल]] |- |MF ||'''२१'''||{{flagicon|CIV}} [[सलोमोन कलोउ]] || || {{subon|९२}} |- |FW ||'''७''' ||{{flagicon|UKR}} [[आँद्रे शेवचेन्को]] |- |FW ||'''३९'''||{{flagicon|FRA}} [[निकोलस अनेल्का]] || || {{subon|९९}} |- |colspan=3|'''मँनेजर:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ISR}} [[अव्राम ग्रँट]] |} |} {| width=100% style="font-size: 90%" | '''सामनावीर:''' <br />{{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] <br /><br />'''सहाय्यक पंच:''' <br />{{flagicon|SVK}} [[रोमन स्ल्यासको]] <br />{{flagicon|SVK}} [[मार्टिन बालको]] <br />'''चौथा अधिकारी:''' <br />{{flagicon|SVK}} [[व्लादिमीर हृनक]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[युएफा चँपियन्स लीग २००७-०८]] <!-- *[[2008 UEFA Cup Final]] --> {{fb start}} {{युएफा चँपियन्स लीग २००७-०८}} {{यु‌एफा चँपियन्स लीग हंगाम}} {{fb end}} [[वर्ग:युएफा चँपियन्स लीग २००७-०८]] 8o4h0qwloir5g3ivzk5b9x3sq41w8w6 0 47625 2711793 2518213 2026-09-24T04:44:56Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711793 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''साहिल कुकरेजा''' ([[९ जुलै]], [[इ.स. १९८५|१९८५]] - ) हा एक माजी भारतीय [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळाडू]] आहे. हा [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबईकडून]] देशांतर्गत क्रिकेट खेळला.<ref name="Cricinfo">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30144.html |title=साहिल कुकरेजा |accessdate=21 November 2016 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> त्याने १ डिसेंबर २००५ रोजी [[२००५-०६ रणजी करंडक|२००५-०६ रणजी ट्रॉफी]] स्पर्धेत मुंबईसाठी प्रथम श्रेणी पदार्पण केले.<ref name="debut">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/265154.html |title=रणजी ट्रॉफी, कर्नाटक विरुद्ध मुंबई बंगलोर येथे, १-४ डिसेंबर २००५ |accessdate=24 November 2016 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> वयाच्या २६व्या वर्षी २०११ मध्ये [[इंग्लंड]]मध्ये एमबीए पदवीचे शिक्षण घेण्यासाठी त्याने क्रिकेटच्या सर्व प्रकारांतून निवृत्ती घेतली.<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/sport/report-at-26-sahil-kukreja-calls-it-quits-1574384|title=वयाच्या २६ व्या वर्षी साहिल कुकरेजाची निवृत्ती|first=डेरेक|last=ॲब्राहम|publisher=डेली न्यूज अँड ॲनालिसिस|orig-date=मूलतः प्रसिद्धी २०११-०८-१०|date=29 September 2017|language=en-US}}</ref> {{DEFAULTSORT:कुकरेजा, साहिल}} [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ntqjzwqn1xnquufnysb62dh1elqdain 2711794 2711793 2026-09-24T04:45:23Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711794 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''साहिल कुकरेजा''' ([[९ जुलै]], [[इ.स. १९८५|१९८५]] - ) हा एक माजी भारतीय [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळाडू]] आहे. हा [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबईकडून]] देशांतर्गत क्रिकेट खेळला.<ref name="Cricinfo">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30144.html |title=साहिल कुकरेजा |accessdate=21 November 2016 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> त्याने १ डिसेंबर २००५ रोजी [[२००५-०६ रणजी करंडक|२००५-०६ रणजी ट्रॉफी]] स्पर्धेत मुंबईसाठी प्रथम श्रेणी पदार्पण केले.<ref name="debut">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/265154.html |title=रणजी ट्रॉफी, कर्नाटक विरुद्ध मुंबई बंगलोर येथे, १-४ डिसेंबर २००५ |accessdate=24 November 2016 |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> वयाच्या २६व्या वर्षी २०११ मध्ये [[इंग्लंड]]मध्ये एमबीए पदवीचे शिक्षण घेण्यासाठी त्याने क्रिकेटच्या सर्व प्रकारांतून निवृत्ती घेतली.<ref>{{Cite news|url=https://www.dnaindia.com/sport/report-at-26-sahil-kukreja-calls-it-quits-1574384|title=वयाच्या २६ व्या वर्षी साहिल कुकरेजाची निवृत्ती|first=डेरेक|last=ॲब्राहम|publisher=डेली न्यूज अँड ॲनालिसिस|orig-date=मूलतः प्रसिद्धी २०११-०८-१०|date=29 September 2017|language=en-US}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कुकरेजा, साहिल}} [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 16gyupwa98qekahio5rztjt3qx6iq4h 0 47940 2711719 2056058 2026-09-23T21:27:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711719 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युरोपियन देशांचा चषक | year =१९६४ | other_titles = Eurocopa España 1964 | image = | size = 200px | caption = | country = स्पेन | country2 = | dates = [[१७ जून]] – [[२१ जून]] | num_teams = ४ | venues = २ | cities = २ | champion =Spain | count = १ | second = USSR | matches = 4 | goals =13 | attendance =156253 | top_scorer = | player = | prevseason = [[१९६० युरोपियन देशांचा चषक|१९६०]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९६८|१९६८]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''१९६४ युरोपियन देशांचा चषक''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची दुसरी आवृत्ती होती. [[स्पेन]] देशातील [[बार्सिलोना]] व [[माद्रिद]] ह्या दोन शहरांत भरवल्या गेलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी १७ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर केवळ [[स्पेन]], [[सोव्हिएत संघ]], [[हंगेरी]] व [[डेन्मार्क]] ह्या चार संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात यजमान [[स्पेन फुटबॉल संघ|स्पेनने]] [[सोव्हिएत संघ फुटबॉल संघ|सोव्हिएत संघाला]] २-१ असे पराभूत केले. == अंतिम फेरी == {{Round4-with third <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |१७ जून – [[माद्रिद]]|{{fb|HUN}}|१|'''{{fb|ESP|1945}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''२''' |१७ जून – [[कँप नोउ|बार्सिलोना]]|{{fb|DEN}}|०|'''{{fb|URS}}'''|'''३''' <!-- final --> |२१ जून – [[सान्तियागो बेर्नाबेऊ स्टेडियम]], माद्रिद|'''{{fb|ESP|1945}}'''|'''२'''|{{fb|URS}}|१ <!-- third place --> |२० जून – बार्सिलोना|'''{{fb|HUN}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''३'''|{{fb|DEN}}|१ }} == बाह्य दुवे == *[https://web.archive.org/web/20111116162205/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1964/index.html युएफावरील माहिती] {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:स्पेनमधील खेळ]] oy8n57qqo1vm4lhkkrazksngxszeebx 0 51023 2711757 2413247 2026-09-24T00:32:22Z अभय नातू 206 माहिती 2711757 wikitext text/x-wiki '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' (इंग्रजी: Kozhikode Lok Sabha constituency; पूर्वीचे नाव 'कालिकत') हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == निवडून आलेले खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५७|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९६२|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९६७|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९७१|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९७७|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९८०|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९८४|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९८९|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९९१|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९९६|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९९८|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९९९|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २००४|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २००९|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१४|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०२४|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०२४|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] g5h1fcp33019c5x5sz2r1fid0m26xas 2711758 2711757 2026-09-24T00:33:37Z अभय नातू 206 /* निवडून आलेले खासदार */ 2711758 wikitext text/x-wiki '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' (इंग्रजी: Kozhikode Lok Sabha constituency; पूर्वीचे नाव 'कालिकत') हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९५१-५२|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९५७|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९६२|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९६७|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९७१|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९७७|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९८०|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९८४|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९८९|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९९१|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९९६|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९९८|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, १९९९|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, २००४|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, २००९|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, २०१४|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, २०१९|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[लोकसभा निवडणूक, २०२४|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०२४|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 2j9arygitdihw600usqpuulaamlxd0u 2711760 2711758 2026-09-24T00:35:33Z अभय नातू 206 /* खासदार */ 2711760 wikitext text/x-wiki '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' (इंग्रजी: Kozhikode Lok Sabha constituency; पूर्वीचे नाव 'कालिकत') हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०२४|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] oume7lfym0v0m9nsdi8fa2it2q3cm4x 2711761 2711760 2026-09-24T00:36:18Z अभय नातू 206 /* २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक */ 2711761 wikitext text/x-wiki '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' (इंग्रजी: Kozhikode Lok Sabha constituency; पूर्वीचे नाव 'कालिकत') हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] girfg7luohm4jal36a9eg7c0iwzes47 2711787 2711761 2026-09-24T04:14:30Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2711787 wikitext text/x-wiki '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' (इंग्रजी: Kozhikode Lok Sabha constituency; पूर्वीचे नाव 'कालिकत') हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} === २०१४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] पुन्हा निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''३,७७,४३५''' || '''४२.१५%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. विजयराघवन]] || ३,६०,५६३ || ४०.२७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[सी.के. पद्मनाभन]] || १,१५,७१२ || १२.९२% |- ! बहुमत || || १६,८७२ || १.८८% |} === २००९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या [[एम.के. राघवन]] यांनी अत्यंत अटीतटीच्या लढतीत विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २००९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''३,४२,३०५''' || '''४२.८१%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[पी.ए. मोहम्मद रियास]] || ३,४१,४६७ || ४२.७०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[व्ही. मुरलीधरन]] || ८९,७१८ || ११.२२% |- ! बहुमत || || ८३८ || ०.११% |} === २००४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जनता दल (धर्मनिरपेक्ष) चे [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २००४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]''' || '''[[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]]''' || '''३,४०,१११''' || '''४३.४५%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[V. B. बालराम]] || २,७४,७८५ || ३५.१०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || ९७,८८९ || १२.५०% |- ! बहुमत || || ६५,३२६ || ८.३५% |} === १९९९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के. मुरलीधरन]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,८३,४२१''' || '''५०.२२%''' |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || ३,३३,१६१ || ४३.६३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.सी. मोहनन]] || ४४,१०५ || ५.७८% |- ! बहुमत || || ५०,२६० || ६.५९% |} === १९९८ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[पी. सांकरा]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९८ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[पी. सांकरा]]''' || '''३,५६,३८०''' || '''४८.२०%''' |- | [[जनता दल]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] ~३,३७,६८१ || ४५.६७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.एम. सुकुमारन]] || ४०,२१० || ५.४४% |- ! बहुमत || || १८,६९९ || २.५३% |} === १९९६ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जनता दलचे [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९६ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[जनता दल]]''' || '''[[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]]''' || '''३,५५,७६७''' || '''४९.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[के. मुरलीधरन]] || ३,१६,९०७ || ४३.७४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[के.पी. श्रीशण]] || ४०,०९२ || ५.५३% |- ! बहुमत || || ३८,८६० || ५.३६% |} === १९९१ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के. मुरलीधरन]] यांनी विजय संपादन केला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९१ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,४६,३१३''' || '''४७.९३%''' |- | [[जनता दल]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || ३,३०,४८७ || ४५.७४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[उत्तूपुराम ससी]] || ३९,१८२ || ५.४२% |- ! बहुमत || || १५,८२६ || २.१९% |} === १९८९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या [[के. मुरलीधरन]] यांनी विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,६९,८६२''' || '''४९.६६%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || ३,४०,९०९ || ४५.७७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.एस. श्रीधरन पिल्लई]] || ३१,०५३ || ४.१७% |- ! बहुमत || || २८,९५३ || ३.८९% |} === १९८४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के.जी. अदीओडी]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के.जी. अदीओडी]]''' || '''३,१०,३०३''' || '''५१.४५%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || २,५६,४४३ || ४२.५२% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[के.पी. श्रीशण]] || २४,७७१ || ४.११% |- ! बहुमत || || ५३,८६० || ८.९३% |} === १९८० सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे [[इ.के. इमबिची बावा]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८० | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]''' || '''[[इ.के. इमबिची बावा]]''' || '''२,५२,२६५''' || '''५२.२७%''' |- | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || [[ए.एल. अबुबकर]] || २,०९,२७८ || ४३.३६% |- | अपक्ष || [[ए.के. पोथुवाल]] || १६,१०५ || ३.३४% |- ! बहुमत || || ४२,९८७ || ८.९१% |} === १९७७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९७७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]]''' || '''२,४३,१३३''' || '''५१.९५%''' |- | [[जनता पक्ष]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || २,३४,४६४ || ५०.०९% |- ! बहुमत || || ८,६६९ || १.८६% |} === १९७१ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९७१ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]]''' || '''२,२८,८४९''' || '''५९.६३%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || [[के. देवकी अम्मा]] || १,५७,५६९ || ४१.०५% |- ! बहुमत || || ७१,२८० || १८.५८% |} === १९६७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९६७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]]''' || '''१,८०,५३५''' || '''५९.६८%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[एम.के. देवकी अम्मा]] || १,२१,९४५ || ४०.३२% |- ! बहुमत || || ५८,५९० || १९.३६% |} === १९६२ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९६२ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[सी.एच. मोहम्मद कोया]]''' || '''१,६१,३१५''' || '''५४.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[एच. मनजुनथाया]] || १,०७,०४१ || ३५.८६% |- | [[भारतीय जनसंघ]] || [[पी.के. वासुदेवन नायर]] || ३०,१४५ || १०.०४% |- ! बहुमत || || ५४,२७४ || १८.२४% |} === १९५७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९५७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]]''' || '''१,०१,८६६''' || '''३९.६६%''' |- | [[अपक्ष]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || ९५,८४२ || ३७.३१% |- | [[प्रजा सोशालिस्ट पक्ष]] || [[के.ए. दामोदर मेनन]] || ५९,१२४ || २३.०२% |- ! बहुमत || || ६,०२४ || २.३५% |} === १९५१-५२ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५१-५२]] च्या पहिल्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत किसान मजदूर प्रजा पक्षाचे [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९५१-५२ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]]''' || '''[[अच्युतन दामोदरन मेनन]]''' || '''१,०४,९४८''' || '''५६.७२%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[उपेन्द्र कामथ]] || ८०,०६२ || ४३.२८% |- ! बहुमत || || २४,८८६ || १३.४४% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] 68hfw50f1ze5r41qgnkx5vmfh1a37dk 2711788 2711787 2026-09-24T04:17:05Z अभय नातू 206 साचा 2711788 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''[[कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ]]''' हा [[केरळ]] राज्यातील २० [[लोकसभा मतदारसंघ|लोकसभा मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. या मतदारसंघाची निर्मिती [[इ.स. १९५२]] मध्ये पहिल्या [[भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, १९५१-५२|भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीच्या]] वेळी झाली. सुरुवातीला हा मतदारसंघ [[मद्रास राज्य|मद्रास राज्याचा]] भाग होता आणि [[इ.स. १९५६|१९५६]] मध्ये भाषिक पुनर्रचनेनंतर [[केरळ]] राज्यात समाविष्ट झाला. == खासदार == १९५२ पासून या मतदारसंघातून निवडून आलेल्या खासदारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निवडणूक इतिहास | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५२]] || [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] || [[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]] |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] || [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] || [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[के.जी. अदीओडी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[पी. सांकरा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[के. मुरलीधरन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[एम.के. राघवन]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] यांनी या मतदारसंघातून सलग चौथ्यांदा विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०२४ | url = https://results.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''५,२०,४२१''' || '''४८.३०%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[एलामरम करीम]] || ४,७३,५२८ || ४३.९४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || १,०८,६६० || १०.०९% |- | [[नोटा]] (NOTA) || वरीलपैकी काहीही नाही || ६,२१९ || ०.५८% |- ! बहुमत || || ४६,८९३ || ४.३६% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देखील काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] विजयी झाले होते.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''४,९३,४४४''' || '''४५.९८%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. प्रदीपकमार]] || ४,०८,२०१ || ३८.०३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[ॲड. के. प्रकाश बाबू]] || १,६१,२१९ || १५.०३% |- ! बहुमत || || ८५,२४३ || ७.९५% |} === २०१४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[एम.के. राघवन]] पुन्हा निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २०१४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''३,७७,४३५''' || '''४२.१५%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[ए. विजयराघवन]] || ३,६०,५६३ || ४०.२७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[सी.के. पद्मनाभन]] || १,१५,७१२ || १२.९२% |- ! बहुमत || || १६,८७२ || १.८८% |} === २००९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या [[एम.के. राघवन]] यांनी अत्यंत अटीतटीच्या लढतीत विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २००९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एम.के. राघवन]]''' || '''३,४२,३०५''' || '''४२.८१%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[पी.ए. मोहम्मद रियास]] || ३,४१,४६७ || ४२.७०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[व्ही. मुरलीधरन]] || ८९,७१८ || ११.२२% |- ! बहुमत || || ८३८ || ०.११% |} === २००४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जनता दल (धर्मनिरपेक्ष) चे [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल २००४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]]''' || '''[[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]]''' || '''३,४०,१११''' || '''४३.४५%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[V. B. बालराम]] || २,७४,७८५ || ३५.१०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[एम.टी. रमेश]] || ९७,८८९ || १२.५०% |- ! बहुमत || || ६५,३२६ || ८.३५% |} === १९९९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के. मुरलीधरन]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,८३,४२१''' || '''५०.२२%''' |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || ३,३३,१६१ || ४३.६३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.सी. मोहनन]] || ४४,१०५ || ५.७८% |- ! बहुमत || || ५०,२६० || ६.५९% |} === १९९८ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[पी. सांकरा]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९८ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[पी. सांकरा]]''' || '''३,५६,३८०''' || '''४८.२०%''' |- | [[जनता दल]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] ~३,३७,६८१ || ४५.६७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.एम. सुकुमारन]] || ४०,२१० || ५.४४% |- ! बहुमत || || १८,६९९ || २.५३% |} === १९९६ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जनता दलचे [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९६ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[जनता दल]]''' || '''[[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]]''' || '''३,५५,७६७''' || '''४९.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[के. मुरलीधरन]] || ३,१६,९०७ || ४३.७४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[के.पी. श्रीशण]] || ४०,०९२ || ५.५३% |- ! बहुमत || || ३८,८६० || ५.३६% |} === १९९१ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के. मुरलीधरन]] यांनी विजय संपादन केला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९९१ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,४६,३१३''' || '''४७.९३%''' |- | [[जनता दल]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || ३,३०,४८७ || ४५.७४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[उत्तूपुराम ससी]] || ३९,१८२ || ५.४२% |- ! बहुमत || || १५,८२६ || २.१९% |} === १९८९ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसच्या [[के. मुरलीधरन]] यांनी विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८९ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के. मुरलीधरन]]''' || '''३,६९,८६२''' || '''४९.६६%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || ३,४०,९०९ || ४५.७७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[पी.एस. श्रीधरन पिल्लई]] || ३१,०५३ || ४.१७% |- ! बहुमत || || २८,९५३ || ३.८९% |} === १९८४ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के.जी. अदीओडी]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८४ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के.जी. अदीओडी]]''' || '''३,१०,३०३''' || '''५१.४५%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] || [[इ.के. इमबिची बावा]] || २,५६,४४३ || ४२.५२% |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[के.पी. श्रीशण]] || २४,७७१ || ४.११% |- ! बहुमत || || ५३,८६० || ८.९३% |} === १९८० सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्षाचे [[इ.के. इमबिची बावा]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९८० | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)|कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]''' || '''[[इ.के. इमबिची बावा]]''' || '''२,५२,२६५''' || '''५२.२७%''' |- | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] || [[ए.एल. अबुबकर]] || २,०९,२७८ || ४३.३६% |- | अपक्ष || [[ए.के. पोथुवाल]] || १६,१०५ || ३.३४% |- ! बहुमत || || ४२,९८७ || ८.९१% |} === १९७७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९७७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[व्ही.ए. सय्यद मोहम्मद]]''' || '''२,४३,१३३''' || '''५१.९५%''' |- | [[जनता पक्ष]] || [[एम.पी. वीरेंद्र कुमार]] || २,३४,४६४ || ५०.०९% |- ! बहुमत || || ८,६६९ || १.८६% |} === १९७१ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९७१ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]]''' || '''२,२८,८४९''' || '''५९.६३%''' |- | [[भारतीय जनसंघ]] || [[के. देवकी अम्मा]] || १,५७,५६९ || ४१.०५% |- ! बहुमत || || ७१,२८० || १८.५८% |} === १९६७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९६७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[इब्राहिम सुलेमान आझाद सेत]]''' || '''१,८०,५३५''' || '''५९.६८%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[एम.के. देवकी अम्मा]] || १,२१,९४५ || ४०.३२% |- ! बहुमत || || ५८,५९० || १९.३६% |} === १९६२ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९६२ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]]''' || '''[[सी.एच. मोहम्मद कोया]]''' || '''१,६१,३१५''' || '''५४.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[एच. मनजुनथाया]] || १,०७,०४१ || ३५.८६% |- | [[भारतीय जनसंघ]] || [[पी.के. वासुदेवन नायर]] || ३०,१४५ || १०.०४% |- ! बहुमत || || ५४,२७४ || १८.२४% |} === १९५७ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९५७ लोकसभा निवडणूक|१९५७]] च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे [[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]] विजयी झाले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९५७ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[के.पी. कुट्टीकृष्णन नायर]]''' || '''१,०१,८६६''' || '''३९.६६%''' |- | [[अपक्ष]] || [[सी.एच. मोहम्मद कोया]] || ९५,८४२ || ३७.३१% |- | [[प्रजा सोशालिस्ट पक्ष]] || [[के.ए. दामोदर मेनन]] || ५९,१२४ || २३.०२% |- ! बहुमत || || ६,०२४ || २.३५% |} === १९५१-५२ सार्वत्रिक निवडणूक === [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणूक|१९५१-५२]] च्या पहिल्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत किसान मजदूर प्रजा पक्षाचे [[अच्युतन दामोदरन मेनन]] निवडून आले.<ref>{{cite web | title = कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ निकाल १९५१-५२ | url = https://www.eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी (%) |- | '''[[किसान मजदूर प्रजा पक्ष]]''' || '''[[अच्युतन दामोदरन मेनन]]''' || '''१,०४,९४८''' || '''५६.७२%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[उपेन्द्र कामथ]] || ८०,०६२ || ४३.२८% |- ! बहुमत || || २४,८८६ || १३.४४% |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोळिकोड लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कोळिकोड जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:केरळमधील लोकसभा मतदारसंघ]] j0syw69gpvje72chexaon564at2cjhz 0 54563 2711703 1361241 2026-09-23T21:07:59Z अभय नातू 206 माहिती 2711703 wikitext text/x-wiki '''एच.के. फिरोदिया पुरस्कार''' हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिले जाणारे भारतातील प्रतिष्ठित पुरस्कार आहेत.<ref>{{cite web | title = एच.के. फिरोदिया पुरस्कार अधिकृत माहिती | url = https://www.hkfirodiaawards.org/ | publisher = एच.के. फिरोदिया मेमोरियल ट्रस्ट}}</ref> [[इ.स. १९९६]] पासून हे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. == विजेत्यांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! कार्यक्षेत्र/योगदान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || डॉ. [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || क्षेपणास्त्र विकास आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[विजय भटकर]] || [[परम महासंगणक]] विकmk |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || डॉ. [[अनिल काकोडकर]] || [[अणुऊर्जा]] संशोधन |- | डॉ. [[सी.एन.आर. राव]] || सॉलिड स्टेट केमिस्ट्री आणि पदार्थ विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || डॉ. [[के. कस्तुरीरंगन]] || अंतराळ संशोधन ([[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]) |- | प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] || रेडियो खगोलशास्त्र ([[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप|जीएमआरटी]]) |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] || रासायनिक अभियांत्रिकी आणि बौद्धिक संपदा |- | डॉ. [[अशोक झुनझुनवाला]] || दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०००|२०००]] || डॉ. [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्र आणि जैवविविधता |- | डॉ. [[गोवर्धन मेहता]] || सेंद्रिय रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००१|२००१]] || डॉ. [[एम.एस. स्वामीनाथन]] || कृषी विज्ञान आणि हरित क्रांती |- | डॉ. [[पद्मनाभन बलराम]] || रेण्वीय जीवशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००२|२००२]] || डॉ. [[के. सिब्बल]] || वैद्यकीय तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[जी. माधवन नायर]] || अंतराळ तंत्रज्ञान ([[रोहिणी उपग्रह|रोहिणी]] व पीएसएलव्ही) |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००३|२००३]] || डॉ. [[के.व्ही. राघवन]] || रासायनिक तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[सोमनाथ भट]] || धातूशास्त्र आणि अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००४|२००४]] || डॉ. [[निलेश शाह]] || संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[शिवरामण]] || भौतिकशास्त्र संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००५|२००५]] || डॉ. [[तानाजीराव चोरगे]] || जैवतंत्रज्ञान |- | डॉ. [[एस. शिवराम]] || पॉलिमर रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००६|२००६]] || डॉ. [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्र आणि विश्वनिर्मितीशास्त्र |- | डॉ. [[आशुतोष शर्मा]] || नॅनोतंत्रज्ञान आणि रासायनिक अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००७|२००७]] || डॉ. [[डी. बालसुब्रह्मण्यम]] || नेत्ररोग संशोधन आणि जीवशास्त्र |- | डॉ. [[के. सेल्वराज]] || माहिती तंत्रज्ञान विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००८|२००८]] || डॉ. [[के. थंगराज]] || अनुवंशशास्त्र |- | डॉ. [[के. राधाकृष्णन]] || अंतराळ विज्ञान आणि चांद्रयान मोहीम |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००९|२००९]] || डॉ. [[दीपक धर]] || सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र |- | डॉ. [[अजय सूद]] || नॅनो-मटेरियल्स आणि भौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || डॉ. [[होमी सेठना]] || अणुऊर्जा विकास |- | डॉ. [[स्वाती बसू]] || हवामानशास्त्र आणि वातावरण विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०११|२०११]] || डॉ. [[समीर ब्रह्मचारी]] || जिनॉमिक्स आणि औषध संशोधन |- | डॉ. [[सी.एस. उणीकृष्णन]] || ग्रॅव्हिटेशन आणि क्वांटम ऑप्टिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१२|२०१२]] || डॉ. [[बलराम भार्गव]] || हृदयरोग संशोधन आणि वैद्यकीय उपकरणे |- | डॉ. [[ए.एस. किरण कुमार]] || उपग्रह कॅमेरा आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१३|२०१३]] || डॉ. [[के. विजयराघवन]] || विकासवादी जीवशास्त्र |- | डॉ. [[तात्याराव लहाने]] || नेत्रचिकित्सा आणि सामाजिक वैद्यकीय सेवा |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१४|२०१४]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || रॉकेट प्रणाली आणि अंतराळ अभियांत्रिकी |- | डॉ. [[कमलजीत बावा]] || पर्यावरणशास्त्र आणि शाश्वत विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || डॉ. [[मायकेल फर्नांडिस]] || औषध निर्माण शास्त्र |- | डॉ. [[थलप्पिल प्रदीप]] || पाणी शुद्धीकरण आणि नॅनोतंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१६|२०१६]] || डॉ. [[श्रीराम रामस्वामी]] || सॉफ्ट मॅटर फिजिक्स |- | डॉ. [[संजीव धुरंधर]] || गुरुत्वीय लहरी संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१७|२०१७]] || डॉ. [[यास्मिन लारी]] || शाश्वत वास्तुकला आणि पर्यावरण |- | डॉ. [[गगनदीप कांग]] || विषाणूशास्त्र आणि लस संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || डॉ. [[संगीता भाटिया]] || बायोइंजिनिअरिंग आणि कर्करोग संशोधन |- | डॉ. [[संजीव गालांडे]] || एपिजिनेटिक्स आणि पेशीशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१९|२०१९]] || डॉ. [[के. सिवन]] || चांद्रयान-२ आणि अंतराळ मोहीम |- | डॉ. [[शेखर मांडे]] || स्ट्रक्चरल बायोलॉजी आणि जैवभौतिकशास्त्र |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:एच.के. फिरोदिया पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार]] [[वर्ग:फिरोदिया पुरस्कार]] pnmjkh0m33wt8oyq0sxc4xwpniw6onb 2711705 2711703 2026-09-23T21:08:26Z अभय नातू 206 /* विजेत्यांची यादी */ 2711705 wikitext text/x-wiki '''एच.के. फिरोदिया पुरस्कार''' हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिले जाणारे भारतातील प्रतिष्ठित पुरस्कार आहेत.<ref>{{cite web | title = एच.के. फिरोदिया पुरस्कार अधिकृत माहिती | url = https://www.hkfirodiaawards.org/ | publisher = एच.के. फिरोदिया मेमोरियल ट्रस्ट}}</ref> [[इ.स. १९९६]] पासून हे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. == विजेत्यांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! कार्यक्षेत्र/योगदान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || डॉ. [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || क्षेपणास्त्र विकास आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[विजय भटकर]] || [[परम महासंगणक]] विकmk |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || डॉ. [[अनिल काकोडकर]] || [[अणुऊर्जा]] संशोधन |- | डॉ. [[सी.एन.आर. राव]] || सॉलिड स्टेट केमिस्ट्री आणि पदार्थ विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || डॉ. [[के. कस्तुरीरंगन]] || अंतराळ संशोधन ([[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]) |- | प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] || रेडियो खगोलशास्त्र ([[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप|जीएमआरटी]]) |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] || रासायनिक अभियांत्रिकी आणि बौद्धिक संपदा |- | डॉ. [[अशोक झुनझुनवाला]] || दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०००|२०००]] || डॉ. [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्र आणि जैवविविधता |- | डॉ. [[गोवर्धन मेहता]] || सेंद्रिय रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००१|२००१]] || डॉ. [[एम.एस. स्वामीनाथन]] || कृषी विज्ञान आणि हरित क्रांती |- | डॉ. [[पद्मनाभन बलराम]] || रेण्वीय जीवशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००२|२००२]] || डॉ. [[के. सिब्बल]] || वैद्यकीय तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[जी. माधवन नायर]] || अंतराळ तंत्रज्ञान ([[रोहिणी उपग्रह|रोहिणी]] व पीएसएलव्ही) |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००३|२००३]] || डॉ. [[के.व्ही. राघवन]] || रासायनिक तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[सोमनाथ भट]] || धातूशास्त्र आणि अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००४|२००४]] || डॉ. [[निलेश शाह]] || संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[शिवरामण]] || भौतिकशास्त्र संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००५|२००५]] || डॉ. [[तानाजीराव चोरगे]] || जैवतंत्रज्ञान |- | डॉ. [[एस. शिवराम]] || पॉलिमर रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००६|२००६]] || डॉ. [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्र आणि विश्वनिर्मितीशास्त्र |- | डॉ. [[आशुतोष शर्मा]] || नॅनोतंत्रज्ञान आणि रासायनिक अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००७|२००७]] || डॉ. [[डी. बालसुब्रह्मण्यम]] || नेत्ररोग संशोधन आणि जीवशास्त्र |- | डॉ. [[के. सेल्वराज]] || माहिती तंत्रज्ञान विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००८|२००८]] || डॉ. [[के. थंगराज]] || अनुवंशशास्त्र |- | डॉ. [[के. राधाकृष्णन]] || अंतराळ विज्ञान आणि चांद्रयान मोहीम |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००९|२००९]] || डॉ. [[दीपक धर]] || सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र |- | डॉ. [[अजय सूद]] || नॅनो-मटेरियल्स आणि भौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || डॉ. [[होमी सेठना]] || अणुऊर्जा विकास |- | डॉ. [[स्वाती बसू]] || हवामानशास्त्र आणि वातावरण विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०११|२०११]] || डॉ. [[समीर ब्रह्मचारी]] || जिनॉमिक्स आणि औषध संशोधन |- | डॉ. [[सी.एस. उन्नीकृष्णन]] || ग्रॅव्हिटेशन आणि क्वांटम ऑप्टिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१२|२०१२]] || डॉ. [[बलराम भार्गव]] || हृदयरोग संशोधन आणि वैद्यकीय उपकरणे |- | डॉ. [[ए.एस. किरण कुमार]] || उपग्रह कॅमेरा आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१३|२०१३]] || डॉ. [[के. विजयराघवन]] || विकासवादी जीवशास्त्र |- | डॉ. [[तात्याराव लहाने]] || नेत्रचिकित्सा आणि सामाजिक वैद्यकीय सेवा |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१४|२०१४]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || रॉकेट प्रणाली आणि अंतराळ अभियांत्रिकी |- | डॉ. [[कमलजीत बावा]] || पर्यावरणशास्त्र आणि शाश्वत विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || डॉ. [[मायकेल फर्नांडिस]] || औषध निर्माण शास्त्र |- | डॉ. [[थलप्पिल प्रदीप]] || पाणी शुद्धीकरण आणि नॅनोतंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१६|२०१६]] || डॉ. [[श्रीराम रामस्वामी]] || सॉफ्ट मॅटर फिजिक्स |- | डॉ. [[संजीव धुरंधर]] || गुरुत्वीय लहरी संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१७|२०१७]] || डॉ. [[यास्मिन लारी]] || शाश्वत वास्तुकला आणि पर्यावरण |- | डॉ. [[गगनदीप कांग]] || विषाणूशास्त्र आणि लस संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || डॉ. [[संगीता भाटिया]] || बायोइंजिनिअरिंग आणि कर्करोग संशोधन |- | डॉ. [[संजीव गालांडे]] || एपिजिनेटिक्स आणि पेशीशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१९|२०१९]] || डॉ. [[के. सिवन]] || चांद्रयान-२ आणि अंतराळ मोहीम |- | डॉ. [[शेखर मांडे]] || स्ट्रक्चरल बायोलॉजी आणि जैवभौतिकशास्त्र |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:एच.के. फिरोदिया पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार]] [[वर्ग:फिरोदिया पुरस्कार]] jqkceagevesoqebgejgf93l1dcz2n0s 2711706 2711705 2026-09-23T21:11:07Z अभय नातू 206 /* विजेत्यांची यादी */ 2711706 wikitext text/x-wiki '''एच.के. फिरोदिया पुरस्कार''' हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिले जाणारे भारतातील प्रतिष्ठित पुरस्कार आहेत.<ref>{{cite web | title = एच.के. फिरोदिया पुरस्कार अधिकृत माहिती | url = https://www.hkfirodiaawards.org/ | publisher = एच.के. फिरोदिया मेमोरियल ट्रस्ट}}</ref> [[इ.स. १९९६]] पासून हे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. == विजेत्यांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! कार्यक्षेत्र/योगदान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || डॉ. [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || क्षेपणास्त्र विकास आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[विजय भटकर]] || [[परम महासंगणक]] विकसक |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || डॉ. [[अनिल काकोडकर]] || [[अणुऊर्जा]] संशोधन |- | डॉ. [[सी.एन.आर. राव]] || सॉलिड स्टेट केमिस्ट्री आणि पदार्थ विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || डॉ. [[के. कस्तुरीरंगन]] || अंतराळ संशोधन ([[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]) |- | प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] || रेडियो खगोलशास्त्र ([[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप|जीएमआरटी]]) |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] || रासायनिक अभियांत्रिकी आणि बौद्धिक संपदा |- | डॉ. [[अशोक झुनझुनवाला]] || दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०००|२०००]] || डॉ. [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्र आणि जैवविविधता |- | डॉ. [[गोवर्धन मेहता]] || सेंद्रिय रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००१|२००१]] || डॉ. [[एम.एस. स्वामीनाथन]] || कृषी विज्ञान आणि हरित क्रांती |- | डॉ. [[पद्मनाभन बलराम]] || रेण्वीय जीवशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००२|२००२]] || डॉ. [[के. सिब्बल]] || वैद्यकीय तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[जी. माधवन नायर]] || अंतराळ तंत्रज्ञान ([[रोहिणी उपग्रह|रोहिणी]] व पीएसएलव्ही) |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००३|२००३]] || डॉ. [[के.व्ही. राघवन]] || रासायनिक तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[सोमनाथ भट]] || धातूशास्त्र आणि अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००४|२००४]] || डॉ. [[निलेश शाह]] || संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[शिवरामण]] || भौतिकशास्त्र संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००५|२००५]] || डॉ. [[तानाजीराव चोरगे]] || जैवतंत्रज्ञान |- | डॉ. [[एस. शिवराम]] || पॉलिमर रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००६|२००६]] || डॉ. [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्र आणि विश्वनिर्मितीशास्त्र |- | डॉ. [[आशुतोष शर्मा]] || नॅनोतंत्रज्ञान आणि रासायनिक अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००७|२००७]] || डॉ. [[डी. बालसुब्रह्मण्यम]] || नेत्ररोग संशोधन आणि जीवशास्त्र |- | डॉ. [[के. सेल्वराज]] || माहिती तंत्रज्ञान विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००८|२००८]] || डॉ. [[के. थंगराज]] || अनुवंशशास्त्र |- | डॉ. [[के. राधाकृष्णन]] || अंतराळ विज्ञान आणि चांद्रयान मोहीम |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००९|२००९]] || डॉ. [[दीपक धर]] || सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र |- | डॉ. [[अजय सूद]] || नॅनो-मटेरियल्स आणि भौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || डॉ. [[होमी सेठना]] || अणुऊर्जा विकास |- | डॉ. [[स्वाती बसू]] || हवामानशास्त्र आणि वातावरण विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०११|२०११]] || डॉ. [[समीर ब्रह्मचारी]] || जिनॉमिक्स आणि औषध संशोधन |- | डॉ. [[सी.एस. उन्नीकृष्णन]] || ग्रॅव्हिटेशन आणि क्वांटम ऑप्टिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१२|२०१२]] || डॉ. [[बलराम भार्गव]] || हृदयरोग संशोधन आणि वैद्यकीय उपकरणे |- | डॉ. [[ए.एस. किरण कुमार]] || उपग्रह कॅमेरा आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१३|२०१३]] || डॉ. [[के. विजयराघवन]] || विकासवादी जीवशास्त्र |- | डॉ. [[तात्याराव लहाने]] || नेत्रचिकित्सा आणि सामाजिक वैद्यकीय सेवा |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१४|२०१४]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || रॉकेट प्रणाली आणि अंतराळ अभियांत्रिकी |- | डॉ. [[कमलजीत बावा]] || पर्यावरणशास्त्र आणि शाश्वत विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || डॉ. [[मायकेल फर्नांडिस]] || औषध निर्माण शास्त्र |- | डॉ. [[थलप्पिल प्रदीप]] || पाणी शुद्धीकरण आणि नॅनोतंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१६|२०१६]] || डॉ. [[श्रीराम रामस्वामी]] || सॉफ्ट मॅटर फिजिक्स |- | डॉ. [[संजीव धुरंधर]] || गुरुत्वीय लहरी संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१७|२०१७]] || डॉ. [[यास्मिन लारी]] || शाश्वत वास्तुकला आणि पर्यावरण |- | डॉ. [[गगनदीप कांग]] || विषाणूशास्त्र आणि लस संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || डॉ. [[संगीता भाटिया]] || बायोइंजिनिअरिंग आणि कर्करोग संशोधन |- | डॉ. [[संजीव गालांडे]] || एपिजिनेटिक्स आणि पेशीशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१९|२०१९]] || डॉ. [[के. सिवन]] || चांद्रयान-२ आणि अंतराळ मोहीम |- | डॉ. [[शेखर मांडे]] || स्ट्रक्चरल बायोलॉजी आणि जैवभौतिकशास्त्र |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:एच.के. फिरोदिया पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार]] [[वर्ग:फिरोदिया पुरस्कार]] 4aehyy9fpv7gvkkmylxnimkuvt3t8qm 2711707 2711706 2026-09-23T21:13:03Z अभय नातू 206 /* विजेत्यांची यादी */ 2711707 wikitext text/x-wiki '''एच.के. फिरोदिया पुरस्कार''' हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिले जाणारे भारतातील प्रतिष्ठित पुरस्कार आहेत.<ref>{{cite web | title = एच.के. फिरोदिया पुरस्कार अधिकृत माहिती | url = https://www.hkfirodiaawards.org/ | publisher = एच.के. फिरोदिया मेमोरियल ट्रस्ट}}</ref> [[इ.स. १९९६]] पासून हे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. == विजेत्यांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! कार्यक्षेत्र/योगदान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || डॉ. [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || क्षेपणास्त्र विकास आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[विजय भटकर]] || [[परम महासंगणक]] विकसक |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || डॉ. [[अनिल काकोडकर]] || [[अणुऊर्जा]] संशोधन |- | डॉ. [[सी.एन.आर. राव]] || सॉलिड स्टेट केमिस्ट्री आणि पदार्थ विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || डॉ. [[के. कस्तुरीरंगन]] || अंतराळ संशोधन ([[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]) |- | प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] || रेडियो खगोलशास्त्र ([[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप|जीएमआरटी]]) |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] || रासायनिक अभियांत्रिकी आणि बौद्धिक संपदा |- | डॉ. [[अशोक झुनझुनवाला]] || दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०००|२०००]] || डॉ. [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्र आणि जैवविविधता |- | डॉ. [[गोवर्धन मेहता]] || सेंद्रिय रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००१|२००१]] || डॉ. [[एम.एस. स्वामीनाथन]] || कृषी विज्ञान आणि हरित क्रांती |- | डॉ. [[पद्मनाभन बलराम]] || रेण्वीय जीवशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००२|२००२]] || डॉ. [[के. सिब्बल]] || वैद्यकीय तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[जी. माधवन नायर]] || अंतराळ तंत्रज्ञान ([[रोहिणी उपग्रह|रोहिणी]] व पीएसएलव्ही) |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००३|२००३]] || डॉ. [[के.व्ही. राघवन]] || रासायनिक तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[सोमनाथ भट]] || धातूशास्त्र आणि अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००४|२००४]] || डॉ. [[निलेश शाह]] || संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[शिवरामण]] || भौतिकशास्त्र संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००५|२००५]] || डॉ. [[तानाजीराव चोरगे]] || जैवतंत्रज्ञान |- | डॉ. [[एस. शिवराम]] || पॉलिमर रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००६|२००६]] || डॉ. [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्र आणि विश्वनिर्मितीशास्त्र |- | डॉ. [[आशुतोष शर्मा]] || नॅनोतंत्रज्ञान आणि रासायनिक अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००७|२००७]] || डॉ. [[डी. बालसुब्रह्मण्यम]] || नेत्ररोग संशोधन आणि जीवशास्त्र |- | डॉ. [[के. सेल्वराज]] || माहिती तंत्रज्ञान विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००८|२००८]] || डॉ. [[के. थंगराज]] || अनुवंशशास्त्र |- | डॉ. [[के. राधाकृष्णन]] || अंतराळ विज्ञान आणि चांद्रयान मोहीम |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००९|२००९]] || डॉ. [[दीपक धर]] || सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र |- | डॉ. [[अजय सूद]] || नॅनो-मटेरियल्स आणि भौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || डॉ. [[होमी सेठना]] || अणुऊर्जा विकास |- | डॉ. [[स्वाती बसू]] || हवामानशास्त्र आणि वातावरण विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०११|२०११]] || डॉ. [[समीर ब्रह्मचारी]] || जिनॉमिक्स आणि औषध संशोधन |- | डॉ. [[सी.एस. उन्नीकृष्णन]] || ग्रॅव्हिटेशन आणि क्वांटम ऑप्टिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१२|२०१२]] || डॉ. [[बलराम भार्गव]] || हृदयरोग संशोधन आणि वैद्यकीय उपकरणे |- | डॉ. [[ए.एस. किरण कुमार]] || उपग्रह कॅमेरा आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१३|२०१३]] || डॉ. [[के. विजयराघवन]] || विकासवादी जीवशास्त्र |- | डॉ. [[तात्याराव लहाने]] || नेत्रचिकित्सा आणि सामाजिक वैद्यकीय सेवा |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१४|२०१४]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || रॉकेट प्रणाली आणि अंतराळ अभियांत्रिकी |- | डॉ. [[कमलजीत बावा]] || पर्यावरणशास्त्र आणि शाश्वत विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || डॉ. [[मायकेल फर्नांडिस]] || औषध निर्माण शास्त्र |- | डॉ. [[थलप्पिल प्रदीप]] || पाणी शुद्धीकरण आणि नॅनोतंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१६|२०१६]] || डॉ. [[श्रीराम रामस्वामी]] || सॉफ्ट मॅटर फिजिक्स |- | डॉ. [[संजीव धुरंधर]] || गुरुत्वीय लहरी संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१७|२०१७]] || डॉ. [[यास्मिन लारी]] || शाश्वत वास्तुकला आणि पर्यावरण |- | डॉ. [[गगनदीप कांग]] || विषाणूशास्त्र आणि लस संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || डॉ. [[संगीता भाटिया]] || बायोइंजिनिअरिंग आणि कर्करोग संशोधन |- | डॉ. [[संजीव गालांडे]] || एपिजिनेटिक्स आणि पेशीशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१९|२०१९]] || डॉ. [[के. सिवन]] || चांद्रयान-२ आणि अंतराळ मोहीम |- | डॉ. [[शेखर मांडे]] || स्ट्रक्चरल बायोलॉजी आणि जैवभौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] || डॉ. [[सुहासिनी जोशी]] || अभियांत्रिकी संशोधन आणि उत्पादन तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[संघमित्रा बंदोपाध्याय]] || कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि बायोइन्फॉरमॅटिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०२३|२०२३]] || [[डॉ. एस. सोमनाथ]] || चांद्रयान-३ मोहीम आणि अंतराळ संशोधन |- | डॉ. [[एन. कलाईसेल्वी]] || इलेक्ट्रोकेमिस्ट्री आणि ऊर्जा संशोधन |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:एच.के. फिरोदिया पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार]] [[वर्ग:फिरोदिया पुरस्कार]] lj6cxvvsyj1y64exqq2e9gwom5w4qrh 2711708 2711707 2026-09-23T21:13:23Z अभय नातू 206 /* विजेत्यांची यादी */ 2711708 wikitext text/x-wiki '''एच.के. फिरोदिया पुरस्कार''' हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानासाठी दिले जाणारे भारतातील प्रतिष्ठित पुरस्कार आहेत.<ref>{{cite web | title = एच.के. फिरोदिया पुरस्कार अधिकृत माहिती | url = https://www.hkfirodiaawards.org/ | publisher = एच.के. फिरोदिया मेमोरियल ट्रस्ट}}</ref> [[इ.स. १९९६]] पासून हे पुरस्कार दरवर्षी दिले जातात. == विजेत्यांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! कार्यक्षेत्र/योगदान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || डॉ. [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || क्षेपणास्त्र विकास आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[विजय भटकर]] || [[परम महासंगणक]] विकसक |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || डॉ. [[अनिल काकोडकर]] || [[अणुऊर्जा]] संशोधन |- | डॉ. [[सी.एन.आर. राव]] || सॉलिड स्टेट केमिस्ट्री आणि पदार्थ विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || डॉ. [[के. कस्तुरीरंगन]] || अंतराळ संशोधन ([[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रो]]) |- | प्रा. [[गोविंद स्वरूप]] || रेडियो खगोलशास्त्र ([[जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप|जीएमआरटी]]) |- | rowspan="2" | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || डॉ. [[रघुनाथ माशेलकर]] || रासायनिक अभियांत्रिकी आणि बौद्धिक संपदा |- | डॉ. [[अशोक झुनझुनवाला]] || दूरसंचार आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०००|२०००]] || डॉ. [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्र आणि जैवविविधता |- | डॉ. [[गोवर्धन मेहता]] || सेंद्रिय रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००१|२००१]] || डॉ. [[एम.एस. स्वामीनाथन]] || कृषी विज्ञान आणि हरित क्रांती |- | डॉ. [[पद्मनाभन बलराम]] || रेण्वीय जीवशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००२|२००२]] || डॉ. [[के. सिब्बल]] || वैद्यकीय तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[जी. माधवन नायर]] || अंतराळ तंत्रज्ञान ([[रोहिणी उपग्रह|रोहिणी]] व पीएसएलव्ही) |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००३|२००३]] || डॉ. [[के.व्ही. राघवन]] || रासायनिक तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[सोमनाथ भट]] || धातूशास्त्र आणि अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००४|२००४]] || डॉ. [[निलेश शाह]] || संगणक आणि माहिती तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[शिवरामण]] || भौतिकशास्त्र संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००५|२००५]] || डॉ. [[तानाजीराव चोरगे]] || जैवतंत्रज्ञान |- | डॉ. [[एस. शिवराम]] || पॉलिमर रसायनशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००६|२००६]] || डॉ. [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्र आणि विश्वनिर्मितीशास्त्र |- | डॉ. [[आशुतोष शर्मा]] || नॅनोतंत्रज्ञान आणि रासायनिक अभियांत्रिकी |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००७|२००७]] || डॉ. [[डी. बालसुब्रह्मण्यम]] || नेत्ररोग संशोधन आणि जीवशास्त्र |- | डॉ. [[के. सेल्वराज]] || माहिती तंत्रज्ञान विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००८|२००८]] || डॉ. [[के. थंगराज]] || अनुवंशशास्त्र |- | डॉ. [[के. राधाकृष्णन]] || अंतराळ विज्ञान आणि चांद्रयान मोहीम |- | rowspan="2" | [[इ.स. २००९|२००९]] || डॉ. [[दीपक धर]] || सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र |- | डॉ. [[अजय सूद]] || नॅनो-मटेरियल्स आणि भौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || डॉ. [[होमी सेठना]] || अणुऊर्जा विकास |- | डॉ. [[स्वाती बसू]] || हवामानशास्त्र आणि वातावरण विज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०११|२०११]] || डॉ. [[समीर ब्रह्मचारी]] || जिनॉमिक्स आणि औषध संशोधन |- | डॉ. [[सी.एस. उन्नीकृष्णन]] || ग्रॅव्हिटेशन आणि क्वांटम ऑप्टिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१२|२०१२]] || डॉ. [[बलराम भार्गव]] || हृदयरोग संशोधन आणि वैद्यकीय उपकरणे |- | डॉ. [[ए.एस. किरण कुमार]] || उपग्रह कॅमेरा आणि अंतराळ तंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१३|२०१३]] || डॉ. [[के. विजयराघवन]] || विकासवादी जीवशास्त्र |- | डॉ. [[तात्याराव लहाने]] || नेत्रचिकित्सा आणि सामाजिक वैद्यकीय सेवा |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१४|२०१४]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || रॉकेट प्रणाली आणि अंतराळ अभियांत्रिकी |- | डॉ. [[कमलजीत बावा]] || पर्यावरणशास्त्र आणि शाश्वत विकास |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || डॉ. [[मायकेल फर्नांडिस]] || औषध निर्माण शास्त्र |- | डॉ. [[थलप्पिल प्रदीप]] || पाणी शुद्धीकरण आणि नॅनोतंत्रज्ञान |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१६|२०१६]] || डॉ. [[श्रीराम रामस्वामी]] || सॉफ्ट मॅटर फिजिक्स |- | डॉ. [[संजीव धुरंधर]] || गुरुत्वीय लहरी संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१७|२०१७]] || डॉ. [[यास्मिन लारी]] || शाश्वत वास्तुकला आणि पर्यावरण |- | डॉ. [[गगनदीप कांग]] || विषाणूशास्त्र आणि लस संशोधन |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || डॉ. [[संगीता भाटिया]] || बायोइंजिनिअरिंग आणि कर्करोग संशोधन |- | डॉ. [[संजीव गालांडे]] || एपिजिनेटिक्स आणि पेशीशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०१९|२०१९]] || डॉ. [[के. सिवन]] || चांद्रयान-२ आणि अंतराळ मोहीम |- | डॉ. [[शेखर मांडे]] || स्ट्रक्चरल बायोलॉजी आणि जैवभौतिकशास्त्र |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] || डॉ. [[सुहासिनी जोशी]] || अभियांत्रिकी संशोधन आणि उत्पादन तंत्रज्ञान |- | डॉ. [[संघमित्रा बंदोपाध्याय]] || कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि बायोइन्फॉरमॅटिक्स |- | rowspan="2" | [[इ.स. २०२३|२०२३]] || डॉ. [[एस. सोमनाथ]] || चांद्रयान-३ मोहीम आणि अंतराळ संशोधन |- | डॉ. [[एन. कलाईसेल्वी]] || इलेक्ट्रोकेमिस्ट्री आणि ऊर्जा संशोधन |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:एच.के. फिरोदिया पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार]] [[वर्ग:फिरोदिया पुरस्कार]] djkce4yvzq94egsrbyyneo38imjjq1b 0 57264 2711686 2649425 2026-09-23T19:57:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711686 wikitext text/x-wiki '''स्टॅन्ली कुब्रिक''' ([[जुलै २६]],[[इ.स. १९२८|१९२८]] - [[मार्च ७]],[[इ.स. १९९९|१९९९]]) हे प्रभावशाली अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते व पटकथालेखक होते. त्यांनी अनेक नावाजलेल्या तसेच वादग्रस्त चित्रपटांचे दिग्दर्शन केले आहे. {{विस्तार}} ==कारकीर्द== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- ! width="33" | वर्ष!! width=125 | चित्रपट !! width=65 | दिग्दर्शन !! width=65 | निर्माण !! width=65 | पटकथा !! width=65 | इतर !! नोंदी |- |- | rowspan="2"| 1951 | style="text-align:left"| ''[[डे ऑफ द फाइट]]'' | हो | हो | | हो | स्वतःच्याच रूपात छोटी भूमिका, cinematographer, संपादक (uncredited); sound department (uncredited). |- | style="text-align:left"| ''[[फ्लाइंग पाद्रे]]'' | हो | | हो | हो | Cinematographer; uncredited as लेखक |- | rowspan="2"| 1953 | style="text-align:left"| ''[[फीयर अँड डिझायर]]'' | हो | हो | | हो | Cinematographer and संपादक; sound department (uncredited) |- | style="text-align:left"| ''[[द सीफेरर्स]]'' | हो | | | हो | Cinematographer, editor and sound department |- | 1955 | style="text-align:left"| ''[[किलर्स किस]]'' | हो | हो | हो | हो | Story, cinematographer and editor |- | 1956 | style="text-align:left"| ''[[द किलिंग (चित्रपट)|द किलिंग]]'' | हो | | हो | | निर्माता (uncredited) |- | 1957 | style="text-align:left"| ''[[पाथ्स ऑफ ग्लोरी]]'' | हो | | हो | | निर्माता (uncredited) |- | 1960 | style="text-align:left"| ''[[स्पार्टाकस (१९६० चित्रपट)|स्पार्टाकस]]'' | हो | | | | Kubrick reportedly [[micromanagement|micromanaged]] cinematographer Russell Metty, who complained Kubrick thought of himself as the "real" cinematographer.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.tcm.com/this-month/article/156514{{!}}0/Cinematography-By-Russell-Metty.html |title=Turner Classic Movies bio of Russell Metty |access-date=2012-07-21 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311113904/http://www.tcm.com/this-month/article/156514%7C0/Cinematography-By-Russell-Metty.html |url-status=dead}}</ref> They frequently clashed on the set.<ref name = LoBrutto/>{{rp|192}}<ref>Cinefantastique, Volume 35, Issues 1–6 p. 65</ref> |- | 1962 | style="text-align:left"| ''[[लोलिटा (१९६२ चित्रपट)|लोलिटा]]'' | हो | | | | Uncredited as screenwriter and निर्माता |- | 1964 | style="text-align:left"| ''[[डॉ. स्ट्रेंजलव्ह]]'' | हो | हो | हो | | |- | 1968 | style="text-align:left"| ''[[२००१:अ स्पेस ऑडेसी (चित्रपट)|२००१:अ स्पेस ऑडेसी]]'' | हो | हो | हो | हो | Special photographic effects designer and director |- | 1971 | style="text-align:left"| ''[[अ क्लॉकवर्क ऑरेंज (चित्रपट)|अ क्लॉकवर्क ऑरेंज]]'' | हो | हो | हो | | Additional camera operator (uncredited) |- | 1975 | style="text-align:left"| ''[[बॅरी लंडन]]'' | हो | हो | हो | | |- | 1977 | style="text-align:left"| ''[[द स्पाय हू लव्ह्ड मी (चित्रपट)|द स्पाय हू लव्ह्ड मी]]'' | | | | हो | Lighting advisor (uncredited). Production designer Ken Adam requested Kubrick's advice on lighting the [[007 Stage]]. Kubrick agreed on the condition that his involvement would be kept secret; this was honored until after Kubrick's death in 1999.<ref>{{cite video |people=John Cork |year=200 |title=Inside 'The Spy Who Loved Me' |url= |format= |medium=DVD |language=English |trans_title= |publisher=MGM |location= |archiveurl= |archivedate= |accessdate= |time= |id= |isbn= |oclc= |quote= |ref= }}</ref> |- | 1980 | style="text-align:left"| ''[[द शायनिंग (चित्रपट)|द शायनिंग]]'' | हो | हो | हो | | |- | 1987 | style="text-align:left"| ''[[फुल मेटल जॅकेट]]'' | हो | हो | हो | हो | Murphy (uncredited voice cameo) |- | 1999 | style="text-align:left"| ''[[आइझ वाइड शट]]'' | हो | हो | हो | | Additional camera operator (uncredited) |- | 2001 | style="text-align:left"| ''[[ए.आय. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स]]'' | | | | हो | Concept (uncredited) and dedicatee. Kubrick originally intended to direct the film, but it gained momentum only after his death. Director [[Steven Spielberg]] wrote the screenplay based on a 90-page story treatment written by [[Ian Watson (author)|Ian Watson]] under Kubrick's close supervision. |- |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म|कुब्रिक, स्टॅन्ली]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू|कुब्रिक, स्टॅन्ली]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक|कुब्रिक, स्टॅन्ली]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट निर्माते|कुब्रिक, स्टॅन्ली]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट पटकथालेखक|कुब्रिक, स्टॅन्ली]] 7ab5dx1q7y05bmmp0nc4edjc6o5mnqm 0 57346 2711644 2681276 2026-09-23T17:37:11Z ~2026-51223-98 187740 /* प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2711644 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' हे [[मराठी]] आडनाव आहे. हे आडनाव सहसा [[आगरी]], भंडारी आणि [[:en:Panchkalshi|पाचकळशी]] समाजातील कुटुंबांत आढळते. म्हात्रे यांना मच्छी मटण खूप आवडतात.भातशेती प्रमुख व्यवसाय ,प्रमुख शस्त्र कोयता. == प्रसिद्ध व्यक्ती == * [[गणपतराव म्हात्रे]] - मराठी शिल्पकार * [[सावळाराम महाराज म्हात्रे]] - थोर कीर्तनकार * [[अमेय म्हात्रे]] - उत्तम विनोदी कलाकार * रामनाथ म्हात्रे - आगरी बोलीत पहिले काव्यसंग्रह प्रसिद्ध करणारे , कवी,साहित्यिक,आगरी संस्कृती इतिहासकार ,गीतकार , संगीतकार , गायक , नाट्य कलाकार * संजीवन म्हात्रे - आगरी प्रबोधनकार , कवी [[वर्ग:मराठी आडनावे]] kzut2e1sdlsymlrrml00xrhemkhga5s 0 57523 2711744 2697435 2026-09-23T22:57:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711744 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ डिसेंबर |वर्ष = २०११ }} [[चित्र:26 November 2008 Mumbai attacks locations.png|right|thumb|मुंबईतील या ठिकाणी हा दहशतवादी हल्ला झाला.]] '''२६ नोव्हेंबर २००८चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला''' हा मुंबई शहरावर १० पाकिस्तानी दहशतवाद्यांनी केलेला एक भीषण हल्ला होता. २६ नोव्हेंबर ते २८ नोव्हेंबर दरम्यान चाललेल्या या हल्ल्यात ३४ परदेशी नागरिकांसह कमीतकमी १९७ जण ठार झाले, तर ८०० पेक्षा अधिक लोक जखमी झाले.<ref name="IBNlive">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://ibnlive.in.com/news/mumbai-trauma-ends-leaves-behind-an-outraged-nation/79399-3.html |दिनांक=२००८-११-३० |title=मुंबई ट्रॉमा एंड्स, लीव्ज बिहाइंड ॲन आउटरेज्ड नेशन |भाषा=इंग्लिश |प्रकाशक=CNN IBN |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202072520/http://ibnlive.in.com/news/mumbai-trauma-ends-leaves-behind-an-outraged-nation/79399-3.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.nytimes.com/2008/11/29/world/asia/29mumbai.html?hp|प्रकाशक=द न्यू यॉर्क टाइम्स|दिनांक=२००८-११-२८|title=मुंबई फायटिंग नॅरोझ टू वन होटेल|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7756068.stm |title=पोलिस डिक्लेर मुंबई सीज ओव्हर|भाषा=इंग्लिश}}</ref> मुंबईच्या इतिहासातील महाभयंकर अशा या हल्ल्यात मुंबई पोलीस व भारतीय सुरक्षा दलांनी ९ दहशतवाद्यांना ठार केले व उर्वरित एकाला जिवंत पकडून परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवले.<ref name="NYT_NOV29">{{स्रोत बातमी|प्रकाशक=द न्यू यॉर्क टाइम्स|दिनांक=२००८-११-२९|title=अ डे ऑफ रेकनिंग ॲझ इंडिया टोल टॉप्स १७०|भाषा=इंग्लिश|दुवा=http://www.nytimes.com/2008/11/30/world/asia/30mumbai.html?partner=permalink&exprod=permalink}}</ref><ref name="CNN">{{स्रोत बातमी|title =स्कोर्स किल्ड इन मुंबई रॅम्पेज|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=सी.एन.एन.|दिनांक=२००८-११-२६|दुवा=http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/26/india.attacks/index.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२६}}</ref> दहशतवाद्यांनी शहरात एकूण दहा ठिकाणी एकत्रित हल्ले चढविले. यामध्ये आठ हल्ले दक्षिण मुंबई येथे छत्रपति शिवाजी टर्मिनस, हॉटेल ताज महाल पॅलेस अँड टॉवर, हॉटेल ओबेरॉय ट्रायडेंट, लियोपोल्ड कॅफे, कामा हॉस्पिटल, नरीमन हाउस, मेट्रो सिनेमा, आणि टाइम्स ऑफ इंडिया इमारतीच्या मागील एक गल्ली या ठिकाणी झाले. या सर्व ठिकाणी दहशतवाद्यांनी लोकांवर अंदाधुंद गोळीबार केला व हातबॉम्ब फेकले. याव्यतिरिक्त माझगांव डॉक येथे एक बॉम्बस्फोट व विलेपार्ले येथे एका टॅक्सी मध्ये स्फोट झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai/Cops_clueless_about_Vile_Parle_taxi_blast/articleshow/3767568.cms|title=कॉप्स क्लूलेस अबाउट व्हिले पार्ले टॅक्सी ब्लास्ट|प्रकाशक=द [[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|दिनांक=२००८-११-२६|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८|भाषा=इंग्लिश}}</ref> पकडला गेलेला एकमेव दहशतवादी, [[अजमल कसाब|अजमल आमीर कसाब]], हा २६ नोव्हेंबरलाच पोलिसांच्या तावडीत जिवंत सापडला. त्याच्याकडून मिळालेल्या माहितीनुसार सर्व हल्लेखोर पाकिस्तानी होते, व या हल्ल्यांमागे [[लष्करे तोयबा]] या पाकिस्तानी दहशतवादी संघटनेचा हात होता.<ref name = NYT-2008-12-03>{{स्रोत बातमी |आडनाव= श्मिट |पहिलेनाव=एरिक |सहलेखक=सोमिनी सेनगुप्ता, जेन पेर्लेझ |title=यू.एस. अँड इंडिया सी लिंक टू मिलिटंट्स इन पाकिस्तान|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]] |दिनांक=२००८-१२-०३ |दुवा=http://www.nytimes.com/2008/12/03/world/asia/03mumbai.html?bl&ex=1228453200&en=a32b625bf9928825&ei=5087%0A |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-१२-०३}}</ref> भारतीय सरकारने कसाबचा कबुलीजबाब व त्याच्याकडून मिळालेल्या माहितीनुसार ठोस पुरावे गोळा केले, व ते अमेरिका व अन्य देशांना दिले. पाकिस्तानने आधी या प्रकरणी आपले हात झटकले, व कसाब व अन्य दहशतवादी पाकिस्तानी नागरिक असल्याचा इंकार केला.<ref name="TIME08JAN2009">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1870267,00.html|title=पाकिस्तान कंटिन्यूज टू रेझिस्ट इंडिया प्रेशर ऑन मुंबई|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=टाइम|दिनांक=२००९-०१-०८|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०१-०८|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114080611/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C1870267%2C00.html|url-status=dead}}</ref> परंतु ७ जानेवारी २००९ रोजी पाकिस्तान सरकारने कसाब हा पाकिस्तानीच असल्याचे अधिकृतरीत्या मान्य केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn%20Content%20Library/dawn/news/pakistan/surviving-gunmans-identity-established-as-pakistani-ss|title=सरव्हायविंग गनमॅन्स आयडेंटिटी एस्टाब्लिश्ड ॲझ पाकिस्तानी|प्रकाशक=[[डॉन (पाकिस्तानी दैनिक)|डॉन]]|दिनांक=२००९-०१-०७|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००९-०१-०७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331141018/http://www.dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn%20Content%20Library/dawn/news/pakistan/surviving-gunmans-identity-established-as-pakistani-ss|url-status=dead}}</ref> या हल्ल्यांमध्ये कमीतकमी १९७ व्यक्ती ठार झाल्या. == हल्ल्याची ठिकाणे == {| class="wikitable" border="1" |+ हल्ल्याची ठिकाणे<ref name="IBN-List">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://ibnlive.in.com/news/mumbai-targets-were-favourite-hangouts-for-affluent/79131-3.html|date=26, November, 2008|title=Mumbai targets were favourite hangouts for affluent|भाषा=इंग्लिश|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२६|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023200407/http://ibnlive.in.com/news/mumbai-targets-were-favourite-hangouts-for-affluent/79131-3.html|url-status=dead}}</ref> | ठिकाण || हल्ल्याचा प्रकार |- | [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]]|| गोळीबार |- | [[लिओपोल्ड कॅफे]], [[कुलाबा]] || गोळीबार |- | [[ताज महाल पॅलेस हॉटेल]]|| गोळीबार, ६ बॉम्बस्फोट, आग, ओलिस<ref name="CNN"/> |- | [[ट्रायडेंट हॉटेल]]|| गोळीबार, बॉम्बस्फोट |- | मादाम कामा इस्पितळ || गोळीबार, ओलिस |- | [[नरीमन हाऊस]]|| गोळीबार, ओलिस |- | मेट्रो सिनेमा || गोळीबार |- | [[माझगाव डॉक शिपबिल्डर्स|माझगांव डॉक]]|| बॉम्बस्फोट |- | [[विलेपार्ले]]|| बॉम्बस्फोट |- |} == घटनाक्रम == [[चित्र:Mumbai attacks vinu image01-crop.jpg|thumb|left|[[कुलाबा|कुलाब्यात]] पोलीस बंदोबस्त.]] [[चित्र:Mumbai attacks vinu image02-crop.jpg|thumb|रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या मोटरसायकली.]] गेल्या काही वर्षांत भारतात झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यांमधील अनेक हल्ले [[मुंबई]]वर झाले आहेत. या हल्ल्यातील बरेचसे दहशतवादी हवा भरलेल्या तराफ्यावजा बोटींवरून समुद्रमार्गे शहरात आले. या बोटी समुद्रात उभ्या केलेल्या मोठ्या जहाजावरून सोडण्यात आल्या होत्या.<ref name="The Guardian">{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=पॅडी |आडनाव=ॲलन |title=मुंबई टेरर अटॅक्स |दुवा=http://www.guardian.co.uk/world/interactive/2008/nov/27/india-terrorism |प्रकाशक=गार्डियन न्यूझ |दिनांक=२००८-११-२७ |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |archive-date=2020-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414111101/http://www.theguardian.com/world/interactive/2008/nov/27/india-terrorism |url-status=dead}}</ref> बातमी अहवालांनुसार नोव्हेंबर २६ रोजी रात्री ८:१० वाजता एका अशा बोटीतून आठ तरुण कफ परेडच्या मच्छीमार नगरजवळ आले. पैकी सहाजण भारी बॅगा घेउन उतरले तर उरलेले दोघे बोटीतून किनाऱ्यालगत पुढे गेले.<ref name=FT>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=ज्यो |आडनाव=लेही |सहलेखक=सूद, वरुण |title=द नाइट मुंबई बिकेम सीन फ्रॉम अ नाइटमेर |दुवा=http://www.ft.com/cms/s/0/12c9ad4a-bca9-11dd-af5a-0000779fd18c.html |प्रकाशक=फायनान्शियल टाइम्स |दिनांक=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> स्थानिक कोळ्यांनी या सहाजणांची चौकशी केली असता त्यांनी स्वतः विद्यार्थी असल्याचे भासवले.<ref name=FT/> ८:२० वाजता याच प्रकारे इतर दहा व्यक्ती अशाच बोटींतून कुलाब्यात उतरल्या. उर्दू बोलणाऱ्या या लोकांना विचारले असता ''तुम्ही आपले काम करा'' असे गुरकावून ते दोन गट करून निघून गेले. कोळ्यांनी याची पोलिसांत बातमी दिली असता त्याकडे फारसे लक्ष दिले गेले नाही.<ref>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=रॉन |आडनाव=मोरू |सहलेखक=मझुमदार, सुीप |title=द पाकिस्तान कनेक्शन |दुवा=http://www.newsweek.com/id/171056 |प्रकाशक=न्यूझवीक |date=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> नोव्हेंबर २६ला रात्री ९:२० वाजता हल्ला सुरू झाला. [[एके ४७|ए.के. ४७]] असॉल्ट रायफली घेउन दोन दहशतवादी छत्रपती शिवाजी टर्मिनसच्या प्रवासी कक्षात घुसले आणि तेथे गोळ्या चालवून त्यांनी हातबॉम्ब फेकले.<ref name="nytimes-latest"/> यात कमीतकमी दहा व्यक्ती ठार झाल्या.<ref name="mumbaiattack-toi"/> याच सुमारास इतर दोघांनी [[ताज होटेल]]मध्ये सात परदेशी नागरिकांसह १५ जणांना ओलिस घेतले.<ref name=NDTV>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080074226 |title=७ फॉरेनर्स अमंग द फिफ्टीन टेकन होस्टेज इन ताज होटेल |प्रकाशक=एनडीटीव्ही.कॉम |दिनांक=२००८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२६ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427165639/http://www.ndtv.com/error?aspxerrorpath=%2Fconvergence%2Fndtv%2Fstory.aspx |url-status=dead }}</ref> रात्री अकरा वाजता महाराष्ट्र पोलीस मुख्याधिकाऱ्यांचा हवाला देऊन सी.एन.एन.ने अहवाल दिला की ताज होटेलमधील परिस्थिती निवळली आहे आणि सगळ्या ओलिसांना सोडविण्यात आले आहे,<ref name="CNN"/> पण नंतर उघड झाले की होटेलमध्ये अजूनही ओलिस होतेच.<ref name="CNN-27th"/> इकडे ओबेरॉय ट्रायडेंट होटेलमध्ये इतर काही दहशतवाद्यांनी ४० ओलिस धरले.<ref name="ndtv-main">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/default.aspx |title=लेटेस्ट न्यूझ फ्रॉम इंडिया |प्रकाशक=एनडीटीव्ही.कॉम |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२६ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201015107/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/default.aspx |url-status=dead }}</ref> यावेळी ताज व ओबेरॉय मिळून सहा बॉम्बस्फोट झाल्याची बातमी होती.<ref name="IBN-Taj">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://ibnlive.in.com/news/taj-hotel-burns-2-terrorists-killed/79137-3.html|title=ताज होटेल बर्न्स, २ टेररिस्ट्स किल्ड|दिनांक=२००८-११-२७|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2011-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824211653/http://ibnlive.in.com/news/taj-hotel-burns-2-terrorists-killed/79137-3.html|url-status=dead}}</ref><ref name="TTKN News">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.ttkn.com/world/terror-attacks-army-stormed-taj-hotel-mumbai-217.html|title=Taj Hotel Attacked|date=27 November 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> २८ला पहाटे ४:२२ला ताजमहाल होटेल पुन्हा पोलिसांच्या नियंत्रणात आल्याची बातमी आली.<ref name="CNN"/> यावेळी कमांडोंनी दोन दहशतवाद्यांना ओबेरॉय होटेलमध्ये ठार मारून इमारतीचा ताबा घेतला.<<ref name=NDTV/> या वेळी दोन्ही होटेलना आगी लागलेल्या होत्या व लश्कर व रॅपिड ऍक्शन फोर्सच्या सैनिकांनी त्यांना वेढा घातलेला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/We-want-all-Mujahideen-released-Terrorist-inside-Oberoi/articleshow/3762100.cms?|title=We want all Mujahideen released: Terrorist inside Oberoi - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-22}}</ref> सुमारे ४०० लश्करी कमांडो आणि ३०० एन.एस.जी. कमांडो तसेच ३५-१०० मार्कोस कमांडो घटनास्थळी पाठविण्यात आले होते.<ref name="mumbaiattack-toi"/> या शिवाय [[नेपियन सी रोड]] आणि [[व्हिले पार्ले]] येथे दोन बॉम्ब स्फोट झाले. {{Clear}} ==== भारतात प्रवेश ==== {| class="wikitable" border="1" !&nbsp;&nbsp;तारीख&nbsp;&nbsp; !! अंदाजे वेळ<br /><small>(भारतीय)</small>!! घटना |- |नोव्हें २१|| संध्याकाळ|| [[कराची]]हून एका बोटीतून दहा दहशतवादी निघाले<ref name="tmi_students">{{स्रोत बातमी |लेखक=[[The Straits Times]] |title=दहशतवाद्यांनी मलेशियाचे विद्यार्थी असल्याचे भासवले |date=2008-11-30 |दुवा=http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/13499-terrorists-posed-as-malaysian-students |भाषा=इंग्लिश |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303204102/http://www.themalaysianinsider.com/index.php/world/13499-terrorists-posed-as-malaysian-students |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |title=कन्फेशन्स ऑफ अ टेररिस्ट - इंडियाज सप्टेंबर ११ |प्रकाशक=[[द स्ट्रेट्स टाइम्स]] |दिनांक=२००८-११-३० |दुवा=http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/Asia/Story/STIStory_308566.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-३० |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2010-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203151316/http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/Asia/Story/STIStory_308566.html |url-status=dead }}</ref> |- |नोव्हें २२|| || विनाशसामुग्रीचे वाटप. प्रत्येकाला ३० गोळ्या असलेली ६-७ मॅगेझिन देण्यात आली. याशिवाय प्रत्येकाला ४०० गोळ्या, ८ हातबॉम्ब, एक [[एके ४७|ए.के. ४७]] [[असॉल्ट रायफल]], स्वयंचलित [[रिव्हॉल्व्हर]], क्रेडिट कार्डे व सुका मेवा देण्यात आला<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २२|| || इतर काही दहशतवादी [[ताजमहाल होटेल]]मध्ये हत्यारे व दारुगोळा घेउन राहण्यास दाखल झाले.<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २३|| || [[पाकिस्तान]]हून निघालेल्या दहशतवाद्यांनी [[कुबेर (ट्रॉलर)|कुबेर]] नावाच्या एक भारतीय ट्रॉलरवर हल्ला केला. त्यातील ४ कोळ्यांना ठार मारून कप्तानाला [[भारत|भारताच्या]] किनाऱ्याकडे जाण्यास भाग पाडले.<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २४|| || कुबेरच्या कप्तानाला ठार मारून दहशतवादी [[गुजरात]]जवळ आले. तेथे पांढरा झेंडा फडकावून त्यांनी एका [[तटरक्षक]] नौकेला जवळ खेचले. चौकशी करण्यासाठी दोन तटरक्षक अधिकारी कुबेरवर आले असता त्यातील एकाला ठार मारले व दुसऱ्याला [[मुंबई]]कडे बोट नेण्यास भाग पाडले.<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २६|| दुपार, संध्याकाळ || दहशतवादी मुंबईपासून चार समुद्री मैलावर आल्यावर दुसऱ्या तटरक्षक अधिकाऱ्याला ठार केले. यानंतर संध्याकाळी दहशतवादी तीन हवा भरलेल्या छोट्या तराफ्यांत चढले आणि [[कुलाबा|कुलाब्याकडे]] निघाले.<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २६|| रात्र || पाकिस्तानहून निघालेले ही दहा माणसे [[कफ परेड]]जवळ बधवार पार्क येथे आली. हे ठिकाण [[नरीमन हाउस]] पासून अर्ध्या किलोमीटरवर आहे.<ref name="tmi_students"/> |- |नोव्हें २६|| रात्री उशीरा || या दहांपैकी चार ताजमहाल होटेलमध्ये आले, दोघे ओबेरॉय ट्रायडेंटला गेले, दोन नरीमन हाउसला गेले तर उरलेले दोघे, आझम आणि इस्माईल, टॅक्सी करून [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]]कडे निघाले.<ref name="tmi_students"/> |} ==== ताज हॉटेल ==== <!--[[चित्र:Taj Hotel at night.jpg|thumb|right|[[ताज होटेल]]]]--> [[File:2008 Mumbai terror attack VT bullet mark.jpg|right|thumb|छत्रपती शिवाजी टर्मिनस मधील गोळीबाराचे निशाण]] [[File:2008 Mumbai terror attacks Oberoi Restaurant.jpg|thumb|right|ओबेरॉय ट्रायडेंट होटेल]] ''स्रोत'': ''[[एन.डी.टी.व्ही.]]''<ref name="NDTV-TajSequence">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074527&type=News |title=ताजमहाल हॉटेलातील घटनाक्रम |प्रकाशक=[[एनडीटीव्ही]] |दिनांक=२००८-११-२९ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२९ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2012-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120221233447/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074527&type=News |url-status=dead }}</ref>, ''[[इव्हनिंग स्टँडर्ड]]''<ref name="es">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23593839-details/Timeline:+one+night+of+slaughter+and+mayhem/article.do |title=घटनाक्रम: कत्तल आणि अराजकतेची रात्र |प्रकाशक=''[[इव्हनिंग स्टँडर्ड]]'' |दिनांक=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-१२-०१ |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205105713/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23593839-details/Timeline%3A%2Bone%2Bnight%2Bof%2Bslaughter%2Band%2Bmayhem/article.do |url-status=dead }}</ref>, आणि ''[[बीबीसी|बी.बी.सी.]]''<ref name="BBChg"/> {| class="wikitable" border="1" !&nbsp;&nbsp;तारीख&nbsp;&nbsp; !! अंदाजे वेळ<br /><small>(भारतीय)</small>!! घटना |- |नोव्हें २६ ||२३:०० || दहशतवादी ताजमहाल हॉटेलात घुसले.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||मध्यरात्र || मुंबई पोलिसांनी हॉटेलास वेढा घातला.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०१:०० || हॉटेलाच्या मध्यवर्ती घुमटात प्रचंड स्फोट. इमारतीत आग.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०२:३० || दोन ट्रकमधून सैनिक दाखल. दर्शनी भागातील लॉबीवर कबजा. सगळ्यात वरच्या मजल्यावर आग<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०३:००|| अग्निशमन दल आले. लॉबी आणि हेरिटेज इमारतीत गोळीबार.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०४:०० || अग्निशमन दलाने शिड्या वापरून २००+ व्यक्तींना सोडवले.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०४:३० || दहशतवादी मध्यवर्ती भागातून नवीन इमारतीत गेल्याची बातमी.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०५:००|| बाँबपथक आणि [[कमांडो]] दाखल. पोलिसांनी मारा वाढवला.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०५:३० || आग आटोक्यात. दहशतवाद्यांनी १००-१५० ओलिसांसह नवीन इमारतीत ठाण मांडले.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०६:३० || सुरक्षा दले हल्ल्यासाठी सज्ज.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०८:०० || काही व्यक्तींची लॉबीतून सुटका.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०८:३० || चेंबर्स क्लबमधून अजून ५० व्यक्तींची सुटका.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||०९:०० || गोळीबार सुरूच. अजून काही माणसे आत अडकल्याची बातमी.<ref name="NDTV-TajSequence"/> |- |नोव्हें २७ ||१०:३०|| इमारतीच्या आत गोळीबारांच्या झटापटी. |- |नोव्हें २७ || मध्याह्न || अजून ५० व्यक्तींची सुटका. |- |नोव्हें २७ ||१६:३० || दहशतवाद्यांनी चौथ्या मजल्यावर आग लावली. |- |नोव्हें २७ ||१९:२०|| अजून [[एन.एस.जी.]] कमांडो घटनास्थळी दाखल, होटेल वर नवीन हल्ला. |- |नोव्हें २७ ||२३:०० || मोहीम चालूच. |- |नोव्हें २८ ||०२:५३ || सहा मृतदेह मिळाले. |- |नोव्हें २८ ||०२:५३ – ०३:५९ || दहा हातबॉम्बचा स्फोट |- |नोव्हें २८ ||१५:०० || मरीन कमांडोनी इमारतीच्या आतील स्फोटके निकामी केली. |- |नोव्हें २८ ||१६:००|| आरमारी कमांडोंना सुमारे १५ अधिक मृतदेह मिळाले. |- |नोव्हें २८ ||१९:३०|| इमारतीत नवीन झटापटी व स्फोट. |- |नोव्हें २८ ||२०:३०|| एक दहशतवादी पळून गेल्याची बातमी. |- |नोव्हें २९ ||०३:४०– ०४:१० || पाच अजून स्फोट झाल्याची बातमी. |- |नोव्हें २९ ||०५:०५||आत उरलेल्या दहशतवाद्यांबद्दल सुधारित अटकळ. |- |नोव्हें २९ ||०७:३०|| पहिल्या मजल्यावरील आग चालूच, दुसऱ्या मजल्यावरही पसरली. इमारतीत चकमकी सुरूच. |- |नोव्हें २९ ||०८:००|| कमांडोंनी ताजमहाल होटेलवर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवल्याचे जाहीर केले. खोल्याखोल्यांतून शोधमोहीम सुरू. जनतेचा रस्त्यांवर जल्लोष.<ref name="TOI-SiegeEnds">{{स्रोत बातमी |agency=TOI |http://timesofindia.indiatimes.com/Mumbai_siege_ends_combing_op_on_at_Taj/articleshow/3771119.cms |title=Mumbai Siege Ends |प्रकाशक=TOI |date=[[2008-11-29]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-29}}</ref> |} ==== ओबेरॉय ट्रायडेंट हॉटेल ==== [[ट्रायडेंट हॉटेल|ओबेरॉय ट्रायडेंट हॉटेल]] येथील घटनाक्रम असा घडला. [[चित्र:OberoiMumbai01 gobeirne.jpg|thumb|right|120px|[[ओबेरॉय ट्रायडेंट हॉटेल]]चा अंतर्भाग]] {| class="wikitable" border="1" |- !&nbsp;&nbsp;तारीख&nbsp;&nbsp; !! अंदाजे वेळ<br /><small>(भारतीय)</small>!! घटना |- |नोव्हें २७||६ वा || एन.एस.जीचे पथक हॉटेलापाशी दाखल. |- |नोव्हें २७||८:४० वा||गोळीबाराचा आवाज, सेना व नौदलाच्या पथकाचे आगमन. |- |नोव्हें २७||१३:३० वा|| दोन लहान ग्रेनेडचे स्फोट. इमारतीत अजून कुमक घुसली. |- |नोव्हें २७||१५:२५ वा || काही विदेशी नागरिकांची सुटका. |- |नोव्हें २७||१७:३५ वा||शीख रेजिमेंटीचे आगमन, प्रचंड गोळीबार. |- |नोव्हें २७||१८:०० वा|| एर इंडियाच्या इमारतीतून ओलिसांची सुटका काही विदेशी नागरिकांची रुग्णालयात रवानगी. |- |नोव्हें २७||१८:४५ वा|| स्फोटाचा आवाज दोन कंमांडो व २५ सैनिक जखमी झाल्याचा अंदाज. अजून काही ओलिसांची सुटका एकूण ३१. |- |नोव्हें २७||१९:१० वा ||एका अतिरेक्याला कंठस्नान. |- |नोव्हें २७||१९:२५ वा || हॉटेलाच्या ४थ्या मजल्यावर आग |- |नोव्हें २७||२३:०० वा || ऑपरेशन चालू |- |नोव्हें २८ ||१० वा || ट्रायडंटमधून काही ओलिसांची सुटका. |- |नोव्हें २७||१५:00 PM || कंमांडो ऑपरेशन संपले २४ ओलिस नागरिक मृत, २ दहशतवादी ठार<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://ibnlive.in.com/news/commando-ops-at-oberoi-over-hotel-death-toll-30/79281-3.html |title=कमांडो ऑप्स ॲट ओबेरॉय ओव्हर; होटेल डेथ टोल ३० |agency=Reuters |प्रकाशक=Ibnlive.in.com |दिनांक=२००८-११-२८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-29 |भाषा=इंग्लिश |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201062130/http://ibnlive.in.com/news/commando-ops-at-oberoi-over-hotel-death-toll-30/79281-3.html |url-status=dead }}</ref> एकूण १४३ ओलिसांची सुटका.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.news.com.au/story/0,10117,24724837-401,00.html|title=ऑल मुंबई टेररिस्ट्स किल्ड|agency=news.com.au|दिनांक=२००८-११-२९|5=accessdate|6=२००८-११-२९|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2008-12-01|archive-date=2020-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319154033/http://www.news.com.au/story/0,10117,24724837-401,00.html|url-status=dead}}</ref> |} ==== नरीमान हाउस ==== नरीमान हाउस येथील घटनाक्रम असा घडला. [[File:2008 Mumbai terror attacks Nariman House front view 3.jpg|thumb|right|नरीमन हाउस]] {| class="wikitable" border="1" |- !&nbsp;&nbsp;तारीख&nbsp;&nbsp; !! अंदाजे वेळ<br /><small>(भारतीय)</small>!! घटना |- |नोव्हें २७||७.०० वा ||पोलिसांनी आजूबाजूच्या इमारती मोकळ्या करून ताबा घेतला. |- |नोव्हें २७||११.०० वा || पोलीस व अतिरेक्यांच्यात गोळीबार, एक अतिरेकी जखमी. |- |नोव्हें २७||१४:४५ वा || अतिरेक्यांनी जवळच्या गल्लीत हातबाँम्ब फेकला, हानी नाही. |- |नोव्हें २७||१७:३० वा || एन.एस.जीचे कंमांडोंचे आगमन, नौदलीय हेलीकॉप्टरने सर्वेक्षण. |- |नोव्हें २७||२३.०० वा || ऑपरेशन चालू. |- |नोव्हें २८|| ००:०० वा || पहिल्या मजल्यावरून ९ ओलिसांची सुटका. |- |नोव्हें २८||७:३० वा || एन्.एस्.जी कंमाडोंनी नरीमन हाउसच्या गच्चीवर हेलीकॉप्टरने प्रवेश.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ibnlive.in.com/news/nariman-house-crisis-heads-for-dramatic-finish--pics/79241-3-p1.html |title=नरीमन हाउस क्रायसिस हेड्स फॉर ड्रामॅटिक फिनिश {{!}} Pics<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-12-01 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201065556/http://ibnlive.in.com/news/nariman-house-crisis-heads-for-dramatic-finish--pics/79241-3-p1.html |url-status=dead }}</ref> |- |नोव्हें २८||३.०० वा || एन्.एस्.जी कंमाडों आणि अतिरेकी यांच्यातील गोळीबार चालूच. |- |नोव्हें २८||रात्री ७:३० वा || ज्यू धर्मगुरू, त्यांची पत्नी व इतर तिघे असे ५ जणांची अतिरेक्यांकडून हत्या. |- |नोव्हें २८||रात्री ८:३० वा|| एन.एस.जी कंमाडोंचे २ अतिरेक्यांना कंठस्नान, एन्.एस्.जी कंमाडों यांची मोहीम समाप्त. तशी सरकार कडून अधिकृत घोषणा. |} == नुकसान == {| class="wikitable" border="1" align="right" style="margin-left:5px" |- ! देश!! मृत्यू!! जखमी |- |{{flagicon|IND}} [[भारत|भारतीय]] || १७८|| ६५७ |- |{{flagicon|US}} [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] || ४<ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव=Sengupta |पहिलेनाव=Somini |सहलेखक=Keith Bradsher, Jeremy Kahn, Ruth Fremson, Hari Kumar, Heather Timmons, [[Jane Perlez]], [[James Risen]] |title=भारतीय उच्चाधिकार्‍याचा राजीनामा|कृती=Asia Pacific |पृष्ठे=2 |प्रकाशक=[[The New York Times]] |date=2008-11-30 |दुवा=http://www.nytimes.com/2008/12/01/world/asia/01mumbai.html?pagewanted=2&_r=1&hp |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30}}</ref>|| ३ |- |{{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया]] || ४<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5&nbsp;Hz0C0SXcxgP0NxzlqGA_EI57FBkQD94NIT6G1 |title=मुंबईवरील हल्ल्यात ११९ ठार|अ‍ॅक्सेसदिनांक=27 November 2008}}</ref> || २ |- |{{flagicon|Canada}} [[कॅनडा]] || ३ || २ |- |{{flagicon|GER}} [[जर्मनी]]|| ३<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th"/> ||३ |- |{{flagicon|ISR}}{{flagicon|US}} [[इस्रायल]]/अमेरिका|| २<ref name="The Associated Press">{{स्रोत बातमी |title=Israel: 6 bodies removed from Jewish center {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.iht.com/articles/ap/2008/11/28/news/ML-Israel-India.php |प्रकाशक=The Associated Press |date=२००८-११-२८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८ |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204100914/http://www.iht.com/articles/ap/2008/11/28/news/ML-Israel-India.php |url-status=dead }}</ref> || - |- |{{flagicon|ISR}} [[इस्रायल]] || २<ref name="The Associated Press"/><ref>{{स्रोत बातमी |title=Consulate, ZAKA believe there are no more Israel casualties |दुवा=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1042319.html |प्रकाशक=Haaretz |date=2008-30-11 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202060333/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1042319.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|title=|Mumbai: Sixty hours of terror and chaos|दुवा=http://www.independent.co.uk/news/world/asia/mumbai-sixty-hours-of-terror-and-chaos-1041646.html |प्रकाशक=The Independent|date=2008-12-01|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01}}</ref>|| - |- |{{flagicon|FRA}} [[फ्रान्स|फ्रांस]]|| २<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7753639.stm|title=Battle rages for Mumbai hostages|अ‍ॅक्सेसदिनांक=28 November 2008}}</ref> || - |- |{{flagicon|UK}}{{flagicon|CYP}} ब्रिटन/[[सायप्रस]] || १ || ७ |- |{{flagicon|China}} [[चीन]] || - || 1<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th"/> |- |{{flagicon|NLD}}{{flagicon|BEL}} [[नेदरलँड्स]] आणि [[बेल्जियम]] || 1<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2008/12/1/011208_vermistenederlanderoverleden.html |title=Dutch died in Mumbai: NOS News |अ‍ॅक्सेसदिनांक=1 December 2008 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204090436/http://www.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2008/12/1/011208_vermistenederlanderoverleden.html |url-status=dead }}</ref> || - |- |{{flagicon|ITA}} [[इटली]] || १ || १ |- |{{flagicon|JPN}} [[जपान]] || १ || १ |- |{{flagicon|JOR}} [[जॉर्डन]] || १|| १ |- |{{flagicon|Malaysia}} [[मलेशिया]] || १<ref name=Malaysian>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव= |आडनाव= |लेखकदुवा= |सहलेखक= |title=Hema died of smoke inhalation, says consul-general |तिरपे=y |दुवा=http://thestar.com.my/news/story.asp?file=/2008/11/30/nation/2684733&sec=nation |कृती=[[The Star]] |प्रकाशक=The Star |date=30 November 2008 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=30 November 2008 }}</ref> || |- |{{flagicon|Mauritius}} [[मॉरिशियस]] || 1<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nerve.in/news:253500186081|title=CEO of Mauritian bank reported missing in Mumbai : India|last=India|first=Nerve - News and Analysis of|website=www.nerve.in|language=en|access-date=2018-04-22|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009144850/http://www.nerve.in/news:253500186081|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gulfnews.com/world/India/10263688.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-01 |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203073604/http://www.gulfnews.com/world/India/10263688.html |url-status=dead }}</ref> || - |- |{{flagicon|MEX}} [[मेक्सिको]] || १<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/3775389.cms |title=Mexican national among Mumbai victims: Mexican Foreign Ministry |अ‍ॅक्सेसदिनांक=29 November 2008}}</ref> || - |- |{{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर]] || १<ref>{{स्रोत बातमी |title=Sporean hostage killed |दुवा=http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/Singapore/Story/STIStory_308041.html |प्रकाशक=The Straits Times |date=२००८-११-२८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८ |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204032707/http://www.straitstimes.com/Breaking%2BNews/Singapore/Story/STIStory_308041.html |url-status=dead }}</ref> || - |- |{{flagicon|ESP}} [[स्पेन]] || - || २<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=List of the deceased |कृती=Nation |प्रकाशक=[[एनडीटीव्ही]] |दिनांक=2008-11-29 |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080074486 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201061006/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080074486 |url-status=dead }}</ref><ref name="españoles heridos">{{स्रोत बातमी |title=Los dos españoles heridos en los atentados de Bombay regresarán a España en un avión-ambulancia |कृती=Internacional |भाषा=Spanish |प्रकाशक=Europa Press |date=2008-11-30 |दुवा= http://www.europapress.es/internacional/noticia-dos-espanoles-heridos-atentados-bombay-regresaran-espana-avion-ambulancia-20081130132229.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30}}</ref> |- |{{flagicon|Thailand}} [[थायलंड]] || १<ref>[http://www.bangkokpost.com/291108_News/29Nov2008_news02.php Thai woman shot dead my militants in Mumbai], Bangkok Post, Accessed 29 November 2008</ref>|| - |- |{{flagicon|OMA}} [[ओमान]] || - || २<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th"/> |- |{{flagicon|Austria}} [[ऑस्ट्रिया]] || - || १<ref name="NDTV 13 dead">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.telegraphindia.com/1081129/jsp/jharkhand/story_10182204.jsp|title=13 foreigners died in Mumbai: MHA|अ‍ॅक्सेसदिनांक=30 November 2008}}</ref> |- |{{flagicon|PHI}} [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]] || - || १<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.gmanews.tv/story/136118/Filipino-tourist-injured-in-Mumbai-hotel-attack|title = Filipino tourist injured in Mumbai hotel attack|अ‍ॅक्सेसदिनांक=28 November 2008}}</ref> |- |{{flagicon|FIN}} [[फिनलंड]] || - || १<ref name="ASSOCIATED PRESS-27th"/> |- |{{flagicon|Norway}} [[नॉर्वे]] || - || १<ref>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव= |आडनाव= |लेखकदुवा= |सहलेखक= |title=Norway condemns terrorist attacks in India |तिरपे=y |दुवा=http://www.norwaypost.no/News/Norway-condemns-terrorist-attacks-in-India/menu-id-26.html |कृती=[[Norwegian Broadcasting Corporation]] |प्रकाशक=The Norway Post |date=28 November 2008 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=28 November 2008 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202075415/http://www.norwaypost.no/News/Norway-condemns-terrorist-attacks-in-India/menu-id-26.html |url-status=dead }}</ref> |} या हल्ल्यांमध्ये कमीतकमी १९७ व्यक्ती ठार झाल्या. <ref name="AFP">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24731867-12335,00.html |date=2008-12-01 |title=Mumbai death toll revised down |प्रकाशक=Agence France-Presse |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202175742/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,24731867-12335,00.html |url-status=dead }}</ref> तर २९३ जण जखमी झाले आहेत.<ref name="AFP"/> यांत १२१ भारतीय नागरिक, १७ सुरक्षा कर्मचारी आणि ३४ परदेशी नागरिक आहेत. परदेशी नागरिकांपैकी चार ऑस्ट्रेलियन, चार अमेरिकन, तीन केनेडियन, तीन जर्मन, दोन इस्रायली-अमेरिकन, दोन इस्रायली, दोन फ्रेंच तर प्रत्येकी एक ब्रिटिश-सायप्रॉइट, चिनी, इटालियन, जपानी, जॉर्डनी, मलेशियन, मॉरिशयन, मेक्सिकन, सिंगापूरी, थाई आणि मेक्सिकन आहेत. इतर सांख्यिकी उजवीकडे दिलेली आहे.<!-- Rivka Holtzberg and Yohevet Orpaz are the two; earlier reports were higher but incorrect --><ref name="CNN"/><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20081127/canada_mumbai_081127/20081127?hub=TopStories |title=B.C. family mourns relative's death in Mumbai. |date=[[२००८-११-२७]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203130923/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20081127/canada_mumbai_081127/20081127?hub=TopStories |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव=Chang |पहिलेनाव=Anita |title=104 killed as gunmen rampage in India city |प्रकाशक=[[Associated Press]] |date=[[२००८-११-२७]] |दुवा=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hz0C0SXcxgP0NxzlqGA_EI57FBkQD94N94M00 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=[[२००८-११-२७]]}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव=Somayaji |पहिलेनाव=Chitra |सहलेखक=Sumit Sharma, Anoop Agrawal |title=Mumbai Deaths in Attacks Top 100; Injured Total 290 |प्रकाशक=[[Bloomberg L.P.|Bloomberg]] |date=[[२००८-११-२७]] |दुवा=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aqvDKLAN0KiY&refer=home |अ‍ॅक्सेसदिनांक=[[२००८-११-२७]]}}</ref><ref name="bbc1">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7751707.stm |title=Indian forces storm Jewish centre |प्रकाशक=[[BBC News]] |date=[[२००८-११-२७]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=[[२००८-११-२७]]}}</ref><ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/392538/1/.html One Japanese killed, another wounded in Mumbai shootings.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108181716/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/392538/1/.html |date=2009-01-08 }} Retrieved on November 26, 2008.</ref><ref name="for">{{संकेतस्थळ स्रोत |लेखक=PTI |title=Nine foreigners die in terror attacks |प्रकाशक=[http://www.mid-day.com/ mid-day.com] |दिनांक=[[२००८-११-२७]] |दुवा= http://www.mid-day.com/news/2008/nov/281108-Australian-Braid-Gilbert-Taylor-Killed-Mumbai-Terror-Attacks.htm |अ‍ॅक्सेसदिनांक=[[२००८-११-२७]]}}</ref><ref name="Ansa">{{स्रोत बातमी |title=Mumbai: Italians killed in attack |प्रकाशक=[[ANSA (news agency)|ANSA]] |date=[[२००८-११-२७]] |दुवा=http://www.ansa.it/site/notizie/awnplus/english/news/२००८-११-२७_127287161.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=[[२००८-११-२७]]}}</ref> यांशिवाय नऊ अतिरेकी ठार करण्यात आले आणि एकास जिवंत पकडण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव=Stevens |पहिलेनाव=Andrew |सहलेखक=[[Mallika Kapur]], Harmeet Shah Singh, Saeed Ahmed, Sara Sidner, Alessio Vinci, Reza Sayah, [[Paula Newton]] |title=Indian official: Terrorists wanted to kill 5,000 |प्रकाशक=[[CNN]] |date=2008-11-29 |दुवा= http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/29/india.attacks/index.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30}}</ref> जखमी झालेल्या इतर २६ परदेशी नागरिकांना बॉम्बे हॉस्पिटल येथे ठेवण्यात आले आहे.<ref name="for"/> === मृत्यू पावलेल्या प्रमुख व्यक्ती === प्रमुख सुरक्षा अधिकाऱ्यांसह सतरा पोलीस वीरमरण पावले आहेत.<ref name="topcopcasualties">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Mumbai_3_top_cops_die_on_duty/articleshow/3762023.cms |title=Three top cops die on duty |प्रकाशक=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=[[२००८-११-२७]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७}}</ref> * [[तुकाराम ओंबळे]] - [[सहाय्यक उपनिरिक्षक, मुंबई पोलिस]]. यांनीच कसाबवर झडप घालून पकडून ठेवले व स्वतःचे प्राण गमावले. * [[हेमंत करकरे]] - [[मुंबई]] [[दहशतवाद विरोधी पथक]] मुख्याधिकारी * [[अशोक कामटे]] - ऍडिशनल पोलीस कमिशनर * [[विजय साळसकर]] - ''एनकाउंटर स्पेशालिस्ट'' * [[शशांक शिंदे]] - वरिष्ठ पोलीस निरिक्षक * मेजर [[संदीप उन्नीकृष्णन]] - एन.एस.जी. कमांडो अधिकारी * [[हवालदार चंदर]] - एन.एस.जी. कमांडो * [[गजेंदरसिंह बिष्ट|हवालदार गजेंदर सिंह बिष्ट]] - एन.एस.जी. कमांडो * [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] येथे तीन रेल्वे कर्मचारी गोळीबाराला बळी पडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-Terror-Attack-Chhatrapati-Shivaji-Terminus.htm |title=Three rly men killed in CST encounter |access-date=2008-12-01 |archive-date=2012-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120307061933/http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-Terror-Attack-Chhatrapati-Shivaji-Terminus.htm |url-status=dead }}</ref> [[अँड्रियास लिव्हरास]] हा ब्रिटिश उद्योगपती हल्ल्यांत मृत्यू पावला.<ref>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=Philippe |आडनाव=Naughton |title=British yachting tycoon Andreas Liveras killed in Bombay terror attacks |दुवा=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article5246974.ece |प्रकाशक=The Times |date=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |archive-date=2022-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713040729/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> जर्मन दूरचित्रवाणी निर्माता [[राल्फ बर्केई]], फ्रेंच उद्योगपती [[लूमिया हिरिद्जी]] आणि तिचा नवरा हेही मृतांत आहेत.<ref>http://www.hindu.com/2008/11/28/stories/2008112854911900.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813153720/http://www.hindu.com/2008/11/28/stories/2008112854911900.htm |date=2011-08-13 }} and {{Webarchiv | url=http://www.iht.com/articles/2008/11/27/asia/28mumbai.php | wayback=20110917183203 | text=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |लेखक=The Associated Press |दुवा=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5il5yIccEGad5q0QeWjLcayOcYSQwD94O2LDO0 |title=2 French killed in Mumbai attacks identified |प्रकाशक=Google.com |दिनांक="1 day ago" |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-29}}</ref> नरीमन हाउसमध्ये [[गॅव्रियेल नोआह होल्त्झबर्ग]], त्यांची पत्नी [[रिव्का होल्त्झबर्ग]] हे मृत्युमुखी पडले.<ref>[http://jta.org/news/article/2008/11/28/1001230/attacks-in-mumbai-kill-at-least-80 Chabad rabbi, wife killed in Mumbai attacks] by JTA Staff, Jewish Telegraph Agency (JTA), November 28, 2008.</ref> महाराष्ट्र सरकार ने प्रत्येक मृताच्या नातेवाईकास ५ लाख रुपये तर जखमींना ५०,००० रुपये देण्याचे आश्वासन दिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/002200811271331.htm |title=Key developments in Mumbai terror attacks |access-date=2008-12-01 |archive-date=2010-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515164132/http://www.hinduonnet.com/thehindu/holnus/002200811271331.htm |url-status=dead }}</ref> == प्रतिक्रिया आणि परिणाम == [[चित्र:PANIC STRIKEN-crop.jpg|thumb|left|[[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]]वरील गोळीबाराबद्दल ऐकून घाबरलेले कर्मचारी]] [[चित्र:3 December 2008 Gateway protest march 4.jpg|इवलेसे|निषेध]] '''२६ नोव्हेंबर २००८ च्या मुंबईवरील दहशतवादी हल्ल्यावरील प्रतिक्रिया''' अनेक स्तरांवर व विविध प्रकारच्या होत्या. यांत स्थानिक, राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरांवरील अधिकाऱ्यांची उचलबांगडी, बदल्या तसेच राजकीय बदल शामिल होते. [[भारत|भारतातील]] जनतेसह [[मुस्लिम]] वर्गानेही या हल्ल्यांचा कठोर निषेध केला आणि हे घडवून आणणाऱ्या संस्थांबद्दल संताप व्यक्त केला. वृत्तमाध्यमांतून अनेक आठवडे या घटनेचा पाठपुरावा केला गेला. नेहमीच्या माध्यमांव्यतिरिक्त [[सोशल मीडिया]]त या घटनेवर तीव्र प्रतिक्रिया व पडसाद उमटले. या घटनांनंतर बहुतांश शाळा, महाविद्यालये व कार्यालयांना सुट्टी जाहीर करण्यात आली. [[मुंबई रोखे बाजार]] व [[राष्ट्रीय रोखे बाजार]] नोव्हेंबर २७ रोजी बंद ठेवण्यात आले.<ref name="IBN-BSE">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://ibnlive.in.com/news/bse-nse-to-remain-closed-on-thursday/79149-16.html |title=BSE, NSE to remain closed on Thursday |publiser=IBNLive.com |date=27 November 2008 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |archive-date=2011-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522130250/http://ibnlive.in.com/news/bse-nse-to-remain-closed-on-thursday/79149-16.html |url-status=dead }}</ref> अनेक चित्रपटांचे चित्रीकरण थांबवण्यात आले<ref>{{स्रोत बातमी |title=Shooting of films and TV serials hauled |प्रकाशक=MiD-Day |दुवा=http://www.mid-day.com/news/2008/nov/271108-shooting-films-hauled-due-to-terror-attacks.htm |date=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८}}</ref> काही आंतरराष्ट्रीय विमानकंपन्यांनी आपली मुंबईची उड्डाण रद्द केली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://online.wsj.com/article/SB122774214504461219.html?mod=yahoo_hs&ru=yahoo |title=Mumbai Notebook: Squeeze to India's Cash-Strapped Carriers |प्रकाशक=Wall Street Journal |date=२००८-११-२७ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७ |आडनाव=Prada |पहिलेनाव=Paulo |सहलेखक=Daniel Fitzpatrick, Nitin Luthra, Dan Michaels, Jeanne Whalen}}</ref> इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००८-०९|इंग्लंड क्रिकेट संघाच्या भारत दौऱ्यातील सातपैकी शेवटचे दोन सामने या हल्ल्यांमुळे रद्द करण्यात आले. इंग्लंड संघातील खेळाडू घरी परतले पण नंतर कसोटी सामने खेळण्यासाठी परत आले.<ref>{{स्रोत बातमी |title=Mumbai terrorist attacks: England set to leave India but Test series could still go ahead |प्रकाशक=Daily Telegraph |दुवा=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/india/3529913/Mumbai-Bombay-terrorist-attacks---England-cricket-squad-abandon-tour-of-India.html |date=[[२००८-११-२७]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८ |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216150152/http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/india/3529913/Mumbai-Bombay-terrorist-attacks---England-cricket-squad-abandon-tour-of-India.html |url-status=dead}}</ref> या दौऱ्यातील दुसरा कसोटी सामना मुंबईतून चेन्नई येथे हलवण्यात आला.<ref>{{citenews|url = http://www.hindu.com/thehindu/holnus/007200811281760.htm|publisher = द हिंदू|date = २००८-११-२८|title = Chennai to host India-England 2nd Test match}}</ref> ३ ते १० डिसेंबर दरम्यान होणारी पहिली [[ट्वेंटी२० चँपियन्स लीग]] स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=Mumbai terror attack: T20 Champions League postponed|प्रकाशक=Express India|दुवा=http://www.expressindia.com/latest-news/Mumbai-terror-attack--T20-Champions-League-postponed/391419/|date=[[२००८-११-२७]]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113152602/http://www.expressindia.com/latest-news/Mumbai-terror-attack--T20-Champions-League-postponed/391419/|url-status=dead}}</ref> या हल्ल्याच्या निमित्ताने पाकिस्तानने पकडून ठेवलेल्या ३७९ भारतीय होड्या, नौका व ३३६ कोळ्यांचा प्रश्न पुढे आला. यांपैकी २०० नौका पाकिस्तानने परस्पर विकून ते पैसे हडपलेले आहेत. पाकिस्तानची ही चाल आता भारत सरकार आपल्या सार्वभौमत्वाला आव्हान समजत असल्याचे जाहीर केले गेले. हा हल्ला झाल्यावर भारताची मखलाशी करण्यासाठी [[नोव्हेंबर २८]] रोजी पाकिस्तानने यांपैकी ९९ कोळ्यांना सोडले.<ref>http://www.expressindia.com/latest-news/boats-auctioned-by-pak-pose-a-threat-india-seeks-details/392730/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202044538/http://www.expressindia.com/latest-news/boats-auctioned-by-pak-pose-a-threat-india-seeks-details/392730/ |date=2008-12-02 }} Boats auctioned by Pak pose a threat, India seeks details</ref> याचबरोबर [[नवी मुंबई]] येथील [[आयटीसी फॉर्च्युन होटेल]] सुद्धा बॉम्बस्फोटाद्वारे उडवून देण्याची धमकी मुंबई पोलिसला मिळाली होती पण त्यात तथ्य नव्हते.<ref>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=Ravi |आडनाव=Dixit |title=Indian Financial Capital Mumbai Under Attack&nbsp;– Bomb Blasts and Indiscriminate Firing; 125 Dead and 327 Injured |प्रकाशक=NowPublic |दुवा=http://www.nowpublic.com/world/indian-financial-capital-mumbai-under-attack-bomb-blasts-and-indiscriminate-firing-125-dead-and-327-injured |date=[[२००८-११-२७]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८ }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नोव्हेंबर २८ रोजी सीएसटी स्थानकात पुन्हा गोळीबार झाल्याच्या अफवा वृत्तवाहिन्यांनी पसरवल्यावर तेथे निघालेल्या रेल्वेगाड्या मार्गातच थांबवण्यात आल्या.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.rediff.com/news/2008/nov/26-update-terror-in-mumbai.htm |title=NSG sanitising Taj Hotel |प्रकाशक=Rediff.com |date=November 26, 2008 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-29}}</ref> भारतीय पंतप्रधान [[मनमोहनसिंग]]ने विनंती केल्याने पाकिस्तानच्या [[इंटर-सर्व्हिसेस इंटेलिजन्स]] या हेरखात्याच्या प्रमुख [[अहमद शुजा पाशा]]ने भारतास येउन हल्ल्याच्या तपासात मदत करण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{स्रोत बातमी |title=ISI chief to visit India: PM's office |दुवा=http://www.geo.tv/11-28-2008/29701.htm |प्रकाशक=Geo TV |date=२००८-११-२८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८}}</ref> नंतर पाकिस्तान सरकारने हे आश्वासन फिरवून त्याच्या ऐवजी त्याचा उजवा हात असलेल्या आयएसआयचा मुख्य निदेशकास भारतात पाठवण्याचे ठरवले.<ref>{{स्रोत बातमी |title=DG ISI representative to visit India: PM |दुवा=http://www.geo.tv/11-29-2008/29720.htm |प्रकाशक=Geo TV |date=२००८-११-२८ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२८}}</ref> झालेल्या घटनेची नैतिक जबाबदारी स्वीकारून केंद्रीय गृहमंत्री [[शिवराज पाटील]]ने [[नोव्हेंबर ३०]] रोजी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200811301331.htm |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202003543/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200811301331.htm |url-status=dead }}</ref> [[राष्ट्रीय सुरक्षा समिती]]च्या सल्लागार [[मयंकोटे केलत नारायणनने]]सुद्धा आपला राजीनामा दिला परंतु मनमोहनसिंगनी हा राजीनामा स्वीकारला नाही.<ref>{{स्रोत बातमी |लेखक=[[Press Trust of India]] |title=Shivraj Patil sends resignation to PM |प्रकाशक=[[Rediff.com]] |date=2008-11-30 |दुवा=http://www.rediff.com/news/2008/nov/30mumterror-patil-sends-resignation-to-pm.htm |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-30}}</ref> महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनीही याच दिवशी पदत्याग केल्याच्या आवया उठल्या परंतु त्यात तथ्य नव्हते. उपमुख्यमंत्री [[आर.आर. पाटील]] यांनी ''हे हल्ले म्हणजे किरकोळ घटना आहेत'' असे वक्तव्य दिल्याने त्यांच्यावर टीकेची झोड उठली होती. [[डिसेंबर १]] रोजी [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] नेता [[शरद पवार]]च्या सांगण्यावरून पाटील यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. राष्ट्राला उद्देशून केलेल्या दूरचित्रवाणीवरील आपल्या भाषणात पंतप्रधान मनमोहनसिंग यांनी भारत सरकार हे हल्ले करवणाऱ्या व्यक्ती आणि संघटनांना सोडणार नाही असे सांगितले. हे हल्ले सुनियोजित असून त्याला देशाबाहेरील शक्तींचा पाठिंबा आहे असेही त्यांनी सांगितले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aRa8kwGscYQ0&refer=home|title=India to ‘Go After’ Individuals, Groups Behind Mumbai Attacks.|प्रकाशक=Bloomberg|लेखक=Subramaniam Sharma|date=27 November 2008|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७}}</ref> विरोधीपक्ष नेता लालकृष्ण अडवाणीने भारतीय नागरिकांना या आणीबाणीच्या काळात एकजून राहण्याचे आवाहन केले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Advani_calls_PM_inquires_about_terror_attacks/articleshow/3761694.cms |title=Advani calls PM, inquires about terror attacks |date=[[२००८-११-२७]] |प्रकाशक=द टाइम्स ऑफ इंडिया |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७}}</ref> या हल्ल्यांवर जगभरातून तीव्र प्रतिसाद उमटले. अनेक देशांच्या नेत्यांनी या हल्ल्यांचा निषेध केला आणि हताहत व्यक्तींना तसेच त्यांच्या नातेवाईकांना धीराचा संदेश दिला.<ref name="cnn-leaders-reaction">{{स्रोत बातमी|title=World leaders condemn Mumbai attacks|date=[[२००८-११-२७]]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७|दुवा=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/11/27/mumbai.world.reaction/index.html}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/3529971/Mumbai-attacks-Reaction-from-international-leaders-to-terrorism-Bombay-India.html|title=Mumbai attacks: Reaction from international leaders to terrorism|प्रकाशक=Daily Telegraph|date=२००८-११-२७|अ‍ॅक्सेसदिनांक=२००८-११-२७}}</ref> [[मोसाद]] या [[इस्रायल|इस्रायेल]]च्या गुप्तहेरखात्याने भारतीय सरकारला देऊ केलेली मदत सरकारने नाकारल्याचे वृत्त आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041731.html|title=India declines Israeli offer of aid delegation to Mumbai|accessdate=2008-12-01|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218054413/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1041731.html|url-status=dead}}</ref> या हल्ल्यांनतर अनेक पाश्चिमात्य देशांनी आपल्या नागरिकांना लगेचच भारतात जाण्यापासून परावृत्त केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://news.carrentals.co.uk/many-western-nations-issue-mumbai-travel-warnings-3424249.html |title=Many western nations issue Mumbai travel warnings |access-date=2008-12-01 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006011547/http://news.carrentals.co.uk/many-western-nations-issue-mumbai-travel-warnings-3424249.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation|title=US Department of State Travel Alert|date=28 November 2008|url=http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/pa/pa_4398.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081201083934/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/pa/pa_4398.html|archivedate=2008-12-01|accessdate=2008-12-01|url-status=dead}}</ref> === एन.एस.जी.चे विस्तारीकरण === [[डिसेंबर २]]ला केंद्रीय मंत्रीमंडळाच्या बैठकीत एन.एस.जी.चे [[दिल्ली]]शिवाय इतर शहरांतून विस्तारीकरण करण्याबद्दल चर्चा होईल.<ref>[http://www.business-standard.com/india/news/india-to-bolster-nsg-strength/00/46/50351/on India to bolster NSG strength<!-- Bot generated title -->]</ref> हे झाल्यास मुंबई, चेन्नई, बंगळूर, हैदराबाद, कोलकाता सारख्या शहरांतून एन.एस.जी.चे कमांडो राहतील व दिल्लीहून प्रवास करण्यात जाणारा मौल्यवान वेळ वाचेल. प्रत्येक एन.एस.जी. कमांडोला वेढा घालण्याचे व वेढा फोडण्याचे प्रशिक्षण दिले जाईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074591&type=News |title=NDTV.com: Mumbai attacks learning experience for NSG<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-12-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202052715/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074591&type=News |url-status=dead }}</ref> because the Taj terrorists were in a gun battle for 59 hours continuously.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-11/29/content_10430375.htm |title=59-hour Mumbai terror siege comes to end_English_Xinhua<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-12-01 |archive-date=2010-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100403221630/http://news.xinhuanet.com/english/2008-11/29/content_10430375.htm |url-status=dead}}</ref> === पोलिसांना चांगली शस्त्रास्त्रे === कमांडोंकडील बुलेटप्रूफ उपवस्त्रे आणि शिरस्त्राणे व पोलिसदलांकडील उपकरणे यातील मोठा फरक पाहिल्यावर [[पुणे|पुण्याच्या]] पोलीस कमिशनर [[सत्यपाल सिंह]]नी सरकारकडे पोलीस अधिकाऱ्यांनाही कमांडोंसारखी उपकरणे व साहित्य देण्याची मागणी केली आहे. यामुळे पोलिसांच्या मृत्यूचे प्रमाण कमी होईल व त्यांची कामगिरी सुधारेल.<ref>[http://www.indianexpress.com/news/Need-NSG-like-equipment--cops/391939 Need NSG-like equipment: cops<!-- Bot generated title -->]</ref> === दहशतवाद विरोधासाठी नवीन केंद्रीय संस्था === सर्वपक्षीय बैठकीमध्ये पंतप्रधान [[मनमोहनसिंह]]नी जाहीर केले की दहशतवादाशी लढण्यासाठी कायदेतंत्रात आवश्यक त्या सुधारणा करण्यात येतील, तसेच दहशतवादविरोधात इतर संस्था व दलांचा समन्वय साधण्यासाठी अन्वेषणसंस्था उभारण्यात येईल.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074719&type=News |title= PM for federal agency, better legal framework |date= [[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-12-01 |प्रकाशक= [[ND TV]] |archive-date= 2008-12-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081201234935/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074719&type=News |url-status= dead }}</ref> === मुस्लिम काउन्सिलचा दफनविधीला नकार === [[भारतीय मुस्लिम काउन्सिल]] ने ठार झालेल्या दहशतवाद्यांचे [[मरीन लाईन्स]] येथील बडा कब्रस्तानात दफन करण्यास मनाई केली. तसेच भारतीय भूमीवर कोठेही या दहशतवाद्यांचे दफन होऊ नये यासाठी प्रयत्न केले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://timesofindia.indiatimes.com/India/Muslim_body_refuses_to_bury_9_killers/articleshow/3777954.cms |title= Muslim body refuses to bury 9 killers |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> === केंद्र सरकार समोरील पेच === The attack has put challenges for the Congress-led Indian government ahead of general elections, and also to persuade Pakistan to act against militants. Many general public want some kind of clear response to the attack that killed 183 people, from identifying and punishing the masterminds to trade sanctions against Pakistan, or passing harsh anti-terrorism laws within India.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://ibnlive.in.com/news/after-mumbai-terror-attack-pm-battles-for-political-life/79481-3-2.htmlhb |title= After Mumbai terror attack, PM battles for political life |date= [[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-12-01 |प्रकाशक= [[CNN- IBN]] }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === राजकारण्यांवर आगपाखड === भारतीय मिडीयाच्या प्रंचड टिकेला व जनतेच्या क्षोभाला भारतीय सरकार व राजकारण्यांना सामोरे जावे लागत आहे. भारतीय जनतेत या घटनेमुळे जबरदस्त संताप असून सरकारपुढे या टिकेवर समाधानकारक उत्तरे देण्यास असमर्थ ठरत आहे. तथापि मिडिया ने या हल्ल्याच्या काळात टिआरपी साठी निष्काळजीपणे पोलिसांच्या व कमांडोजच्या हालचाली प्रसारित केल्यामुळे त्याचा अप्रत्यक्ष फायदा दहशतवाद्यांना होत होता असा आरोप मिडीया वर करण्यात आला होता. टाईम्स ने आपल्या अग्रलेखात लिहिले आहे की 'राजकारण्यांच्या निष्काळजी मुळे निष्पापांचा जीव '.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/SP304200.htm |title=India directs anger at politicians after Mumbai attacks. |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01}}</ref> === केंद्रीय गृहमंत्र्यांचा राजीनामा === ३० नोव्हेंबर २००८ रोजी मुंबईवर झालेल्या दहशतवादी हल्या प्रकरणी गृहमंत्री श्री शिवराज पाटील यांनी नैतिक जवाबदारी स्वीकारून आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. वित्तमंत्री पी. चिदंबरम यांनी नवे गृहमंत्री म्हणून जवाबदारी स्वीकारली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074673&type=News |title=Resignation of Shivraj Patil |access-date=2008-12-01 |archive-date=2008-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081203063728/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074673&type=News |url-status=dead }}</ref> मनमोहन सिंग यांनी स्वता: वित्तमंत्रीपदाचा कार्यभार हातात घेतला. === महाराष्ट्राच्या उपमुख्यमंत्र्यांचा राजीनामा === महाराष्ट्राचे गृहमंत्री श्री आर. आर. पाटील यांनी १ डिसेंबर २००८ रोजी मुख्यमंत्र्याना आपला राजीनामा सादर केला. पाटील यांच्या पत्रकार परिषदेतील 'ऐसी छोटी वारदाते होती रहती है' या विधानावर बरेच वादळ उठले होते. शरद पवार यांनी सूचना केल्यानंतर पाटील यांनी राजीनामा दिला.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-deputy-cm-r-r-patil-resigns/79454-3.html |title=Maharashtra Deputy CM RR Patil resigns |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |प्रकाशक=[[CNN-IBN]] |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202022605/http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-deputy-cm-r-r-patil-resigns/79454-3.html |url-status=dead }}</ref> === पाकिस्तानच्या राजदूताची कानउघाडणी === [[डिसेंबर १]] रोजी भारताच्या परराष्ट्रमंत्रालयाने पाकिस्तानी हाय कमिशनर [[शहीद मलिक]]ना बोलावून घेउन पाकिस्तानमधील दहशतवादी संघटनांना लगाम न घातल्या बद्दल अधिकृत तक्रार (डिमार्च) केली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074831&type=News |title=Pakistan High Commissioner summoned. |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204022951/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/mumbaiterrorstrike/Election_Story.aspx?ID=NEWEN20080074831&type=News |url-status=dead }}</ref> परराष्ट्र मंत्रालयाने [[पाकिस्तान]]कडून अपेक्षित पावलेही जाहीर केली -- "पाकिस्तानच्या राजदूतांना सांगण्यात आले आहे की पाकिस्तानच्या कृती त्यांच्या ''भारताशी नवीन प्रकारचे संबंध हवे असल्याच्या''बोलण्याप्रमाणे असल्या पाहिजेत. त्यांना सांगण्यात आले की मुंबईतील हे हल्ले पाकिस्तानमधील व्यक्ती व संस्थांनी केले आहेत. भारत सरकारची अपेक्षा आहे की पाकिस्तान अशांविरुद्ध कृती करून दाखवेल.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-36793420081201?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |title= Mumbai gunmen trained in Pakistan - investigators |date= [[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-12-01 |प्रकाशक= [[Reuters]] |archive-date= 2008-12-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081207224639/http://in.reuters.com/article/topNews/idINIndia-36793420081201?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0 |url-status= dead }}</ref> === पाकिस्तानवर दबाव === काही माध्यमांनुसार ''जर हा हल्ला पाकिस्तानात योजला गेल्याचे उघड झाले तर भारत-पाकिस्तानमधील संबंध तणावतील आणि भारतीय सैन्याकडून प्रत्युत्तर दिले जाईल. यासाठी भारतीय सैन्य पाकिस्तानात घुसण्याची शक्यता आहे'' असे अमेरिकेच्या अधिकाऱ्यांचे मत आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.expressindia.com/latest-news/Mumbai-attack-may-trigger-Indian-military-response/392202/ |title= Mumbai attack may trigger Indian military response’ |date= [[2008-11-29]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-12-01 |प्रकाशक= [[Indian Express]] |archive-date= 2008-12-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081202112806/http://www.expressindia.com/latest-news/Mumbai-attack-may-trigger-Indian-military-response/392202/ |url-status= dead }}</ref> अमेरिकेच्या परराष्ट्रमंत्री कॉन्डोलीझा राइसने पाकिस्तानला या हल्लेखोरांना पकडण्यासाठी आपल्याकडून पूर्ण सहकार करण्याचे आवाहन केले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-36810120081201 |title=Rice urges Pakistan to cooperate in Mumbai inquiry |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |प्रकाशक=[[Reuters]] |archive-date=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206233941/http://in.reuters.com/article/southAsiaNews/idINIndia-36810120081201 |url-status=dead }}</ref> या प्रसंगानंतर राइस भारताच्या भेटीवर येईल व भारताच्या लोकांसोबत उभे राहण्याचे व त्यासाठी एकत्र काम करण्याचे वचन निभावण्याचे काम करेल असे व्हाइट हाउसच्या प्रवक्त्याने सांगितले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.reuters.com/article/vcCandidateFeed2/idUSTRE4B005O20081201 |title= Rice to visit India on Wednesday, White House says|date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |प्रकाशक=[[Reuters]]}}</ref> === महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्याची राजीनाम्याची तयारी === [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री]] [[विलासराव देशमुख]] यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला आहे. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्ष]] [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाशी]] मसलत करून दुसरा उमेदवार ठरल्यावर हा राजीनामा स्वीकारेल.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://in.news.yahoo.com/20/20081201/1419/tnl-deshmukh-offers-to-quit-cong-concult.html |title= Deshmukh offers to quit, Cong concults NCP on his successor |date=[[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-01 |प्रकाशक=[[Yahoo]]}}</ref> === पाकिस्तानकडे दाऊद इब्राहीमला पकडून देण्याची मागणी === सीएनएन-आयबीएन दूरचित्रवाणीवाहिनीच्या अहवालानुसार भारताने [[पाकिस्तान]]कडे [[दाऊद इब्राहीम]] आणि [[मौलाना मसूद अझहर]]ला पकडून देण्याची मागणी केली आहे. दाऊद भारतातील अव्वल नंबरचा पाहिजे असलेला गुन्हेगार आहे. त्याचे [[लश्कर-ए-तोयबा]] या दहशतवादी संघटनेशी संबंध असल्याचा संशय आहे. मसूद [[जैश-ए-मोहम्मद]] या दहशतवादी संघटनेचा स्थापक व म्होरक्या असून त्याला पाकिस्तानने [[इंडियन एरलाइन्स फ्लाइट ८१४]] या विमानाच्या ओलिसांच्या बदली सोडून दिले होते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा= http://ibnlive.in.com/news/india-asks-for-dawood-masood-azhars-head/79482-3-1.html |title= India asks for Dawood, Masood Azhar's head |date= [[2008-12-01]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-12-01 |प्रकाशक= [[CNN- IBN]] |archive-date= 2008-12-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081205154843/http://ibnlive.in.com/news/india-asks-for-dawood-masood-azhars-head/79482-3-1.html |url-status= dead }}</ref> पाकिस्तानने भारताने केलेली मागणी फेटाळून लावली असून पाकिस्तानमध्ये दहशतवादी असल्यास त्याच्यांवर पाकिस्तानमध्ये खटले दाखल करून चालवण्यात येतील असे सांगितले. == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:दहशतवाद]] [[वर्ग:मुंबई]] [[वर्ग:बाँबस्फोट]] [[वर्ग:भारतात इस्लामिक दहशतवाद]] p6cdimjsyb56tisvxly3pz0xyfvdqxi 0 60357 2711728 2607698 2026-09-23T21:38:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711728 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २००९ भारतीय प्रीमियर लीग | image = DLF IPL logo.png | imagesize = 250px | caption = [[डी.एल.एफ. लिमिटेड]]चे मानचिह्न Indian Premier League | administrator = [[बी.सी.सी.आय.]] | cricket format = [[२०-२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] आणि [[बाद-फेरी स्पर्धा|बाद-फेरी]] | host = {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण आफ्रिका]] | champions = {{Cr-IPL|decc}} | count = १ | participants = ८ | matches = ५९ | player of the series = {{iplteamflag|decc}} [[ॲडम गिलख्रिस्ट|एडम गिलख्रिस्ट]] | most runs = {{iplteamflag|chen}} [[मॅथ्यू हेडन]] (५७२) | most wickets = {{iplteamflag|decc}} [[रूद्र प्रताप सिंग|आर.पी. सिंग]] (२३) | website = [http://www.iplt20.com/ आयपीएलटी२०.कॉम] | previous_year = २००८ | previous_tournament = २००८ भारतीय प्रीमियर लीग | next_year = २०१० | next_tournament = २०१० इंडियन प्रीमियर लीग }} '''२००९ भारतीय प्रीमियर लीग''' हंगाम हा भारतीय प्रीमियर लीगचा दुसरा हंगाम होता. हा हंगाम [[एप्रिल १०]] ते [[मे २९]], २००९ दरम्यान पार पडला.<ref name=second>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://content-www.cricinfo.com/ipl/content/story/345624.html| title = आयपीएल चा दुसरा हंगाम कार्यक्रम| अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००८-०६-०२| दिनांक = [[२००८-०४-०८]]| प्रकाशक = ''[[क्रिकइन्फो]]''| archive-date = 2008-06-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20080609091354/http://content-www.cricinfo.com/ipl/content/story/345624.html| url-status = dead}}</ref> स्पर्धेचे स्वरूप [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|२००८]] सारखेच असेल. ही स्पर्धा भारताऐवजी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] खेळली गेली. स्पर्धेच्या कालावधीत होणाऱ्या [[२००९ लोकसभा निवडणुका|भारतीय निवडणुकांमुळे]] स्पर्धकांची सुरक्षा पाहिजे तितकी नसण्याच्या शक्यतेमुळे असे करण्यात आले. ==बदल== २००९ हंगामात काही नियमांमध्ये बदल करण्यात आला आहे. एका संघातील आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंची संख्या ८ पासून वाढवून १० करण्यात आलेली आहे, परंतु ''एका सामन्यात एका संघा कडून जास्तीत जास्त चार आंतरराष्ट्रीय खेळाडू खेळू शकतात'' ह्या नियमात बदल करण्यात आलेला नाही. ==हंगाम पुर्व खरेदी आणि बदली== {{main|२००९ भारतीय प्रीमियर लीग - हंगाम पुर्व खरेदी, बदली आणि लिलाव}} ==मैदान== <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[दर्बान]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[सेंच्युरीयन]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[जोहान्सबर्ग]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[केप टाउन]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[सहारा मैदान किंग्समीड]]<br />आसनक्षमता: 25,000 <br />सामने: 17 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]]<br />आसनक्षमता: 20,000<br />सामने: 12 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[न्यु वाँडरर्स मैदान]]<br />आसनक्षमता: 34,000<br />सामने: 8 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[सहारा पार्क न्युलॅन्ड्स]]<br />आसनक्षमता: 25,000<br />सामने: 8 |- | style="border:none;" | [[चित्र:Kingsmead.jpg|150px]] | style="border:none;" | | style="border:none;" | | style="border:none;" | [[चित्र:Newlands2.jpg|150px]] |- !colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[चित्र:500px-South Africa 2009 IPL svg.PNG|450px|]] {{Image label|x=0.72 |y=0.400 |scale=500|text=[[दर्बान]]}} {{Image label|x=0.455 |y=0.570|scale=500|text=[[पोर्ट एलिझाबेथ]]}} {{Image label|x=0.37 |y=0.30 |scale=500|text=[[किंबर्ली]]}} {{Image label|x=0.57 |y=0.18 |scale=500|text=[[सेंच्युरीयन]]}} {{Image label|x=0.45 |y=0.37 |scale=500|text=[[ब्लूमफाँटेन]]}} {{Image label|x=0.555|y=0.24 |scale=500|text=[[जोहान्सबर्ग]]}} {{Image label|x=0.20 |y=0.57 |scale=500|text=[[केप टाउन]]}} {{Image label|x=0.53 |y=0.480 |scale=500|text=[[ईस्ट लंडन]]}} </div> |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[पोर्ट एलिझाबेथ]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[ईस्ट लंडन]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[किंबर्ली]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[ब्लूमफाँटेन]] |- | style="border-left:none; border-right:none;" | [[सहारा ओव्हल सेंट जॉर्जेस|सेंट जॉर्जेस पार्क]]<br />आसनक्षमता: 19,000<br />सामने: 7 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[बफेलो पार्क, ईस्ट लंडन|बफेलो पार्क]]<br />आसनक्षमता: 15,000<br />सामने: 4 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[डी बीर्स डायमंड ओव्हल]]<br />आसनक्षमता: 11,000<br />सामने: 3 | style="border-left:none; border-right:none;" | [[आउटशुरन्स ओव्हल]]<br />आसनक्षमता: 20,000<br />सामने: 2 |- | style="border:none;" | [[चित्र:Sahara Oval St George's, uploaded 2005.jpg|150px]] | style="border:none;" | | style="border:none;" | | style="border:none;" | |}</center> ==नियम== स्पर्धेचे स्वरूप व नियम [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग|प्रथम हंगामा]] प्रमाणे राहतील.साखळी सामन्यात गुण खालील प्रमाणे देण्यात येतील: {| class="wikitable" |+Points |- ! colspan="1"|निकाल ! colspan="1"|गुण |- |विजय||२ गुण |- |अणिर्णीत||१ गुण |- |हार||० गुण |} सामन्याच्या शेवटी जर धावसंख्या समसमान असेल तर विजेता ठरवण्यासाठी , प्रत्येक संघासाठी एक षटक ''एलिमिनेटर''<ref name=Cricinfo_Twenty20_Eliminator_27Jun2008> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/ci/content/story/358299.html | title=बोल आउट च्या एवेजी एक षटक एलिमिनेटर | दिनांक = जुन २७, २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००८-१२-२६ | प्रकाशक=''क्रिक इंन्फो''}} </ref> किंवा ''सुपर ओव्हर'':<ref name=ABC_Twenty20_NZvWI_26Dec2008_SuperOver>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/26/2455345.htm | title=Windies edge NZ in Twenty20 thriller | दिनांक=December 26, 2008 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-26 | प्रकाशक=''[[Australian Broadcasting Corporation]]'' | archive-date=2008-12-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081229064717/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/26/2455345.htm | url-status=dead}}</ref><ref name=Cricinfo_Twenty20_NZvWI_26Dec2008_SuperOver> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/nzvwi2008_09/content/current/story/384254.html | title=Benn stars in thrilling tie | दिनांक = 2008-12-26 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = December 26, 2008 | प्रकाशक=''Cricinfo''}} </ref> # सर्वात जास्त गुण # जर समसमान असेल तर, अधिक विजय # जर समसमान असेल तर, [[नेट रन रेट]] # जर समसमान असेल तर, कमी [[गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # जर समसमान असेल तर, पूर्वी झालेल्या सामन्याचा निकाल. ==संघ गुणतक्ता== {{WebSlice-begin|id=2|title=2008 IPL Points Tally}} {| class="wikitable" style="width:800px;border:none;" |- ! संघ ! सामने ! विजय ! हार ! अनिर्णित ! गुण ! ने.र.र. | style = "width:25px; background:white; border:none;" rowspan="9" | | style = "background:white; border:1px white; width:250px; border:none;" rowspan = "3" | |-style="background:#cfff88;" | '''{{Cr-IPL|delhi}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | १० |align="Center" | ४ |align="Center" | ० |align="Center" | '''२०''' |align="Center" | +०.३११ |- |-style="background:#cfff88;" | '''{{Cr-IPL|chen}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ८ |align="Center" | ५ |align="Center" | १ |align="Center" | '''१७''' |align="Center" | +०.९५१ |- |- style="background:#cfff88;" | width="300px" | '''{{Cr-IPL|bang}} (R)''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ८ |align="Center" | ६ |align="Center" | ० |align="Center" | '''१६''' |align="Center" | −०.१९१ | rowspan = "2" style="background:white; border:none" | |- |-style="background:#cfff88;" | '''{{Cr-IPL|decc}} (C)''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ७ |align="Center" | ७ |align="Center" | ० |align="Center" | '''१४''' |align="Center" | +०.२०३ |- |-style="background:#ffcccc;" | '''{{Cr-IPL|kings}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ७ |align="Center" | ७ |align="Center" | ० |align="Center" | '''१४''' |align="Center" | −०.४८३ | rowspan = "2" style = "background:#cfff88; font-size:75%" | Teams that qualified for the semi-finals. |- |- style="background:#ffcccc;" | '''{{Cr-IPL|raja}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ६ |align="Center" | ७ |align="Center" | १ |align="Center" | '''१३''' |align="Center" | −०.३५२ |- |-style="background:#ffcccc;" | '''{{Cr-IPL|mumb}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ५ |align="Center" | ८ |align="Center" | १ |align="Center" | '''११''' |align="Center" | +०.२९७ | rowspan = "2" style = "background:#ffcccc; font-size:75%" | Teams that failed to qualify for semi-finals. |- |- style="background:#ffcccc;" | '''{{Cr-IPL|kolk}}''' |align="Center" | १४ |align="Center" | ३ |align="Center" | १० |align="Center" | १ |align="Center" | '''७''' |align="Center" | −०.७८९ |} {{WebSlice-end}} :<div style="font-size:75%">[http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/series/374163.html?view=pointstable Full table on cricinfo]</div> :<div style="font-size:95%">'''(C)''' = Eventual Champion; '''(R)''' = Runner-up. :<div style="font-size:95%">Winner, Runner-up and Group Stage topper qualify for the [[Twenty20 Champions League]]. ==लीग प्रगती== {| class="wikitable" style="border:none" |- | colspan="2" style="background:white; border:none" | | rowspan="10" width="5" style="border:none; background:white" | ! colspan="14" | <span title="Played in round-robin format">साखळी सामने</span> | rowspan="10" width="5" style="border:none; background:white" | ! colspan="2" | <span title="Played in single-elimination format">नॉक आउट</span> |- ! width="210" colspan="2" style="vertical-align:center" | संघ !width=25| १ !!width=25| २ !!width=25| ३ !!width=25| ४ !!width=25| ५ !!width=25| ६ !!width=25| ७ !!width=25| ८!!width=25| ९ !!width=25| १० !!width=25| ११ !!width=25| १२ !!width=25| १३ !!width=25| १४ !!width=25 | <span title="Semi-finals">उ</span> !!width=25| <span title="Final">अं</span> |- <!-- ----CHENNAI SUPER KINGS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|chen}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Chennai Super Kings}} | {{nom|[[#match१|०]]}} | {{won|[[#match५|२]]}} | {{nom|[[#match९|२]]}} | {{no result| [[#match१३|३]]}} | {{nom|[[#match१६|३]]}} | {{won|[[#match२२|५]]}} | {{won|[[#match२७|७]]}} | {{won|[[#match२७|९]]}} | {{won|[[#match३४|११]]}} | {{won|[[#match३७|१३]]}} | {{nom|[[#match४४|१३]]}} | {{won|[[#match४७|१५]]}} | {{nom|[[#match५१|१५]]}} | {{won|[[#match५४|१७]]}} | {{nom|[[#match५७|L]]}} |- <!-- ----DECCAN CHARGERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|decc}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Deccan Chargers}} | {{won|[[#match४|२]]}} | {{won|[[#match८|४]]}} | {{won|[[#match१२|६]]}} | {{won|[[#match१६|८]]}} | {{nom|[[#match२१|८]]}} | {{nom|[[#match२५|८]]}} | {{nom|[[#match२५|८]]}} | {{won|[[#match३२|१०]]}} | {{nom|[[#match३६|१०]]}} | {{won|[[#match४०|१२]]}} | {{nom|[[#match४३|१२]]}} | {{won|[[#match४८|१४]]}} | {{nom|[[#match४९|१४]]}} | {{nom|[[#match५६|१४]]}} | {{won|[[#match५७|W]]}} | {{won|[[#match५९|W]]}} |- <!-- ----DELHI DAREDEVILS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|delhi}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Delhi Daredevils}} | {{won|[[#match३|२]]}} | {{won|[[#match९|४]]}} | {{won|[[#match१४|६]]}} | {{nom|[[#match१८|६]]}} | {{won|[[#match२१|८]]}} | {{nom|[[#match२६|८]]}} | {{won|[[#match३१|१०]]}} | {{won|[[#match३५|१२]]}} | {{won|[[#match३९|१४]]}} | {{won|[[#match४३|१६]]}} | {{nom|[[#match४६|१६]]}} | {{won|[[#match५०|१८]]}} | {{nom|[[#match५२|१८]]}} | {{won|[[#match५५|२०]]}} | {{nom|[[#match५७|L]]}} |- <!-- ----KINGS XI PUNJAB---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|kings}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Kings XI Punjab}} | {{nom|[[#match३|०]]}} | {{nom|[[#match६|०]]}} | {{won|[[#match११|२]]}} | {{won|[[#match१५|४]]}} | {{won|[[#match२०|६]]}} | {{nom|[[#match२४|६]]}} | {{won|[[#match२०|८]]}} | {{nom|[[#match३०|८]]}} | {{nom|[[#match३४|८]]}} | {{won|[[#match३६|१०]]}} | {{nom|[[#match४२|१०]]}} | {{won|[[#match४६|१२]]}} | {{won|[[#match४९|१४]]}} | {{nom|[[#match५४|१४]]}} |- <!-- ----KOLKATA KNIGHT RIDERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|kolk}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Kolkata Knight Riders}} | {{nom|[[#match४|०]]}} | {{won|[[#match६|२]]}} | {{nom|[[#match१०|२]]}} | {{no result| [[#match१३|३]]}} | {{nom|[[#match१७|३]]}} | {{nom|[[#match१९|३]]}} | {{nom|[[#match२३|३]]}} | {{nom|[[#match२७|३]]}} | {{nom|[[#match३१|३]]}} | {{nom|[[#match३९|३]]}} | {{nom|[[#match४१|३]]}} | {{nom|[[#match४८|३]]}} | {{won|[[#match५१|५]]}} | {{won|[[#match५३|७]]}} |- <!-- ----MUMBAI INDIANS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|mumb}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Mumbai Indians}} | {{won|[[#match१|२]]}} | {{no result| [[#match७|३]]}} | {{nom|[[#match१२|३]]}} | {{won|[[#match१७|५]]}} | {{nom|[[#match२०|५]]}} | {{won|[[#match२३|७]]}} | {{nom|[[#match२८|७]]}} | {{nom|[[#match३२|७]]}} | {{nom|[[#match३५|७]]}} | {{won|[[#match३८|९]]}} | {{won|[[#match४२|११]]}} | {{nom|[[#match४५|११]]}} | {{nom|[[#match४७|११]]}} | {{nom|[[#match५५|११]]}} |- <!-- ----RAJASTHAN ROYALS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|raja}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Rajasthan Royals}} | {{nom|[[#match२|०]]}} | {{no result| [[#match७|१]]}} | {{won|[[#match१०|३]]}} | {{nom|[[#match१५|३]]}} | {{won|[[#match१८|५]]}} | {{nom|[[#match२२|५]]}} | {{won|[[#match२५|७]]}} | {{won|[[#match३०|९]]}} | {{won|[[#match३३|११]]}} | {{nom|[[#match३७|११]]}} | {{nom|[[#match४०|११]]}} | {{won|[[#match४५|१३]]}} | {{nom|[[#match५०|१३]]}} | {{nom|[[#match५३|१३]]}} |- <!-- ----ROYAL CHALLENGERS BANGALORE---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|bang}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|bang}} | {{won|[[#match२|२]]}} | {{nom|[[#match५|२]]}} | {{nom|[[#match८|२]]}} | {{nom|[[#match११|२]]}} | {{nom|[[#match१४|२]]}} | {{won|[[#match१९|४]]}} | {{won|[[#match२४|६]]}} | {{won|[[#match२८|८]]}} | {{nom|[[#match३३|८]]}} | {{nom|[[#match३८|८]]}} | {{won|[[#match४१|१०]]}} | {{won|[[#match४४|१२]]}} | {{won|[[#match५२|१४]]}} | {{won|[[#match५६|१६]]}} | {{won|[[#match५८|W]]}} | {{nom|[[#match५९|L]]}} |- | colspan="2" style="background:white; border:none" | | colspan="1" style="background:white; border:none" | | colspan="14" style="background:white; border:none" | | colspan="1" style="background:white; border:none" | | colspan="2" style="background:white; border:none" | |- style="font-size:75%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:center" | :'''नोट''': साखळी सामन्या नंतरचे गुण. | colspan="3" {{won|विजय}} | colspan="3" {{nom|हार}} | colspan="3" {{no result}} |- style="font-size:75%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:top" | :'''नोट''': सामन्याच्या माहिती साठी गुणांनवर क्लिक करा. |} ==निकाल== ===साखळी सामने=== {{WebSlice-begin|id=1|title=2008 IPL Match Summary}} {| style="padding:none;" | colspan="3" | {| class="wikitable" style="font-size: 75%; text-align:left;" |- !width=138 style="text-align:center" colspan="2"| पाहुणा संघ→<br />यजमान संघ !width=100|[[{{iplname|Chennai Super Kings}}]] !width=100|[[{{iplname|Deccan Chargers}}]] !width=100|[[{{iplname|DD}}]] !width=100|[[{{iplname|Kings XI Punjab}}]] !width=100|[[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] !width=100|[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] !width=100|[[{{iplname|RR}}]] !width=100|[[{{iplname|BRC}}]] |- <!-- ----CHENNAI SUPER KINGS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|CSK}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Chennai Super Kings}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home | match = २९ | margin = ७८ धावा | team = Chennai}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ९ | margin = ९ धावा | team = Delhi}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home | match = ५४| margin = २४ धावा| team = Chennai}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = aban | match = १३ | margin = | team = }} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४७ | margin = ७ गडी | team = Chennai}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३७| margin = ७ गडी | team = Chennai}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home | match = ५ | margin = ९२ धावा | team = Chennai }} |- <!-- ----DECCAN CHARGERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|DC}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Deccan Chargers}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = १६| margin = ६ गडी | team = Deccan }} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away| match = २१| margin = ६ गडी | team = Delhi}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away| match = ३६| margin = ३ गडी | team = Punjab}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४ | margin = ८ गडी| team = Deccan}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = ३२| margin = १९ धावा | team = Deccan }} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away| match = २५| margin = ३ गडी | team = Rajasthan}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५६| margin = १२ धावा| team = Bangalore}} |- <!-- ----DELHI DAREDEVILS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|DD}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|DD}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away | match = २६ | margin = १८ धावा | team = Chennai}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४३ | margin = १२ धावा | team = Delhi}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home | match = ३ | margin = १० गडी (D/L) | team = Delhi}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३१| margin = ९ गडी | team = Delhi}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३५| margin = ७ गडी | team = Delhi}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away | match = १८ | margin = ५ गडी | team = Rajasthan}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५२ | margin = ७ गडी| team = Bangalore}} |- <!-- ----KINGS XI PUNJAB---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|KP}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Kings XI Punjab}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ३४ | margin = १२ धावा (D/L) | team = Chennai }} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४९ | margin = १ run | team = Punjab }} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४६| margin = ६ गडी| team = Punjab }} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = away | match = ६ | margin = ११ धावा (D/L) | team = Kolkata }} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = २० | margin = ३ धावा | team = Punjab}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home | match = १५ | margin = २७ धावा | team = Punjab}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away | match = २४| margin = ८ धावा | team = Bangalore }} |- <!-- ----KOLKATA KNIGHT RIDERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|KKR}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = ५१ | margin = ७ गडी | team = Kolkata}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away | match = ४८ | margin = ६ गडी | team = Deccan}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ३९ | margin = ७ गडी | team = Delhi}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away |match = २७ | margin = ६ गडी | team = Punjab}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = away | match = १७ | margin = ९२ धावा | team = Mumbai}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away | match = १० | margin = Won by Super Over| team = Rajasthan}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away | match = १९ | margin = ५ गडी | team =Bangalore}} |- <!-- ----MUMBAI INDIANS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|MI}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Mumbai Indians}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = १ | margin = १९ धावा | team = Mumbai }} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away | match = १२ | margin = १२ धावा | team = Deccan}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५५ | margin = ४ गडी | team = Delhi }} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४२ | margin = ८ गडी | team = Mumbai}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home | match = २३| margin = ९ धावा | team = Mumbai}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४५| margin = २ धावा| team = Rajasthan}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home | match = ३८| margin = १६ धावा | team = Mumbai}} |- <!-- ----RAJASTHAN ROYALS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|RR}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Rajasthan Royals}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = २२| margin = ३८ धावा | team = Chennai}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४०| margin = ५३ धावा | team = Deccan}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५० | margin = १४ धावा | team = Delhi }} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home | match = ३०| margin = ७८ धावा | team = Rajasthan}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५३ | margin = ४ गडी | team = Kolkata}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = aban | match = ७ | margin = | team = }} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away | match = २ | margin = ७५ धावा | team = Bangalore }} |- <!-- ----ROYAL CHALLENGERS BANGALORE---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|BRC}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|BRC}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४४ | margin = २ गडी | team = Bangalore}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away | match = ८ | margin = २४ धावा | team = Deccan}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away | match = १४ | margin = ६ गडी | team = Delhi }} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away | match = ११ | margin = ७ गडी | team = Punjab }} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home | match = ४१ | margin = ६ गडी | team = Bangalore}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = २८| margin = ९ गडी | team = Bangalore}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ३३| margin = ७ गडी | team = Rajasthan}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = null}} |} <!-- ----LEGEND AND OTHER STUFF---- --> |-style="font-size: 75%; text-align:left;" | style="width:1.7em" | | style="width:35em" |'''नोट''': निकाल यजमान आणि पाहूण्या संघा प्रमाणे.<br />'''नोट''': सामन्याची माहिती पाहण्या साठी निकालावर क्लिक करा. | {| class="wikitable" style = "float:right;" |- style="text-align: center" | style = "width:33%; background:#D7E7FF; text-align: center" | यजमान संघ विजयी | style = "width:34%; background:#FFDFDF; text-align: center" | पाहुणा संघ विजयी | style = "width:33%; background:#FFDEAD; text-align: center" | सामना रद्द |- |} |}{{WebSlice-end}} ===नॉक आऊट फेरी=== {{IPL Knockout | SF1Date = २२ मे | SF1Venue = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | SF1Team1 = delhi | SF1Score1 = १५३/८ (२० षटके) | SF1Team2 = decc | SF1Score2 = १५४/४ (१७.४ षटके) | SF1Winner = decc | SF1Margin = ६ गडी | SF1Matchno= | SF1Special= <!--[[Bowl-out]]--><!-- -->| SF2Date = २३ मे | SF2Venue = [[न्यू वांडरर्स मैदान]], [[जोहानसबर्ग]] | SF2Team1 = chen | SF2Score1 = १४६/५ (२० षटके) | SF2Team2 = bang | SF2Score2 = १४९/४ (१८.५ षटके) | SF2Winner = bang | SF2Margin = ६ गडी | SF2Matchno= | SF2Special= <!--[[Duckworth-Lewis method|D/L]]--> | FinalDate = २४ मे | FinalVenue = [[न्यू वांडरर्स मैदान]], [[जोहानसबर्ग]] | FinalTeam1 = decc | FinalScore1 = १४३/६ (२० षटके) | FinalTeam2 = bang | FinalScore2 = १३७/९ (२० षटके) | FinalWinner = decc | FinalMargin = ६ धावा | FinalMatchno= | FinalSpecial=}} ==साखळी सामने== {{anchor|match१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १८ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{Ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १६५/७ (२० षटके) | धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] ५९[[not out|*]] (४९) | बळी१ = [[मनप्रीत गोनी]] २/३२ (४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|chen|R}} | धावसंख्या२ = १४६/७ (२० षटके) | धावा२ = [[मॅथ्यु हेडन]] ४४ (३५) | बळी२ = [[लसिथ मलिंगा]] ३/१५ (४ षटके) | निकाल= {{Ipl|mumb}} १९ धावांनी विजयी |रिपोर्ट = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392181.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[क्रिष्णा हरीहरण]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस = }} {{anchor|match२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १८ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{Ipl-rt|bang}} | धावसंख्या१ = १३३/८ (२० षटके) | धावा१ = [[राहुल द्रविड]] ६६ (४८) | बळी१ = [[दिमित्री मास्कारेन्हस]] ३/२० (४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|raja|h}} | धावसंख्या२ = ५८ (१५.१ षटके) | धावा२ = [[रविंद्र जडेजा]] ११ (१०) | बळी२ = [[अनिल कुंबळे]] ५/५ (३.१ षटके) | निकाल= {{Ipl|bang}} ७५ गडी राखुन विजयी |रिपोर्ट = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392182.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[क्रिष्णा हरीहरण]] | सामनावीर = [[राहुल द्रविड]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{Ipl-rt|KP}} | धावसंख्या१ = १०४/७ (१२ षटके) | धावा१ = [[करण गोयल]] ३८ (२१) | बळी१ = [[डॅनियल वेट्टोरी]] ३/१५ (३ षटके) | संघ२ = {{Ipl|DD|h}} | धावसंख्या२ = ५८/० (४.५ षटके) | धावा२ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ३८* (१६) | बळी२ = | निकाल= {{Ipl|delhi}}{{क्रिकेट विजय|१०|w||dl}} |रिपोर्ट = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392183.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[मार्क बेन्सन]] व [[शशांक रानडे]] | सामनावीर = [[डॅनियल वेट्टोरी]] | पाऊस = * पावसामुळे सामना १२ षटकांचा करण्यात आला. * दिल्लीच्या डावात १.५ षटक चालु असतांना आलेल्या पावसाच्या व्यत्यया नंतर ड-लू पद्धती प्रमाने ६ षटकात ५६ धावा विजया साठी ठरवण्यात आल्या. }} {{anchor|match४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{Ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १०१ (१९.४ षटके) | धावा१ = [[ब्रॅड हॉज]] ३१(३४) | बळी१ = [[रूद्र प्रताप सिंग]] ४/२२ (३.४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|decc|h}} | धावसंख्या२ = १०४/२ (१३.१ षटके) | धावा२ = [[हर्षल गिब्स]] ४३* (२६) | बळी२ = [[अशोक दिंडा]] १/२४ (३ षटके) | निकाल= {{Ipl|decc}} ८ गडी राखुन विजयी |रिपोर्ट = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392184.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[मार्क बेन्सन]] व [[कुमार धर्मसेना]] | सामनावीर = [[रूद्र प्रताप सिंग]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५}} {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २० एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = १७९/५ (२० षटके) | धावा१ = [[मॅथ्यू हेडन]] ६५ (३५) | बळी१ = [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] २/३७ (४ षटके) | संघ२ = {{ipl|bang}} | धावसंख्या२ = ८७ (१५.२ षटके) | धावा२ = [[जॉक कॅलिस]] २४ (१९) | बळी२ = [[मुथिया मुरलीधरन]] ३/११ (४ षटके) | निकाल= {{ipl|chen}} ९२ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392185.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा ओव्हल सेंट जॉर्ज|सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[मुथिया मुरलीधरन]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = १५८/६ (२० षटके) | धावा१ = [[युवराज सिंग]] ३८ (२८) | बळी१ = [[सौरव गांगुली]] २/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = ७९/१ (९.२ षटके) | धावा२ = [[क्रिस गेल]] ४४[[not out|*]] (२६) | बळी२ = [[विक्रमजीत मलिक]] १/३२ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} {{क्रिकेट विजय|११|r||dl}} | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392186.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[शशांक रानडे]] | सामनावीर = [[क्रिस गेल]] | पाऊस =पावसामुळे [[डकवर्थ-लेविस पद्धती|ड-लू पद्धतीने]] निकाल. }} {{anchor|match७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|RR|h}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल= पावसामुळे {{crWin||nr||}} | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392187.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[टायरॉन विजेवर्दने]] | सामनावीर = | पाऊस = पावसामुळे {{crWin||nr||}} * प्रत्येक संघास एक गुण. }} ---- {{anchor|match८}} {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० २२ एप्रिल २००९ | संघ२ = {{ipl|bang|R}} | धावसंख्या२ = १६०/८ (२० षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ५० (३२) | बळी२ = [[स्कॉट स्टायरीस]] ३/३२ (४ षटके) | संघ१ = {{ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = १८४/६ (२० षटके) | धावा१ = [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलख्रिस्ट]] ७१ (४५) | बळी१ = [[केविन पीटरसन]] २/३१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} २४ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392188.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[मराइस इरामुस]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलख्रिस्ट]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २३ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १८९/५ (२० षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डी विलर्स]] १०५[[not out|*]] (५४) | बळी१ = [[लक्ष्मीपती बालाजी]] ३/१९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = '''१८०/९ (२० षटके)''' | धावा२ = [[मॅथ्यू हेडन]] ५७ (२७) | बळी२ = [[प्रदीप संगवान]] ३/२८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ९ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392188.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा मैदान किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[शशांक रानडे]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डी विलर्स]] | पाऊस = }} {{anchor|match१०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २३ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = १५०/८ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरव गांगुली]] ४६(३०) | बळी१ = [[कामरान खान]] ३/१८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = १५०/६ (२० षटके) | धावा२ = [[युसुफ पठाण]] ४२(२१) | बळी२ = [[अनुरीत सिंग]] २/३५ (४ षटके) | निकाल = {{Cr-IPL|raja}} सुपर ओव्हरने विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392190.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँन्ड्स]], [[केप टाउन]] | पंच = [[मार्क बेन्सन]] व [[मराईस इरामुस]] | सामनावीर = [[युसुफ पठाण]] | पाऊस = सामन्याचा निकाल दोनी संघाच्या धावसंख्या समान असल्यामुळे सुपर ओव्हर मध्ये ठरवण्यात आला.कोलकाता संघाने १४ तर राजस्थान संघाने ४ चेंडूत १८ धावा काढल्या व सामना जिंकला. }} {{सुपर ओव्हर | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} |चेंडू१=१<br />२<br />३(वाईड)<br />३<br />४<br />५<br />६ |फलंदाज१=[[क्रिस गेल]]<br />[[ब्रॅन्डन मॅककुलम]]<br />[[क्रिस गेल]]<br />[[क्रिस गेल]]<br />[[क्रिस गेल]]<br />[[क्रिस गेल]]<br />[[क्रिस गेल]] |धावा१=१<br />१<br />१<br />४<br />४<br />४<br />०(बाद) |गोलंदाज१=[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]]<br />[[कामरान खान]] | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} |धावा२=६<br />२<br />६<br />४ |फलंदाज२=[[युसुफ पठाण]]<br />[[युसुफ पठाण]]<br />[[युसुफ पठाण]]<br />[[युसुफ पठाण]] |चेंडू२=१<br />२<br />३<br />४ |गोलंदाज२=[[अजंता मेंडिस]]<br />[[अजंता मेंडिस]]<br />[[अजंता मेंडिस]]<br />[[अजंता मेंडिस]]<br /> |धावसंख्या१=१५ |धावसंख्या२=१८ }} ----{{anchor|match११}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० २४ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|bang|h}} | धावसंख्या१ = '''१६८/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[जॉक कॅलिस]] ६२ (४६) | बळी१ = [[युसुफ अब्दुल्ला]] ४/३१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings }} | धावसंख्या२ = '''१७३/३ (१९ षटके)''' | धावा२ = [[रवी बोपारा]] ८४ (५९) | बळी२ = [[अनिल कुंबळे]] १/१९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings }} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392191.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[टायरॉन विजेवर्दने]] | सामनावीर = [[रवी बोपारा]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match१२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २५ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = १६८/९ (२० षटके) | धावा१ = [[हर्षल गिब्स]] ५८(४४) | बळी१ = [[लसिथ मलिंगा]] ३/१९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb|h}} | धावसंख्या२ =१५६/७ (२० षटके) | धावा२ = [[जीन-पॉल डूमिनी]] ४७(४०) | बळी२ = [[प्रग्यान ओझा]] ३/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} won by १२ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392192.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[प्रग्यान ओझा]] | पाऊस = }} {{anchor|match१३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० २५ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल= सामना रद्द | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392193.html धावफलक] | स्थळ = [[Sahara Park Newlands]], [[Cape Town]] | पंच = | सामनावीर = | पाऊस = पावसामुळे एकही षटक न टाकता सामना रद्द.प्रत्येक संघास एक गुण. }} ---- {{anchor|match१४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६:०० २६ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|bang|h}} | धावसंख्या१ = '''१४९/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[केविन पीटरसन]] ३७(४०) | बळी१ = [[आशिष नेहरा]] २/३४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = '''१५३/४ (१९.२ षटके)''' | धावा२ = [[तिलकरत्ने दिलशान]] ६७ (४७) | बळी२ = [[पंकज सिंग]] २/३१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392194.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा ओव्हल सेंट जॉर्ज|सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = [[सुधिर असनानी]] व [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[तिलकरत्ने दिलशान]] | पाऊस = }} {{anchor|match१५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २६ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = '''१३९/६ (२० षटके)''' | धावा१ = [[कुमार संघकारा]] ६० (५१) | बळी१ = [[कामरान खान]] २/१५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = '''११२/७ (२० षटके)''' | धावा२ = [[रविंद्र जडेजा]] ३७ (४४) | बळी२ = [[युसुफ अब्दुल्ला]] ३/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} २७ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392195.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क न्युलँडस]], [[केप टाउन]] | पंच = [[मराइस इरामुस]] व [[क्रिष्णा हरीहरन]] | सामनावीर = [[कुमार संघकारा]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match१६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २७ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १६५/६ (२० षटके) | धावा१ = [[मॅथ्यू हेडन]] ४९ (३५) | बळी१ = [[प्रग्यान ओझा]] २/११ (२ षटके) | संघ२ = {{ipl|decc|h}} | धावसंख्या२ = १६९/४ (२० षटके) | धावा२ = [[हर्षल गिब्स]] ६९ (५६) | बळी२ = [[सुरेश रैना]] २/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392196.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[शशांक रानडे]] व [[टायरॉन विजेवर्दने]] | सामनावीर = [[हर्षल गिब्स]] | पाऊस = }} {{anchor|match१७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० २७ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = ९५ (१५.२ षटके) | धावा१ = [[सौरव गांगुली]] ३४ (३०) | बळी१ = [[लसिथ मलिंगा]] ३/११ (२.२ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb }} | धावसंख्या२ = १८७/६ (२० षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]]६८ (४५) | बळी२ = [[लक्ष्मी रतन शुक्ला|शुक्ला]] ३/२५ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ९२ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392197.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा ओव्हल सेंट जॉर्ज]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस= 'अनुरीत सिंग जखमी झाल्याने फलंदाजी करू शकला नाही, त्यामुळे कोलकता संघाचा डाव ९५/९ , १५.२ षटके मध्ये संपला. }} ----{{anchor|match१८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २८ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १४३/७ (२० षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डी विलर्स]] ५० (४०) | बळी१ = [[मुनाफ पटेल]] २/१४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = १४७/५ (१८.३ षटके) | धावा२ = [[युसुफ पठाण]] ६२ (३०) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] ३/३४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ci/engine/match/392198.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[गॅरी बाक्सटर]] व [[रूडी कर्टझन]] | सामनावीर = [[युसुफ पठाण]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match१९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६:०० २९ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = १३९/६ (२० षटके) | धावा१ = [[मॉर्ने वॅन विक]] ४३^* (३५) | बळी१ = [[अनिल कुंबळे]] २/१६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १४३/५ (१९.५ षटके) | धावा२ = [[श्रीवत्स गोस्वामी]] ४३ (४६) | बळी२ = [[ब्रॅड हॉज]] ३/२९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392199.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[मार्क बेन्सन]] व [[टायरॉन विजेवर्दने]] | सामनावीर = [[मार्क बाउचर]] | पाऊस = }} {{anchor|match२०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० २९ एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = ११९/८ (२० षटके) | धावा१ = [[कुमार संघकारा]] ४५^* (४४) | बळी१ = [[लसिथ मलिंगा]] २/१२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या२ = ११६/७ (२० षटके) | धावा२ = [[जीन पॉल डूमिनी]] ५९ (६३) | बळी२ = [[युसुफ अब्दुल्ला]] २/१९ (४ षटके) | निकाल = {{Cr-IPL|kings}} ३ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392200.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[मार्क बेन्सन]] व [[सुरेश शास्त्री]] | सामनावीर = [[कुमार संघकारा]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match२१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ३० एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|decc|h}} | धावसंख्या१ = '''१४८/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[ड्वायने स्मिथ]] ४८ (२८) | बळी१ = [[डर्क नेन्स]] २/१६ (४ षटके) | संघ२ = {{ipl|delhi}} | धावसंख्या२ = '''१५०/४ (१८.४ षटके)''' | धावा२ = [[तिलकरत्ने दिलशान]] ५२* (४६) | बळी२ = [[शोहेब अहमद]] २/२० (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392201.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[गॅरी बाक्स्टर]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[डर्क नेन्स]] | पाऊस = }} {{anchor|match२२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २०:०० ३० एप्रिल २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = '''१६४/५ (२० षटके)''' | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ९८ (५५) | बळी१ = [[युसुफ पठाण]] २/१७ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja|h}} | धावसंख्या२ = '''१२६ (१९.३ षटके)''' | धावा२ = [[रॉबर्ट क्वीनी]] २८ (३१) | बळी२ = [[लक्ष्मीपती बालाजी]] ४/२१ (३.३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen|R}} ३८ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392202.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[गॅरी बाक्स्टर]] व [[रूडी कर्टझन]] | सामनावीर = [[सुरेश रैना]] | पाऊस = ''कामरान खान जखमी असल्यामुळे त्यानी फलंदाजी केली नाही त्यामुळे राजस्थान संघाचा डाव १२६/९ वर आटोपला.}} ---- {{anchor|match२३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख =१ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|h}} | धावसंख्या१ = १४८/६ (२० षटके) | धावा१ = [[जीन-पॉल डूमीनी]] ५२ (३७) | बळी१ = [[क्रिस गेल]] १/२१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = १३९/६ (२० षटके) | धावा२ = [[ब्रॅड हॉज]] ७३ (६०) | बळी२ = [[झहिर खान]] ३/३१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ९ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392203.html धावफलक] | स्थळ = [[बफेलो पार्क, ईस्ट लंडन|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | पंच = [[मराईस इरामुस]] व [[शवीर तारापुर]] | सामनावीर = [[जीन-पॉल डूमीनी]] | पाऊस = }} {{anchor|match२४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १ मे २००९ | संघ२ = {{ipl|kings|h}} | धावसंख्या२ = १३७/७ (२० षटके) | धावा२ = [[युवराज सिंग]] ५० (३४) | बळी२ = [[रॉएलॉफ वॅन डर मर्व|मर्व]] २/२२ (४ षटके) | संघ१ = {{ipl-rt|bang}} | धावसंख्या१ = १४५/९ (२० षटके) | धावा१ = [[रॉएलॉफ वॅन डर मर्व|मर्व]] ३५ (१९) | बळी१ = [[युसुफ अब्दुल्ला]] ४/३६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang }} ८ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392204.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा पार्क किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[एस रवी]] | सामनावीर = [[युवराज सिंग]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match२५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६:०० ०२ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|decc|h}} | धावसंख्या१ = १४१/५ (२० षटके) | धावा१ = [[तीरूमलसेट्टी सुमन]] ४१ (३५) | बळी१ = [[शेन हारवूड]] २/२५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = १४२/७ (१९.४ षटके) | धावा२ = [[ली कार्सल्डाईन]] ३९ (३२) | बळी२ = [[रूद्र प्रताप सिंग|आर पी]] २/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja }} ३ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392205.html धावफलक] | स्थळ = [[सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = [[सुधिर अस्नानी]] व [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[युसुफ पठाण]] | पाऊस = }} {{anchor|match२६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १६३ (२० षटके) | धावा१ = [[सुब्रमण्यम बद्रीनाथ]] ४५ (३४) | बळी१ = [[डर्क नेन्स]] २७/३ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi|h}} | धावसंख्या२ = १४५/८ (२० षटके) | धावा२ = [[दिनेश कार्तिक]] ५२ (३१) | बळी२ = [[शदब जकाती]] २४/४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} १८ धावांनी विजयी. | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392206.html धावफलक] | स्थळ = [[न्यू वाँडरर्स मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[संजय हजारे]] | सामनावीर = [[शदब जकाती]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match२७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ०३ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kings}} | धावसंख्या१ = १५४/४ (२० षटके) | धावा१ = [[ब्रॅड हॉज]] ७० (४३) | बळी१ = [[पियुश चावला]] २/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk|h}} | धावसंख्या२ = १५३/३ (२० षटके) | धावा२ = [[महेला जयवर्दने]] ५२ (४१) | बळी२ = [[इशांत शर्मा]] २/२७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392207३९२२०७.html धावफलक] | स्थळ = [[सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] | पंच = [[सुधिर असनानी]] व [[मार्क बेंसन]] | सामनावीर = [[महेला जयवर्दने]] | पाऊस = }} {{anchor|match२८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ०३ मे २००९ | संघ१ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या१ = १४९/४ (२० षटके) | धावा१ = [[सनथ जयसुर्या]] ५२ (४३) | बळी१ = [[दिलॉन दु प्रीझ]] ३/३२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = १५०/१ (१८.१ षटके) | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ६६* (५९) | बळी२ = [[झहिर खान]] २/१२ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang|R}} ९ गडी राखुन विजयी. | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392208.html धावफलक] | स्थळ = [[न्यू वॉन्डरर्स मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[विजेवर्दने]] | सामनावीर = [[जॉक कालिस]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match२९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ०४ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = १७८/३ (२० षटके) | धावा१ = [[महेंद्रसिंग धोनी]] ५८* (३७) | बळी१ = [[शोहेब मक्सुकी]] १/१४ (२ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = १०० (१४.४ षटके) | धावा२ = [[ड्वायने स्मिथ]] ४९ (२३) | बळी२ = [[शादाब जकाती]] ४/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ७८ धावांनी विजयी. | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392209.html धावफलक] | स्थळ = [[बफेलो पार्क, ईस्ट लंडन|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] | पंच = [[मराईस इरामुस]] व [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] | सामनावीर = [[महेंद्रसिंग धोनी]] | पाऊस = }} ---- {{anchor|match३०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|raja|h}} | धावसंख्या१ = २११/४ (२० षटके) | धावा१ = [[ग्रॅम स्मिथ]] ७७ (४४) | बळी१ = [[पियुश चावला]] २/३० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = १३३/८ (२० षटके) | धावा२ = [[युवराज सिंग]] ४८ (३७) | बळी२ = [[अमित सिंग]] ३/९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ७८ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392210.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[संजय हजारे]] व [[इयान हॉवेल]] | सामनावीर = [[ग्रॅम स्मिथ]] | पाऊस = }} {{anchor|match३१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ मे २००९ | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १५४/३ (२० षटके) | धावा१ = [[मॉर्ने वॅन विक]] ७४ (४८) | बळी१ = [[प्रदीप संगवान]] २/२९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi|h}} | धावसंख्या२ = १५७/१ (१९ षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ७१ (५७) | बळी२ = [[अजित आगरकर]] १/२४ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ९ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392211.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[गॅरी बाक्स्टर]] व [[इयान हॉवेल]] | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match३२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ मे २००९ २०:०० | संघ१ = {{Ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = १४५/६ (२० षटके) | धावा१ = [[Rohit Sharma]] ३८ (३६) | बळी१ = [[Dhawal Kulkarni]] १/२१ (४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|mumb}} | धावसंख्या२ = १२६/८ (२० षटके) | धावा२ = [[ज्याँ-पॉल डुमिनी]] ५२ (४८) | बळी२ = [[Rohit Sharma]] ४/६ (२ षटके) | निकाल= {{Ipl|decc}} won by १९ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392212.html धावफलक] | स्थळ = [[Supersport Park]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]] | पंच = [[मार्क बेन्सन|M. Benson]] and [[Kumar Dharmasena|K. Dharmasena]] | सामनावीर = [[Rohit Sharma]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match३३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ मे २००९ १६:०० | संघ१ = {{Ipl-rt |bang}} | धावसंख्या१ = १०५/१० (२० षटके) | धावा१ = [[रॉबिन उतप्पा]] १७ (२०) | बळी१ = [[Amit Singh]] ४/१९ (४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|raja}} | धावसंख्या२ = १०७/३ (१५ षटके) | धावा२ = [[Naman Ojha]] ५२* (३८) | बळी२ = [[जाक कॅलिस]] १/२० (४ षटके) | निकाल= {{Ipl|raja}} won by ७ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392213.html धावफलक] | स्थळ = [[Supersport Park]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]] | पंच = [[Krishna Hariharan|K. Hariharan]] and [[Daryl Harper|D. Harper]] | सामनावीर = [[Amit Singh]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match३४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ मे २००९ २०:०० | संघ१ = {{Ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १८५/३ (१८ षटके) | धावा१ = [[Matthew Hayden]] ८९ (५८) | बळी१ = [[पियुश चावला]] १/२८ (३ षटके) | संघ२ = {{Ipl|kings}} | धावसंख्या२ = १७३/३ (१८ षटके) | धावा२ = [[युवराजसिंग]] ५८* (३६) | बळी२ = [[Shadab Jakati]] १/२० (२ षटके) | निकाल= {{Ipl|chen}} won by १२ runs <small>[[Duckworth-Lewis method|D/L Method]]</small> | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392214.html धावफलक] | स्थळ = [[Supersport Park]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]] | पंच = [[Daryl Harper|D. Harper]] and [[Tyron Wijewardene|T.H. Wijewardene]] | सामनावीर = [[Matthew Hayden]] | पाऊस = Toss: Chennai Super Kings won the toss and chose to bat first. * ''पाऊस stopped play after ७.३ षटके and shortened the game to १८ षटके a side. }} ----{{anchor|match३५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ मे २००९ २०:०० | संघ१ = {{Ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = ११६/१० (२० षटके) | धावा१ = [[Dwayne Bravo]] ३५ (३०) | बळी१ = [[Rajat Bhatia]] ३/१५ (४ षटके) | संघ२ = {{Ipl|delhi}} | धावसंख्या२ = ११८/३ (१८.५ षटके) | धावा२ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डि व्हिलियर्स]] ५०* (३८) | बळी२ = [[JP Duminy]] १/१५ (४ षटके) | निकाल= {{Ipl|delhi}} won by ७ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392215.html धावफलक] | स्थळ = [[Buffalo Park]], [[East London, South Africa|East London]] | पंच = [[Marais Erasmus|M. Erasmus]] and [[Shavir Tarapore|S.K. Tarapore]] | सामनावीर = [[आशिष नेहरा]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match३६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''९ मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|decc|L}} | धावसंख्या१ = '''१६८/५ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Andrew Symonds]] ६०^* (३६) | बळी१ = [[Brett Lee]] १/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = '''१६९/७ (१९.५ षटके)''' | धावा२ = [[माहेला जयवर्दने]] ४३ (२८) | बळी२ = [[Rohit Sharma]] २/१२ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} won by ३ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392216.html धावफलक] | स्थळ = [[De Beers Diamond Oval]], [[Kimberley, Northern Cape|Kimberley]] | पंच = [[Gary Baxter|G. Baxter]] and [[Amiesh Saheba|A. Saheba]] | सामनावीर = [[माहेला जयवर्दने]] | पाऊस = '''Toss''' Kings XI Punjab won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match३७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''९ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|L}} | धावसंख्या१ = '''१४१/३ (१८.२ षटके)''' | धावा१ = [[Subramaniam Badrinath|S. Badrinath]] ५९^** (४१) | बळी१ = [[Siddharth Trivedi]] १/२३ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = '''१४०/७ (२० षटके)''' | धावा२ = [[ग्रेम स्मिथ]] ३० (३३b, २x४) | बळी२ = [[मुथिया मुरलीधरन]] २/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} won by ७ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392217.html धावफलक] | स्थळ = [[De Beers Diamond Oval]], [[Kimberley, Northern Cape|Kimberley]] | पंच = [[Gary Baxter|G. Baxter]] and [[Kumar Dharmasena|K. Dharmasena]] | सामनावीर = [[Subramaniam Badrinath|S. Badrinath]] | पाऊस ='''Toss''' Rajasthan Royals won the toss and elected to bat. }} ----{{anchor|match३८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१० मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|L}} | धावसंख्या१ = '''१५७/२ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Ajinkya Rahane]] ६२^* (४९) | बळी१ = [[Roelof van der Merwe]] १/१७ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = '''१४१/७ (२० षटके)''' | धावा२ = [[मार्क बाउचर]] ४८^* (३३) | बळी२ = [[Harbhajan Singh]] २/१५ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} won by १६ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392218.html धावफलक] | स्थळ = [[Sahara Oval St George's|St George's Park]], [[Port Elizabeth, Eastern Cape|Port Elizabeth]] | पंच = [[Billy Doctrove|B. Doctrove]] and [[Brian Jerling|B. Jerling]] | सामनावीर = [[ज्याँ-पॉल डुमिनी]] | पाऊस = '''Toss:''' Mumbai Indians won the toss and elected to bat first. }} ----{{anchor|match३९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१० मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|L}} | धावसंख्या१ = '''१२३/८ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Saurav Ganguly]] ४४ (४५) | बळी१ = [[Amit Mishra]] ३/१४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = '''१२५/३ (१७.१ षटके)''' | धावा२ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डि व्हिलियर्स]] ४० (३२) | बळी२ = [[इशांत शर्मा]] २/२३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} won by ७ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392219.html धावफलक] | स्थळ = [[New Wanderers स्टेडियम]], [[Johannesburg]] | पंच = [[Suresh Shastri|S.L. Shastri]] and [[Russell Tiffin|R. Tiffin]] | सामनावीर = [[Amit Mishra]] | पाऊस = '''Toss:''' Delhi Daredevils won the toss and elected to field first. }} ----{{anchor|match४०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''११ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|decc|L}} | धावसंख्या१ = '''१६६/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Dwayne Smith]] ४७ (३२) | बळी१ = [[Yusuf Pathan]] ३/३४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = '''११३ (१९.३ षटके)''' | धावा२ = [[Swapnil Asnodkar]] ४४ (३९) | बळी२ = [[Rohit Sharma]] ३/१२ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} won by ५३ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392220.html धावफलक] | स्थळ = [[De Beers Diamond Oval]], [[Kimberley, Northern Cape|Kimberley]] | पंच = [[Gary Baxter|G. Baxter]] and [[Kumar Dharmasena|K. Dharmasena]] | सामनावीर = [[Dwayne Smith]] | पाऊस = '''Toss:''' Deccan Chargers won the toss and elected to bat. }} ----{{anchor|match४१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१२ मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|bang|L}} | धावसंख्या१ = '''१७६/४ (१९.२ षटके)''' | धावा१ = [[रॉस टेलर]] ८१^* (३३) | बळी१ = [[Murali Kartik]] २/२८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = '''१७३/४ (२० षटके)''' | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ८४^* (६४) | बळी२ = [[Vinay Kumar]] २/३३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} won by ६ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392221.html धावफलक] | स्थळ = [[Supersport Park]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]] | पंच = [[Marais Erasmus|M. Erasmus]] and [[Sanjay Hazare|S.S. Hazare]] | सामनावीर = [[रॉस टेलर]] | पाऊस = '''Toss:''' Royal Challengers won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match४२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१२ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|L}} | धावसंख्या१ = '''१२२/२ (१६.२ षटके)''' | धावा१ = [[Dwayne Bravo]] ७०^* (५९) | बळी१ = [[Brett Lee]] १/२५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = '''११९/९ (२० षटके)''' | धावा२ = [[Sunny Sohal]] ४३ (२३) | बळी२ = [[JP Duminy]] २/१५ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} won by ८ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392222.html धावफलक] | स्थळ = [[Supersport Park]], [[Centurion, Gauteng|Centurion]] | पंच = \[[Sanjay Hazare|S.S. Hazare]] and [[Rudi Koertzen|R. Koertzen]] | सामनावीर = [[Harbhajan Singh]] | पाऊस = '''Toss:''' Kings IX Punjab won the toss and elected to bat. }} ----{{anchor|match४३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१३ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|L}} | धावसंख्या१ = '''१७३/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Dinesh Karthik]] ४४* (२३) | बळी१ = [[प्रज्ञान ओझा]] २/२६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = '''१६१ (१९.४ षटके)''' | धावा२ = [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ॲडम गिलक्रिस्ट]] ६४ (३३) | बळी२ = [[Rajat Bhatia]] ४/१५ (२.४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} won by १२ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392223.html धावफलक] | स्थळ = [[Kingsmead|Sahara Park Kingsmead]], [[Durban]] | पंच = [[Daryl Harper|D. Harper]] and [[Suresh Shastri|S.L. Shastri]] | सामनावीर = [[Rajat Bhatia]] | पाऊस = '''Toss:''' Deccan Chargers won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match४४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१४ मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|L}} <!-- before changing this order, please go back to the calendar. Bangalore is the home team so it should be listed first --> <!--That is not correct, cricketing scores should be in order of which ever teams bat first and in that order. Moreषटक, it does not make sense to call any of the South African स्थळs as home ground of any of the IPL teams' homes. If you still insist to show home ground matches, I suggest you clearly mark right below the 'धावफलक' link area (there is enough space) and indicate as home game of that particular team--> | धावसंख्या१ = '''१२९ (१९.४ षटके)''' | धावा१ = [[Matthew Hayden]] ६० (३८) | बळी१ = [[Anil Kumble]] २/१२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = '''१३२/८ (१९.४ षटके)''' | धावा२ = [[रॉस टेलर]] ४६ (५०) | बळी२ = [[जेकब ओराम]] २/१२ (१.४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} won by २ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392224.html धावफलक] | स्थळ = [[Kingsmead|Sahara Park Kingsmead]], [[Durban]] | पंच = [[Billy Doctrove|B. Doctrove]] and [[Daryl Harper|D. Harper]] | सामनावीर = [[रॉस टेलर]] | पाऊस = '''Toss:''' Chennai Super Kings won the toss and elected to bat }} ----{{anchor|match४५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१४ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|raja|L}} | धावसंख्या१ = '''१४५/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Rob Quiney]] ५१ (४०) | बळी१ = [[Sanath Jayasuriya]] २/३ (१ षटक) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या२ = '''१४३/१० (१९.५ षटके)''' | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ४० (३०) | बळी२ = [[Shane Warne]] ३/२४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} won by २ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392225.html धावफलक] | स्थळ = [[Kingsmead|Sahara Park Kingsmead]], [[Durban]] | पंच = [[Billy Doctrove|B. Doctrove]] and [[Daryl Harper|D. Harper]] | सामनावीर = [[Shane Warne]] | पाऊस = '''Toss:''' Rajasthan Royals won the toss and elected to bat }} ----{{anchor|match४६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१५ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|L}} | धावसंख्या१ = '''१२०/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Dinesh Karthik]] ३२ (२९) | बळी१ = [[Brett Lee]] ३/१५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = '''१२३/४ (१९.१ षटके)''' | धावा२ = [[कुमार संघकारा]] ४७ (४३) | बळी२ = [[फरवीझ महारूफ]] २/२९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|Kings}} won by ६ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392226.html धावफलक] | स्थळ = [[OUTsurance Oval]], [[Bloemfontein]] | पंच = [[Kumar Dharmasena|HDPK Dharmasena]] and [[Ian Howell|IL Howell]] | सामनावीर = [[Brett Lee]] | पाऊस = '''Toss:''' Kings XI Punjab won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match४७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१६ मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|L}} | धावसंख्या१ = '''१४७/५ (२० षटके)''' | धावा१ = [[JP Duminy]] ६२ (४०) | बळी१ = [[Suresh पाऊसa]] १/२२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = '''१५१/३ (१९.१ षटके)''' | धावा२ = [[Matthew Hayden]] ६० (५७) | बळी२ = [[Lasith Malinga]] १/१९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} won by ७ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392227.html धावफलक] | स्थळ = [[Sahara Oval St George's|St George's Park]], [[Port Elizabeth, Eastern Cape|Port Elizabeth]] | पंच = [[S.K. Tarapore]] and [[S. Taufel]] | सामनावीर = [[Matthew Hayden]] | पाऊस = '''Toss:''' Mumbai Indians won the toss and elected to bat. }} ----{{anchor|match४८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१६ मे २००९''' २०:०० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|L}} | धावसंख्या१ = '''१६०/५ (२० षटके)''' | धावा१ = [[Brad Hodge]] ४८ (४१) | बळी१ = [[Ryan Harris (cricketer)|Ryan Harris]] २/२० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = '''१६६/४ (२० षटके)''' | धावा२ = [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ॲडम गिलक्रिस्ट]] ४३ (३१) | बळी२ = [[Murali Karthik]] १/१२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} won by ६ wickets | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392228.html धावफलक] | स्थळ = [[New Wanderers स्टेडियम]], [[Johannesburg]] | पंच = [[S. Ravi]] and [[रूडी कर्टझन]] | सामनावीर = [[Rohit Sharma]] | पाऊस = '''Toss:''' Deccan Chargers won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match४९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१७ मे २००९''' १६:०० | संघ१ = {{ipl-rt|kings|L}} | धावसंख्या१ = '''१३४/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[कुमार संघकारा]] ५६ (४३) | बळी१ = [[RP Singh]] ३/२६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = '''१३३/८ (२० षटके)''' | धावा२ = [[Rohit Sharma]] ४२ (२६) | बळी२ = [[युवराजसिंग]] ३/१३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings|L}} won by १ run | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392229.html धावफलक] | स्थळ = [[New Wanderers स्टेडियम]], [[Johannesburg]] | पंच = [[S. Ravi]] and [[Russell Tiffin|R. Tiffin]] | सामनावीर = [[युवराजसिंग]] | पाऊस = '''Toss:''' Deccan Chargers won the toss and elected to field. }} ----{{anchor|match५०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१७ मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|L}} | धावसंख्या१ = '''१५०/३ (२० षटके)''' | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|एबी डी विलर्स]] ७९ (५५) | बळी१ = [[मुनाफ पटेल]] २/३९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = '''१३६/९ (२० षटके)''' | धावा२ = [[योहान बोथा]] ३७ (३१) | बळी२ = [[Amit Mishra]] ३/३३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} won by १४ runs | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392230.html धावफलक] | स्थळ = [[OUTsurance Oval]], [[Bloemfontein]] | पंच = [[Sanjay Hazare|S. S. Hazare]] and [[Ian Howell|I. Howell]] | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|ए.बी. डि व्हिलियर्स]] | पाऊस = '''Toss:''' Delhi Daredevils won the toss and elected to bat. }} ----{{anchor|match५१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१८ मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|chen|L}} | धावसंख्या१ = '''१८८/३ (२० षटके)''' | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ५२ (३७) | बळी१ = [[अशोक दिंडा]] १/२९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = '''१८९/३ (२० षटके)''' | धावा२ = [[ब्रँडम मॅकुलम]] ८१ (४८) | बळी२ = [[मुथिया मुरलीधरन]] १/१६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/current/match/392231.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[सायमन टॉफेल]] आणि [[रसेल टिफीन]] | सामनावीर = [[ब्रॅड हॉज]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''१९ मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|L}} | धावसंख्या१ = '''१३४/७ (२० षटके)''' | धावा१ = [[दिनेश कार्तिक]] ३१ (२९) | बळी१ = [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] ३/३० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = '''१३५/३ (१९ षटके)''' | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ५८* (५६) | बळी२ = [[योगेश नायर]] २/२० (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392232.html धावफलक] | स्थळ = [[न्यू वाँडरर्स मैदान]], [[जोहानसबर्ग]] | पंच = [[सुधिर असनानी]] आणि [[रसेल टिफीन]] | सामनावीर = [[जॉक कालिस]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''२० मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|raja|L}} | धावसंख्या१ = '''१०१/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[नमन ओझा]] २२ (१२) | बळी१ = [[चार्ल लँग्वेल्ड]] ३/१५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = '''१०२/६ (१९.३ षटके)''' | धावा२ = [[लक्ष्मी रतन शुक्ला]] ४८* (४६) | बळी२ = [[मुनाफ पटेल]] २/१४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ४ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392233.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[सायमन टॉफेल]] आणि [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[लक्ष्मी रतन शुक्ला]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''२० मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|chen|L}} | धावसंख्या१ = '''११६/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[पार्थिव पटेल]] ३२ (२३) | बळी१ = [[श्रीसंत]] २/२३ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = '''९२/८ (२० षटके)''' | धावा२ = [[लुक पोमर्सबाच]] २६ (३२) | बळी२ = [[मुथिया मुरलीधरन]] २/८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} २४ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392234.html धावफलक] | स्थळ = [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्समीड]], [[दर्बान]] | पंच = [[सायमन टॉफेल]] आणि [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[मुथिया मुरलीधरन]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''२१ मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|L}} | धावसंख्या१ = '''१६५/८ (२० षटके)''' | धावा१ = [[अजिंक्य रहाणे]] ५६ (४१) | बळी१ = [[डर्क नेन्स]] ३/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = '''१६६/६(१७.३ षटके)''' | धावा२ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ५० (२७) | बळी२ = [[हरभजनसिंग|हरभजन सिंग]] ४/१६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ४ गडी राखुन विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392235.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[इयान हॉवेल]] आणि [[एस रवी]] | सामनावीर = [[विरेंद्र सेहवाग]] | पाऊस = }} ----{{anchor|match५६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = '''२१ मे २००९''' | संघ१ = {{ipl-rt|bang|L}} | धावसंख्या१ = '''१७०/४ (२० षटके)''' | धावा१ = [[मनिष पांडे]] ११४* (७३) | बळी१ = [[प्रग्यान ओझा]] २/३२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = '''१५८/६ (२० षटके)''' | धावा२ = [[हर्षल गिब्स]] ६० (४३) | बळी२ = [[बालचंद्र अखिल]] २/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} १२ धावांनी विजयी | report = [http://content.cricinfo.com/ipl2009/engine/match/392236.html धावफलक] | स्थळ = [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरीयन]] | पंच = [[इयान हॉवेल]] आणि [[एस रवी]] | सामनावीर = [[मनिष पांडे]] | पाऊस = }} ==विक्रम== ===फलंदाजी=== ====सर्वात जास्त धावा==== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! डाव !! धावा !! चेंडू !! स्ट्राईक रेट !! सरासरी!! सर्वोच्च !! १०० !! ५० !! ४!! ६ |-align=left style="background:#FFAF66;" |{{flagicon|Australia}} '''[[मॅथ्यू हेडन]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ६ || ६ || '''२४६''' || १५३ || १६०.७८ || ४१.०० || ६५ || ० || २ || ३२ || ७ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[सुरेश रैना]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ६ || ६ || '''२३२''' || १६० || १४५.०० || ३८.६६ || ९८ || ० || १ || २० || ११ |-align=left |{{flagicon|Australia}} '''[[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलख्रिस्ट]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || ६ || '''२१०''' || १३५ || १५५.५५ || ३५.०० || ७१ || ० || १ || २३ || १३ |-align=left| | {{flagicon|India}} '''[[सचिन तेंडुलकर]]''' || {{Cr-IPL|mumb}} || ५ || ५ || '''१९८''' || १५७ || १२६.११ || ४९.५० || ६८ || ० || २ || १९ || ८ |-align=left| |{{flagicon|South Africa}} '''[[हर्शल गिब्स]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || ६ || '''१९१''' || १४७ || १२९.९३ || ४७.७५ || ६९* || ० || २ || १९ || ६ |-align=left |} {| class="wikitable" style="float:right; background:#FFAF66; font-size:75%" | स्पर्धेतील सर्वात जास्त धावा काढणारा फलंदाज मैदानावर ऑरेंज टोपी घालेले.<ref>{{स्रोत बातमी |title= Orange Cap to separate best from the rest |दुवा= http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Orange_Cap_to_separate_best_from_the_rest/articleshow/2980277.cms |प्रकाशक= The Times of India |date= 2008-04-24 |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-05-13 |archive-date= 2008-05-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080521025326/http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Orange_Cap_to_separate_best_from_the_rest/articleshow/2980277.cms |url-status= dead }}</ref> |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4801;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> {{clr}} ====सर्वोत्तम स्ट्राईक रेट==== :<small>Minimum 150 runs scored, minimum 7 innings played</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! डाव !! धावा !! चेंडू !! स्ट्राईक रेट !! सरासरी!! सर्वोच्च !! १०० !! ५० !! ४!! ६ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[युसुफ पठाण]]''' || {{Cr-IPL|raja}} || ६ || ६ || १६९ || १०५ || '''१६०.९५''' || ३३.८० || ६२* || ० || १ || १७ || १० |-align=left |{{flagicon|Australia}} '''[[मॅथ्यू हेडन]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ६ || ६ || २४६ || १५३ || '''१६०.७८''' || ४१.२० || ६५ || ० || २ || ३२ || ७ |-align=left |{{flagicon|Australia}} '''[[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलख्रिस्ट]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || ६ || २१० || १३५ || '''१५५.५५''' || ३५.०० || ७१ || ० || १ || २३ || १३ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[सुरेश रैना]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ६ || ६ || २३२ || १६० || '''१४५.००''' || ३८.६६ || ९८ || ० || १ || २० || ११ |-align=left |{{flagicon|South Africa}} '''[[ए.बी. डी व्हिलियर्स|एबी डी विलर्स]]''' || {{Cr-IPL|delhi}} || ६ || ५ || १८१ || १२७ || '''१४२.५१''' || ४५.२५ || १०५* || १ || १ || ११ || ७ |-align=left |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/highest_career_strike_rate.html?id=4801;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> ===गोलंदाजी=== ====सर्वात जास्त बळी==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! षटके !! बळी!! इकोनॉमी !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! सर्वोत्तम |-align=left style="background:#C894FF;" |{{flagicon|South Africa}} '''[[युसुफ अब्दुल्ला]]''' || {{Cr-IPL|kings}} || ६|| १९.० || '''१३''' || ७.६८ || ११.२३ || ८.७ || ४/३१ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[रूद्र प्रताप सिंग|आर.पी.]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || २१.४ || '''१२''' || ६.२७ || ११.३३ || १०.८ || ४/२२ |-align=left |{{flagicon|Sri Lanka}} '''[[लसिथ मलिंगा]]''' || {{Cr-IPL|mumb}} || ५ || १८.२ || '''११''' || ४.३६ || ७.२७ || १०.० || ३/११ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[अनिल कुंबळे]]''' || {{Cr-IPL|bang}} || ७ || २७.१ || '''१०''' || ५.५९ || १५.२० || १६.३ || ५/५ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[प्रग्यान ओझा]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || २२.० || '''१०''' || ५.६३ || १२.४० || १३.२ || ३/२१ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[लक्ष्मीपती बालाजी]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ५ || १६.२ || '''१०''' || ७.६५ || १२.५० || ९.८ || ४/२१ |-align=left |} {| class="wikitable" style="float:right; background:#C894FF; font-size:75%" | स्पर्धेतील सर्वात जास्त बळी घेणारा गोलंदाज मैदानावर जांभळी टोपी घालेले.<ref>{{स्रोत बातमी |title= After Orange, IPL now introduces Purple Cap |दुवा= http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Purple_Cap_introduced_in_IPL_/articleshow/3033819.cms |प्रकाशक= The Times of India |date= 2008-05-12 |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-05-13 |archive-date= 2008-05-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080521025557/http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Purple_Cap_introduced_in_IPL_/articleshow/3033819.cms |url-status= dead }}</ref> |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2009/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=4801;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> :<div style="font-size:75%">'''नोट''': समसमान बळी असल्यास इकोनॉमी ने गुणांकन ठरवण्यात येईल.</div> {{clr}} ====सर्वोत्तम इकोनॉमी==== :<small>Minimum 20 overs bowled</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! षटके !! इकोनॉमी !! बळी !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! सर्वोत्तम |-align=left |{{flagicon|Sri Lanka}} '''[[लसिथ मलिंगा]]''' || {{Cr-IPL|mumb}} || ५ || १८.२ || '''४.३६''' || ११ || ७.२७|| १०.० || ३/११ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[अनिल कुंबळे]]''' || {{Cr-IPL|bang}} || ७ || २७.१ || '''५.५९''' || १० || १५.२० || १६.३ || ५/५ |-align=left |{{flagicon|India}} '''[[प्रग्यान ओझा]]''' || {{Cr-IPL|decc}} || ६ || २२.० || '''५.६३''' || १० || १२.४० || १३.२ || ३/२१ |-align=left | {{flagicon|Sri Lanka}} '''[[मुथिया मुरलीधरन]]''' || {{Cr-IPL|chen}} || ५ || १९.० || '''५.७३''' || ५ || २१.८० || २२.८ || ३/११ |-align=left | {{flagicon|India}} '''[[हरभजनसिंग|हरभजन सिंग]]''' || {{Cr-IPL|mumb}} || ५ || १७.० || '''६.११''' || ३ || ३४.६६ || ३४.० || १/१५ |-align=left |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2009/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=4801;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय प्रीमियर लीग}} [[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील खेळ]] [[वर्ग:२००९ इंडियन प्रीमियर लीग]] gbf6e2jc7jhb5axvyihtaprvx7u80kj 0 62494 2711590 1155074 2026-09-23T14:33:39Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711590 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जोगबनी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[बिहार]] राज्यातील [[अरारिया जिल्हा|अरारिया जिल्ह्यातील]] एक सीमावर्ती नगर आणि [[नगर परिषद]] आहे.<ref>{{cite web | title = अररिया जिल्ह्यातील शहरांची माहिती | url = https://araria.nic.in/ | publisher = अररिया जिल्हा प्रशासन}}</ref> हे शहर भारत आणि [[नेपाळ]] देशांच्या आंतरराष्ट्रीय सीमेवर वसलेले असून ते भारत-नेपाळ व्यापाराचे एक महत्त्वाचे केंद्र आहे.<ref>{{cite web | title = जनगणना २०११: जोगबनी नगर परिषद माहिती | url = https://www.census2011.co.in/ | publisher = जनगणना २०११}}</ref> == सीमावर्ती स्थान आणि महत्त्व == जोगबनी शहराच्या अगदी जवळ नेपाळमधील [[मोरंग जिल्हा|मोरंग जिल्ह्यातील]] [[विराटनगर]] हे औद्योगिक शहर वसलेले आहे. जोगबनी सीमेवरून भारत आणि नेपाळदरम्यान मोठ्या प्रमाणावर वस्तू आणि प्रवाशांची वाहतूक होते. दोन देशांतील व्यापार अधिक सुलभ करण्यासाठी येथे एका एकात्मिक तपासणी नाक्याची उभारणी करण्यात आली आहे.<ref>{{cite web | title = भारत-नेपाळ सीमा व्यापार आणि एकात्मिक तपासणी नाका | url = https://www.mea.gov.in/ | publisher = परराष्ट्र मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> == वाहतूक == जोगबनी हे [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[ईशान्य सीमा रेल्वे]]च्या कटिहार विभागांतर्गत येणारे एक अंतिम [[रेल्वे स्थानक]] आहे. येथून [[कोलकाता]], [[दिल्ली]], [[सिलीगुडी]] आणि [[कटिहार]] यांसारख्या प्रमुख शहरांसाठी थेट रेल्वेसेवा उपलब्ध आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बिहारमधील शहरे]] [[वर्ग:अरारिया जिल्हा]] 9tbm37x4u2hiagj5a7a0wgkllg0r7kb 0 63492 2711702 2702817 2026-09-23T21:04:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711702 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} == पूर्वजीवन == हृषिकेश मुखर्जी यांचा जन्म ३० सप्टेंबर १९२२ रोजी [[कोलकाता]] येथे एका मध्यमवर्गीय बंगाली कुटुंबात झाला.<ref>{{cite news |title=हृषिकेश मुखर्जी यांचा जीवनप्रवास |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२०२६-०८-१६}}</ref> त्यांनी कोलकाता विद्यापीठातून [[रसायनशास्त्र|रसायनशास्त्रात]] पदवी प्राप्त केली आणि सुरुवातीच्या काळात काही काळ विज्ञान व गणिताचे अध्यापन केले.<ref>{{cite book |last=जैन |first=मधू |title=हिंदी सिनेमाचे सुवर्णयुग |publisher=प्रभात प्रकाशन |year=२००५}}</ref> तथापि, त्यांचा खरा ओढा चित्रपटसृष्टीकडे असल्याने त्यांनी कोलकात्याच्या न्यू थिएटर्समध्ये चित्रपट संपादन आणि लॅब तंत्रज्ञ म्हणून कामाला सुरुवात केली.<ref name="britannica">{{cite web |title=Hrishikesh Mukherjee Biography |url=https://www.britannica.com/ |publisher=[[इन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |access-date=२०२६-०८-१६}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये ते ज्येष्ठ दिग्दर्शक [[बिमल रॉय]] यांच्यासोबत [[मुंबई|मुंबईला]] आले, जिथे त्यांनी बिमल रॉय यांच्या [[दो बिघा जमीन (१९५३ चित्रपट)|दो बिघा जमीन]] आणि [[देवदास (१९५५ चित्रपट)|देवदास]] यांसारख्या प्रसिद्ध चित्रपटांचे सहाय्यक दिग्दर्शक आणि संपादक म्हणून काम केले.<ref name="britannica" /> == कारकीर्द == === निवडक चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |+ ऋषिकेश मुखर्जी यांचे महत्त्वपूर्ण चित्रपट ! वर्ष !! चित्रपटाचे नाव !! प्रमुख कलाकार !! नोंदी !! संदर्भ |- | १९५७ || [[मुसाफिर (१९५७ चित्रपट)|मुसाफिर]] || [[दिलीप कुमार]], [[किशोर कुमार]], सुचित्रा सेन || दिग्दर्शक म्हणून पहिला चित्रपट. || <ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0050734/ |title=Musafir (1957) - Hrishikesh Mukherjee's Debut |publisher=IMDb |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९५९ || [[अनाडी (चित्रपट)|अनाडी]] || [[राज कपूर]], [[नूतन]] || पहिला मोठा व्यावसायिक यशस्वी चित्रपट; ५ फिल्मफेर पुरस्कार. || <ref>{{Cite web |url=https://www.filmfare.com/features/classic-filmfare-anari-1959-158.html |title=Classic Filmfare: Anari (1959) |publisher=Filmfare |access-date=2026-03-03 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १९६० || [[अनुराधा (चित्रपट)|अनुराधा]] || [[बलराज सहानी]], लीला नायडू || समीक्षकांनी वाखाणलेला: राष्ट्रपती सुवर्णपदक (सर्वोत्कृष्ट चित्रपट). || <ref>{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/entertainment/hrishikesh-mukherjees-best-films-621584 |title=Best of Hrishikesh Mukherjee: Anuradha |publisher=NDTV |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९६६ || [[अनुपमा (१९६६ चित्रपट)|अनुपमा]] || [[धर्मेंद्र]], [[शर्मिला टागोर]] || मध्यमवर्गीय कौटुंबिक नातेसंबंधांवर आधारित महत्त्वाचा चित्रपट. || <ref>{{Cite web |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/anupama-1966/article21291883.ece |title=Anupama (1966) - A Masterpiece |publisher=The Hindu |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७१ || [[आनंद (चित्रपट)|आनंद]] || [[राजेश खन्ना]], [[अमिताभ बच्चन]] || सर्वकालीन महान चित्रपट: व्यावसायिक यश आणि समीक्षकांची पसंती. || <ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Anand-film-by-Mukherjee |title=Anand: Film by Hrishikesh Mukherjee |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७१ || [[गुड्डी]] || [[जया बच्चन]], [[उत्पल दत्त]] || जया बच्चन यांचा पदार्पणातील चित्रपट; प्रचंड यशस्वी. || <ref>{{Cite web |url=https://www.firstpost.com/entertainment/guddi-at-50-celebrating-the-film-that-introduced-jaya-bhaduri-10001231.html |title=Guddi at 50: Celebrating Hrishikesh Mukherjee's classic |publisher=Firstpost |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७३ || [[अभिमान (१९७३ चित्रपट)|अभिमान]] || [[अमिताभ बच्चन]], [[जया बच्चन]] || वैवाहिक जीवनातील अहंकारावर भाष्य करणारा यशस्वी चित्रपट. || <ref>{{Cite web |url=https://www.filmfare.com/features/45-years-of-abhiman-29658.html |title=45 Years of Abhimaan |publisher=Filmfare |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७५ || [[चुपके चुपके (१९७५ चित्रपट)|चुपके चुपके]] || [[धर्मेंद्र]], [[अमिताभ बच्चन]], [[शर्मिला टागोर]] || व्यावसायिक यशस्वी: हिंदी चित्रपटसृष्टीतील उत्कृष्ट निखळ विनोदी चित्रपट. || <ref>{{Cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/chupke-chupke-turns-46-interesting-facts-about-hrishikesh-mukherjees-comedy-3630284.html |title=Chupke Chupke turns 46 |publisher=News18 |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७९ || [[गोल माल (१९७९ चित्रपट)|गोल माल]] || [[अमोल पालेकर]], [[उत्पल दत्त]] || उत्कृष्ट पटकथा आणि विनोदासाठी आजही लोकप्रिय. || <ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/gol-maal-turns-40-amole-palekar-film-hrishikesh-mukherjee-1505963-2019-04-20 |title=Gol Maal turns 40 |publisher=India Today |access-date=2026-03-03 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १९८० || [[खूबसूरत (१९८० चित्रपट)|खूबसूरत]] || [[रेखा (अभिनेत्री)|रेखा]], राकेश रोशन || समीक्षकांची पसंती; रेखा यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार. || <ref>{{Cite web |url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/rekha-khubsoorat-hrishikesh-mukherjee |title=Why Khoobsurat is still relevant |publisher=Vogue India |access-date=2026-03-03 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १९९८ || [[झूठ बोले कौवा काटे]] || [[अनिल कपूर]], [[जुही चावला]] || दिग्दर्शक म्हणून शेवटचा प्रदर्शित झालेला चित्रपट. || <ref>{{Cite web |url=https://www.rediff.com/entertai/1998/dec/03jhoot.htm |title=Jhoot Bole Kauwa Kaate: Review |publisher=Rediff |access-date=2026-03-03}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" |+ ऋषिकेश मुखर्जी यांच्या दूरदर्शन मालिका ! वर्ष !! मालिकेचे नाव !! प्रमुख कलाकार !! नोंदी !! संदर्भ |- | १९८६ || हम हिंदुस्तानी || [[उत्पल दत्त]], [[ए. के. हंगल]], आलोक नाथ || कौटुंबिक आणि सामाजिक मूल्यांवर आधारित मालिका. || <ref>{{Cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1515234/ |title=Hum Hindustani (TV Series) |publisher=IMDb |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९९२ || तलाश || [[शफी इनामदार]], [[मृणाल कुलकर्णी]] || एक संवेदनक्षम सामाजिक कथा. || <ref>{{Cite web |url=https://www.nettv4u.com/about/hindi/tv-serials/talash |title=Talaash Hindi TV Serial |publisher=NetTV4u |access-date=2026-03-03 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १९९५ || धूप छांव || विविध कलाकार || मानवी स्वभावाचे विविध पैलू मांडणारी मालिका. || <ref>{{Cite web |url=https://www.cinestaan.com |title=Hrishikesh Mukherjee TV Shows |publisher=Cinestaan |access-date=2026-03-03 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead}}</ref> |- | १९९८ || रिश्ते || विविध कलाकार || नातेसंबंधांवर आधारित लघुकथांची मालिका. || <ref>{{Cite web |url=https://www.zee5.com |title=Rishtey TV Series on Zee |publisher=Zee5 |access-date=2026-03-03}}</ref> |} == पुरस्कार आणि सन्मान == मुखर्जी यांना त्यांच्या चित्रपटसृष्टीतील प्रदीर्घ आणि अमूल्य योगदानाबद्दल अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. === नागरी सन्मान === {| class="wikitable" ! वर्ष !! पुरस्कार !! देणारी संस्था/सरकार !! नोंदी |- | १९७२ || [[पद्मश्री]] || [[भारत सरकार]] || कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल. |- | १९९९ || [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] || भारत सरकार || भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वोच्च सन्मान.<ref>{{Cite web |url=[https://pib.gov.in](https://pib.gov.in) |title=Dadasaheb Phalke Award Winners |publisher=Press Information Bureau |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | २००१ || [[पद्मविभूषण]] || भारत सरकार || भारताचा दुसरा सर्वोच्च नागरी सन्मान.<ref>{{Cite web |url=[https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx](https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx) |title=Padma Awards Directory |publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=2026-03-03}}</ref> |} === निवक राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! पुरस्कार !! चित्रपट !! वर्ग |- | १९६० || सुवर्णपदक || [[अनुराधा (चित्रपट)|अनुराधा]] || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट<ref>{{Cite web |url=[https://www.dff.gov.in](https://www.google.com/search?q=https://www.dff.gov.in) |title=8th National Film Awards PDF |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2026-03-03}}</ref> |- | १९७१ || रौप्य पदक || [[आनंद (चित्रपट)|आनंद]] || सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट |- | १९७० || रौप्य पदक || [[सत्यकाम]] || सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट |- | १९६९ || रौप्य पदक || आशीर्वाद || सर्वोत्कृष्ट हिंदी चित्रपट |} === निवडक फिल्मफेर पुरस्कार === हृषिकेश मुखर्जी यांनी ९+ फिल्मफेर पुरस्कार जिंकले आहेत, त्यातील काही महत्त्वाचे खालीलप्रमाणे: * १९५६: सर्वोत्कृष्ट संकलन ([[नौकरी (१९७८ चित्रपट)|नौकरी]]) * १९५९: सर्वोत्कृष्ट संकलन ([[मधुमती]]) * १९७२: सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ([[आनंद (चित्रपट)|आनंद]]) * १९७२: सर्वोत्कृष्ट कथा (आनंद) * १९७२: सर्वोत्कृष्ट संकलन (आनंद) * १९८१: सर्वोत्कृष्ट चित्रपट ([[खूबसूरत (१९८० चित्रपट)|खूबसूरत]]) * १९९४: जीवनगौरव पुरस्कार (दक्षिण विभाग) {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मुखर्जी, हृषिकेश}} [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hz30jhan0nmyy7xpck7biszzd3mq4xu 0 63626 2711589 1268311 2026-09-23T14:30:19Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711589 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पॅटमॉस''' (ग्रीक: Πάτμος) हे [[ग्रीस]] देशाच्या [[एजियन समुद्र|एजियन समुद्रात]] वसलेले एक निसर्गरम्य [[बेट]] आणि ख्रिस्ती धर्मियांचे जागतिक स्तरावरील अत्यंत महत्त्वाचे [[तीर्थक्षेत्र]] आहे.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस - युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ | url = https://whc.unesco.org/en/list/942/ | publisher = युनेस्को}}</ref> हे बेट [[डॉडेकानीज]] बेटसमूहाचा एक भाग असून ते ग्रीक बेटांच्या उत्तरेकडील क्षेत्रात मोडते. == धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व == पॅटमॉस बेटाला ख्रिस्ती संप्रदायात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. [[बायबल]]च्या [[नवा करार]] या भागातील शेवटचे पुस्तक असलेल्या ''प्रकटीकरणाचे पुस्तक'' ([[बुक ऑफ रिव्हीलेशन]]) चे लेखक [[संत जॉन]] यांना [[रोमन साम्राज्य|रोमन सम्राटाच्या]] काळात या बेटावर हद्दपार करण्यात आले होते.<ref>{{cite book | title = ख्रिस्ती धर्माचा इतिहास आणि पॅटमॉस बेट | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> येथील ''प्रकटीकरणाची गुहा'' मध्ये राहूनच संत जॉन यांनी हे पवित्र ग्रंथ लिहिले असे मानले जाते. या गुहेच्या आणि [[संत जॉन मठ|संत जॉन मठाच्या]] ऐतिहासिक व आध्यात्मिक मूल्यामुळे [[इ.स. १९९९]] मध्ये [[युनेस्को|युनेस्कोने]] (UNESCO) पॅटमॉसच्या ऐतिहासिक केंद्राला (होरा), संत जॉनच्या मठाला आणि प्रकटीकरणाच्या गुहेला [[जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस बेटाचा इतिहास आणि संस्कृती | url = https://www.visitgreece.gr/islands/dodecanese/patmos/ | publisher = ग्रीस पर्यटन मंडळ}}</ref> == भूगोल आणि पर्यटन == पॅटमॉस बेटाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३४.०५ चौरस किलोमीटर असून येथील मुख्य वस्ती आणि राजधानी 'होरा' (Chora) येथे आहे, तर 'स्काला' (Skala) हे येथील मुख्य बंदर आहे. बेटावर अनेक प्राचीन चर्च, पांढऱ्या रंगाची पारंपारिक घरे आणि शांत समुद्रकिनारे आहेत. दरवर्षी जगभरातून हजारो ख्रिस्ती धर्मीय भाविक आणि पर्यटक या पवित्र भूमीला भेट देण्यासाठी येतात.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस बेट प्रवास आणि मार्गदर्शन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:ग्रीसची बेटे]] [[वर्ग:ख्रिश्चन तीर्थक्षेत्रे]] [[वर्ग:युनेस्को जागतिक वारसा स्थाने]] 3cwn2098f6i5nzskzocc01g2g1kbsj5 0 63777 2711668 2201840 2026-09-23T18:37:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711668 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|सुधीर शांताराम थत्ते|सुधीर (नि:संदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = सुधीर थत्ते | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_title = | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जानेवारी २८]], [[इ.स. १९५३]] | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = [[साहित्य]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारत|भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = विज्ञान [[कथा]], ललित, वैचारिक | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = एका शेवटाची सुरुवात, इये संगणकाचिये नगरी, हॅलो मी हॅम, विज्ञानकथा, गणितराज्यातील गंमतगोष्टी, नोबेलनगरीतील नवलस्वप्ने (१९९६ पासून दरवर्षी त्या-त्या वर्षीच्या नोबेलविजेत्या शोधांची ओळख कथारुपाने करून देणारे पुस्तक या मालिकेत प्रसिद्ध होते) | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = डोएशे-वेले (जर्मन टेलेव्हिजन)चा 'परमाणुपुराणम्' या विज्ञानकथेसाठी विशेष आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, दमाणी साहित्य पुरस्कार (एका शेवटाची सुरुवात करिता), बालकुमार साहित्य पुरस्कार (इये संगणकाचिये नगरी करिता), उत्कृष्ट वाङ्मयनिर्मितीसाठी महाराष्ट्र शासनाचे पुरस्कार (नोबेलनगरीतील नवलस्वप्ने या मालिकेतील पुस्तकांना ३ वेळा आणि विज्ञानकथा करिता) | वडील_नाव = शांताराम | आई_नाव = इंदुमती | पती_नाव = | पत्‍नी_नाव = नंदिनी | अपत्ये = चिंतन, चिन्मय | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''सुधीर थत्ते''' ([[जानेवारी २८]] [[इ.स. १९५३]] - हयात) हे [[मराठी भाषा|मराठी]] लेखक आहेत. ते मुंबईतील भाभा अणु संशोधन केंद्रात वैज्ञानिक म्हणून संशोधन करतात. == कारकीर्द == === प्रकाशित साहित्य === {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%"| नाव ! width="20%"| साहित्यप्रकार ! width="30%"| प्रकाशन ! width="20%"| प्रकाशन वर्ष (इ.स.) |- | एका शेवटाची सुरुवात || वैचारिक|| ग्रंथाली || १९९५ |- | नोबेलनगरीतील नवलस्वप्ने|| विज्ञान (बालवाङ्मय)|| ग्रंथाली || १९९६ पासून दरवर्षी |- | गणितराज्यातील गंमतगोष्टी|| गणित (बालवाङ्मय)|| ग्रंथाली || २००१ |- | हॅलो मी हॅम|| विज्ञानकादंबरी (बालवाङ्मय)|| श्रीविद्या || १९९४ |- | विज्ञानकथा|| विज्ञानकथा|| मनोविकास || २००३ |- | इये संगणकाचिये नगरी|| विज्ञानतंत्रज्ञान|| ज्योत्स्ना || १९९९ |} == पुरस्कार == * राजा केळकर वाङ्‌मय पुरस्कार (इ.स. २००२-२००३) (महाराष्ट्र शासन) - 'नोबेलनगरीतील नवलस्वप्ने' पुस्तकासाठी == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://thinkm.aadiventures.com/kala/%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E2%80%93-%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A7%E0%A5%80%E0%A4%B0-%E0%A4%A5%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%87 | title = ध्येयासक्त दांपत्य – नंदिनी-सुधीर थत्ते | प्रकाशक = थिंक महाराष्ट्र | भाषा = मराठी }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.sweden.se/eng/Home/Education/Research/Reading/A-Nobel-pursuit/ | title = स्वीडिश नोबेल प्राइझेस इन्स्पायर इंडियन चिल्ड्रेन | विदा संकेतस्थळ दुवा = https://web.archive.org/web/20100302023128/http://www.sweden.se/eng/Home/Education/Research/Reading/A-Nobel-pursuit/ | विदा दिनांक = 2010-03-02 | प्रकाशक = ऑफिशियल गेटवे टू स्वीडन | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2010-02-26 | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.outlookindia.com/article.aspx?226925 | title = सायन्स मेड ईझी: ऑन अ साय-हाय | प्रकाशक = आउटलुक इंडिया | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2010-02-26 | archive-date = 2010-10-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101024204819/http://outlookindia.com/article.aspx?226925 | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ| दुवा = http://timesofindia.indiatimes.com/city/bombay-times/All-for-a-Nobel-cause/articleshow/528267028.cms | title = ऑल फॉर अ नोबेल कॉझ | प्रकाशक = टाइम्स ऑफ इंडिया | भाषा = इंग्लिश }} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:थत्ते,सुधीर}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] 23qjmcs22h0ehu79bv80ejuz6i95agf 0 65637 2711751 2106424 2026-09-23T23:32:47Z अभय नातू 206 माहिती 2711751 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|शिरसी}} '''शिरषी''' किंवा '''सिरिषा''' (शास्त्रीय नाव: ''शिरषी''/''सिरिषा'' - ''Albizia lebbeck'') ही एक [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] औषधी वनस्पती आणि [[औषध]] आहे.<ref>{{cite web | title = भारतीय औषधी वनस्पती आणि आयुर्वेद | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> आयुर्वेदातील प्राचीन ग्रंथांमध्ये या वनस्पतीला प्रामुख्याने ''विषघ्न'' (विषारी घटकांचा प्रभाव कमी करणारी) आणि त्वचाविकार नाशक म्हणून स्थान दिले गेले आहे.<ref>{{cite book | title = चरकसंहिता सूत्रस्थान | publisher = चौखंबा संस्कृत मालिका}}</ref> == औषधी गुणधर्म आणि उपयोग == आयुर्वेदानुसार शिरषी वनस्पतीचे मूळ, साल, पाने, फुले आणि बिया या सर्व भागांचा वापर विविध आजारांवर उपचारासाठी केला जातो: * '''विषनाशक गुणधर्म''': कीटकदंश, सर्पदंश किंवा शरीरातील इतर प्रकारच्या विषारी द्रव्यांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी शिरषीचा वापर पारंपरिक काळापासून केला जातो. * '''श्वसनविकार''': [[दमा]] (अस्थमा), खोकला आणि [[ॲलर्जी]]मुळे होणाऱ्या श्वसनाच्या त्रासांवर हे एक प्रभावी औषध मानले जाते. * '''त्वचारोग''': खाज, [[सोरायसिस]] आणि विविध प्रकारचे त्वचाविकार दूर करण्यासाठी शिरषीच्या सालीचा व पानांचा लेप किंवा काढा वापरला जातो.<ref>{{cite book | title = द्रव्यगुण विज्ञान | author = शर्मा प्रियव्रत | publisher = चौखंबा ओरिएंटालिया}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:आयुर्वेद]] m20unbdryen2v0lb2qck4fyczc2mw10 2711752 2711751 2026-09-23T23:33:25Z अभय नातू 206 साचा 2711752 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{गल्लत|शिरसी}} '''शिरषी''' किंवा '''सिरिषा''' (शास्त्रीय नाव: ''शिरषी''/''सिरिषा'' - ''Albizia lebbeck'') ही एक [[आयुर्वेद|आयुर्वेदिक]] औषधी वनस्पती आणि [[औषध]] आहे.<ref>{{cite web | title = भारतीय औषधी वनस्पती आणि आयुर्वेद | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> आयुर्वेदातील प्राचीन ग्रंथांमध्ये या वनस्पतीला प्रामुख्याने ''विषघ्न'' (विषारी घटकांचा प्रभाव कमी करणारी) आणि त्वचाविकार नाशक म्हणून स्थान दिले गेले आहे.<ref>{{cite book | title = चरकसंहिता सूत्रस्थान | publisher = चौखंबा संस्कृत मालिका}}</ref> == औषधी गुणधर्म आणि उपयोग == आयुर्वेदानुसार शिरषी वनस्पतीचे मूळ, साल, पाने, फुले आणि बिया या सर्व भागांचा वापर विविध आजारांवर उपचारासाठी केला जातो: * '''विषनाशक गुणधर्म''': कीटकदंश, सर्पदंश किंवा शरीरातील इतर प्रकारच्या विषारी द्रव्यांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी शिरषीचा वापर पारंपरिक काळापासून केला जातो. * '''श्वसनविकार''': [[दमा]] (अस्थमा), खोकला आणि [[ॲलर्जी]]मुळे होणाऱ्या श्वसनाच्या त्रासांवर हे एक प्रभावी औषध मानले जाते. * '''त्वचारोग''': खाज, [[सोरायसिस]] आणि विविध प्रकारचे त्वचाविकार दूर करण्यासाठी शिरषीच्या सालीचा व पानांचा लेप किंवा काढा वापरला जातो.<ref>{{cite book | title = द्रव्यगुण विज्ञान | author = शर्मा प्रियव्रत | publisher = चौखंबा ओरिएंटालिया}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] [[वर्ग:आयुर्वेद]] 2tmy8sezkg3bt1ymzwy1ub8m18tp4th 0 66610 2711563 2703304 2026-09-23T12:48:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711563 wikitext text/x-wiki [[File:Kamaveer Shankarrao Kale.jpg|thumb|शंकरराव काळे]] '''शंकरराव देवराम काळे''' (१९२१-२०१२) हे एक भारतीय राजकारणी होते. ते महाराष्ट्रातील [[अहिल्यानगर जिल्हा|अहमदनगर जिल्ह्यातील]] सहकार चळवळीतील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व होते. १९७२ ते १९८० पर्यंत ते महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य. ते तत्कालीन महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[शरद पवार]] यांच्या मंत्रिमंडळात राज्यमंत्री होते. १९९१ ते १९९६ पर्यंत त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेससाठी]] कोपरगाव लोकसभा मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/congress-leader-shankarrao-kale-dead/780088|title=Congress Leader Shankarrao Kale Dead|date=6 November 2016|work=Outlook|accessdate=2025-06-20|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324123807/https://www.outlookindia.com/newswire/story/congress-leader-shankarrao-kale-dead/780088|url-status=dead}}</ref> त्यांनी शेतकरी आणि कामगारांच्या कल्याणासाठी काम केले. गणपतराव औताडे यांनी १९५३ मध्ये कोळपेवाडी, [[अहिल्यानगर|अहमदनगर]] जिल्हा, [[महाराष्ट्र]] येथे कोपरगाव सहकारी साखर कारखाना लिमिटेडची स्थापना केली. काळे हे संस्थापक संचालक मंडळांपैकी एक होते. त्यांनी [[अहिल्यानगर|अहमदनगर]] जिल्हा आणि [[महाराष्ट्र]] राज्यातही सहकारी चळवळीला शिखरावर नेले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.karmaveerkalesugar/|title=Founder Karmaveer Shankarrao Kale Sahakari Sakhar Karkhana}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ५ नोव्हेंबर २०१२ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/maharashtra/congress-leader-shankarrao-kale-passes-away_809615.html|title=Congress leader Shankarrao Kale passes away|website=Zee News|language=en|access-date=2025-05-06}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * आमदार आशुतोष काळे [https://www.ashutoshkale.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710184305/http://ashutoshkale.com/ |date=2025-07-10 }} * कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना [https://www.karmaveerkalesugar.com] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्ह्यातील लोक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] nfo4lmep41p4lyw1mghxg8nt48ltr1n 0 72536 2711582 2632010 2026-09-23T14:18:40Z अभय नातू 206 माहिती 2711582 wikitext text/x-wiki '''सूरबहार''' (किंवा '''सुरबहार''') हे [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|भारतीय अभिजात संगीतात]] वापरले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्राचीन [[तंतुवाद्य]] आहे.<ref>{{cite web | title = सूरबहार वादनाची परंपरा आणि इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> रचना आणि स्वरूपाच्या दृष्टीने हे वाद्य [[सितार]] वाद्यासारखे दिसणारे परंतु आकाराने त्यापेक्षा मोठे आणि खोल, गंभीर आवाजाचे वाद्य आहे. याला अनेकदा 'बास सितार' (Bass Sitar) असेही संबोधले जाते.<ref>{{cite book | title = भारतीय संगीतातील वाद्ये | author = देवधर बी. आर. | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट, इंडिया}}</ref> == इतिहास आणि बनावट == सूरबहार वाद्याचा शोध [[इ.स. १९ वे शतक|१९ व्या शतकाच्या]] उत्तरार्धात लागला असे मानले जाते. या वाद्याच्या निर्मितीचे श्रेय प्रसिद्ध [[इमादादखानी घराणे|इमादादखानी घराण्याचे]] संस्थापक [[उस्ताद साहाबदाद खान]] आणि [[उस्ताद इम्रत खान|उस्ताद इम्रत खान]] यांच्या पूर्वजांकडे जाते, ज्यांनी [[ध्रुपद]] आणि [[धमार]] गायकीतील आलपी आणि मींड स्पष्टपणे व्यक्त करण्यासाठी सितारमध्ये बदल करून हे वाद्य विकसित केले.<ref>{{cite book | title = हिंदुस्तानी संगीताचा इतिहास | author = राजा छत्रपती | publisher = मौज प्रकाशन}}</ref> सूरबहारची लाकडी दांडी रुंद असते आणि त्याचा भोपळा (तुंबा) आकाराने मोठा असतो. या वाद्यावर धातूच्या जाड तारा वापरल्या जातात, ज्यामुळे अत्यंत सखोल, गंभीर आणि दीर्घकाळ टिकणारा नाद (ध्वनी) निर्माण होतो. == वादन पद्धती आणि महत्त्व == हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात विशेषतः आलप, जोड आणि झाला वाजवण्यासाठी सूरबहार वाद्याचा वापर प्राधान्याने केला जातो. ध्रुपद शैलीतील गांभीर्य आणि बारकावे दाखवण्यासाठी हे वाद्य अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. [[उस्ताद अन्नपूर्णा देवी]], [[उस्ताद इम्रत खान]], [[पं. पुष्कराज जोशी]] आणि [[उस्ताद शुजात खान]] यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी सूरबहार वादनात मोठे योगदान दिले आहे.<ref>{{cite web | title = भारतीय संगीतातील श्रेष्ठ सूरबहार वादक | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = संगीत नाटक अकादमी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदुस्तानी संगीत}} [[वर्ग:तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी संगीत]] 8ejaa995i4lm8l91yt2mf3cn2fqtlhy 2711583 2711582 2026-09-23T14:19:50Z अभय नातू 206 शुद्धलेखन 2711583 wikitext text/x-wiki '''सूरबहार''' (किंवा '''सुरबहार''') हे [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|भारतीय अभिजात संगीतात]] वापरले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्राचीन [[तंतुवाद्य]] आहे.<ref>{{cite web | title = सूरबहार वादनाची परंपरा आणि इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> रचना आणि स्वरूपाच्या दृष्टीने हे वाद्य [[सितार]] वाद्यासारखे दिसणारे परंतु आकाराने त्यापेक्षा मोठे आणि खोल, गंभीर आवाजाचे वाद्य आहे. याला अनेकदा ''बेस सितार'' असेही संबोधले जाते.<ref>{{cite book | title = भारतीय संगीतातील वाद्ये | author = देवधर बी. आर. | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट, इंडिया}}</ref> == इतिहास आणि बनावट == सूरबहार वाद्याचा शोध [[इ.स. १९ वे शतक|१९ व्या शतकाच्या]] उत्तरार्धात लागला असे मानले जाते. या वाद्याच्या निर्मितीचे श्रेय प्रसिद्ध [[इमादादखानी घराणे|इमादादखानी घराण्याचे]] संस्थापक [[उस्ताद साहाबदाद खान]] आणि [[उस्ताद इम्रत खान|उस्ताद इम्रत खान]] यांच्या पूर्वजांकडे जाते, ज्यांनी [[ध्रुपद]] आणि [[धमार]] गायकीतील आलपी आणि मींड स्पष्टपणे व्यक्त करण्यासाठी सितारमध्ये बदल करून हे वाद्य विकसित केले.<ref>{{cite book | title = हिंदुस्तानी संगीताचा इतिहास | author = राजा छत्रपती | publisher = मौज प्रकाशन}}</ref> सूरबहारची लाकडी दांडी रुंद असते आणि त्याचा भोपळा (तुंबा) आकाराने मोठा असतो. या वाद्यावर धातूच्या जाड तारा वापरल्या जातात, ज्यामुळे अत्यंत सखोल, गंभीर आणि दीर्घकाळ टिकणारा नाद (ध्वनी) निर्माण होतो. == वादन पद्धती आणि महत्त्व == हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात विशेषतः आलप, जोड आणि झाला वाजवण्यासाठी सूरबहार वाद्याचा वापर प्राधान्याने केला जातो. ध्रुपद शैलीतील गांभीर्य आणि बारकावे दाखवण्यासाठी हे वाद्य अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. [[उस्ताद अन्नपूर्णा देवी]], [[उस्ताद इम्रत खान]], [[पं. पुष्कराज जोशी]] आणि [[उस्ताद शुजात खान]] यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी सूरबहार वादनात मोठे योगदान दिले आहे.<ref>{{cite web | title = भारतीय संगीतातील श्रेष्ठ सूरबहार वादक | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = संगीत नाटक अकादमी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदुस्तानी संगीत}} [[वर्ग:तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी संगीत]] ckr9x2h0m38qnmwa8tux1wnj018hv9h 2711670 2711583 2026-09-23T19:20:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711670 wikitext text/x-wiki '''सूरबहार''' (किंवा '''सुरबहार''') हे [[भारतीय शास्त्रीय संगीत|भारतीय अभिजात संगीतात]] वापरले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि प्राचीन [[तंतुवाद्य]] आहे.<ref>{{cite web | title = सूरबहार वादनाची परंपरा आणि इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> रचना आणि स्वरूपाच्या दृष्टीने हे वाद्य [[सितार]] वाद्यासारखे दिसणारे परंतु आकाराने त्यापेक्षा मोठे आणि खोल, गंभीर आवाजाचे वाद्य आहे. याला अनेकदा ''बेस सितार'' असेही संबोधले जाते.<ref>{{cite book | title = भारतीय संगीतातील वाद्ये | author = देवधर बी. आर. | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट, इंडिया}}</ref> == इतिहास आणि बनावट == सूरबहार वाद्याचा शोध [[इ.स. १९ वे शतक|१९ व्या शतकाच्या]] उत्तरार्धात लागला असे मानले जाते. या वाद्याच्या निर्मितीचे श्रेय प्रसिद्ध [[इमादादखानी घराणे|इमादादखानी घराण्याचे]] संस्थापक [[उस्ताद साहाबदाद खान]] आणि [[उस्ताद इम्रत खान|उस्ताद इम्रत खान]] यांच्या पूर्वजांकडे जाते, ज्यांनी [[ध्रुपद]] आणि [[धमार]] गायकीतील आलपी आणि मींड स्पष्टपणे व्यक्त करण्यासाठी सितारमध्ये बदल करून हे वाद्य विकसित केले.<ref>{{cite book | title = हिंदुस्तानी संगीताचा इतिहास | author = राजा छत्रपती | publisher = मौज प्रकाशन}}</ref> सूरबहारची लाकडी दांडी रुंद असते आणि त्याचा भोपळा (तुंबा) आकाराने मोठा असतो. या वाद्यावर धातूच्या जाड तारा वापरल्या जातात, ज्यामुळे अत्यंत सखोल, गंभीर आणि दीर्घकाळ टिकणारा नाद (ध्वनी) निर्माण होतो. == वादन पद्धती आणि महत्त्व == हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात विशेषतः आलप, जोड आणि झाला वाजवण्यासाठी सूरबहार वाद्याचा वापर प्राधान्याने केला जातो. ध्रुपद शैलीतील गांभीर्य आणि बारकावे दाखवण्यासाठी हे वाद्य अत्यंत उपयुक्त मानले जाते. [[उस्ताद अन्नपूर्णा देवी]], [[उस्ताद इम्रत खान]], [[पं. पुष्कराज जोशी]] आणि [[उस्ताद शुजात खान]] यांसारख्या दिग्गज कलाकारांनी सूरबहार वादनात मोठे योगदान दिले आहे.<ref>{{cite web | title = भारतीय संगीतातील श्रेष्ठ सूरबहार वादक | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = संगीत नाटक अकादमी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदुस्तानी संगीत}} [[वर्ग:तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय तंतुवाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय शास्त्रीय संगीत]] [[वर्ग:हिंदुस्तानी संगीत]] de4s5pmdkubw3klbt24gnjk7qmf9i39 0 73176 2711646 2641225 2026-09-23T17:40:52Z ~2026-51262-41 187738 /* */ 2711646 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{Databox}} A '''business proposal''' is a written offer from a seller to a prospective{{मराठी शब्द सुचवा}} buyer. Business proposals are often a key step in the complex sales process—i.e., whenever a buyer considers more than price in a purchase.<ref name=Newman>Newman, Larry. Shipley Associates Proposal Guide, ([http://www.shipleywins.com/myaccount-products.php Proposal Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081111033643/https://www.shipleywins.com/myaccount-products.php |date=2008-11-11 }})</ref> ==आढावा Overview== There are three distinct categories of business proposals: formally solicited, informally solicited, and unsolicited. Solicited proposals are written in response to published requirements, contained in a Request for Proposal (RFP), Request for Quotation (RFQ), or an Invitation for Bids (IFB). RFPs provide detailed specifications of what the customers wants to buy and sometimes include directions for preparing the proposal, as well as evaluation criteria the customer will use to evaluate offers. Customers issue RFPs when their needs cannot be met with generally available products or services. Proposals in response to RFPs are seldom less than 10 pages and sometimes reach 1,000's of pages, without cost data.<ref name=Newman/> Customers issue RFQs when they want to buy large amounts of a commodity and price is not the only issue—for example, when availability or delivering or service are considerations. RFQs can be very detailed, so proposals written to RFQs can be lengthy but generally much shorter than an RFP-proposal.<ref name=Newman/> RFQ proposals consist primarily of cost data, with small narratives addressing customer issues, such as quality control. Customers issue IFBs when they are buying some service, such as construction. The requirements are detailed, but the primary consideration is price. For example, a customer provides architectural blueprints for contractors to bid on. These proposals can be lengthy but most of the length comes from cost-estimating data and detailed schedules.<ref name=Newman/> Sometimes before a customer issues an RFP or RFQ or IFB, the customer will issue a Request for Information (RFI). The purpose of the RFI is to gain "marketing intelligence" about what products, services, and vendors are available. RFIs are used to shape final RFPs, RFQs, and IFBs, so potential vendors take great care in responding to these requests, hoping to shape the eventual formal solicitation toward their products or services.<ref name=Newman/> Informally solicited proposals are typically the result of conversations held between a vendor and a prospective customer. The customer is interested enough in a product or service to ask for a proposal. Typically, the customer does not ask for competing proposals from other vendors. This type of proposal is known as a sole-source proposal. There are no formal requirements to respond to, just the information gleaned from customer meetings. These proposals are typically less than 25-pages, with many less than 5 pages.<ref name=Newman/> Unsolicited proposals are marketing brochures. They are always generic, with no direct connection between customer needs or specified requirements. Vendors use them to introduce a product or service to a prospective customer. They are often used as "leave-behinds" at the end of initial meetings with customers or "give-aways" at trade shows or other public meetings. They are not designed to close a sale, just introduce the possibility of a sale.<ref>Khalsa,Mahan. Franklin Covey, [http://www.franklincovey.com/saletraininggroup.php-Let's Get Real]</ref> A proposal puts the buyer's requirements in a context that favors the sellers products and services, and educates the buyer about the capabilities of the seller in satisfying their needs. A successful proposal results in a sale, where both parties get what they want, a win-win situation.<ref name=Ricci>Ricci, Laura; (1996-2007), The Magic of Winning Proposals (publisher R³) ISBN 0-9657399-1-0.</ref> The professional organization devoted to the advancement of the art and science of proposal development is The Association of Proposal Management Professionals.<ref>[http://www.apmp.org Association of Proposal Management Professionals]</ref> == Components of A Formally Solicited Proposal== #Requirements Matrix, which matches customer requirements with the paragraph and page numbers of where those requirements are addressed in the proposal #Executive Summary, which outlines the primary benefits of the vendors's solutions to the customer's requirements #Technical Volume, which demonstrates how each requirement will be met #Management Volume, which describes how the program will be managed #Cost Volume, which provides all costing data, as well as implementation plans and schedules<ref name=Newman/> == Components of An Informally Solicited Business Proposal == # A description of the seller's capabilities or products # A discussion of key issues # A description of the buyer's specifications and how they will be met # The cost of the offering # A schedule for delivery of the products or services # Proof of prior experience i.e. Testimonials from previous customers, Descriptions of previous projects<ref name=Ricci/> == हेसुद्धा पहा == * [[Bidding]] * [[Call for bids]] * [[Construction bidding]] * [[E-procurement]] * [[Procurement]] * [[Presales]] == लेखात प्रयूक्त संज्ञा == ===शब्दाचा विशेष संदर्भ/अर्थ छटा=== {| class="wikitable" |- |प्रयूक्त शब्द || विशेष संदर्भ/अर्थ छटा |- | 3 || 4 |} ==इंग्रजी मराठी <!--विकि--> संज्ञा== {| class="wikitable" |- | इंग्रजी || मराठी |- | seller || मराठी |- | buyer || मराठी |- | sales process || मराठी |- | prospective buyer || मराठी |- | formally solicited || मराठी |- |informally solicited || मराठी |- | unsolicited || मराठी |- | Request for Proposal (RFP), || मराठी |- | Request for Quotation (RFQ), || मराठी |- | or an Invitation for Bids (IFB).|| मराठी |- | evaluation criteria|| मराठी |- | marketing intelligence || मराठी |- | vendors || मराठी |- |brochures || मराठी |- | leave-behinds" || मराठी |- | give-aways|| मराठी |- |close a sale || मराठी |- | Requirements Matrix || मराठी |- |Executive Summary || मराठी |- | Technical Volume || मराठी |- | Management Volume|| मराठी |- | Cost Volume,|| मराठी |- | products || मराठी |- | services || मराठी |- | Testimonials || मराठी |- | Descriptions || मराठी |- | Bidding || मराठी |- |Call for bids || मराठी |- | Construction bidding || मराठी |- |E-procurement|| मराठी |- | Procurement || मराठी |- |Presales || मराठी |} == संदर्भ == ===उद्धृत संदर्भ === {{संदर्भयादी}} ===इतर संदर्भ=== * {{स्रोत पुस्तक | लेखक= Baugh, L. Sue; Hamper, Robert J.; | title=Handbook For Writing Proposals | प्रकाशक=McGraw-Hill | वर्ष=1995 | आयएसबीएन=0-8442-3274-2}} * {{स्रोत पुस्तक | लेखक=Holtz, Herman; | title=Proven Proposal Strategies To Win More Business | प्रकाशक=Dearborn Trade, a Kaplan Professional Company | वर्ष=1998 | आयएसबीएन=1-57410-088-2}} * {{स्रोत पुस्तक | लेखक= Reeds, Kitta; | title=The Zen of Proposal Writing: An Expert's Stress-Free Path to Winning Proposals | प्रकाशक=Three Rivers Press | वर्ष=2002 | आयएसबीएन=0-609-80649-1}} * [http://www.1ricci.com/news/magic/welcome.html Ricci, Laura; (1996-2007), The Magic of Winning Proposals (publisher R³)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208061239/http://www.1ricci.com/news/magic/welcome.html |date=2011-02-08 }} ISBN 0-9657399-1-0. * Riley, Patrick G.; (2002), ''The One Page Proposal: How to Get Your Business Pitch onto One Persuasive Page'' (New York: HarperCollins) ISBN 978-0060988609. * {{संकेतस्थळ स्रोत | title=Capture. Deliver. Excel. - Applying the Principles of Business Writing | कृती=Ilja van Roon | दुवा=http://www.capturedeliverexcel.com/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 7, 2006 | archive-date=2010-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100212092046/http://www.capturedeliverexcel.com/ | url-status=dead }} {{व्यवसाय-विस्तार}} [[वर्ग:विक्री]] [[वर्ग:विपणन]] 8gp9ye6ud3wv0yi2t45mavr048v20od 2711647 2711646 2026-09-23T17:41:12Z ~2026-51262-41 187738 2711647 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} A '''business proposal''' is a written offer from a seller to a prospective{{मराठी शब्द सुचवा}} buyer. Business proposals are often a key step in the complex sales process—i.e., whenever a buyer considers more than price in a purchase.<ref name=Newman>Newman, Larry. Shipley Associates Proposal Guide, ([http://www.shipleywins.com/myaccount-products.php Proposal Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081111033643/https://www.shipleywins.com/myaccount-products.php |date=2008-11-11 }})</ref> ==आढावा Overview== There are three distinct categories of business proposals: formally solicited, informally solicited, and unsolicited. Solicited proposals are written in response to published requirements, contained in a Request for Proposal (RFP), Request for Quotation (RFQ), or an Invitation for Bids (IFB). RFPs provide detailed specifications of what the customers wants to buy and sometimes include directions for preparing the proposal, as well as evaluation criteria the customer will use to evaluate offers. Customers issue RFPs when their needs cannot be met with generally available products or services. Proposals in response to RFPs are seldom less than 10 pages and sometimes reach 1,000's of pages, without cost data.<ref name=Newman/> Customers issue RFQs when they want to buy large amounts of a commodity and price is not the only issue—for example, when availability or delivering or service are considerations. RFQs can be very detailed, so proposals written to RFQs can be lengthy but generally much shorter than an RFP-proposal.<ref name=Newman/> RFQ proposals consist primarily of cost data, with small narratives addressing customer issues, such as quality control. Customers issue IFBs when they are buying some service, such as construction. The requirements are detailed, but the primary consideration is price. For example, a customer provides architectural blueprints for contractors to bid on. These proposals can be lengthy but most of the length comes from cost-estimating data and detailed schedules.<ref name=Newman/> Sometimes before a customer issues an RFP or RFQ or IFB, the customer will issue a Request for Information (RFI). The purpose of the RFI is to gain "marketing intelligence" about what products, services, and vendors are available. RFIs are used to shape final RFPs, RFQs, and IFBs, so potential vendors take great care in responding to these requests, hoping to shape the eventual formal solicitation toward their products or services.<ref name=Newman/> Informally solicited proposals are typically the result of conversations held between a vendor and a prospective customer. The customer is interested enough in a product or service to ask for a proposal. Typically, the customer does not ask for competing proposals from other vendors. This type of proposal is known as a sole-source proposal. There are no formal requirements to respond to, just the information gleaned from customer meetings. These proposals are typically less than 25-pages, with many less than 5 pages.<ref name=Newman/> Unsolicited proposals are marketing brochures. They are always generic, with no direct connection between customer needs or specified requirements. Vendors use them to introduce a product or service to a prospective customer. They are often used as "leave-behinds" at the end of initial meetings with customers or "give-aways" at trade shows or other public meetings. They are not designed to close a sale, just introduce the possibility of a sale.<ref>Khalsa,Mahan. Franklin Covey, [http://www.franklincovey.com/saletraininggroup.php-Let's Get Real]</ref> A proposal puts the buyer's requirements in a context that favors the sellers products and services, and educates the buyer about the capabilities of the seller in satisfying their needs. A successful proposal results in a sale, where both parties get what they want, a win-win situation.<ref name=Ricci>Ricci, Laura; (1996-2007), The Magic of Winning Proposals (publisher R³) ISBN 0-9657399-1-0.</ref> The professional organization devoted to the advancement of the art and science of proposal development is The Association of Proposal Management Professionals.<ref>[http://www.apmp.org Association of Proposal Management Professionals]</ref> == Components of A Formally Solicited Proposal== #Requirements Matrix, which matches customer requirements with the paragraph and page numbers of where those requirements are addressed in the proposal #Executive Summary, which outlines the primary benefits of the vendors's solutions to the customer's requirements #Technical Volume, which demonstrates how each requirement will be met #Management Volume, which describes how the program will be managed #Cost Volume, which provides all costing data, as well as implementation plans and schedules<ref name=Newman/> == Components of An Informally Solicited Business Proposal == # A description of the seller's capabilities or products # A discussion of key issues # A description of the buyer's specifications and how they will be met # The cost of the offering # A schedule for delivery of the products or services # Proof of prior experience i.e. Testimonials from previous customers, Descriptions of previous projects<ref name=Ricci/> == हेसुद्धा पहा == * [[Bidding]] * [[Call for bids]] * [[Construction bidding]] * [[E-procurement]] * [[Procurement]] * [[Presales]] == लेखात प्रयूक्त संज्ञा == ===शब्दाचा विशेष संदर्भ/अर्थ छटा=== {| class="wikitable" |- |प्रयूक्त शब्द || विशेष संदर्भ/अर्थ छटा |- | 3 || 4 |} ==इंग्रजी मराठी <!--विकि--> संज्ञा== {| class="wikitable" |- | इंग्रजी || मराठी |- | seller || मराठी |- | buyer || मराठी |- | sales process || मराठी |- | prospective buyer || मराठी |- | formally solicited || मराठी |- |informally solicited || मराठी |- | unsolicited || मराठी |- | Request for Proposal (RFP), || मराठी |- | Request for Quotation (RFQ), || मराठी |- | or an Invitation for Bids (IFB).|| मराठी |- | evaluation criteria|| मराठी |- | marketing intelligence || मराठी |- | vendors || मराठी |- |brochures || मराठी |- | leave-behinds" || मराठी |- | give-aways|| मराठी |- |close a sale || मराठी |- | Requirements Matrix || मराठी |- |Executive Summary || मराठी |- | Technical Volume || मराठी |- | Management Volume|| मराठी |- | Cost Volume,|| मराठी |- | products || मराठी |- | services || मराठी |- | Testimonials || मराठी |- | Descriptions || मराठी |- | Bidding || मराठी |- |Call for bids || मराठी |- | Construction bidding || मराठी |- |E-procurement|| मराठी |- | Procurement || मराठी |- |Presales || मराठी |} == संदर्भ == ===उद्धृत संदर्भ === {{संदर्भयादी}} ===इतर संदर्भ=== * {{स्रोत पुस्तक | लेखक= Baugh, L. Sue; Hamper, Robert J.; | title=Handbook For Writing Proposals | प्रकाशक=McGraw-Hill | वर्ष=1995 | आयएसबीएन=0-8442-3274-2}} * {{स्रोत पुस्तक | लेखक=Holtz, Herman; | title=Proven Proposal Strategies To Win More Business | प्रकाशक=Dearborn Trade, a Kaplan Professional Company | वर्ष=1998 | आयएसबीएन=1-57410-088-2}} * {{स्रोत पुस्तक | लेखक= Reeds, Kitta; | title=The Zen of Proposal Writing: An Expert's Stress-Free Path to Winning Proposals | प्रकाशक=Three Rivers Press | वर्ष=2002 | आयएसबीएन=0-609-80649-1}} * [http://www.1ricci.com/news/magic/welcome.html Ricci, Laura; (1996-2007), The Magic of Winning Proposals (publisher R³)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208061239/http://www.1ricci.com/news/magic/welcome.html |date=2011-02-08 }} ISBN 0-9657399-1-0. * Riley, Patrick G.; (2002), ''The One Page Proposal: How to Get Your Business Pitch onto One Persuasive Page'' (New York: HarperCollins) ISBN 978-0060988609. * {{संकेतस्थळ स्रोत | title=Capture. Deliver. Excel. - Applying the Principles of Business Writing | कृती=Ilja van Roon | दुवा=http://www.capturedeliverexcel.com/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 7, 2006 | archive-date=2010-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100212092046/http://www.capturedeliverexcel.com/ | url-status=dead }} {{व्यवसाय-विस्तार}} [[वर्ग:विक्री]] [[वर्ग:विपणन]] tna8ftor4igr9iej4hvqhk4qzq0vcz7 0 73861 2711732 2590874 2026-09-23T21:46:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711732 wikitext text/x-wiki [[चित्र:German Bakery Pune.jpg|इवलेसे|जर्मन बेकरी, २००७]] {{Infobox civilian attack | शीर्षक = २०१० पुणे बाँबस्फोट {{Location map|India|label=Pune|mark=Green_pog.svg|lat=18.5|long=73.85|width=230|float=center}} | caption = | location = जर्मन बेकरी, [[पुणे]], [[भारत]] | coordinates = {{coord|18|32|22.67|N|73|53|13.82|E|region:IN|display=शीर्षक,inline}} | date = [[१३ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०१०|२०१०]] | time = १९:०० [[भाप्रवे]] | timezone = [[UTC+5:30]] | type = [[बाँबस्फोट]] | fatalities = ९ | injuries = ६०+<ref name="toim"/> | susperps = [[इंडियन मुजाहिदीन]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ibnlive.in.com/news/indian-mujahideen-prime-suspect-in-pune-blast/110143-3.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-02-15 |archive-date=2012-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121006062606/http://ibnlive.in.com/news/indian-mujahideen-prime-suspect-in-pune-blast/110143-3.html |url-status=dead }}</ref> | weapons = [[घरगुती स्फोटक]] }} '''२०१० पुणे बाँबस्फोट''' [[१३ फेब्रुवारी]], [[इ.स. २०१०|२०१०]] रोजी जर्मन बेकरीमध्ये घडवून आणला गेला. यात ९ व्यक्ती ठार तर ६० जखमी झाल्या.<ref>{{Webarchiv | url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hmNDTQjWDf0Mwih0lCo1mTG7fj2wD9DS079O1 | wayback=20100217070435 | text=}}</ref><ref name="IBNLive1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ibnlive.in.com/news/8-dead-in-pune-blast-cops-suspect-terror-angle/110088-3.html|title=Terror strike in Pune, 9 dead in bomb blast|प्रकाशक=IBN Live|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216062836/http://ibnlive.in.com/news/8-dead-in-pune-blast-cops-suspect-terror-angle/110088-3.html|url-status=dead}}</ref> {{भाषांतर}} The bakery, which is popular with tourists and locals alike, was busy at the time of the blast.<ref name="bbc">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8514232.stm|title=India restaurant bomb blast kills eight in Pune|लेखक=Prachi Pinglay|दिनांक=13 February 2010|प्रकाशक=BBC News}}</ref> An Italian woman and an [[Iran]]ian student were among the nine killed.<ref name="cnn">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/14/india.explosion/index.html|title=Iranian, Italian among Indian bakery blast dead|लेखक=Harmeet Singh, Tom Watkins|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=CNN|retrieved=2010-02-14}}</ref> The bomb went off after a waiter opened an unattended bag and triggered an [[improvised explosive device]].<ref name="aljazeera"/> This is the first major terror attack in India since the [[26 November 2008 Mumbai attacks]].<ref name="ecotimes"/><ref name="ht"/> The German Bakery is located near a Jewish centre and the [[Osho (Bhagwan Shree Rajneesh)#Ashram_in_Pune:_1974.E2.80.931981|Osho ashram]]. The [[ashram]] and the bakery are frequented by foreigners.<ref name="ecotimes">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/8-killed-foreigners-among-40-injured-in-Pune-bakery-blast/articleshow/5569929.cms|title=8 killed, foreigners among 40 injured in Pune bakery blast|अ‍ॅक्सेसदिनांक=13 February 2010}}</ref><ref name="ht">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.hindustantimes.com/Eight-killed-33-injured-in-Pune-terror-attack/H1-Article1-508520.aspx|title=Eight killed, 33 injured in Pune terror attack|अ‍ॅक्सेसदिनांक=13 February 2010|archive-date=2010-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216023742/http://www.hindustantimes.com/eight-killed-33-injured-in-pune-terror-attack/h1-article1-508520.aspx|url-status=dead}}</ref> The blast occurred just after three days of inter-ministerial meetings on dialogue between India and [[Pakistan]]. == Location and time == [[Image:2008 12 Osho center, Pune, India.jpg|thumb|left|200px|Osho Ashram main gate. Bomb exploded 200 yards from the ashram.]] The site of the bombing was the German Bakery, a two-decade-old quaint and popular establishment in Pune. The bakery, situated on the ground floor of a corner building in the [[Koregaon Park]] area of Pune, was reduced to rubble, though the rest of the building was left intact. At the time of the explosion, the bakery's limited seating areas were full of students and foreign visitors from the nearby Osho Ashram. A security alert had been issued in October 2009 for a Jewish [[Chabad House]] in the vicinity of the German Bakery, but the German Bakery was not deemed to be at risk at the time.<ref name="bbc"/> The bakery is located close to the [[Osho (Bhagwan Shree Rajneesh)#Ashram in Pune: 1974.E2.80.931981|Osho Ashram]] which is frequented by foreigners.<ref name="toim">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/Blast-rips-Punes-German-Bakery-9-dead-45-wounded/articleshow/5570692.cms|title=Blast rips Pune's German Bakery 9 dead 45 wounded|लेखक=Asseem Shaikh, Swati शिंदे and Mihir Tanksale|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=Times of India|retrieved=2010-02-14}}</ref>. Initial media reports indicated that an [[Liquefied petroleum gas|LPG cylinder]] used for cooking had caused the blast,<ref name="LPG cylinder explodes in Pune bakery, four killed">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.in.com/news/current-affairs/lpg-cylinder-explodes-in-pune-bakery-four-killed-12792983-18decfcd9cbc6252b2376f88ece99e0fed97f419-rhp.html|title=LPG cylinder explodes in Pune bakery, four killed|date=2010-02-13|प्रकाशक=in.com|अ‍ॅक्सेसदिनांक=15 February 2010|archive-date=2010-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216063518/http://www.in.com/news/current-affairs/lpg-cylinder-explodes-in-pune-bakery-four-killed-12792983-18decfcd9cbc6252b2376f88ece99e0fed97f419-rhp.html|url-status=dead}}</ref> but the Pune City [[Fire department|Fire Brigade]] issued a statement that the cylinders at German bakery were intact.<ref name="LPG cylinders at bakery intact, says fire officer">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/LPG-cylinders-at-bakery-intact-says-fire-officer/articleshow/5571210.cms|title=LPG cylinders at bakery intact, says fire officer|आडनाव=शिंदे|पहिलेनाव=Swati |date=14 February 2010|प्रकाशक=Times of India|अ‍ॅक्सेसदिनांक=15 February 2010}}</ref> Security agencies confirmed shortly thereafter that the explosion was a terrorist strike. As in the case of several terrorist bombings in India in 2008, the blast occurred on a Saturday evening at approximately 7.15PM ([[Indian Standard Time|IST]]).<ref name="ectim">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/features/the-sunday-et/dateline-india/Pune-blast-clouds-trust-ahead-of-peace-talks/articleshow/5570520.cms|title=Pune blast clouds trust ahead of peace talks|लेखक=ET Bureau|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=The Economic Times}}</ref> == Hypotheses about the perpetrators and motives == Indian authorities say they do not know who is behind the attacks. <ref name="nytindiapursues"> {{स्रोत बातमी | title = "India Pursues Terror Link After Bomb Blast" | दुवा = http://www.nytimes.com/2010/02/15/world/asia/15india.html | लेखक = Vikas Bajaj and Jim Yardley | प्रकाशक = New York Times | date = Feb 14, 2010}}</ref> In connection with the bomb blast, the Indian [[Ministry of Home Affairs (India)#Senior_administrative_officers|Home Secretary]], [[Gopal Krishna Pillai|G. K. Pillai]]<ref name="reuters_pillai_headley">{{स्रोत बातमी | पहिलेनाव=Rituparna | आडनाव= | पृष्ठे=Bhowmik | भाषा= | title=Eight die in India's first big attack since Mumbai | date=2010-02-13 | प्रकाशक=[[Thomson Reuters]] | दुवा=http://www.reuters.com/article/idUSTRE61C1MP20100213 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2010-02-13 | आर्काइव्हदुवा=https://web.archive.org/web/20100215104340/http://www.reuters.com/article/idUSTRE61C1MP20100213 | आर्काइव्हदिनांक=2010-02-15 | deadurl=no | url-status=bot: unknown }}</ref> referred to [[David Headley]], a Pakistani-American businessman based in Chicago and accused of involvement with terrorism.<ref name="express20091109">{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.indianexpress.com/news/headley-travelled-to-india-nine-times-on-business-visa/539044/|title=Headley travelled to India nine times on business visa |date=November 09, 2009 |कृती=Indian Express}}</ref><ref name="reuters20091027">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS184911+27-Oct-2009+PRN20091027 | title = Two Chicago Men Charged in Connection With Alleged Roles in Foreign Terror Plot | date = 27 Oct 2009 | लेखक = PRNewswire-USNewswire | प्रकाशक = Reuters | accessdate = 2010-02-15 | archive-date = 2009-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091106170946/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS184911+27-Oct-2009+PRN20091027 | url-status = dead}}</ref> News organizations have reported that Headley had visited Pune in July 2008 and March 2009 to [[reconnaissance|scout]] the area near the blast and described him as a suspected member of [[Lashkar-e-Taiba]],<ref name="ht"/><ref name="TOI_Headley">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Pune-blast-may-be-execution-of-Headleys-plan/articleshow/5573467.cms|title='Pune blast may be execution of Headley's plan'|अ‍ॅक्सेसदिनांक=14 February 2010}}</ref> one of the largest and most active [[South Asia]]n [[Islamist]] terrorist organisations. Speculation in India has mentioned both the [[Lashkar-e-Taiba]]<ref name="nytindiapursues" /> and the [[Indian Mujahideen]].<ref name="ibn2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ibnlive.in.com/news/indian-mujahideen-first-suspect-in-pune-blast/110097-3.html?from=tn|title=Indian Mujahideen first suspect in Pune blast|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=CNN-IBN|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100216052159/http://ibnlive.in.com/news/indian-mujahideen-first-suspect-in-pune-blast/110097-3.html?from=tn|url-status=dead}}</ref> The attack occurred just a few days after an agreement between India and Pakistan to resume dialogue at a meet on February 25 in New Delhi.<ref name="aljazeera">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://english.aljazeera.net/news/asia/2010/02/2010213155016855188.html|title=Many dead in India bomb attack|प्रकाशक=Al Jazeera English|दिनांक=14 Feb 2010}}</ref> Within the first few hours of the attack the Indian media had already started speculating the attack was aimed as a blow to such talks. "Investigators will doubtless establish the identity&nbsp;... but the timing of the first major act of terrorism since [[2008 Mumbai attacks|26/11]] strongly indicates a likely motive: to ensure the forthcoming dialogue between India and Pakistan is sabotaged even before it has a chance to get off the ground."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://beta.thehindu.com/news/national/article106323.ece?homepage=true |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-02-15 |archive-date=2010-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215081001/http://beta.thehindu.com/news/national/article106323.ece?homepage=true |url-status=dead }}</ref> == Repercussions == The Maharashtra police had announced a probe was under way to establish the cause of the explosion, while a [[Central Bureau of Investigation]] team was sent from New Delhi to Pune to assist in the investigations. Consequently the entire country was put on high alert, especially Mumbai and Hyderabad.<ref name="aljazeera"/> After a detailed review of the internal security situation in the wake of the attack, Prime Minister [[Manmohan Singh]] directed the Union and Maharashtra governments to take coordinated and effective action to speedily investigate the terror attack.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.thehindu.com/news/national/article106482.ece|title=PM reviews situation following Pune blast|लेखक=Special Correspodent|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=द हिंदू|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217041258/http://beta.thehindu.com/news/national/article106482.ece|url-status=dead}}</ref> [[Hindu nationalism|Hindu nationalist]] leaders blamed the attack on Pakistan and demanded the government call off the inter-ministerial talks, scheduled for Feb. 25 in New Delhi.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5hmNDTQjWDf0Mwih0lCo1mTG7fj2wD9DS079O1|title=Nationalists blame Pakistan for bombing in India|लेखक=Rafiq Maqbool|दिनांक=14 February 2010|प्रकाशक=The Associated Press (google news)}}</ref> == Investigation == Investigation in the blast is being done by Maharashtra governments [[Anti Terrorist Squad (India)|Anti Terrorist Squad]] along with [[National Investigation Agency]] of Delhi. Maharashtra ATS Chief [[K P Raghuvanshi]] is heading the blast probe. The agency has got crucial CCTV footages of the alleged bombers.<ref name="CCTV footage reveals vital clues in Pune blast">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.expressindia.com/latest-news/CCTV-footage-reveals-vital-clues-in-Pune-blast/579947/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+expressindia%2FiKgY+%28Expressindia%29&utm_content=Google+Feedfetcher|title=CCTV footage reveals vital clues in Pune blast|date=Feb 15, 2010|कृती=ANI|प्रकाशक=Indian Express|अ‍ॅक्सेसदिनांक=15 February 2010|archive-date=2012-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004044620/http://www.expressindia.com/latest-news/CCTV-footage-reveals-vital-clues-in-Pune-blast/579947/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed:+expressindia%2FiKgY+(Expressindia)&utm_content=Google+Feedfetcher|url-status=dead}}</ref> == गुन्हेगार आणि शिक्षा == या प्रकरणात फक्त मिर्झा हिमायत बेग याला दोषी ठरविण्यात आले. त्याला जन्मठेपेची शिक्षा देण्यात आली होती. त्याला तुरुंगातील कोठडीत एकट्याला डांबून ठेवले आहे. १७ फेब्रुवारी, २०२५ रोजी त्याची इतर कैद्यांच्या बरोबर राहण्याची याचिका न्यायालयाने फेटाळून लावली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=हाय कोर्टाने बेकरी स्फोटातील गुन्हेगाराची याचिका फेटाळली|ॲक्सेसदिनांक=२०२५-०२-१८|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|दिनांक=२०२५-०२-१७}}</ref> == प्रतिक्रिया== === आंतरराष्ट्रीय प्रतिक्रिया=== *{{flag|Pakistan}}Prime Minister [[Yousaf Raza Gilani]] condemned the blast and indicated that the [[Pakistani government]] still wants the peace talks to go ahead.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.yahoo.com/s/ap/20100214/ap_on_re_as/as_india_explosion|title=Nationalists blame Pakistan for bombing in India|आडनाव=RAFIQ MAQBOOL|date=February 14, 2010|प्रकाशक=Associated Press|अ‍ॅक्सेसदिनांक=14 February 2010}}</ref> *{{flag|US}}ambassador [[Timothy J. Roemer]] condemned the Pune bombing. "On behalf of the people of the United States, I extend heartfelt sympathy to the Government of India and the victims of this tragic terrorist blast in Pune. The US remains shoulder-to-shoulder with India in the fight against terror and will assist as needed to help bring the perpetrators of this cowardly act to justice."<ref name="hinduukus">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.thehindu.com/news/international/article106487.ece|title=US, UK condemn blast|लेखक=PTI|दिनांक=15 February 2010|प्रकाशक=द हिंदू|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217041114/http://beta.thehindu.com/news/international/article106487.ece|url-status=dead}}</ref> *{{flag|UK}}In a statement, the British High Commission condemned the Pune attack and expressed U.K.’s solidarity with India. “We condemn the cowardly attack on innocent people in Pune. The U.K. expresses its wholehearted solidarity with India. Our sympathies and condolences are with the families of all those affected in this incident,” it said.<ref name="hinduukus"/> === भारतातील प्रतिक्रिया=== *{{देशध्वज|India}} - [[भारतीय पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[मनमोहन सिंग]]नी गृहमंत्री [[पी. चिदंबरम]]शी चर्चा करून या घटनेची तातडीने चौकशी करून "हे हीन कृत्य करणाऱ्या गुन्हेगारांचा शोध घ्यावा व लवकरात लवकर त्यांना शिक्षा केली जावी" असे सांगितले<ref name="hindupm">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.thehindu.com/news/national/article106482.ece|title=Manmohan reviews situation|लेखक=PTI|दिनांक=15 February 2010|प्रकाशक=द हिंदू|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217041258/http://beta.thehindu.com/news/national/article106482.ece|url-status=dead}}</ref> * [[BJP]] president [[Nitin Gadkari]] described the Pune blast as an “unfortunate incident.” In a statement, opposition leader [[Arun Jaitley]] said: “The BJP urges the government to reconsider both these steps: allowing persons from PoK to return and resuming the dialogue with Pakistan. Terror and talks cannot coexist.”<ref name="hindubjp">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.thehindu.com/news/national/article106425.ece|title=Terror and talks cannot coexist, says BJP|लेखक=PTI|दिनांक=15 February 2010|प्रकाशक=द हिंदू|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217041253/http://beta.thehindu.com/news/national/article106425.ece|url-status=dead}}</ref> *[[Image:South Asian Communist Banner.svg|25px]]The [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] condemned the Pune blast and asked the Union government to provide all help to Maharashtra to bring the guilty to book.<ref name="hinducom">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.thehindu.com/news/national/article106663.ece|title=Left: help Maharashtra identify culprits|लेखक=PTI|दिनांक=15 February 2010|प्रकाशक=द हिंदू|access-date=2010-02-15|archive-date=2010-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218122239/http://beta.thehindu.com/news/national/article106663.ece|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[List of terrorist incidents, 2010]] == References == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे== * [http://www.chabadofindia.net/chabadhouses/pune.php खबड हाउस, पुणे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301215441/http://www.chabadofindia.net/chabadhouses/pune.php |date=2010-03-01 }} * [http://maps.google.com/maps?cid=12713437708574214606 जर्मन बेकरी भागाचा नकाशा] {{भारतातील दहशतवादी हल्ले}} [[वर्ग:भारतातील दहशतवादी हल्ले]] [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:भारतात इस्लामिक दहशतवाद]] 7rh89dxs05pvsj9s8hp0l7gel034u7b 0 74284 2711730 2615542 2026-09-23T21:45:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711730 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०१० इंडियन प्रीमियर लीग | image = DLF IPL logo.png | imagesize = 250px | caption = लोगो डीएलफ इंडियन प्रीमियर लीग | administrator = [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] | cricket format = [[२०-२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flagicon|India}}[[भारत]] | champions = {{Cr-IPL|chen}} | count = १ | participants = ८ | matches = ६० | attendance = | player of the series = [[सचिन तेंडुलकर]] | most runs = [[सचिन तेंडुलकर]] (६१८) | most wickets = [[प्रग्यान ओझा]] (२१) | website = [http://www.iplt20.com/ www.iplt20.com] | previous_year = २००९ | previous_tournament = २००९ इंडियन प्रीमियर लीग | next_year = २०११ | next_tournament = २०११ इंडियन प्रीमियर लीग }} '''२०१० या वर्षातली [[इंडियन प्रीमियर लीग]]''' स्पर्धा (संक्षिप्त रूप '''आयपीएल ३''' किंवा '''२०१० आयपीएल''') हा [[भारतीय प्रीमियर लीग]] स्पर्धेचा तिसरा हंगाम आहे. ही स्पर्धा मार्च १२ ते एप्रिल २५, २०१० यादरम्यान खेळली जात आहे. '''आयपीएल ३''' ही [[यू ट्यूब]]वर प्रक्षेपण होणारी पहिली क्रिकेट स्पर्धा आहे.<ref name="यु ट्युब">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.cricinfo.com/ipl2010/content/story/445173.html |title=IPL matches to be broadcast live on Youtube |दिनांक=January 20, 2010 |कृती=Cricinfo |अ‍ॅक्सेसदिनांक=21 January 2010}}</ref> == नवीन मैदान == <!--Four new venues have been introduced for the third edition of the IPL.<ref name="venue">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.cricinfo.com/ipl2010/content/current/story/419058.html |title=Four new venues announced for IPL's third season |दिनांक=August 11, 2009 |कृती=Cricinfo |अ‍ॅक्सेसदिनांक=19 January 2010}}</ref> The 60-game tournament will feature a third-place playoff between the losing semi-finalists as a qualifier for the [[2009 Champions League Twenty20|Champions League]] and could also see the induction of ICL players.<ref name="venue"></ref> [[Cuttack]], [[Navi Mumbai]], [[Ahmedabad]] and [[Dharamsala]] are the new venues, hosting some games of the [[Deccan Chargers]], [[Mumbai Indians]], , [[Rajasthan Royals]] and [[Kings XI Punjab]], respectively. Mumbai will host the opening fixture between defending champions Deccan Chargers and Kolkata Knight Riders, while both semi-finals will be held in Bangalore. The final games and the third-playoff are to be played at [[Navi Mumbai]] and the season will end five days before the World Twenty20 opens in West Indies.<ref name="venue"></ref> --> <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=25%| [[चेन्नई]] !width=25%| [[मुंबई]] !width=25%| [[मोहाली]] !width=25%| [[कोलकाता]] |- | [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]] | [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]] | [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान|पीसीए मैदान]] | [[इडन गार्डन्स]] |- | प्रेक्षकसंख्या: ५०,००० | प्रेक्षकसंख्या: २०,००० | प्रेक्षकसंख्या: ३०,००० | प्रेक्षकसंख्या: ९०,००० |- | [[चित्र:MAC Chepauk stadium.jpg|150px]] | [[चित्र:Brabourne.jpg|150px]] | [[चित्र:LightsMohali.png|150px]] | [[चित्र:Eden Gardens.jpg|150px]] |- ! [[अमदाबाद|अमदावाद]] !rowspan=8 colspan=2|{{location map start |India |float=none |width=375}} {{location map marker |India |lat=13.083888 |long=80.27 |label=[[चेन्नई]] |position=right}} {{location map marker |India |lat=18.975 |long=72.825833 |label=[[मुंबई]] |position=left}} {{location map marker |India |lat=30.78 |long=76.69 |label=[[मोहाली]] |position=right}} {{location map marker |India |lat=22.569722 |long=88.369722 |label=[[कोलकाता]] |position=top}} {{location map marker |India |lat=23.03 |long=72.58 |label=[[अमदाबाद|अमदावाद]] |position=top}} {{location map marker |India |lat=12.966666 |long=77.566666 |label=[[बंगळूर|बंगलोर]] |position=left}} {{location map marker |India |lat=20.27 |long=85.52 |label=[[कटक]] |position=top}} {{location map marker |India |lat=21.07 |long=79.27 |label=[[नागपूर]] |position=top}} {{location map marker |India |lat=32.2220 |long=76.3172 |label=[[धरमशाला]] |position=left}} {{location map marker |India |lat=26.9260 |long=75.8235 |label=[[जयपुर]] |position=left}} {{location map marker |India |lat=19.03 |long=73.01 |label=[[नवी मुंबई]] |position=right}} {{location map marker |India |lat=28.61 |long=77.23 |label=[[दिल्ली]] |position=right}} ! [[बंगळूर|बंगलोर]] |- | [[सरदार वल्लभभाई पटेल स्टेडियम]] | [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]] |- | प्रेक्षकसंख्या: ५४,००० | प्रेक्षकसंख्या: ४५,००० |- | [[चित्र:Sardar Patel Stadium.JPG|150px]] | [[चित्र:MChinnaswamy-Stadium.jpg|150px]] |- ! [[कटक]] ! [[नागपूर]] |- | [[बारबती स्टेडियम]] | [[विदर्भ क्रिकेट असोसियेशन मैदान]] |- | प्रेक्षकसंख्या: ४५,००० | प्रेक्षकसंख्या: ४५,००० |- | {{चित्र हवे}} <!-- [[Image:Barabati-stadium-cuttack.jpg|150px]] --> | [[चित्र:VCA Jamtha 1.JPG|150px]] |- ! [[धरमशाला]] ! [[जयपुर]] ! [[नवी मुंबई]] ! [[दिल्ली]] |- | [[एचपीसीए क्रिकेट स्टेडियम]] | [[सवाई मानसिंह स्टेडियम]] | [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]] | [[फिरोजशाह कोटला मैदान]] |- | प्रेक्षकसंख्या: २१,००० | प्रेक्षकसंख्या: ३०,००० | प्रेक्षकसंख्या: ५५,००० | प्रेक्षकसंख्या: ४८,००० |- | [[चित्र:HPCA, Dharamshala Cricket Stadium.jpg|150 px]] | {{चित्र हवे}} | {{चित्र हवे}} | [[चित्र:Firoze shah.jpg|150px]] |}</center> == स्थानांतरणे== {|class="wikitable" style="font-size:97%;" width="600px" !खेळाडू !कडून !कडे |- | {{flagicon|England}} [[ओवैस शाह|ओवेस शहा]] || {{Cr-IPL|delhi}} || {{Cr-IPL|kolk}} |- | {{flagicon|Australia}} [[मोईसेस हेंन्रिक्स]] || {{Cr-IPL|kolk}} || {{Cr-IPL|delhi}} |- | {{flagicon|India}} [[मनोज तिवारी]] || {{Cr-IPL|delhi}} || {{Cr-IPL|kolk}} |- |} == खेळाडूंचा लिलाव == {{Main|२०१० आयपीएल खेळाडू लिलाव}} <!--The 2010 Player Auction for [[Indian Premier League]] was held on the 19th January 2010. It was held in India. 97 players from cricket playing countries other than India have registered for the auction. Merely registering, however, does not guarantee the player will be included in the auction list. The IPL will send the list of 97 names to the franchises who will then select those players they would like included in the auction. The selected players were informed of their inclusion by January 5. The original list of 97 players, released on Saturday, was pared down to 96 after Chris Cairns' name was removed; the current list comprises players whom the franchises have specifically selected for the auction. Chris Cairns, a former New Zealand international, was controversially omitted earlier in the week by IPL boss Lalit Modi amid comments alleging the former Black Cap's suspension from the rebel Indian Cricket League was due to match-fixing. Cairns has vehemently denied the references and is considering legal action. 51 of the players registered for the player auction were shortlisted. Controversially all of England's players were omitted. According to Lalit Modi, this is because of "new conditions imposed by the ECB". Nine English players will feature in the IPL auction on January 19 after league officials said a dispute over NOCs had been resolved. This takes to 60 the number of players who will be involved in the auction. The auction list features players from Australia (11), South Africa (9), Sri Lanka (8), West Indies (8), Pakistan (7), New Zealand (4) and one each from Bangladesh, Canada, Holland and Zimbabwe. --> == नियम == स्पर्धेचे स्वरूप व नियम [[२००९ इंडियन प्रीमियर लीग|२००९ हंगामा]]प्रमाणे राहतील. साखळी सामन्यात गुण खालीलप्रमाणे देण्यात येतील: {| class="wikitable" |+Points |- ! colspan="1"|निकाल ! colspan="1"|गुण |- |विजय||२ गुण |- |अणिर्णीत||१ गुण |- |हार||० गुण |} सामन्याच्या शेवटी जर दोन्ही संघांची धावसंख्या समसमान असेल तर विजेता ठरवण्यासाठी प्रत्येक संघासाठी एक ''एलिमिनेटर'' षटक टाकण्यात येईल.<ref name=Cricinfo_Twenty20_Eliminator_27Jun2008> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/ci/content/story/358299.html | title=बोल आउट च्याऐवजी एक षटक एलिमिनेटर | दिनांक = जून २७, २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००८-१२-२६ | प्रकाशक=''क्रिक इंन्फो''}} </ref> किंवा ''सुपर ओव्हर'':<ref name=ABC_Twenty20_NZvWI_26Dec2008_SuperOver>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/26/2455345.htm | title=Windies edge NZ in Twenty20 thriller | दिनांक=December 26, 2008 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-12-26 | प्रकाशक=''[[Australian Broadcasting Corporation]]'' | archive-date=2008-12-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081229064717/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/26/2455345.htm | url-status=dead}}</ref><ref name=Cricinfo_Twenty20_NZvWI_26Dec2008_SuperOver> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://content.cricinfo.com/nzvwi2008_09/content/current/story/384254.html | title=Benn stars in thrilling tie | दिनांक = 2008-12-26 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = December 26, 2008 | प्रकाशक=''Cricinfo''}} </ref> # सर्वात जास्त गुण # जर समसमान असेल तर, अधिक विजय # जर समसमान विजय असतील तर, [[नेट रन रेट]] # जर समसमान असेल तर, कमी [[गोलंदाजी स्ट्राइक रेट]] # जर समसमान असेल तर, पूर्वी झालेल्या सामन्याचा निकाल. == गुणतालिका == {{WebSlice-begin|id=2|title=2010 IPL Points Tally}} {| class="wikitable" style="width:1000px;border:none;" |- ! संघ ! width=50|सामने ! width=50|वि ! width=50|हा ! width=50|अणि ! width=50|गुण ! width=80|नेरर | style = "width:25px; background:white; border:none;" rowspan="9" | | style = "background:white; border:1px white; width:175px; border:none;" rowspan = "4" | |- |- style="background:#cfff88;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|mumb}}''' | १४ | १० | ४ | ० | '''२०''' | +१.०८४ | align="left" rowspan="4" style="background:#cfff88; font-size:75%" | संघ उपांत्य फेरी साठी पात्र. |- style="background:#cfff88;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|decc}}''' | १४ | ८ | ६ | ० | '''१६''' | −०.२९७ |- style="background:#cfff88;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|chen}}''' | १४ | ७ | ७ | ० | '''१४''' | +०.२७४ |- style="background:#cfff88;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|bang}}''' | १४ | ७ | ७ | ० | '''१४''' | +०.२१९ |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|delhi}}''' | १४ | ७ | ७ | ० | '''१४''' | +०.०२१ | align="left" rowspan="4" style="background:#ffcccc; font-size:75%" | संघ उपांत्य फेरी साठी अपात्र. |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|kolk}}''' | १४ | ७ | ७ | ० | '''१४''' | −०.३४१ |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|raja}}''' | १४ | ६ | ८ | ० | '''१२''' | −०.५१४ |- style="background:#ffcccc;" | align="left" | '''{{Cr-IPL|kings}}''' | १४ | ४ | १० | ० | '''८''' | −०.४७८ |- |} {{WebSlice-end}} :<div style="font-size:95%">विजेता, उप विजेता व तिसऱ्या स्थानाचा संघ [[२०१० २०-२० चँपियन्स लीग]] साठी पात्र होतील. == लीग प्रगती == {| class="wikitable" style="border:none" |- | colspan="2" style="background:white; border:none" | | rowspan="10" width="5" style="border:none; background:white" | ! colspan="14" | <span title="Played in round-robin format">साखळी सामने</span> | rowspan="10" width="5" style="border:none; background:white" | ! colspan="2" | <span title="Played in single-elimination format">बाद फेरी</span> |- ! width="210" colspan="2" style="vertical-align:center" | संघ !width=25| १ !!width=25| २ !!width=25| ३ !!width=25| ४ !!width=25| ५ !!width=25| ६ !!width=25| ७ !!width=25| ८ !!width=25| ९ !!width=25| १० !!width=25| ११ !!width=25| १२ !!width=25| १३ !!width=25| १४ !!width=25 | <span title="Semi-finals">उ.</span> !!width=25| <span title="Final">अं</span> |- <!-- STOP! STOP! STOP! IF YOU ARE UPDATING THIS LIST, ALSO MAKE SURE THE ORDER IS CORRECT. EITHER USE THE SAME ORDER AS THE POINTS TABLE IN THE PREVIOUS SECTION OR USE ALPHABETICAL ORDER, AT LEAST UNTIL THE LEAGUE MATCHES ARE OVER. DON'T LEAVE IT IN A HALF-ASSED ORDER. THAT'S JUST SLOPPY. --> <!-- It makes no sense to move the team rows up and down per their standing. We are already doing that in the points table. I have rearranged them according to alphabetical order and hope it remains this way... --> <!-- ----CHENNAI SUPER KINGS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|chen}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Chennai Super Kings}} | {{nom|[[#match५|०]]}} | {{won|[[#match८|२]]}} | {{won|[[#match११|४]]}} | {{nom|[[#match१६|४]]}} | {{nom|[[#match१८|४]]}} | {{nom|[[#match२१|४]]}} | {{nom|[[#match२४|४]]}} | {{won|[[#match२८|६]]}} | {{won|[[#match३२|८]]}} | {{won|[[#match३७|१०]]}} | {{nom|[[#match४२|१०]]}} | {{won|[[#match४८|१२]]}} | {{nom|[[#match५०|१२]]}} | {{won|[[#match५४|१४]]}} | {{won|[[#match५८|वि]]}} | {{won|[[#match६०|वि]]}} |- <!-- ----DECCAN CHARGERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|decc}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Deccan Chargers}} | {{nom|[[#match१|०]]}} | {{won|[[#match५|२]]}} | {{won|[[#match१२|४]]}} | {{won|[[#match१५|६]]}} | {{nom|[[#match२२|६]]}} | {{nom|[[#match२५|६]]}} | {{nom|[[#match३०|६]]}} | {{nom|[[#match३३|६]]}} | {{nom|[[#match३६|६]]}} | {{won|[[#match४०|८]]}} | {{won|[[#match४२|१०]]}} | {{won|[[#match४६|१२]]}} | {{won|[[#match५१|१४]]}} | {{won|[[#match५५|१६]]}} | {{nom|[[#match५८|प]]}} | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- <!-- ----DELHI DAREDEVILS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|delhi}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Delhi Daredevils}} | {{won|[[#match३|२]]}} | {{won|[[#match६|४]]}} | {{nom|[[#match९|४]]}} | {{nom|[[#match११|४]]}} | {{nom|[[#match१५|४]]}} | {{won|[[#match२०|६]]}} | {{won|[[#match२६|८]]}} | {{won|[[#match२९|१०]]}} | {{won|[[#match३५|१२]]}} | {{nom|[[#match३९|१२]]}} | {{nom|[[#match४४|१२]]}} | {{nom|[[#match४७|१२]]}} | {{won|[[#match५०|१४]]}} | {{nom|[[#match५५|१४]]}} | style="background:#dcdcdc; border-right:none" | | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- <!-- ----KINGS XI PUNJAB---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|kings}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Kings XI Punjab}} | {{nom|[[#match३|०]]}} | {{nom|[[#match७|०]]}} | {{nom|[[#match१२|०]]}} | {{won|[[#match१६|२]]}} | {{nom|[[#match१९|२]]}} | {{nom|[[#match२३|२]]}} | {{nom|[[#match२७|२]]}} | {{nom|[[#match३१|२]]}} | {{won|[[#match३४|४]]}} | {{nom|[[#match३८|४]]}} | {{won|[[#match४१|६]]}} | {{won|[[#match४४|८]]}} | {{nom|[[#match५१|८]]}} | {{nom|[[#match५४|८]]}} | style="background:#dcdcdc; border-right:none" | | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- <!-- ----KOLKATA KNIGHT RIDERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|kolk}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Kolkata Knight Riders}} | {{won|[[#match१|२]]}} | {{won|[[#match४|४]]}} | {{nom|[[#match८|४]]}} | {{nom|[[#match१३|४]]}} | {{nom|[[#match१७|४]]}} | {{won|[[#match२३|६]]}} | {{nom|[[#match२६|६]]}} | {{won|[[#match३०|८]]}} | {{nom|[[#match३४|८]]}} | {{won|[[#match३९|१०]]}} | {{nom|[[#match४३|१०]]}} | {{nom|[[#match४८|१०]]}} | {{won|[[#match५३|१२]]}} | {{won|[[#match५६|१४]]}} | style="background:#dcdcdc; border-right:none" | | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- <!-- ----MUMBAI INDIANS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|mumb}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Mumbai Indians}} |{{won|[[#match२|२]]}} |{{won|[[#match९|४]]}} |{{nom|[[#match१४|४]]}} |{{won|[[#match१७|६]]}} |{{won|[[#match२१|८]]}} |{{won|[[#match२५|१०]]}} |{{won|[[#match२७|१२]]}} |{{won|[[#match३३|१४]]}} |{{nom|[[#match३७|१४]]}} |{{nom|[[#match३७|१४]]}} |{{won|[[#match४५|१६]]}} |{{won|[[#match४७|१८]]}} |{{won|[[#match५२|२०]]}} |{{nom|[[#match५६|२०]]}} |{{won|[[#match५७|वि]]}} |{{nom|[[#match६०|प]]}} |- <!-- ----RAJASTHAN ROYALS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|raja}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Rajasthan Royals}} | {{nom|[[#match२|०]]}} | {{nom|[[#match६|०]]}} | {{nom|[[#match१०|०]]}} | {{won|[[#match१३|२]]}} | {{won|[[#match१९|४]]}} | {{won|[[#match२२|६]]}} | {{won|[[#match२४|८]]}} | {{nom|[[#match२९|८]]}} | {{nom|[[#match३२|८]]}} | {{won|[[#match३६|१०]]}} | {{won|[[#match३८|१२]]}} | {{nom|[[#match४५|१२]]}} | {{nom|[[#match४९|१२]]}} | {{nom|[[#match५३|१२]]}} | style="background:#dcdcdc; border-right:none" | | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- <!-- ----ROYAL CHALLENGERS BANGALORE---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{Iplteamflag|bang}} ! style="text-align:left; border-left:none" | {{iplname|Royal Challengers Bangalore}} | {{nom|[[#match४|०]]}} | {{won|[[#match७|२]]}} | {{won|[[#match१०|४]]}} | {{won|[[#match१४|६]]}} | {{won|[[#match१८|८]]}} | {{nom|[[#match२०|८]]}} | {{nom|[[#match२८|८]]}} | {{won|[[#match३१|१०]]}} | {{nom|[[#match३५|१०]]}} | {{nom|[[#match४०|१०]]}} | {{won|[[#match४३|१२]]}} | {{nom|[[#match४६|१२]]}} | {{won|[[#match४९|१४]]}} | {{nom|[[#match५२|१४]]}} | {{nom|[[#match५७|प]]}} | style="background:#dcdcdc; border-left:none" | |- | colspan="2" style="background:white; border:none" | | colspan="1" style="background:white; border:none" | | colspan="14" style="background:white; border:none" | | colspan="1" style="background:white; border:none" | | colspan="2" style="background:white; border:none" | |- style="font-size:75%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:center" | :'''ता.क.''': साखळी सामन्यानंतरचे एकूण गुण. | colspan="3" {{won|विजय}} | colspan="3" {{nom|पराभव}} | colspan="3" {{no result}} |- style="font-size:75%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:top" | :'''ता.क.''': सामन्याची माहिती पहाण्यासाठी गुणांवर टिचकी मारा. | colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:center" | संघ फेरीसाठी पात्र झाला नाही. |} == निकाल == === साखळी सामने === {{WebSlice-begin|id=1|title=2009 IPL Match Summary}} {| style="padding:none;" | colspan="3" | {| class="wikitable" style="font-size: 75%; text-align:left;" |- !width=138 style="text-align:center" colspan="2"| पाहुणा संघ→<br />यजमान संघ !width=100|[[{{iplname|Chennai Super Kings}}]] !width=100|[[{{iplname|Deccan Chargers}}]] !width=100|[[{{iplname|DD}}]] !width=100|[[{{iplname|Kings XI Punjab}}]] !width=100|[[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] !width=100|[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] !width=100|[[{{iplname|RR}}]] !width=100|[[{{iplname|BRC}}]] |- <!-- ----CHENNAI SUPERs KINGS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|CSK}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Chennai Super Kings}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ५ | margin = ३१ धावा| team = डेक्कन}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ५० | margin = ६ गडी| team = दिल्ली }} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away| match = १६ | margin = सुपर ओवर| team = पंजाब}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४८ | margin = ९ गडी| team = चेन्नई }} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३७ | margin = २४ धावा| team = चेन्नई}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३२ | margin = २३ धावा| team = चेन्नई }} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home| match = २८ | margin = ५ गडी| team = चेन्नई }} |- <!-- ----DECCAN CHARGERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|DC}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Deccan Chargers}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४२ | margin = ६ गडी| team = डेक्कन}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = home| match = १५ | margin = १० धावा| team = डेक्कन}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home| match = १२ | margin = ६ धावा| team = डेक्कन}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = away| match = १ | margin = ११ धावा| team = नाइट रायडर्स}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = २५ | margin = ४१ धावा| team = मुंबई}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ३६ | margin = २ धावा| team = राजस्थान}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४६ | margin = १३ धावा| team = डेक्कन}} |- <!-- ----DELHI DAREDEVILS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|DD}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|DD}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ११ | margin = ५ गडी| team = चेन्नई}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ५५ | margin = ११ धावा| team = डेक्कन}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४४ | margin = ७ गडी| team = पंजाब}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = २६ | margin = ४० धावा| team = दिल्ली}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ९ | margin = ९८ धावा| team = मुंबई}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = २९ | margin = ६७ धावा| team = दिल्ली}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३५ | margin = ३७ धावा| team = दिल्ली}} |- <!-- ----KINGS XI PUNJAB---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|KP}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Kings XI Punjab}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ५४| margin = ६ गडी| team = चेन्नई }} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ५१| margin = ५ गडी| team = डेक्कन }} <!--DELHI--> | {{IPL Result |winner = away| match = ३ | margin = ५ गडी| team = दिल्ली}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = away| match = २३| margin = ३९ धावा| team = कोलकाता}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४१| margin =६ गडी| team = पंजाब}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = away| match = १९ | margin = ३१ धावा| team = राजस्थान}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away| match = ३१| margin = ६ गडी | team = बंगलोर}} |- <!-- ----KOLKATA KNIGHT RIDERS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|KKR}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ८ | margin = ५५ धावा| team = चेन्नई}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३० | margin = २४ धावा| team = कोलकाता}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३९ | margin = १४ धावा| team = कोलकाता}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = away| match = ३४ | margin = ८ गडी | team = पंजाब}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ५६ | margin = ९ गडी|team = कोलकाता}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = ५३ | margin = ८ गडी | team = कोलकाता}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४ | margin = ७ गडी| team = कोलकाता}} |- <!-- ----MUMBAI INDIANS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|MI}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Mumbai Indians}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = २१ | margin = ५ गडी| team = मुंबई}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३३ | margin = ६३ धावा| team = मुंबई}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४७ | margin = ३९ धावा| team = मुंबई}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home| match = २७ | margin = ४ गडी| team = मुंबई}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = १७ | margin = ७ गडी| team = मुंबई}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = २ | margin = ४ धावा| team = मुंबई}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away| match = १४ | margin = ७ गडी| team = बंगलोर}} |- <!-- ----RAJASTHAN ROYALS---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|RR}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|Rajasthan Royals}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = २४ | margin = १७ धावा| team = राजस्थान}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = home| match = २२ | margin = ८ गडी| team = राजस्थान}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ६ | margin = ६ गडी| team = दिल्ली}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home| match = ३८ | margin = ९ गडी| team = राजस्थान}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = १३ | margin = ३४ धावा| team = राजस्थान}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४५ | margin = ३७ धावा| team = मुंबई}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = null}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४९ | margin = ५ गडी| team = बंगलोर}} |- <!-- ----ROYAL CHALLENGERS BANGALORE---- --> ! style="width:5px; border-right:none" | {{iplteamflag|BRC}} ! style="text-align:left; border-left:none" | [[{{iplname|BRC}}]] <!--CHENAI--> | {{IPL Result | winner = home| match = १८ | margin = ३६ धावा| team = बंगलोर}} <!--DECCAN--> | {{IPL Result | winner = away| match = ४० | margin = ७ गडी| team = डेक्कन}} <!--DELHI--> | {{IPL Result | winner = away| match = २० | margin = १७ धावा| team = दिल्ली}} <!--PUNJAB--> | {{IPL Result | winner = home| match = ७ | margin = ८ गडी| team = बंगलोर}} <!--KLKATA--> | {{IPL Result | winner = home| match = ४३ | margin = ७ गडी| team = बंगलोर}} <!--MUMBAI--> | {{IPL Result | winner = away | match = ५२ | margin = ५७ धावा | team = मुंबई}} <!--RJSTHN--> | {{IPL Result | winner = home| match = १० | margin = १० गडी| team = बंगलोर}} <!--BNGLOR--> | {{IPL Result | winner = null}} |} <!-- ----LEGEND AND OTHER STUFF---- --> |-style="font-size: 75%; text-align:left;" | style="width:1.7em" | | style="width:35em" |'''नोट''': निकाल यजमान आणि पाहुण्या संघाप्रमाणे.<br />'''नोट''': सामन्याची माहिती पाहण्यासाठी निकालावर टिचकी मारा. | {| class="wikitable" style = "float:right;" |- style="text-align: center" | style = "width:33%; background:#D7E7FF; text-align: center" | यजमान संघ विजयी | style = "width:34%; background:#FFDFDF; text-align: center" | पाहुणा संघ विजयी | style = "width:33%; background:#FFDEAD; text-align: center" | सामना रद्द |- |} |}{{WebSlice-end}} === बाद फेरी === {{IPL Knockout-with 3rd | SF1Date = २१ एप्रिल २०१० | SF1Venue = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | SF1Team1 = mumb | SF1Score1 = १८४/५ | SF1Team2 = bang | SF1Score2 = १४९/९ | SF1Winner = mumb | SF1Margin = ३५ धावा | SF1Matchno=५७ | SF1Special= सामनावीर - [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] | SF2Date = २२ एप्रिल २०१० | SF2Venue = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | SF2Team1 = decc | SF2Score1 = १०४/१० | SF2Team2 = chen | SF2Score2 = १४२/७ | SF2Winner = chen | SF2Margin = ३८ धावा | SF2Matchno=५८ | SF2Special= सामनावीर - [[डग बॉलींजर]] | 3rdDate = २४ एप्रिल २०१० | 3rdVenue = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | 3rdTeam1 = bang | 3rdScore1 = ८६/१ | 3rdTeam2 = decc | 3rdScore2 = ८२/१० | 3rdWinner = bang | 3rdMargin = ९ गडी | 3rdMatchno=५९ | 3rdSpecial=सामनावीर - [[अनिल कुंबळे]] | FinalDate = २५ एप्रिल २०१० | FinalVenue = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | FinalTeam1 = mumb | FinalScore1 = १४६/९ | FinalTeam2 = chen | FinalScore2 = १६८/५ | FinalWinner = chen | FinalMargin = २२ धावा | FinalMatchno=६० | FinalSpecial=सामनावीर - [[सुरेश रैना]] }} == सामने == काही सामन्यांचे मैदान अजून ठरलेले नाही. === पहिला आठवडा === {{Anchor|match१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १२, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १६१/४ (२० षटके) | धावा१ = [[अँजेलो मॅथ्यूस]] ६५* (४६, ५x४, ४x६) | बळी१ = [[चमिंडा वास]] २/२२ (३ षटके) | संघ२ = {{ipl|decc|h}} | धावसंख्या२ = १५०/७ (२० षटके) | धावा२ = [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलक्रिस्ट]] ५४ (३५, ३x४, ३x६) | बळी२ = [[शार्ल लँगेवेल्ड्ट]] २/२६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} won by ११ runs | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419106.html धावफलक] | स्थळ = [[डी.वाय. पाटील मैदान]], [[नवी मुंबई]] | पंच = [[रुडी कोर्ट्झन]] आणि [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[अँजेलो मॅथ्यूस]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - गोलंदाजी. | निकाल: {{Cr-IPL|kolk}} ११ धावांनी विजयी }} ----{{Anchor|match२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|h}} | धावसंख्या१ = २१२/६ (२० षटके) | धावा१ = [[अंबाटी रायडू]] ५५ (३३b, ६x४ २x६) | बळी१ = [[दिमित्री मास्कारेन्हस]] २/३४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = २०८/७ (२० षटके) | धावा२ = [[युसुफ पठाण]] १०० (३७b, ९x४ ८x६) | बळी२ = [[लसिथ मलिंगा]] २/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ४ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419107.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] आणि [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[युसुफ पठाण]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = '''१४२/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[रवी बोपारा]] ५६ (४८b, ७x४ १x६) | बळी१ = [[डर्क नेन्स]] २/१२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = '''१४६/५ (१९.५ षटके)''' | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ७२ (५४b, ९x४ १x६) | बळी२ = [[श्रीसंत]] २/२४ (४ षटके) | निकाल = {{Cr-IPL|delhi}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419108.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मोहाली}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] व [[एस रवी]] | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' दिल्ली - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|bang}} | धावसंख्या१ = १३५/७ (२० षटके) | धावा१ = [[जॉक कालिस]] ६५ (५२b, ७x४ १x६) | बळी१ = [[अँजेलो मॅथ्यूस]] ४/१९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk|h}} | धावसंख्या२ = १३६/३ (१९.२ षटके) | धावा२ = [[मनोज तिवारी]] ५० (२९b, ६x४ २x६) | बळी२ = [[रॉल्फ व्हान डेर मर्व]] २/२७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419109.html धावफलक] | स्थळ = [[इडन गार्डन्स|ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | पंच = [[अमीष साहेबा]] व [[कुमार धर्मसेना]] | सामनावीर = [[मनोज तिवारी]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' कोलकाता - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = '''१५९/९ (२० षटके)''' | धावा१ = [[अल्बी मॉर्केल]] ४२* (२६b, १x४ ३x६) | बळी१ = [[चामिंडा वास]] ३/२१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = '''१९०/४ (२० षटके)''' | धावा२ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] ५० (४३b, ३x४ ३x६) | बळी२ = [[रविचंद्रन आश्विन]] १/२६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ३१ धावांनी विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419110.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[डॅरिल हार्पर]] व [[क्रिश्ना हरीहरन]] | सामनावीर = [[चामिंडा वास]] | पाऊस ='''नाणेफेक:''' डेक्कन - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match६}} {{Anchor|match६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १५, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja|h}} | धावसंख्या१ = १४१/६ (२० षटके) | धावा१ = [[अभिषेक झुनझुनवाला]] ५३ (४५b, ५x४ १x६) | बळी१ = [[प्रदीप संगवान|प्रदीप संग्वान]] १/२० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = १४२/४(१७.१ षटके) | धावा२ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ७५ (३४b,८x४ ५x६) | बळी२ = [[दिमित्री मस्कारेन्हस]] २/३१ (४ षटके) | निकाल={{Cr-IPL|delhi}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419111.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|अहमदाबाद}} | पंच = [[रूडी कोर्टझन]] व [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[विरेंद्र सेहवाग]] | पाऊस ='''नाणेफेक:''' दिल्ली - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १६, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings}} | धावसंख्या१ = २०३/३ (२० षटके) | धावा१ = [[रवी बोपारा]] ७७ (५०b, ९x४ २x६) | बळी१ = [[डेल स्टाईन]] १/३६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = २०४/२ (१८.५ षटके) | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ८९* (५५b, ८x४ ५x६) | बळी२ = [[पियुश चावला]] १/२० (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ८ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419112.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[डॅरेल हार्पर]] व [[सुब्रोतो दास]] | सामनावीर = [[जॉक कालिस]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' पंजाब - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १६, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १६४/३ (२० षटके) | धावा१ = [[महेंद्रसिंग धोणी]] ६६* (३३b, ६x४ ३x६) | बळी१ = [[ब्रॅड हॉज]] १/४ (१ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk|h}} | धावसंख्या२ = १०९ (१९.२ षटके) | धावा२ = [[रिद्धीमान सहा]] २२ (१३b, ५x४ ०x६) | बळी२ = [[जस्टीन केंप]] ३/१२ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ५५ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/match/419113.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[अमीष साहेबा]] व [[कुमार धर्मसेना]] | सामनावीर = [[महेंद्रसिंग धोणी]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' चेन्नई-फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = २१८/७ (२० षटके) | धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] ६३ (३२b, ११x४, ०x६) | बळी१ = [[सरबजीत लढ्ढा]] २/४४ (४ षटके) | संघ२ = {{ipl|delhi|h}} | धावसंख्या२ = १२० (१६.३ षटके) | धावा२ = [[परवीज महारूफ]] २८ (१८b, २x४, २x६) | बळी२ = [[ड्वायने ब्रावो]] २/११ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ९८ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419114.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' दिल्ली-गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja}} | धावसंख्या१ = ९२ (१९.५ षटके) | धावा१ = [[युसुफ पठाण]] २६ (२४b, १x४, २x६) | बळी१ = [[अनिल कुंबळे]] ३/९ (३.५ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = ९३/० (१०.४ षटके) | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ४४* (३४b, ७x४, ०x६) | बळी२ = [[शेन वॉर्न]] ०/१२ (२ षटके) | निकाल = {{Cr-IPL|bang}} १० गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419115.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[क्रिश्ना हरीहरन]] | सामनावीर = [[जॉक कालिस]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' बंगलोर-गोलंदाजी. }} ---- === दुसरा आठवडा === {{Anchor|match११}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १९, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १८५/६ (२० षटके) | धावा१ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ७४ (३८b, १०x४, ३x६) | बळी१ = [[लक्ष्मीपती बालाजी]] २/२१ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = १९०/५ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[मॅथ्यू हेडन]] ९३ (४३b, ९x४, ७x६) | बळी२ = [[डर्क नेन्स]] १/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen }} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419116.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[मॅथ्यू हेडन]] | पाऊस = नाणेफेक: दिल्ली - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च १९, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|decc|h}} | धावसंख्या१ = १७०/७ (२० षटके) | धावा१ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] ५३ (३८b, ३x४, ३x६) | बळी१ = [[युवराज सिंग]] २/२१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings }} | धावसंख्या२ = १६४/८ (२० षटके) | धावा२ = [[इरफान पठाण]] ६० (२९b, ३x४, ५x६) | बळी२ = [[चामिंडा वास]] २/२७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc }} ६ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419117.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कटक}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[मराईस ईरामुस]] | सामनावीर = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] | पाऊस = नाणेफेक : पंजाब - गोलंदाजी }} ----{{Anchor|match१३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २०, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja|h}} | धावसंख्या१ = १६८/७ (२० षटके) | धावा१ = [[अभिषेक झुनझुनवाला]] ४६ (३६b, ५x४, ०x६) | बळी१ = [[अशोक दिंडा]] २/२८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = १३४/५ (२० षटके) | धावा२ = [[ब्रॅड हॉज]] ३६ (३४b, ३x४, ०x६) | बळी२ = [[युसुफ पठाण]] २/२३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ३४ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419118.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|अहमदाबाद}} | पंच = [[रूडी कोएर्टझन]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[अभिषेक झुनझुनवाला]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' राजस्थान - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २०, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|h}} | धावसंख्या१ = १५१/९ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरभ तिवारी]] २५ (२१b, ३x४, ०x६) | बळी१ = [[विनय कुमार]] ३/२५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १५५/३ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ६६* (५५b, १०x४, ०x६) | बळी२ = [[झहिर खान]] १/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419119.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[संजय हजारे]] | सामनावीर = [[जॉक कालिस]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २१, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|decc|h}} | धावसंख्या१ = १७१/६ (२० षटके) | धावा१ = [[रोहित शर्मा]] ४५ (३०b, ३x४, ३x६) | बळी१ = [[अमित मिश्रा]] १/१२ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = १६१/९ (२० षटके) | धावा२ = [[डेविड वॉर्नर]] ५७ (३३b, ४x४, ४x६) | बळी२ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] ३/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} १० धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419120.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कटक}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[मराईस ईरामुस]] | सामनावीर = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' डेक्कन - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २१, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings}} | धावसंख्या१ = १३६/८ (२० षटके) | धावा१ = [[युवराज सिंग]] ४३ (२८b, ४x४, २x६) | बळी१ = [[मुथैया मुरलीधरन]] ३/१६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen|h}} | धावसंख्या२ = १३६/७ (२० षटके) | धावा२ = [[पार्थिव पटेल]] ५७ (५८b, ४x४, २x६) | बळी२ = [[यॉन थेरॉन]] २/१७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} सुपर ओव्हरने विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419121.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[डॅरेल हार्पर]] व [[क्रिश्ना हरिहरन]] | सामनावीर = [[यॉन थेरॉन]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' चेन्नई - गोलंदाजी. }} {{सुपर ओव्हर | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} |चेंडू१=१<br />२<br />३<br />४<br />५ |फलंदाज१=[[अल्बी मॉर्केल]]<br />[[मॅथ्यू हेडन]]<br />[[सुरेश रैना]]<br />[[सुरेश रैना]]<br />[[सुरेश रैना]] |धावा१=१<br />० (बाद)<br />२<br />६<br />० (बाद) |गोलंदाज१=[[यॉन थेरॉन]]<br />[[यॉन थेरॉन]]<br />[[यॉन थेरॉन]]<br />[[यॉन थेरॉन]]<br />[[यॉन थेरॉन]] | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} |धावा२=६<br />० (बाद)<br />०<br />४ |फलंदाज२=[[महेला जयवर्धने]]<br />[[महेला जयवर्धने]]<br />[[युवराज सिंग]]<br />[[युवराज सिंग]] |चेंडू२=१<br />२<br />३<br />४ |गोलंदाज२=[[मुथैया मुरलीधरन]]<br />[[मुथैया मुरलीधरन]]<br />[[मुथैया मुरलीधरन]]<br />[[मुथैया मुरलीधरन]] |धावसंख्या१=९ |धावसंख्या२=१० }} ----{{Anchor|match१७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २२, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १५५/३ (२० षटके) | धावा१ = [[क्रिस गेल]] ७५ (६०b, ७x४, २x६) | बळी१ = [[झहिर खान]] २/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb|h}} | धावसंख्या२ = १५६/३ (१८.३ षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ७१* (४८b, १०x४, ०x६) | बळी२ = [[इशांत शर्मा]] २/४४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419122.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[संजय हजारे]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' कोलकाता - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २३, २०१० | संघ१ = {{ ipl-rt |bang|h}} | धावसंख्या१ = १७१/५ (२० षटके) | धावा१ = [[रॉबिन उथप्पा]] ६८* (३८b, ३x४, ६x६) | बळी१ = [[मुथैया मुरलीधरन]] ३/२५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = १३५/७ (२० षटके) | धावा२ = [[मॅथ्यू हेडन]] ३२ (२८b, ५x४, ०x६) | बळी२ = [[विनय कुमार]] ४/४० (४ षटके) | निकाल = {{Cr-IPL|bang}} ३६ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl२०१०/engine/current/match/419123.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[रूडी कोएर्टझन]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[रॉबिन उथप्पा]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' चेन्नई - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match१९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja}} | धावसंख्या१ = १८३/५ (२० षटके) | धावा१ = [[ॲडम व्होग्स|ऍडम वॉग्स]] ४५ (२४b, ५x४, १x६) | बळी१ = [[श्रीसंत]] १/२० (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings|h}} | धावसंख्या२ = १५२ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[मनिंदर बिसला]] ३५ (१८b, ४x४, २x६) | बळी२ = [[शॉन टेट]] ३/२२ (३.१ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ३१ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419124.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मोहाली}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[ॲडम व्होग्स|ऍडम वॉग्स]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' पंजाब - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २५, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi}} | धावसंख्या१ = १८३/४ (२० षटके) | धावा१ = [[केदार जाधव]] ५०* (२९b, ५x४, २x६) | बळी१ = [[विनय कुमार]] १/२९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = १६६/९ (२० षटके) | धावा२ = [[मनिष पांडे]] ३९ (२९b, ४x४, १x६) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] २/२३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} १७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419128.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[रूडी कोएर्ट्झन]] | सामनावीर = [[केदार जाधव]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' बंगळूर-गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २५, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १८०/२ (२० षटके) | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ८३* (५२b, ७x४, ३x६) | बळी१ = [[रायन मॅक्लेरेन]] १/२३ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb|h}} | धावसंख्या२ = १८४/५ (१९ षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ७२ (५२b, ८x४, १x६) | बळी२ = [[मुथैया मुरलीधरन]] २/३२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419125.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - गोलंदाजी. }} === तिसरा आठवडा === {{Anchor|match२२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २६, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = १४८/९ (२० षटके) | धावा१ = [[रोहित शर्मा]] ४९ (३५b, २x४, ३x६) | बळी१ = [[शॉन टेट]] ३/२२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja|h}} | धावसंख्या२ = १५१/२ (१५.४ षटके) | धावा२ = [[युसुफ पठाण]] ७३* (३४b, २x४, ८x६) | बळी२ = [[प्रग्यान ओझा]] १/४० (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ८ गडी राखुन विजयी. | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419126.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|अहमदाबाद}} | पंच = [[सायमन टॉफेल]] व [[कुमार धर्मसेना]] | सामनावीर = [[युसुफ पठाण]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' डेक्कन - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १८३/५ (२० षटके) | धावा१ = [[मनोज तिवारी]] ७५* (४७b, ८x४, २x६) | बळी१ = [[शालभ श्रीवास्तव]] २/२३ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings|h}} | धावसंख्या२ = १४४/६ (२० षटके) | धावा२ = [[कुमार संघकारा]] ३० (२७b, ३x४, ०x६) | बळी२ = [[शेन बाँड]] २/२४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ३९ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419127.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मोहाली}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[एस रवी]] | सामनावीर = [[मनोज तिवारी]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' कोलकाता - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match२४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja|h}} | धावसंख्या१ = १७७/८ (२० षटके) | धावा१ = [[नमन ओझा]] ८० (४९b, ६x४, ५x६) | बळी१ = [[थिलन तुषारा]] २/२८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = १६०/६ (२० षटके) | धावा२ = [[मुरली विजय]] ४२ (२८b, ४x४, २x६) | बळी२ = [[शॉन टेट]] २/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} १७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419129.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|अहमदाबाद}} | पंच = [[संजय हजारे]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[नमन ओझा]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' राजस्थान - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १७२/७ (२० षटके) | धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] ५५ (४३b, ९x४, ०x६) | बळी१ = [[रूद्र प्रताप सिंग|आर पी]] ३/३१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc|h}} | धावसंख्या२ = १३१ (१७.४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ४५ (२८b, ३x४, २x६) | बळी२ = [[लसिथ मलिंगा]] ३/१२ (३.४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ४१ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419130.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | पंच = [[क्रिष्णा हरिहरन]] and [[सुब्रोतो दास]] | सामनावीर = [[हरभजनसिंग|हरभजन सिंग]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' डेक्कन - गोलंदाजी }} ----{{Anchor|match२६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च २९, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १७७/४ (२० षटके) | धावा१ = [[डेविड वॉर्नर]] १०७* (६९b, ९x४, ५x६) | बळी१ = [[शार्ल लेंगेवेल्ड्ट]] २/३५ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या२ = १३७/९ (२० षटके) | धावा२ = [[क्रिस गेल]] ३० (२१b, २x४, २x६) | बळी२ = [[उमेश यादव]] २/२७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ४० धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419131.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[संजय हजारे]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[डेविड वॉर्नर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' दिल्ली - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च ३०, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt |kings}} | धावसंख्या१ = १६३ (२० षटके) | धावा१ = [[शॉन मार्श]] ५७ (४७b, ६x४, १x६) | बळी१ = [[लसिथ मलिंगा]] ४/२२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb|h}} | धावसंख्या२ = १६४/६ (१९.३ षटके) | धावा२ = [[शिखर धवन]] ५० (४०b, ६x४, ०x६) | बळी२ = [[रविंद्र बोपारा]] ३/३१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ४ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419132.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डोक्ट्रोव]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[लसिथ मलिंगा]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च ३१, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|bang}} | धावसंख्या१ = १६१/४ (२० षटके) | धावा१ = [[जॉक कालिस]] ५२ (४९b, ७x४ ०x६) | बळी१ = [[शदब जकाती]] २/१७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen|h}} | धावसंख्या२ = १६६/५ (१९ षटके) | धावा२ = [[मुरली विजय]] ७८ (३९b, ४x४, ६x६) | बळी२ = [[अनिल कुंबळे]] १/१६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419133.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[रूडी कर्टझन]] | सामनावीर = [[मुरली विजय]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' बंगलोर - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match२९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = मार्च ३१, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १८८/६ (२० षटके) | धावा१ = [[दिनेश कार्तिक]] ६९ (३८b, ६x४, ४x६) | बळी१ = [[सुमित नरवाल]] ३/३६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja }} | धावसंख्या२ = १२१ (१७.४ षटके) | धावा२ = [[नमन ओझा]] २७ (१४b, ४x४, १x६) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] ३/२५ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi }} ६७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419134.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[दिनेश कार्तिक]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' दिल्ली - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = १८१/६ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरव गांगुली]] ८८ (५४b, ९x४, ५x६) | बळी१ = [[जस्करन सिंग]] २/१८ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = १५७/५ (२० षटके) | धावा२ = [[हर्षल गिब्स]] ५० (४५b, ५x४, १x६) | बळी२ = [[क्रिस गेल]] १/९ (१ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} २४ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419135.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[क्रिश्ना हरिहरन]] | सामनावीर = [[सौरव गांगुली]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': कोलकाता - फलंदाजी. }} ---- === चौथा आठवडा === {{Anchor|match३१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल २, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = १८१/५ (२० षटके) | धावा१ = [[कुमार संघकारा]] ४५ (२७b, ८x४, ०x६) | बळी१ = [[विनय कुमार]] १/२४ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १८४/४ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[केविन पीटरसन]] ६६* (४४b, ७x४, १x६) | बळी२ = [[शालभ श्रीवास्तव]] १/२१ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419136.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मोहाली}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[मराईस ईरामुस]] | सामनावीर = [[केविन पीटरसन]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': पंजाब - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = २४६/५ (२० षटके) | धावा१ = [[मुरली विजय]] १२७ (५६b, ८x४, ११x६) | बळी१ = [[शेन वॅटसन]] २/४७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja}} | धावसंख्या२ = २२३/५ (२० षटके) | धावा२ = [[नमन ओझा]] ९४* (५५b, ८x४, ६x६) | बळी२ = [[डग बॉलिंजर]] २/१५ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} २३ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419137.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[रसेल टिफीन]] | सामनावीर = [[मुरली विजय]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': चेन्नई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|h}} | धावसंख्या१ = १७८/५ (२० षटके) | धावा१ = [[अंबाटी रायडू]] ५५* (२९b, ६x४, २x६) | बळी१ = [[प्रग्यान ओझा]] ३/२६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = ११५ (१८.२ षटके) | धावा२ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] २१ (१८b, २x४, ०x६) | बळी२ = [[झहिर खान]] २/१० (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ६३ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419138.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[एस रवी]] | सामनावीर = [[अंबाटी रायडू]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': मुंबई - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match३४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = २००/३ (२० षटके) | धावा१ = [[क्रिस गेल]] ८८* (३१b, ५x४, १x६) | बळी१ = [[यॉन थेरॉन]] १/३६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = २०४/२ (१८.२ षटके) | धावा२ = [[महेला जयवर्धने]] ११०* (५९b, १४x४, ३x६) | बळी२ = [[शेन बाँड]] १/३२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} ८ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419139.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[डॅरील हार्पर]] व [[सुधिर असनानी]] | सामनावीर = [[महेला जयवर्धने]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': कोलकाता - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १८४/५ (२० षटके) | धावा१ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ७५* (४६b, ३x४, ७x६) | बळी१ = [[कोत्रगड अपन्ना]] २/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १४७/९ (२० षटके) | धावा२ = [[जॉक कालिस]] ५४* (४२b, ५x४, १x६) | बळी२ = [[प्रदीप संगवान|प्रदिप संगवान]] ३/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ३७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419140.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[मराईस ईरामुस]] | सामनावीर = [[पॉल कॉलिंगवूड]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': दिल्ली - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ५, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja}} | धावसंख्या१ = १५९ (१९.५ षटके) | धावा१ = [[शेन वॉटसन]] ५८ (३६b, ३x४, ३x६) | बळी१ = [[रूद्र प्रताप सिंग|आरपी]] ३/१७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc|h}} | धावसंख्या२ = १५७ (१९.५ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ७३ (४४b, ८x४, २x६) | बळी२ = [[शेन वॉर्न]] ४/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} २ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419141.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नागपूर}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[शेन वॉर्न]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':राजस्थान - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match३७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ६, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ = १६५/४ (२० षटके) | धावा१ = [[मॅथ्यू हेडन]] ३५ (३१b, २x४, १x६) | बळी१ = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] २/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या२ = १४१/९ (२० षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ४५ (३५b, ६x४, ०x६) | बळी२ = [[रविचंद्रन आश्विन|आश्विन]] २/२२ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} २४ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419142.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[डॅरेल हार्पर]] व [[सुधिर असनानी]] | सामनावीर = [[सुरेश रैना]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':चेन्नई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match३८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings}} | धावसंख्या१ = १५३/६ (२० षटके) | धावा१ = [[महेला जयावर्धने]] ४४ (३३b, ६x४, १x६) | बळी१ = [[सिद्धार्थ त्रिवेदी]] २/२२ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja|h}} | धावसंख्या२ = १५७/१ (१५ षटके) | धावा२ = [[मायकल लंब]] ८३ (४३b, १६x४, २x६) | बळी२ = [[रविंद्र बोपारा]] १/१८ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|raja}} ९ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419143.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|जयपुर}} | पंच = [[एस रवी]] व [[शवीर तारापोर]] | सामनावीर = [[मायकल लंब]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':पंजाब - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match३९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk|h}} | धावसंख्या१ = १८१/३ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरव गांगुली]] ५६ (४६b, ८x४, १x६) | बळी१ = [[डॅनियल व्हेट्टोरी]] १/३० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = १६७/८ (२० षटके) | धावा२ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ६४ (४०b, ६x४, ३x६) | बळी२ = [[अशोक दिंडा]] २/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} १४ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419144.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[ब्रायन जेर्लिंग]] | सामनावीर = [[सौरव गांगुली]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':कोलकाता - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|bang|h}} | धावसंख्या१ = १८४/६ (२० षटके) | धावा१ = [[जॉक कालिस]] ६८ (४४b, ९x४, १x६) | बळी१ = [[प्रग्यान ओझा]] २/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = १८६/३ (१९.२ षटके) | धावा२ = [[तिरूमलसेट्टी सुमन]] ७८* (५७b, ६x४, ३x६) | बळी२ = [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] १/३७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419145.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[डॅरेल हार्पर]] व [[सुधिर असनानी]] | सामनावीर = [[तिरूमलसेट्टी सुमन]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':डेक्कन - गोलंदाजी. }} === पाचवा आठवडा === ----{{Anchor|match४१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ९, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १५४/९ (२० षटके) | धावा१ = [[जीन-पॉल डूमिनी]] ३४ (२८b, १x४, २x६) | बळी१ = [[पियुश चावला]] ३/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings|h}} | धावसंख्या२ = १५८/४ (१९.२ षटके) | धावा२ = [[कुमार संघकारा]] ५६ (४२b, ६x४, १x६) | बळी२ = [[लसिथ मलिंगा]] २/३६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419146.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मोहाली}} | पंच = [[मराइस ईरामुस]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[कुमार संघकारा]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':मुंबई - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match४२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १०, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १३८/८ (२० षटके) | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ५२ (४२b, ४x४, २x६) | बळी१ = [[रायन हॅरीस]] ३/१८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc|h}} | धावसंख्या२ = १३९/४ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[तिरूमलसेट्टी सुमन]] ५५ (४४b, ४x४, २x६) | बळी२ = [[रविचंद्रन आश्विन|आश्विन]] २/१३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419147.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नागपूर}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[रायन हॅरीस]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':चेन्नई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १०, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १६०/९ (२० षटके) | धावा१ = [[ब्रँडन मॅकलम]] ४५ (३६b, ५x४, २x६) | बळी१ = [[विनय कुमार]] ३/२३ (३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = १६४/३ (१७.१ षटके) | धावा२ = [[राहुल द्रविड]] ५२ (३५b, ५x४, २x६) | बळी२ = [[अशोक दिंडा]] ३/१५ (३.१ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419148.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगळूर}} | पंच = [[क्रिश्ना हरिहरन]] व [[डॅरेल हार्पर]] | सामनावीर = [[विनय कुमार]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':बंगलोर - गोलंदाजी }} ----{{Anchor|match४४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ११, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|delhi|h}} | धावसंख्या१ = १११ (१९.४ षटके) | धावा१ = [[गौतम गंभीर]] २६ (१२b, ५x४, ०x६) | बळी१ = [[इरफान पठाण]] ३/२४ (३.४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या२ = ११२/३ (१८.४ षटके) | धावा२ = [[महेला जयवर्धने]] ३८ (३५b, ४x४, १x६) | बळी२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] २/१९ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kings}} ७ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419149.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[पियुश चावला]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':दिल्ली - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल ११, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १७४/५ (२० षटके) | धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] ८९* (५९b, १०x४, २x६) | बळी१ = [[शेन वॉटसन]] ३/३७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|raja|h}} | धावसंख्या२ = १३७/८ (२० षटके) | धावा२ = [[आदित्य ढोले]] ३० (१८b, २x४, १x६) | बळी२ = [[झहिर खान]] २/१७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ३७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/41950.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|जयपुर}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] | पाऊस = '''नाणेफेक''':राजस्थान - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १२, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|decc|h}} | धावसंख्या१ = १५१/६ (२० षटके) | धावा१ = [[रोहित शर्मा]] ५१ (४६b, ७x४, ०x६) | बळी१ = [[डेल स्टाईन]] ३/१८ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १३८ (१९.४ षटके) | धावा२ = [[राहुल द्रविड]] ४९ (३५b, ८x४, १x६) | बळी२ = [[रूद्र प्रताप सिंग|आरपी]] २/२१ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} १३ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419151.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नागपूर}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[रसेल टिफीन]] | सामनावीर = [[हरमीतसिंग]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': बंगलोर - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|h}} | धावसंख्या१ = १८३/४ (२० षटके) | धावा१ = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] ४५* (१३b, २x४, ५x६) | बळी१ = [[प्रदीप संगवान|प्रदिप संगवान]] २/३५ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = १४४/७ (२० षटके) | धावा२ = [[अँड्रु मॅकडोनाल्ड]] ३३* (३१b, ०x४, १x६) | बळी२ = [[अली मुर्तझा]] २/१८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ३९ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419152.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|मुंबई}} | पंच = [[सुधीर असनानी]] व [[डॅरेल हार्पर]] | सामनावीर = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': मुंबई - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १३, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kolk}} | धावसंख्या१ = १३९/८ (२० षटके) | धावा१ = [[अँजेलो मॅथ्यूस]] ४८ (४८b, ३x४, २x६) | बळी१ = [[रविचंद्रन आश्विन]] ३/१६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen|h}} | धावसंख्या२ = १४३/१ (१३.३ षटके) | धावा२ = [[सुरेश रैना]] ७८* (३९b, ११x४, ३x६) | बळी२ = [[क्रिस गेल]] १/३५ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ९ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419153.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[संजय हजारे]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[रविचंद्रन आश्विन]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': कोलकाता - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match४९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १४, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja|h}} | धावसंख्या१ = १३०/६ (२० षटके) | धावा१ = [[अभिषेक राउत]] ३२* (२०b, ३x४, १x६) | बळी१ = [[पंकज सिंग]] २/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १३२/५ (१५.४ षटके) | धावा२ = [[केविन पीटरसन]] ६२ (२९b, १०x४, २x६) | बळी२ = [[सिद्धार्थ त्रिवेदी]] २/३२ (३.४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419154.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|जयपुर}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[एस रवी]] | सामनावीर = [[केविन पीटरसन]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': राजस्थान - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match५०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १५, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen|h}} | धावसंख्या१ =११२/९ (२०.० षटके) | धावा१ = [[सुब्रमण्यम बद्रीनाथ]] ३० (२९b, २x४, ०x६) | बळी१ = [[आशिष नेहरा]] ३/२६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या२ = ११३/४ (१८.४ षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ५७* (५६b, ५x४, ०x६) | बळी२ = [[डग बॉलिंजर]] २/२४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|delhi}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419155.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|चेन्नई}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[संजय हजारे]] | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': चेन्नई - फलंदाजी }} ---- === सहावा आठवडा === {{Anchor|match५१}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १६, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = १७४/३ (२० षटके) | धावा१ = [[महेला जयवर्धने]] ९३* (६२b, १३x४, २x६) | बळी१ = [[रायन हॅरीस]] १/२७ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = १७८/५ (१९.१ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ६८* (३८b, ६x४, ३x६) | बळी२ = [[पियुश चावला]] १/२४ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ५ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419156.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|धरमशाला}} | पंच = [[अमीष साहेबा]] व [[मराईस ईरामुस]] | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': डेक्कन - फलंदाजी. }} ----{{Anchor|match५२}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १९१/४ (२० षटके) | धावा१ = [[जीन-पॉल डूमिनी]] ४२* (१९b, ३x४, ३x६) | बळी१ = [[जॉक कालिस]] २/४१ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang|h}} | धावसंख्या२ = १३४/९ (२० षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ३७ (२४b, ४x४, १x६) | बळी२ = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] ३/२८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ५७ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419157.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|बंगलोर}} | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[रायन मॅक्लेरेन]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': बंगलोर - गोलंदाजी }} ----{{Anchor|match५३}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १७, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|raja}} | धावसंख्या१ = १३२/९ (२० षटके) | धावा१ = [[शेन वॉटसन]] ४४ (२६b, ७x४, १x६) | बळी१ = [[जयदेव उनादकट]] ३/२६ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk|h}} | धावसंख्या२ = १३३/२ (१६.१ षटके) | धावा२ = [[सौरव गांगुली]] ७५* (५०b, ११x४, २x६) | बळी२ = [[कामरान खान]] २/१३ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ८ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419158.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[जयदेव उनादकट]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': राजस्थान - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match५४}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|kings|h}} | धावसंख्या१ = १९२/३ (२० षटके) | धावा१ = [[शॉन मार्श]] ८८* (५७b, ८x४, ५x६) | बळी१ = [[रविचंद्रन आश्विन]] १/२० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या२ = १९५/४ (१९.४ षटके) | धावा२ = [[महेंद्रसिंग धोणी]] ५४* (२९b, ५x४, २x६) | बळी२ = [[रमेश पोवार]] २/२८ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ६ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419159.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|धरमशाला}} | पंच = [[बिली बाउडेन|बिली बॉडेन]] व [[अमीष साहेबा]] | सामनावीर = [[महेंद्रसिंग धोणी]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': चेन्नई - गोलंदाजी. }} ----{{Anchor|match५५}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १८, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = १४५/७ (२० षटके) | धावा१ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] ५४ (३०b, ३x४, ५x६) | बळी१ = [[उमेश यादव]] २/२४ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi|h}} | धावसंख्या२ = १३४/७ (२० षटके) | धावा२ = [[पॉल कॉलिंगवूड]] ५१* (४२b, १x४, ३x६) | बळी२ = [[प्रग्याण ओझा]] २/१६ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|decc}} ११ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419160.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|दिल्ली}} | पंच = [[बिली डॉक्टोव]] व [[शविर तारापोर]] | सामनावीर = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': डेक्कन - फलंदाजी }} ----{{Anchor|match५६}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल १९, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb|L}} | धावसंख्या१ = १३३/८ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरभ तिवारी]] ४६ (३७b, ४x४, १x६) | बळी१ = [[मुरली कार्तिक]] २/२० (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk|h}} | धावसंख्या२ = १३५/१ (१७.३ षटके) | धावा२ = [[ब्रेंडन मॅकलम]] ५७* (५६b, ८x४, ०x६) | बळी२ = [[राजगोपाल सतिष]] १/११ (२ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|kolk}} ९ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419161.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|कोलकाता}} | पंच = [[ब्रायन जेर्लिंग]] व [[रूडी कर्टझन]] | सामनावीर = [[मुरली कार्तिक]] | पाऊस = '''नाणेफेक''': मुंबई - फलंदाजी }} === बाद फेरी === ==== उपांत्य फेरी ==== {{Anchor|match५७}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल २१, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|mumb}} | धावसंख्या१ = १८४/५ (२० षटके) | धावा१ = [[सौरभ तिवारी]] ५२* (३१b, ३x४, ४x६) | बळी१ = [[डेल स्टाईन]] २/४३ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = १४९/९ (२० षटके) | धावा२ = [[रॉस टेलर]] ३१* (३०b, १x४, १x६) | बळी२ = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] ३/१७ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|mumb}} ३५ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419162.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' मुंबई - फलंदाजी }} {{Anchor|match५८}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = एप्रिल २२, २०१० | संघ१ = {{ipl-rt|chen}} | धावसंख्या१ = १४२/७ (२० षटके) | धावा१ = [[सुब्रमण्यम बद्रिनाथ]] ३७ (४१b, ३x४, १x६) | बळी१ = [[रायन हॅरीस]] ३/२९ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|decc}} | धावसंख्या२ = १०४ (१९.२ षटके) | धावा२ = [[अँड्रु सिमन्ड्स]] २३ (२२b, ३x४, ०x६) | बळी२ = [[डग बॉलींजर]] ४/१३ (४ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} ३८ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419163.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह|बिली डॉक्ट्रोव]] व [[रसेल टिफिन]] | सामनावीर = [[डग बॉलींजर]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' चेन्नई - फलंदाजी }} ==== तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना ==== {{Anchor|match५९}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २४ एप्रिल २०१० | संघ१= {{ipl-rt|decc}} | धावसंख्या१ = ८२ (१८.३ षटके) | धावा१ = [[अनिरुद्ध सिंग]] ४० (३९b, ४x४, १x६) | बळी१ = [[अनिल कुंबळे]] ४/१६ (३.३ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या२ = ८६/१ (१३.५ षटके) | धावा२ = [[राहुल द्रविड]] ३५* (३०b, ५x४, ०x६) | बळी२ = [[राहुल शर्मा]] १/२४ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|bang}} ९ गडी राखुन विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419164.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[अनिल कुंबळे]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' डेक्कन - फलंदाजी }} ==== अंतिम सामना ==== {{Anchor|match६०}}{{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २५ एप्रिल २०१० | संघ१ = {{Cr-IPL|chen}} | धावसंख्या१ = १६८/५ (२० षटके) | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ५७* (३५b, ३x४, ३x६) | बळी१ = [[दिल्हारा फर्नांडो]] २/१३ (४ षटके) | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या२ = १४६/९ (२० षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ४८ (४५b, ७x४, ०x६) | बळी२ = [[शदब जकाती]] २/२६ (३ षटके) | निकाल= {{Cr-IPL|chen}} २२ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/ipl2010/engine/current/match/419165.html धावफलक] | स्थळ = {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} | पंच = [[रूडी कर्टझन]] व [[सायमन टॉफेल]] | सामनावीर = [[सुरेश रैना]] | पाऊस = '''नाणेफेक:''' चेन्नई - फलंदाजी. }} == विक्रम == === फलंदाजी === ==== जास्त धावा ==== {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! डाव !! धावा !! चेंडू !! स्ट्रा.रे.!! सरासरी !! सर्वोचा|HS !! १०० !! ५० !! ४ !! ६ |-align=left style="background:#FFAF66;" | [[सचिन तेंडुलकर]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १५ || १५ || '''६१८''' || ४६६ || १३२.६१ || ४७.५४ || ८९*|| ० || ५ || ८६ || ३ |-align=left | [[जॉक कालिस]] || {{Cr-IPL|bang}} || १६ || १६ || '''५७२''' || ४९४ || ११५.७८ || ४७.६६ || ८९* || ० || ६ || ६७ || ९ |-align=left | [[सौरव गांगुली]] || {{Cr-IPL|kolk}} || १४ || १४ || '''४९३''' || ४१८ || ११७.९५ || ३७.५८ || ८८ || ० || ४ || ५४ || १३ |-align=left | [[सुरेश रैना]] || {{Cr-IPL|chen}} || १५ || १५ || '''४६३''' || ३२९ || १४०.७२ || ४२.०९ || ८३* || ० || ३ || ४२ || १९ |-align=left |[[महेला जयवर्धने]] || {{Cr-IPL|kings}} || १३ || १३ || '''४३९''' || २९८ || १४७.३१ || ४३.९० || ११०* || १ || १ || ५५ || ११ |-align=left |} {| class="wikitable" style="float:right; background:#FFAF66; font-size:75%" | स्पर्धेतील सर्वात जास्त धावा काढणारा फलंदाज मैदानावर केशरी टोपी घालेले.<ref>{{स्रोत बातमी |title= ऑरेंज कॅप |दुवा= http://stats.cricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319;type=tournament |प्रकाशक= The Times of India |date= 2008-04-24 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-05-13}}</ref> |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> {{clr}} ==== सर्वोत्तम स्ट्राईक रेट ==== <small> कमीत कमी २०० धावा </small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! डाव !! धावा !! चेंडू !! स्ट्रा.रे.!! सरासरी !! सर्वोचा|HS !! १०० !! ५० !! ४ !! ६ |-align=left | [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १३ || १३ || २४६ || १३७ || '''१७९.५६''' || २२.३६ || ४५* || ० || ० || २० || १५ |-align=left | [[रॉबिन उथप्पा]] || {{Cr-IPL|bang}} || १५ || १४ || ३७४ || २१८ || '''१७१.५५''' || ३१.१६ || ६८* || ० || ३ || २१ || २७ |-align=left | [[युसुफ पठाण]] || {{Cr-IPL|raja}} || १४ || १४ || ३३३ || २०१ || '''१६५.६७''' || २७.७५ || १०० || १ || १ || २१ || २४ |-align=left | [[विरेंद्र सेहवाग]] || {{Cr-IPL|delhi}} || १४ || १४ || ३५६ || २१८ || '''१६३.३०''' || २५.४२ || ७५ || ० || ३ || ४५ || १४ |-align=left | [[क्रिस गेल]] || {{Cr-IPL|kolk}} || ९ || ९ || २९२ || १८४ || '''१५८.६९''' || ३२.४४ || ८८ || ० || २ || ३० || १६ |-align=left |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/highest_career_strike_rate.html?id=5319;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> === गोलंदाजी === ==== जास्त बळी ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! षटके !! बळी !! इको !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! सर्वोत्तम |-align=left style="background:#DEB3EE;" | [[प्रग्याण ओझा]] || {{Cr-IPL|decc}} || १५ || ५५.० || '''२१''' || ७.४० || १९.३८ || १५.७ || ३/२६ |-align=left | [[हरभजनसिंग]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १४ || ४९.३ || '''१७''' || ७.०१ || २०.४१ || १७.४ || ३/३१ |-align=left | [[अमित मिश्रा]] || {{Cr-IPL|delhi}} || १४ || ५३.० || '''१७''' || ६.८४ || २१.३५ || १८.७ || ३/२५ |-align=left | [[विनय कुमार]] || {{Cr-IPL|bang}} || १४ || ४६.१ || '''१६''' || ८.५७ || २४.७५ || १७.३ || ४/४० |-align=left | [[लसिथ मलिंगा]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १२ || ४५.० || '''१५''' || ६.९१ || २०.७३ || १८.० || ४/२२ |-align=left |} {| class="wikitable" style="float:right; background:#DEB3EE; font-size:75%" | स्पर्धेतील सर्वात जास्त बळी घेणारा गोलंदाज मैदानावर जांभळी टोपी घालेले.<ref>{{स्रोत बातमी |title= जांभळी टोपी |दुवा= http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Purple_Cap_introduced_in_IPL_/articleshow/3033819.cms |प्रकाशक= The Times of India |date= 2008-05-12 |अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2008-05-13 |archive-date= 2008-05-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080521025557/http://ipl.timesofindia.indiatimes.com/Purple_Cap_introduced_in_IPL_/articleshow/3033819.cms |url-status= dead }}</ref> |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2010/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=5319;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> :<div style="font-size:75%">'''Note''': समसमान बळी असल्यास सरासरी ने गुणांकन ठरवण्यात येईल.</div> {{clr}} ==== सर्वोत्तम इकोनॉमी ==== :<small>कमीत कमी २५ षटके गोलंदाजी.</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! षटके !! इको!! बळी !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! सर्वोत्तम |-align=left | [[रविचंद्रन आश्विन]] || {{Cr-IPL|chen}} || ११ || ४४.० || '''६.११''' || १३ || २०.६९ || २०.३ || ३/१६ |-align=left | [[मुरली कार्तिक]] || {{Cr-IPL|kolk}} || १० || ३९.० || '''६.४८''' || ९ || २८.११ || २६.० || २/२० |-align=left | [[डग बोलींजर]] || {{Cr-IPL|chen}} || ७ || २७.० || '''६.५१''' || ११ || १६.०० || १४.७ || ४/१३ |-align=left | [[अनिल कुंबळे]] || {{Cr-IPL|bang}} || १५ || ५९.५ || '''६.५३''' || १३ || ३०.०७ || २७.६ || ३/९ |-align=left | [[डर्क नेन्स]] || {{Cr-IPL|delhi}} || ९ || ३४.१ || '''६.५५''' || ७ || ३२.०० || २९.२ || २/१२ |-align=left |} :<div style="font-size:75%">[http://stats.cricinfo.com/ipl2010/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=5319;type=tournament पूर्ण तक्ता]</div> === सामनावीर === :<small>कमीत कमी २.</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! खेळाडू!! संघ !! सामने !! पुरस्कार |-align=left | [[सचिन तेंडुलकर]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १३ || ४ |-align=left | [[जॉक कालिस]] || {{Cr-IPL|bang}} || १६ || ३ |-align=left | [[अँड्रु सिमन्ड्स]] || {{Cr-IPL|decc}} || १४ || ३ |-align=left | [[केविन पीटरसन]] || {{Cr-IPL|bang}} || ७ || २ |-align=left | [[मनोज तिवारी]] || {{Cr-IPL|kolk}} || ७ || २ |-align=left | [[मुरली विजय]] || {{Cr-IPL|chen}} || ९ || २ |-align=left | [[महेंद्रसिंग धोणी]] || {{Cr-IPL|chen}} || १० || २ |-align=left | [[गौतम गंभीर]] || {{Cr-IPL|delhi}} || १० || २ |-align=left | [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] || {{Cr-IPL|mumb}} || १३ || २ |-align=left | [[सौरव गांगुली]] || {{Cr-IPL|kolk}} || १३ || २ |-align=left |} == आयपीएल पुरस्कार २०१० == {{अनुवाद|en}} {| class="wikitable" style="width:70%" |- ! colspan="3" style="vertical-align:center" | पुरस्कार |-align=left |सर्वोत्तम फलंदाज || [[सचिन तेंडुलकर]] ||[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] |-align=left |जलद शतक || [[युसुफ पठाण]] ||[[{{iplname|Rajasthan Royals}}]] |-align=left |चौकार/षटकारांतून सर्वाधिक धावा || [[विरेंद्र सेहवाग]] ||[[{{iplname|Delhi Daredevils}}]] |-align=left |सर्वोत्तम गोलंदाज || [[प्रग्यान ओझा]] ||[[{{iplname|Deccan Chargers}}]] |-align=left |सर्वोत्तम इकोनॉमी || [[रविचंद्रन आश्विन]] ||[[{{iplname|Chennai Super Kings}}]] |-align=left |सर्वोत्तम क्षेत्ररक्षक || [[ए.बी. डी व्हिलियर्स|एबी डी विलर्स]] ||[[{{iplname|Delhi Daredevils}}]] |-align=left |सर्वोत्तम झेल || [[डेविड हसी]] ||[[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] |-align=left |कर्णधार || [[सचिन तेंडुलकर]] ||[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] |-align=left |पदार्पन || [[कीरॉन पोलार्ड|किरॉन पोलार्ड]] ||[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] |-align=left |सातत्यपुर्ण खेळी || [[जॉक कालिस]]|| [[{{iplname|Royal Challengers Bangalore}}]] |-align=left | सर्वात जस्त सुशोभनीय खेळाडू || [[रॉबिन उथप्पा]] ||[[{{iplname|Royal Challengers Bangalore}}]] |-align=left |सर्वात जस्त प्रशांसकांच्या मैत्रीस पात्र खेळाडू || [[ॲडम गिलख्रिस्ट|ऍडम गिलक्रिस्ट]]|| [[{{iplname|Deccan Chargers}}]] |-align=left |सर्वोत्तम नाट्यपूर्ण खेळी || [[हरभजनसिंग]] ||[[{{iplname|Mumbai Indians}}]] |-align=left |सर्वोत्तम भेदाक खेळी २००८ || [[ब्रेंडन मॅककुलम]]|| [[{{iplname|Kolkata Knight Riders}}]] |-align=left |सर्वोत्तम भेदाक खेळी २००९ || [[अनिल कुंबळे]]|| [[{{iplname|Royal Challengers Bangalore}}]] |-align=left |समालोचक || [[रवी शास्त्री]] || |-align=left |सर्वोत्तम मैदान || {{आयपीएल मैदान|बंगलोर}}|| |-align=left |सर्वोत्तम क्रिडास्थळाचा अनुभव || {{आयपीएल मैदान|नवी मुंबई}} || |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.cricinfo.com/ipl2010/content/series/418064.html Indian Premier League 2010 from Cricinfo] * [http://www.iplcricket.com IPL Cricket 2010 Updates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823172956/http://www.iplcricket.com/ |date=2017-08-23 }} * [http://www.ipl2010.org/schedule/season-3.html IPL 2010 Schedule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100222014406/http://www.ipl2010.org/schedule/season-3.html |date=2010-02-22 }} * [http://www.iplcricketlive.org/ipl/indian-premier-league-news/ IPL 2010 News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213065851/http://www.iplcricketlive.org/ipl/indian-premier-league-news/ |date=2010-02-13 }} * [http://www.iplcricketlive.com IPL 2010] * [http://www.premierleaguenews.in/match-schedule/ipl-2010-schedule/ Indian Premier League 2010 Fixtures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100207225613/http://www.premierleaguenews.in/match-schedule/ipl-2010-schedule/ |date=2010-02-07 }} * [http://faabo.com/sports/ipl Latest IPL 2010 news] * [http://www.youtube.com/IPL IPL Official YouTube Channel] {{Indian Premier League}} [[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील खेळ]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] [[वर्ग:२०१० इंडियन प्रीमियर लीग]] 3q364akkd3p9e6ftn016ygfa87h283r 0 74914 2711660 2709306 2026-09-23T18:23:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711660 wikitext text/x-wiki '''सिबी सत्यराज''' तथा '''सिबीराज''' हा [[तमिळ चित्रपट|तमिळ चित्रपटसृष्टीत]] काम करणारा एक भारतीय अभिनेता आहे. तो प्रसिद्ध अभिनेता [[सत्यराज]] याचा मुलगा आहे. == शिक्षण == सिबीने आपले शालेय शिक्षण शेरवुड हॉल सीनियर सेकंडरी स्कूल आणि [[डॉन बॉस्को मॅट्रिक्युलेशन हायर सेकंडरी स्कूल]]मधून पूर्ण केले.<ref name="thehindu.com">[http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/actor-sibiraj-confident/article3162688.ece "Actor Sibiraj: confident"]. ''The Hindu''. 11 March 2006</ref> त्यानंतर त्याने [[लोयोला कॉलेज, चेन्नई]] येथून वाणिज्य शाखेची (बी.कॉम.) पदवी प्राप्त केली. == चित्रपट कारकीर्द == [[इ.स. २००३|२००३]] च्या सुरुवातीला सिबी रंजित दिग्दर्शित ''[[नंदनम (चित्रपट)|नंदनम]]'' (२००२) या मल्याळम चित्रपटाचा तमिळ रिमेक असलेल्या ''स्वामी'' या चित्रपटाद्वारे अभिनय क्षेत्रात पदार्पण करणार होता. तथापि, निर्मितीपूर्व काम सुरू होऊनही हा चित्रपट नंतर रद्द करण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=http://in.movies.yahoo.com/020727/113/1ss0o.html|archive-url = https://web.archive.org/web/20030701120007/http://in.movies.yahoo.com/020727/113/1ss0o.html|archive-date = 1 July 2003|title = Yahoo Search - Web Search}}</ref> त्यानंतर सिबीने २००३ मधील [[स्टुडंट नंबर १]] या चित्रपटातून आपल्या अभिनय कारकीर्दीला सुरुवात केली, जो बॉक्स ऑफिसवर अपयशी ठरला.<ref name="sify.com">[https://web.archive.org/web/20150924202113/http://www.sify.com/movies/sibiraj-is-all-set-to-make-it-big-news-tamil-kkfvEFdcfchsi.html "Sibiraj is all set to make it big!"]. ''Sify''. 7 November 2004</ref> त्याच्या पुढील चार चित्रपटांमध्ये — ''[[जोर (चित्रपट)|जोर]]'' (२००४), ''[[मण्णिन मैंथन]]'' (२००५), ''[[वेट्रिवेल शक्तिवेल]]'' (२००५) आणि ''[[कोवाई ब्रदर्स]]'' (२००६) — त्याने आपले वडील [[सत्यराज]] यांच्यासोबत काम केले. सत्यराज यांनी सिबीच्या पुढील ''[[ली (२००७ चित्रपट)|ली]]'' (२००७) या चित्रपटाची निर्मितीही केली, ज्याचे दिग्दर्शन [[प्रभू सॉलोमन]] यांनी केले होते. या चित्रपटात त्याने एका फुटबॉल खेळाडूची भूमिका साकारली होती.<ref>[https://web.archive.org/web/20150924183118/http://www.sify.com/movies/lee-starts-rolling-news-tamil-kkfviuihfbbsi.html "'Lee' starts rolling!"]. ''Sify''. 26 August 2006</ref> त्याच्या सुरुवातीच्या काळात, ''पेरुमल स्वामी'',<ref name="sify.com"/> ''पट्टासू'' आणि ''मामु'' यांसारखे त्याने स्वाक्षरी केलेले अनेक चित्रपट मध्यंतरीच बंद पडले.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/son-as-mamu-tamil-news-11106.html|title=Son as Mamu - Tamil News|date=26 October 2004|access-date=2026-09-12|archive-date=2024-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20241231015229/https://www.indiaglitz.com/son-as-mamu-tamil-news-11106.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सत्यराज, सिबी}} [[वर्ग:भारतीय अभिनेते]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] fs7c5rlwjyjuztrw1pf4y1mkiqtejwd 0 75640 2711792 2104681 2026-09-24T04:40:35Z अभय नातू 206 माहिती 2711792 wikitext text/x-wiki '''स्वरमंडल''' तथा '''भारतीय हार्प''' हे एक [[तंतुवाद्य]] आहे.<ref>{{cite web | title = स्वरमंडळ वाद्य परिचय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हे वाद्य प्रामुख्याने [[हिंदुस्तानी संगीत|हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतात]] गायकाला स्वरसाथ देण्यासाठी वापरले जाते. गायन सादर करताना स्वरांची अचूकता आणि वातावरणात प्रसन्नता निर्माण करण्यासाठी या वाद्याचा झंकार प्रभावी ठरतो.<ref>{{cite book | title = भारतीय संगीत वाद्ये | author = देवधर | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> == रचना आणि वादन पद्धती == स्वरमंडळ हे लाकडाच्या एका चपट्या पेटीसारखे बनवलेले असते. त्यावर साधारणपणे २१ ते ३६ धातूच्या तारा बसवलेल्या असतात. प्रत्येक तार ठराविक सुरात (रागाच्या सुरांनुसार) ट्यून केली जाते. गायक गायन करताना आपल्या हाताच्या बोटांनी किंवा मिझराबच्या साहाय्याने या तारांवरून हात फिरवून झंकार निर्माण करतो. [[उस्ताद बडे गुलाम अली खान]], [[पंडित जसराज]], आणि [[किशोरी आमोणकर]] यांसारख्या अनेक महान शास्त्रीय गायकांनी आपल्या गायनात स्वरमंडळाचा प्रभावी वापर केला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{हिंदुस्तानी संगीत}} [[वर्ग:तंतुवाद्ये]] gfzazf20fy7q8l7bsuk55o3huk5bovx 0 75815 2711710 2699737 2026-09-23T21:16:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711710 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | चित्र =Helen in 2019 enhanced.jpg | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = '''हेलन''' | पूर्ण_नाव = '''हेलन सलीम खान'''<br />(हेलन रिचर्डसन) | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1939|11|21}} | जन्म_स्थान = [[म्यानमार|बर्मा]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[बॉलीवुड]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | भाषा = [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. १९५१]] - चालू | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = हावरा ब्रिज<br />[[शोले]]<br />कारवाँ<br />डॉन<br />पगला कहीं का<br />लहु के दो रंग | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = [[पद्मश्री]] | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = {{लग्न|प्रेम नारायण अरोरा|1957|end=घटस्फोट|1947}} {{लग्न|सलिम खान|1981}} | पत्‍नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''हेलन ॲन रिचर्डसन - खान''' (जन्म:२१ नोव्हेंबर १९३८), '''हेलन''' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या, भारतीय [[अभिनेत्री]] आणि नृत्यांगना आहेत. त्यांनी ७००हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Ng_vVIcq5yQC|title=Helen: The Life and Times of an H-bomb|last=Pinto|first=Jerry|date=2006|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-303124-6|language=en}}</ref> त्या [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] एक उत्कृष्ट कलाकार आहेत. सत्तर वर्षांच्या कारकिर्दीत त्यांना सहाय्यक, पात्र भूमिका आणि पाहुण्या भूमिकांसाठी ओळखले जाते. हेलन यांना दोन [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] मिळाले आहेत, आणि त्यांना अनेकदा त्यांच्या काळातील सर्वात लोकप्रिय नॉच डान्सर म्हणले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty|title=toi|url-status=dead|access-date=2022-01-10|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103220911/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-02-03/news-interviews/27281535_1_cinema-special-appearance-shamita-shetty}}</ref> 2009 मध्ये, हेलन यांना [[भारत सरकार|भारत सरकारकडून]] [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्रीने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/helen-ash-akshay-named-for-padma-shri/story-Sqi8cvlkTKRBriP85wt4QL.html|title=Helen, Ash, Akshay named for Padma Shri|date=2009-01-26|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-01-10}}</ref> चार चित्रपट आणि एका पुस्तकासाठी त्या प्रेरणा आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?230972|title=ol|url-status=dead|access-date=2022-01-10|archive-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024050943/http://www.outlookindia.com/article.aspx?230972}}</ref> {{विस्तार}} == बालपण व पार्श्वभूमी == [[भारत|भारतीय]] दांपत्याच्या पोटी बर्मामध्ये जन्मलेल्या हेलनला रॉजर नावाचा एक भाऊ व जेनिफर नावाची एक बहीण आहे. दुसऱ्या जागतिक महायुद्धादरम्यान तिच्या वडिलांचे निधन झाले. सन १९४३ मध्ये त्यांचे कुटुंब [[मुंबई|मुंबईस]] स्थलांतरित झाले. तिची आई परिचारिकेचे काम करीत होती. आईच्या तुटपुंज्या पगारात भागत नसल्यामुळे हेलनला नाईलाजाने शाळा बंद करून कुटुंबासाठी अर्थार्जन करणे भाग पडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=18638 |title=हेलनचे मनोगत<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-03-28 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716004914/http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=18638 |url-status=dead }}</ref> == कारकीर्द == कुक्कू नावाची एक अभिनेत्री हेलनच्या कुटुंबाची मैत्रीण होती; तिच्यामुळे हेलनचे चित्रपटाच्या प्रांतात पदार्पण झाले. तिने हेलनला ''शबिस्तान'' व ''आवारा'' या चित्रपटात [[इ.स. १९५१]] मध्ये, समूहनृत्यात एक काम मिळवून दिले. पुढे हेलनला अनेक भूमिका मिळाल्या. ''अलिफ लैला'' (१९५२), ''हूर-ई-अरब"(१९५३) इत्यादी चित्रपटांमध्ये हेलनला एकल नृत्याचे काम मिळाले. ''बारिश'' या हिंदी चित्रपटातही तिला एक नृत्य मिळाले. [[इ.स. १९५८]]मध्ये तिने ''मेरा नाम चिं चिं चु'' या ''हावरा ब्रिज'' मधील [[गीता दत्त]]ने गायलेल्या गाण्यावर एक नृत्य केले. हेलनच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत गीता दत्तने तिच्यासाठी अनेक गीते गायली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.hamaraforums.com/index.php?showtopic=68138 |title=हेलनसाठी गीता दत्तची गाणी |access-date=2010-03-28 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717040915/http://www.hamaraforums.com/index.php?showtopic=68138 |url-status=dead }}</ref> [[इ.स.चे १९६० चे दशक|इ.स.१९६० च्या दशकात]] व [[इ.स.चे १९७० चे दशक|१९७० च्या दशकाच्या]] सुरुवातीस [[आशा भोसले]]ने यांनीदेखील तिच्यासाठी अनेक गीते गायली. [[इ.स. १९६५]]मध्ये ''गुमनाम'' या चित्रपटातील भूमिकेसाठी हेलनला [[फिल्मफेअर]] पुरस्कार देण्यात आला. ''पगला कहीं का'' या चित्रपटात(१९७०) हेलनने अप्रतिम अभिनय केला आहे. सलिम खान या लेखकाने तिला ''ईमान धरम'', ''डॉन'', ''दोस्ताना'' व ''शोले''सारख्या चित्रपटांमध्ये काम मिळवून दिले. ''लहु के दो रंग'' या चित्रपटातील अभिनयासाठी तिला फिल्मफेअरचा ''सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार'' मिळाला. अनेक वर्षापूर्वी हेलनने चित्रपट-निवृत्ती पत्करली, पण अनेक चित्रपटांत सन १९९९ व २००० मध्ये तिने पाहुण्या कलाकाराची भूमिका केली. ''मोहब्बतें'' या चित्रपटात तिने एका मुलींच्या शाळेच्या मुख्याध्यापिकेची भूमिका केली. या चित्रपटाच्या कथानकात मुख्याध्यापिकेला नृत्याच्या रंगमंचावर खेचले जाते व ती सर्वांना आपल्या नृत्याने अचंबित करते. ''हम दिल दे चुके सनम'' या चित्रपटात तिने विशेष पाहुणी कलाकार म्हणून सलमान खानच्या आईची भूमिका केली. तिला [[इ.स. २००९]]मध्ये [[पद्मश्री]] पुरस्काराने, ऐश्वर्या राय व अक्षय कुमार या कलाकारांसमवेत सन्मानित केले गेले. == अभिनयापलीकडची कारकीर्द == हेलनने [[लंडन]], [[पॅरिस]] व [[हाँग काँग]] येथे नृत्याचे अनेक कार्यक्रम केले आहेत. १९७३ मध्ये हेलनवर ३० मिनिटांचा एक माहितीपट तयार करण्यात आला. ''जेरी पिंटो'' यांनी हेलनवर एक पुस्तकही लिहिले आहे. या इंग्रजी पुस्तकाचे नाव ''हेलन : दी लाइफ अँड टाइम्स ऑफ एच बॉम्ब'' असे आहे.<ref name=des>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.despardes.com/in/ent/2006/28-helen-item-girl.html |title='हेलन : दी लाइफ अँड टाइम्स ऑफ एच बॉम्ब' हेलनवर लिहिलेले एक पुस्तक |access-date=2010-03-28 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223225442/http://www.despardes.com/in/ent/2006/28-helen-item-girl.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=19921&n_tit=%27You+Cannot+Think+of+Another+Helen...%27+-+Writer+Jerry+Pinto रेडिफवर जेरी पिंटोची मुलाखात]</ref> या पुस्तकास सन २००७ मध्ये "चित्रपटावरील सर्वात चांगल्या पुस्तकासाठीचा पुरस्कार" देण्यात आला. == वैयक्तिक जीवन == सन १९८० मध्ये हेलनचा सलिम खानशी विवाह झाला व ती त्याची दुसरी पत्नी बनली. त्यांनी 'अर्पिता' नावाची एक मुलगी [[दत्तक]] घेतली. == निवडक चित्रपट == * ''[[आवारा]]'' (१९५१) * ''[[अलिफ लैला]]'' (१९५२) * ''[[हूर्-ई-अरब]]'' (१९५३) * ''[[मिस कोका कोला]]'' (१९५५) * ''[[टकसाल]]'' (१९५६) * ''[[चंगेज खान]]'' (१९५७) * ''[[हावरा ब्रिज (चित्रपट)|हावरा ब्रिज]]'' (१९५८) * ''[[ट्वेल्व्ह ओ'क्लॉक]]'' (१९५८) * ''यहुदी'' (१९५८) * ''[[सावन]]'' (१९५९) * ''[[हम हिंदुस्तानी]]'' (१९६०) * ''[[एक फूल चार कांटे]]'' (१९६०) * ''[[दिल अपना और प्रीत पराई (चित्रपट)]]'' (१९६०) * ''[[गंगा जमुना]]'' (१९६१) * ''[[उमर कैद]]'' (१९६१) * ''[[चायना टाउन (१९६२ चित्रपट)|चायना टाउन]]'' (१९६२) * ''[[सुनहरी नागीन]]'' (१९६३) * ''[[आया तुफान]]'' (१९६४) * ''[[चाचाचा (चित्रपट)|चाचा चा]]'' (१९६४) * ''[[वह कौन थी?]]'' (१९६४) * ''[[गुनमान]]'' (१९६५) * ''[[लुटेरा]]'' (१९६५) * ''[[खानदान]]'' (१९६५) * ''[[काजल]]'' (१९६५) * ''[[औलाद]]'' (१९६५) * ''[[तिसरी मंज़िल]]'' (१९६६) * ''[[दस लाख]]'' (१९६६) * ''[[नाईट इन लंडन]]'' (१९६७) * ''[[जाल]]'' (१९६७) * ''[[सी. आय. डी.९०९]]'' (१९६७) * ''[[ज्वेल थिफ]]'' (१९६७) * ''[[हरे काँच की चुड़ियाँ]]'' (१९६७) * ''[[शिकार (चित्रपट)]]'' (१९६८) * ''[[वासना]]'' (1१९६८) * ''[[तलाश]]'' (१९६९) * ''[[सच्चाई]]'' (१९६९) * ''[[एक श्रीमान एक श्रीमती]]'' (१९६९) * ''[[प्रिन्स (चित्रपट)|प्रिन्स]]'' (१९६९) * ''[[बिखरे मोती]]'' (१९६९) * ''[[भाई बहन]]'' (१९६९) * ''[[इन्तकाम]]'' (१९६९) * ''[[आँसू बन गये फूल]]'' (१९६९) * ''[[पगला कहीं का]]'' (१९७०) * ''[[द ट्रेन (१९७० चित्रपट)|द ट्रेन]]'' (१९७०) * ''[[बाँबे टॉकी]]'' (१९७०) * ''[[पुरस्कार]]'' (१९७०) * ''[[कारवाँ (१९७१ चित्रपट)|कारवाँ]]'' (१९७१) * ''[[नादान]]'' (१९७१) * ''[[हलचल]]'' (१९७१) * ''[[हंगामा(१९७१ चित्रपट)|हंगामा]]'' (१९७१) * ''[[यार मेरा]]'' (१९७०) * ''[[उपासना]]'' (१९७१) * ''[[मेरे जीवन साथी (१९७२ चित्रपट)|मेरे जीवन साथी]]'' (१९७२) * ''[[राखी और हथकड़ी]]'' (१९७२) * ''[[दिल दौलत दुनिया]]'' (१९७२) * ''[[अपराध (चित्रपट)|अपराध]]'' (१९७२) * ''[[धड़कन]]'' (१९७२) * ''[[अनामिका (चित्रपट)|अनामिका]]'' (१९७३) * ''[[शरीफ बदमाश]]'' (१९७३) * ''[[आज की ताजा खबर]]'' (१९७३) * ''[[गीता मेरा नाम]]'' (१९७४) * ''[[बेनाम]]'' (१९७४) * ''[[मदहोश]]'' (१९७४) * ''[[शोले]]'' (१९७५) * ''[[अंधेरा]]'' (१९७५) * ''[[जख्मी]]'' (१९७५) * ''[[काला सोना]]'' (१९७५) * ''[[साजिश]]'' (१९७५) * ''[[बैराग]]'' (१९७६) * ''[[ईमान धरम]]'' (१९७७) * ''[[इन्कार]]'' (१९७७) * ''[[खून पसीना]]'' (१९७७) * ''[[अमर अकबर अ‍ॅन्थनी|अमर अकबर अँथोनी]]'' (१९७७) * ''[[चला मुरारी हिरो बनने]]'' (१९७७) * ''[[डॉन (१९७८ चित्रपट)|डॉन]]'' (१९७८) * ''[[बेशरम]]'' (१९७८) * ''[[स्वर्ग नरक]]'' (१९७८) * ''[[फंदेबाज]]'' (१९७८) * ''[[बंदी]]'' (१९७९) * ''[[लहू के दो रंग]]'' (१९७९) * ''[[द ग्रेट गँबलर]]'' (१९७९) * ''[[राम बलराम]]'' (१९८०) * ''[[शान (चित्रपट)|शान]]'' (१९८०) * ''[[अब्दुल्ला]]'' (१९८०) * ''[[बाँम्बे ४०५ मैल]]'' (१९८०) * ''[[छुपा-छुपी]]'' (१९८१) * ''[[बुलंदी]]'' (१९८१) * ''[[राज]]'' (१९८१) * ''[[सवाल]]'' (१९८२) * ''[[बाँड ३०३]]'' (१९८६) * ''[[परछाईयाँ]]'' (१९८९) * ''[[अकेला]]'' (१९९१) * ''[[खामोशी: द म्युझिकल]]'' (१९९६) * ''[[हम दिल दे चुके सनम]]'' (१९९९) * ''[[मोहब्बतें]]'' (२०००) * ''[[शरारत]]'' (२००२) * ''[[दिल ने जिसे अपना कहा]]'' (२००४) * ''[[अंजाने : द अननोन]]'' (२००६) * ''[[हमको दीवाना कर गये]]'' (२००६) * ''[[मॅरीगोल्ड (२००७ चित्रपट)]]'' (२००७) == पुरस्कार व नामनिर्देशने == * [[फिल्मफेअर]] उत्तम सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी नामनिर्देशन [[गुमनाम]] (१९६५) * [[फिल्मफेअर]] उत्तम सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी नामनिर्देशन [[शिकार (चित्रपट)|शिकार]] (१९६८) * [[फिल्मफेअर]] उत्तम सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी नामनिर्देशन (??१९७१) * [[फिल्मफेअर]] उत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार [[लहू के दो रंग]] (१९७९) * [[फिल्मफेअर]] उत्तम सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी नामनिर्देशन [[खामोशी: द म्युझिकल]] (१९९६) * [[फिल्मफेअर जीवनव्रती पुरस्कार]] (१९९८)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |title=पहिले फिल्मफेअर अवार्ड १९५३<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-03-28 |archive-date=2009-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf |url-status=dead }}</ref> * [[पद्मश्री]], [[भारत]] सरकार (२००९) == संदर्भ == <references/> == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Helen (actress)|हेलन}} * [http://www.rediff.com/entertai/2002/dec/24dinesh.htm रेडिफ मॅगेझिन - '''हेलन'''] {{DEFAULTSORT:हेलन (अभिनेत्री)}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त महिला]] porxcrthyv54mrjul0kpjh62g1keovt 0 76152 2711694 2699715 2026-09-23T20:13:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711694 wikitext text/x-wiki {{main|२०१० पोलंड टी.यु. १५४ दुर्घटना}} ===देश=== {| class="wikitable" style="margin:auto" |- ! राष्ट्र !! प्रतिक्रिया |- | {{AFG}} || राष्ट्राध्यक्ष [[हमीद करझाई]]ने तीव्र दुःख प्रकट केले व पोलंडच्या जनतेचे सांत्वन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-04/10/c_13245485.htm |title=Afghan president expresses condolence over death of Polish president |publisher=News.xinhuanet.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610000233/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-04/10/c_13245485.htm |url-status=dead}}</ref> |- | {{ALB}} || Albanian President [[Bamir Topi]] expressed his deep sorrow for the loss of President Kaczyński.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.top-channel.tv/artikull.php?id=180188 |title=Topi mesazh ngushëllimi / |publisher=Top-channel.tv |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> Albanian Prime Minister [[Sali Berisha]], Parliament Speaker [[Jozefina Topalli]] and opposition leader [[Edi Rama]] also sent their condolences to the Polish People. |- | {{देशध्वज|ALG}} || The party's general secretary has [[Workers' Party (Algeria)]] [[Louisa Hanoune]], sent his condolences to the families and offered them support.<ref>[http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2010-04-10/catastrophe-aerienne-russie-le-corps-de-lech-kaczynski-retrouve-sur-les-lieux-du-crash/924/0/442895] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413190832/http://www.lepoint.fr/actualites-monde/2010-04-10/catastrophe-aerienne-russie-le-corps-de-lech-kaczynski-retrouve-sur-les-lieux-du-crash/924/0/442895 |date=2010-04-13 }} {{az icon}}</ref> |- | {{ARG}} || Argentine President [[Cristina Fernández de Kirchner]] said: "the Argentine people and government accompany the families of the victims and the great Polish nation in their anguish."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1252859 |title=Cristina Kirchner envió sus condolencias por la tragedia del país europeo |publisher=lanacion.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415045712/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1252859 |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|ARM}} || Armenian President [[Serzh Sargsyan]] and [[National Assembly of Armenia|RA Parliament]] Speaker Hovik Abrahamyan sent a letter of condolences to Polish Sejm Marshal Bronislaw Komorowski.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=Mher Margaryan |दुवा=http://www.armradio.am/news/?part=off&id=17236 |title=President Sargsyan of Armenia extends condolences on Lech Kaczynski's death |publisher=Armradio.am |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706072355/http://www.armradio.am/news/?part=off&id=17236 |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://news.am/en/news/18758.html |title=RA NA Speaker offered condolences to Polish people |publisher=News.am |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413004922/http://news.am/en/news/18758.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|AUT}} || President [[Heinz Fischer]] expresses his condolences in a written statement to the families of the victims and the people of Poland.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.orf.at/100410-49998/index.html |title=Polen verliert Großteil von Führungselite |language={{de icon}} |publisher=Orf.at |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413144408/http://www.orf.at/100410-49998/index.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|AZE}} || President [[Ilham Aliyev]] sent a telegram and expressed his deepest condolences to Polish people.<ref>[http://lent.az/news.php?id=27263 Azərbaycan Prezidenti Polşa Seyminin sədrinə başsağlığı verib ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412095805/http://www.lent.az/news.php?id=27263 |date=2010-04-12 }} {{az icon}}</ref> |- | {{देशध्वज|BLR}} || President [[Alexsandr Lukashenko]] has "expressed his sincere condolences to the Marshal of the Sejm of the Republic of Poland ... following a plane crash in Smolensk Region of Russia that killed dozens of Polish citizens among whom was President Lech Kaczyński of the Republic of Poland".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.president.gov.by/en/press85307.html |title=The official internet-portal of the President of the Republic of Belarus/Press Releases |publisher=President.gov.by |date=1998-05-11 |accessdate=2010-04-10 }}{{मृत दुवा|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{देशध्वज|BEL}} || Prime minister [[Yves Leterme]] and foreign minister [[Steven Vanackere]] have sent a message of sympathy to the people of Poland. In a joint press statement they spoke of the Belgian Government’s shock at the death of the Polish President Lech Kaczynskiin a plane crash in Russia. "In the name of the Belgian Government and in our own name we would like to express our deepest sympathy to the Polish Government, the Polish people and the families of the victims”.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.deredactie.be/cm/vrtnieuws.english/news/100410_Leterme_poland |title=flandersnews.be: Belgian Government sends condolences to Poland |publisher=Deredactie.be |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{BRA}} || President [[Luiz Inácio Lula da Silva]] declared three days of mourning for the death of the President of Poland.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Da Agência Estado |दुवा=http://g1.globo.com/Noticias/Politica/0,,MUL1564732-5601,00.html |title=G1 > Política – NOTÍCIAS – Lula decreta luto de 3 dias por morte de líder polonês |publisher=G1.globo.com |date=2007-11-21 |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|BUL}} || Prime Minister [[Boyko Borisov]] noted that his country was mourning along with Poland. "Poland has lost an outstanding statesman, who until his last hour remained connected with the Polish idea, and the fate of Poland", Bulgarian Prime Minister says in a statement. <ref name="sofiaecho.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sofiaecho.com/2010/04/10/885307_the-world-reacts-to-polish-presidents-death-in-a-plane-crash-in-russia|title=The world reacts to Polish president’s death in a plane crash in Russia|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archive-date=2010-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100412141113/http://sofiaecho.com/2010/04/10/885307_the-world-reacts-to-polish-presidents-death-in-a-plane-crash-in-russia|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|CAN}} || Governor General [[Michaëlle Jean]] and the Consort General commented that "we wish to extend our sincere condolences to the families and friends of the deceased. Our thoughts are with Canada’s Polish community, which is in shock and which we know had great affection and admiration for President Kaczynski."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.gg.ca/document.aspx?id=13588&lan=eng |title=The Governor General of Canada – Death of President Lech Kaczynski |publisher=Gg.ca |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601201912/http://www.gg.ca/document.aspx?id=13588&lan=eng |url-status=dead }}</ref> Prime Minister [[Stephen Harper]] expressed his profound sadness Saturday over the deaths of Poland's president, his wife and several senior officials. "On behalf of the government of Canada and all Canadians, I wish to express my deepest sympathy, and my sincere condolences, to the government and people of Poland on this very sad day," the statement added.<ref name="ca.news.yahoo.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ca.news.yahoo.com/s/capress/100410/national/harper_poland|title=Harper offers condolences on the death of Polish President Kaczynski|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100412044620/http://ca.news.yahoo.com/s/capress/100410/national/harper_poland|archivedate=2010-04-12|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|CHN}} || Chinese President [[Hu Jintao]] sent his condolences to Bronislaw Komorowski over the death of Polish President Lech Kaczyński. Hu said in the message that he was shocked and grieved to learn of the death of Kaczysnki and his Polish state delegation in a plane crash in the Russian city of Smolensk. "On behalf of the Chinese people and in my own name, I express my deep condolences to President Kaczysnki and all other victims, as well as sincere sympathies to their families and the Polish people," Hu said. Premier [[Wen Jiabao]] and Foreign Minister [[Yang Jiechi]] also sent their condolences to Polish Prime Minister [[Donald Tusk]] and Foreign Minister [[Radoslaw Sikorski]] over the plane crash.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-04/10/c_13245614.htm |title=Chinese president offers condolences to Poland over plane crash |publisher=News.xinhuanet.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413194023/http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2010-04/10/c_13245614.htm |url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|COL}} || Colombian President [[Alvaro Uribe Velez]] sent the following message "We send a message to the people of Poland, the Polish authorities, to voice our heartfelt condolences over the death a few hours ago, in a plane crash of President Lech Kaczynski, his wife Mary and a delegation of the Government of Poland and the polish Armed Forces. We accompany the great Polish people in this hour of tragedy. Feel the affection of the people of Colombia and I invite my fellow colombians to observe a minute of silence to express the affection for the people of Poland, solidarity in this day of mourning. We accompany with all our hearts the brotherly people of Poland" <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.radiosantafe.com/2010/04/10/colombia-envia-condolencias-por-muerte-de-presidente-de-polonia/ |title=Colombia envía condolencias por muerte de presidente de Polonia &#124; Noticias Bogota y Colombia &#124; Emisora Radio Santa Fe 1070 am en vivo |publisher=Radiosantafe.com |date= |accessdate=2010-04-10 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{देशध्वज|CRO}} || Foreign Minister [[Gordan Jandroković]] expressed condolences and said that Croatia shares grief of Polish people as it joins prayers of all victims' families.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.mvpei.hr/MVP.asp?pcpid=1123 |title=MVPEI |publisher=Mvpei.hr |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2007-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225142027/http://www.mvpei.hr/MVP.asp?pcpid=1123 |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|CZE}} || President [[Václav Klaus]] expressed his condolences and said that he lost a true friend (Lech Kaczyński). Klaus said that "Czechs are in shock and saddened about this tragedy.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://zpravy.idnes.cz/cesko-ztratilo-unikatniho-pritele-rekl-klaus-o-kaczynskem-svet-je-v-soku-1q9-/domaci.asp?c=A100410_125117_domaci_jba |title=Česko ztratilo unikátního přítele, řekl Klaus o Kaczynském. Svět je v šoku |publisher=Zpravy.idnes.cz |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|DEN}} || Prime Minister [[Lars Løkke Rasmussen]] expressed his condolences: "It is with sadness that I have received notification that a large number of people have lost their lives in the tragic plane crash. My thoughts go out to the bereaved and to the entire Polish people".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=af jely / ritzau for TV 2 Nyhederne |दुवा=http://nyhederne.tv2.dk/article/29800742/ |title=Løkke roser dræbt polsk præsident – TV 2 Nyhederne |publisher=Nyhederne.tv2.dk |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413184923/http://nyhederne.tv2.dk/article/29800742/ |url-status=dead }}</ref> [[Minister of Foreign Affairs (Denmark)|Minister of Foreign Affairs]] [[Lene Espersen]] has also condolences to his Polish colleague. "President [[Kaczynski]] will be remembered as a significant and respected politician, both as a participant in the Polish struggle for freedom against [[communism]] and served as president of the [[Polish people]]", she said.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dr.dk/Nyheder/Indland/2010/04/10/123856.htm |title=Lars Løkke sørger over polsk flyulykke – dr.dk/Nyheder/Indland |publisher=Dr.dk |date=2008-07-24 |accessdate=2010-04-10 }}</ref> Also the Danish royal couple has responded to the disaster. [[Margrethe II of Denmark|Queen Margrethe]] and [[Prince Henrik of Denmark|Prince Henrik]] have sent their condolences to the Polish parliament. |- | {{देशध्वज|ECU}} || Vice-President [[Lenin Moreno]] expressed his condolences: "In the name of my government and country [[Ecuador]], I wish to express my deepest sympathy, and my sincere condolences, to the government and people of Poland."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://andes.info.ec/actualidad/ecuador-expresa-sus-condolencias-por-fallecimiento-de-presidente-de-polonia-10915.html | title = Ecuador expresa sus condolencias por fallecimiento de Presidente de Polonia | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Andes | archive-date = 2011-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719133950/http://andes.info.ec/actualidad/ecuador-expresa-sus-condolencias-por-fallecimiento-de-presidente-de-polonia-10915.html | url-status = dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|EST}} || President [[Toomas Hendrik Ilves]] expressed his condolences: "News of the tragic loss of the Polish Head of State and one of Estonia’s closest friends brings emptiness to my heart and at the same time brings back fond memories of our friendship. I recall our phone calls in April 2007, when president Kaczyński supported Estonia during those difficult days, or August 2008 when we flew together to Tbilisi to support the democratically elected government of Georgia and to condemn the aggression towards that country."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.president.ee/en/media/press_releases.php?gid=136879 | title=The expression of condolence of President Toomas Hendrik Ilves on the occasion of the tragic loss of the Polish President Lech Kaczyński | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Office of the President}}</ref> |- | {{देशध्वज|FIN}} || President [[Tarja Halonen]] extended her deep condolences on behalf of the people of Finland and on her own behalf to the families of the victims and the people of Poland.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tpk.fi/public/default.aspx?contentid=189798&nodeid=41416&contentlan=2&culture=en-US |title=Message of condolences by President of the Republic of Finland Tarja Halonen following the death of the President of Poland |publisher=Tpk.fi |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719154040/http://www.tpk.fi/public/default.aspx?contentid=189798&nodeid=41416&contentlan=2&culture=en-US |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|FRA}} || President [[Nicolas Sarkozy]] paid tribute to Kaczyński in a statement: "a man driven by ardent patriotism, who dedicated his life to his country."<ref name="google.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jQbBjdn1gXWduVjBgGgVRVodfOVQD9F060JO0|title=Leaders express sorrow at Polish president's death|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100413062948/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jQbBjdn1gXWduVjBgGgVRVodfOVQD9F060JO0|archivedate=2010-04-13|url-status=live}}</ref> |- | {{देशध्वज|GEO}} || The spokesperson for President [[Mikheil Saakashvili]] extended deep condolences on behalf of the people of Georgia to the families of the victims and the people of Poland. Kaczyński was posthumously awarded the Order of the National Hero of Georgia and April 11, 2010, was declared a mourning day in Georgia. Kaczynski "will always be remembered as absolutely outstanding figure of Polish history, of European history and certainly of the history of my region," President Saakashvili said.<ref>[http://www.president.gov.ge/?l=E&id=3276 The Spokesperson for the President of Georgia Manana Manjgaladze made a statement on the death of Lech Kaczynski]. Communications Office of the [[President of Georgia]]. 10 April 2010</ref><ref>[http://www.civil.ge/eng/article.php?id=22175 Saakashvili: ‘Kaczynski Played Amazing Role in Fight for Georgia’s freedom’]. ''[[Civil Georgia]]''. 10 April 2010</ref> |- | {{देशध्वज|GER}} || Chancellor [[Angela Merkel]] sent a letter of condolence to [[Donald Tusk]] to express her regret.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5452874,00.html | title=Germany reacts with shock to Polish president's death | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Deutsche Welle}}</ref> Foreign Minister [[Guido Westerwelle]] stated: "Kaczyński was a bright and energetic dialogue partner. We grieve with the Polish people. We are losing a character Europe could build upon."<ref name=WesterwelleHaz>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.haz.de/Nachrichten/Politik/Deutschland-Welt/Westerwelle-tief-betroffen-vom-Tod-des-polnischen-Praesidenten | title = Westerwelle tief betroffen vom Tod des polnischen Präsidenten | language = German | accessdate = 10 April 2010 | publisher = Hannoversche Allgemeine | archive-date = 2010-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100413162655/http://www.haz.de/Nachrichten/Politik/Deutschland-Welt/Westerwelle-tief-betroffen-vom-Tod-des-polnischen-Praesidenten | url-status = dead }}</ref> According to a journalist, Westerwelle was so moved by the disaster that he had to interrupt his speech to the press on the deaths for a short time.<ref name=WesterwelleHaz/> |- | {{देशध्वज|GRC}} || Prime minister [[George Papandreou]] expressed to the prime minister of Poland via telegram "In these difficult times, the Greek government, and personally me would like to express our condolence to the all the families of those who we lost, and to the nation of Poland as well. We share your bereavement. Our thoughts and our prayers are with you".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.nooz.gr/world/sunetrivi-to-aeroplano-tou-proedrou-tis-polonias-lex-katsinski | title = Νεκρός ο Πολωνός πρόεδρος σε αεροπορικό δυστύχημα | language = Greek | accessdate = 10 April 2010 | publisher = nooz.gr | archive-date = 2010-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100414082340/http://www.nooz.gr/world/sunetrivi-to-aeroplano-tou-proedrou-tis-polonias-lex-katsinski | url-status = dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|HUN}} || President [[László Sólyom]] offered condolences at the Polish embassy in [[Budapest]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.keh.hu/20100410_statement_condolence_poland_embassy.html | title=Office of the President of Hungary | accessdate = 10 April 2010 | publisher = KEH.hu}}</ref> Prime Minister [[Gordon Bajnai]] sent a telegram expressing condolences to Prime Minister [[Donald Tusk]] and former Prime Minister [[Jarosław Kaczyński]], the brother of Polish President Lech Kaczyński: "''All members of the Hungarian government and the people of Hungary have been deeply saddened learning about this tragedy. The loss is ours even more in the knowledge of the friendship Hungary has nourished with Poland''".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://english.mti.hu/default.asp?menu=1&theme=2&cat=25&newsid=268792 | title = Hungarian PM expresses condolences to Poland | accessdate = 10 April 2010 | publisher = MTI }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Leader of the opposition and former Prime Minister [[Viktor Orbán]] said that Hungary had lost true friends.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://english.mti.hu/default.asp?menu=1&theme=2&cat=25&newsid=268791 | title = Hungarian party leaders express condolences to Poland | accessdate = 10 April 2010 | publisher = MTI }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{देशध्वज|ISL}} || President [[Ólafur Ragnar Grímsson]] sent, on behalf of the Icelandic people his deepest sympathies: "At this time of sorrow our thoughts are with the families and relatives of those who died as with all Poles, especially those who have shared their resources with the people of Iceland for many years".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/04/10/forseti_islands_sendir_polverjum_samudarkvedjur/.html | title = The President extends condolences | language = Icelandic | accessdate = 10 April 2010 | date = 10 April 2010 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{IND}} || राष्ट्राध्यक्ष [[प्रतिभा पाटील]]ने दुःख प्रकट केले व भारताने आपला एक मित्र गमावल्याचे सांगितले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ptinews.com/news/604387_Pratibha-Patil-condoles-death-of-Polish-President |title=fullstory |publisher=Ptinews.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414224812/http://www.ptinews.com/news/604387_Pratibha-Patil-condoles-death-of-Polish-President |archivedate=2010-04-14 |url-status=live }}</ref> |- | {{देशध्वज|INA}} || President of Indonesia [[Susilo Bambang Yudhoyono]] has expressed condolences over the Polish President's death.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.thejakartapost.com/news/2010/04/10/yudhoyono-expresses-condolences-over-polish-president039s-death.html |title=Yudhoyono expresses condolences over Polish President's death |publisher=The Jakarta Post |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413210625/http://www.thejakartapost.com/news/2010/04/10/yudhoyono-expresses-condolences-over-polish-president039s-death.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|IRL}} || President [[Mary McAleese]] extended her "heartfelt sympathy and that of the Irish people".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0410/breaking11.html|title=McAleese extends condolences|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archive-date=2012-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020202224/http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2010/0410/breaking11.html|url-status=dead}}</ref> [[Taoiseach]] [[Brian Cowen]]: "On my own behalf, and on behalf of my Government, I wish to extend our sincere condolences to the Polish Government and the people of Poland for their huge loss arising from this terrible tragedy. Our thoughts and prayers are with them at very sad and difficult time" <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.taoiseach.gov.ie/eng/Government_Press_Office/Taoiseach%27s_Press_Releases_2010/Taoiseach_extends_his_sympathy_to_the_Polish_people_.html|title= Taoiseach extends his sympathy to the Polish people|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> |- | {{देशध्वज|ISR}} || President [[Shimon Peres]] sent a letter of condolence to the Polish people saying that "Israel is shocked by the grave disaster and bemoans the loss along with the Polish people and the entire world. The announcement that the Polish President, his wife, and dozens of top Polish officials died in the crash struck us with pain, shock and disbelief, Israel bows its head in sorrow and shares in your loss and grief."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1161992.html|title=The people of Israel share the grief of the people of Poland|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413101338/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1161992.html|url-status=dead}}</ref> Foreign Minister [[Avigdor Lieberman]] extended condolences and said that Kaczyński was a true friend of Israel.<ref name="sofiaecho.com"/> |- | {{देशध्वज|ITA}} || Prime minister [[Silvio Berlusconi]] said: "It is a grave loss that has stricken a friendly country and in which I am sharing in with my heart.".<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8613176.stm|title= In quotes: Reaction to plane crash |accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> President [[Giorgio Napolitano]] said: "I wish to express on the behalf of myself and the Italian people our most sincere sympathies to the bereaved."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.repubblica.it/esteri/2010/04/10/news/aereo-polacco-3240505/|title= Russia, precipita l'aereo del presidente polacco nessun superstite tra le 96 persone a bordo | work = [[La Repubblica]] |accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|language=Italian}}</ref> |- | {{देशध्वज|JPN}} || Prime Minister [[Yukio Hatoyama]] sent a telegram and expressed his deepest condolences to Bronislaw Komorowski and the Polish people.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.jiji.com/jc/c?g=pol_30&k=2010041000387|title=ポーランド大統領死亡で弔電＝鳩山首相|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|archive-date=2015-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506110338/http://www.jiji.com/jc/c?g=pol_30&k=2010041000387|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|KAZ}} || President [[Nursultan Nazarbayev]] expressed his condolences.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://inform.kz/rus/article/2256862 |title=Президент Казахстана направил телеграмму соболезнования Председателю Сейма Республики Польша |publisher=Inform.kz |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722060020/http://inform.kz/rus/article/2256862 |url-status=dead }}</ref> Foreign Minister [[Kanat Saudabayev]] also expressed his condolences.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.inform.kz/eng/article/2256840|2=शीर्षक|title=Kazakh FM condoles Poland over plane crash|publisher=Inform.kz|date=|accessdate=2010-04-10|archive-date=2011-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611190843/http://www.inform.kz/eng/article/2256840|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|KEN}} || President [[Mwai Kibaki]] has sent a letter of condolence.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.capitalfm.co.ke/news/Kenyanews/Kenya-mourns-with-Poland-8080.html |title=: Capital FM Kenya: For Breaking News in Local, International, Business, Sports and Lifestyle : |publisher=Capitalfm.co.ke |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100416002616/http://www.capitalfm.co.ke/news/Kenyanews/Kenya-mourns-with-Poland-8080.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|KOS}} ||President [[Fatmir Sejdiu]] expressed "deep grief" on behalf of himself and "the people and institutions of the Republic of Kosovo."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.president-ksgov.net/site/?id=5,67,67,67,a,475|2=शीर्षक|title=KPresidenti Sejdiu ngushëlloi popullin dhe institucionet e Polonisë|publisher=President-ksgov.net|date=|accessdate=2010-04-10|archive-date=2022-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122105343/https://president-ksgov.net/site/?id=5,67,67,67,a,475|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|LAT}} || President [[Valdis Zatlers]] has written to Bronislaw Komorowski, president of the Polish Parliament, to express his deepest condolences. The President was writing on behalf of himself, Mrs Lilita Zatlere, and the people of Latvia.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=SIA Latelekom |दुवा=http://www.president.lv/pk/content/?art_id=15248 |title=(Chancery of the President of Latvia) |publisher=President.lv |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414080805/http://www.president.lv/pk/content/?art_id=15248 |url-status=dead }}</ref> Prime Minister Valdis Dombrovskis and Foreign Minister Maris Riekstins on behalf of the Government of the Republic of Latvia have sent condolence letters.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mfa.gov.lv/en/news/press-releases/2010/april/10-01/ |title=(Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Latvia) |publisher=Mfa.gov.lv |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|LTU}} || [[Lithuania]] is preparing for official day of mourning for the death of the President of Poland.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/lietuvoje-ruosiamasi-skelbti-gedula-del-lenkijos-prezidento-zuties.d?id=30931821 |title=(Delfi) |publisher=Delfi.lt |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|LUX}} || "In these dramatic and painful moments, allow me to express my deepest sympathy and to join, on behalf of the Government of the Grand Duchy of Luxembourg and on my own behalf to the mourning of the Polish people", said [[Prime minister of Luxembourg]] [[Jean-Claude Juncker]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://tageblatt.editpress.lu/luxembourg/39944.html |title=Tageblatt – Luxembourg, le 10 avril 2010: Jean-Claude JUNCKER Premier Ministre |publisher=Tageblatt.editpress.lu |date= |accessdate=2010-04-10 }}{{मृत दुवा|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{देशध्वज|MKD}} || President [[Gjorge Ivanov]] sent a telegram with deepest condolences and states that this tragedy is a big loss for both the Macedonian and Polish people.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=72975265&lId=1 |title=МИА – Македонска Информативна Агенција |publisher=MIA |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722215200/http://www.mia.com.mk/default.aspx?vId=72975265&lId=1 |url-status=dead }}</ref> The Macedonian minister for Foreign Affairs stated that "Macedonia shares the pain with the Polish people"<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://telma.com.mk/index.php?task=content&cat=1&rub=6&item=562 |title=Macedonia shares the pain with the Polish people |publisher=Telma.com.mk |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> In the main Catholic church "Holy Hearth of Jesus" in Skopje has held a special mass in memory of the president, where a large number of the Macedonian politicians attended. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=121914 |title=A mass in the main Catholic Church in Skopje |publisher=A1.com.mk |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|MDV}} || President Mohamed Nasheed sends condolences to the Acting President of Poland.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.presidencymaldives.gov.mv/4/?ref=1,5,3972 |title=Welcome to the President's Office |publisher=Presidencymaldives.gov.mv |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414145321/http://www.presidencymaldives.gov.mv/4/?ref=1,5,3972 |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|MLT}} || President [[George Abela]] and Prime Minister [[Lawrence Gonzi]] expressed their condolences. President Abela said that ''President Kaczynski was a very respected Head of State and one of the architects of modern Polish history. He will be sorely missed''. Also the two main political parties, [[Partit Laburista]] and [[Partit Nazzjonalista]], issued messages of condolences.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100410/local/president-pm-send-condolences-to-poland |title=President, PM, send condolences to Poland |publisher=timesofmalta.com |date=1997-07-26 |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|NZL}} || Acting Prime Minister [[Bill English]] offered his condolences. Acting Prime Minister [[Bill English]] said that ''it was a tragic event and the New Zealand Government had sent a message of condolence to the Polish Government and the people of Poland''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10637697 |title=NZ offers condolences to Poland after crash |publisher=nzherald.co.nz |date=2010-04-11 |accessdate=2010-04-11 |archive-date=2012-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022234059/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10637697 |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|NLD}} || Demissionary Prime Minister [[Jan Peter Balkenende]] was shocked and horrified and said it was "a black day for Poland".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nu.nl/buitenland/2222872/balkenende-en-buitenlandse-regeringsleiders-geschokt.html |title=Balkenende en buitenlandse regeringsleiders geschokt &#124; nu.nl/buitenland &#124; Het laatste nieuws het eerst op |publisher=Nu.nl |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|NOR}} || Norwegian Prime Minister [[Jens Stoltenberg]] said: "It is with sadness I have received the message of the tragic demise of Poland's President Lech Kaczynski. My thoughts go to the Polish people and to all of those who have lost loved ones in this tragic accident." He also noted that Norway and Poland have close cooperative ties in [[NATO]] and in the EU through [[European Economic Area|EEA]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=Thomas Paust |दुवा=http://www.nettavisen.no/nyheter/article2879033.ece |title=Mine tanker går til det polske folk |publisher=Nettavisen.no |date=2009-11-18 |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412071506/http://www.nettavisen.no/nyheter/article2879033.ece |url-status=dead }}</ref> King [[Harald V]] of Norway sent a telegram to the Polish [[National Assembly of the Republic of Poland|National Assembly]], which stated: "I was shocked and saddened by the news of the terrible plane-accident today that caused the death of your president HE Lech Kaczynski, his wife, and so many persons from Poland’s public life and other citizens of Poland. On behalf of myself and the Norwegian people, I wish to convey to you and to the people of Poland my heartfelt sympathy and deepest condolences."<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = http://www.kongehuset.no/c26939/nyhet/vis.html?tid=84864 | title = H.M. Kongen kondolerer H.E. Polens Parlamentspresident | work = Kongehuset | date = April 10, 2009 | language = Norwegian | accessdate = 2010-04-11 | archive-date = 2011-06-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110610101030/http://www.kongehuset.no/c26939/nyhet/vis.html?tid=84864 | url-status = dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|PAK}} || President [[Asif Ali Zardari]] expressed his deep grief and shock over the tragic death of Polish President Lech Kaczynski and his wife. The President in a message to the Polish government and the Polish people said he was shocked to know about the crash of President Kaczynski’s plane, while landing in the western Russian city of Smolensk. The President expressed his grief over the death of President’s wife and others who lost their lives in the crash.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=100355&Itemid=1|title= President Zardari condoles death of Polish president | language=Russian|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=Associated Press of Pakistan}}</ref> |- | {{देशध्वज|PER}} || Peruvian Minister of Foreign Affairs [[José García Belaúnde]] expressed condolences to the Polish people after the fatal crash: “We are very impressed with the death of president Kaczynski and express our solidarity and affection for this outstanding jurist and figure of the Polish democracy". The minister also said flags in public buildings will be flown at half-mast in mourning and that President [[Alan García]] has signed a letter expressing grief and solidarity with the Polish people<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://elcomercio.pe/noticia/459297/canciller-peruano-expreso-condolencias-polonia-adelanto-que-presidente-garcia-enviara-carta-solidaridad | title= Peruvian Minister of Foreign Affairs expresses condolences | language=Spanish | date = 10 April 2010 | publisher=El Comercio online}}</ref> |- | {{देशध्वज|POR}} || The Portuguese President [[Aníbal Cavaco Silva]] said: "Mr Acting President and Chairman of the Sejm, It was with deepest regret that I received, this morning, news of the tragic death of President of the Republic of Poland and his Wife. We had, in recent years, the opportunity to meet several times. I recall in particular the State visit I made to Poland, at his invitation, in September 2008 and the warm and friendly way that myself and my wife were welcomed by the presidential couple. We knew about his commitment to the visit to Portugal that would take place in May, together with his Wife, that we waited with much anticipation. I recall President Kaczynski as a personality who has made a major contribution to consolidating democracy and the rule of law in his country and for the construction of the modern Poland, integrated in the European Union. In this difficult time, I want to express to the authorities, the people of Poland and to the bereaved family, on my behalf and on behalf of the Portuguese, the feelings of our deepest sympathy."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.presidencia.pt/?idc=18&idi=38564 |title=MENSAGENS – Página Oficial da Presidência da República Portuguesa |publisher=Presidencia.pt |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> In an address to the Portuguese media, President Silva also express his sorrow and reminded that the Polish President was set to visit Portugal in May of 2010. He also mentioned that President Lech Kaczyński was a great man and did everything he could to make Poland a better country.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.presidencia.pt/?idc=37&idi=38562 |title=VÍDEOS & PODCASTS – Página Oficial da Presidência da República Portuguesa |publisher=Presidencia.pt |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|ROM}} || The Romanian President, [[Traian Băsescu]], stated that he had "received the news of the tragedy with profound sadness [...]". He also added that "in this moment of deep pain, the Romanian people [...] joins the Polish nation in mourning".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.presidency.ro/?_RID=det&tb=date&id=11782&_PRID= |title=Preşedintele României |publisher=Presidency.ro |date=2004-12-21 |accessdate=2010-04-10}}</ref> The Romanian Ministry of Foreign Affairs stated that it "expresses its deep regret about the aviation disaster in which President Lech Kaczynski lost his life, together with other Polish public figures. In this tragic moment, we convey our condolences and solidarity with the bereaved families and the entire Polish people."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mae.ro/index.php?unde=doc&id=43050&idlnk=2&cat=4 |title=Ministerul Afacerilor Externe |publisher=MAE.ro |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|SRB}} || Serbian President [[Boris Tadić]] expressed his deepest condolences in the name of the Serbian people saying that "The tragedy that occurred, in which President Lech Kaczyński and other state officials lost their lives, has effected us deeply" adding that Kaczyński was a true friend of Serbia and that he would never be forgotten.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2010&mm=04&dd=10&nav_id=66381 |title=Serbia sends condolences to Poland |publisher=B92.net |date=2010-04-03 |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606124515/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2010&mm=04&dd=10&nav_id=66381 |url-status=dead }}</ref> Prime Minister [[Mirko Cvetković]], President of the National Assembly [[Slavica Đukić Dejanović]] and Minister of Internal Affairs [[Ivica Dačić]] also expressed their condolences.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://rts.rs/page/stories/sr/story/10/Svet/622421/Poginuo+predsednik+Poljske.html |title=Poginuo predsednik Poljske |language={{sr icon}} |publisher=Rts.rs |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|SGP}} || President [[S R Nathan]] and Prime Minister [[Lee Hsien Loong]] have sent condolences to Polish leaders to convey their sympathies to the government and people of Poland over the tragic death of Polish President Lech Kaczynski, his wife Maria, and many others who were killed in a plane crash earlier on Saturday. President Nathan wrote to Polish Marshal of Parliament Bronislaw Komorowski, saying he was 'deeply shocked' over the 'unexpected tragedy'. 'Our hearts go out to all the families of the bereaved and the people of Poland as you mourn their loss,' he said in his condolence letter. Separately, PM Lee wrote to Polish Prime Minister Donald Tusk to convey Singapore's deepest condolences. 'Our thoughts are with your people, especially those who lost their families and loved ones, during this sorrowful time,' said Mr Lee.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_513044.html|title=DEATH OF POLISH PRESIDENT President, PM send condolences|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=Straitstimes|archive-date=2010-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414170330/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_513044.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|SVK}} || President [[Ivan Gašparovič]] expressed his condolences and said that "It's shocking and beyond belief. We were personal friends with Mr. President. I still do not believe that it happened".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=ELET |दुवा=http://www.prezident.sk/?spravy-tlacoveho-oddelenia&news_id=11110 |title=Vyjadrenie prezidenta SR k tragickému úmrtiu poľského prezidenta |publisher=Prezident.sk |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|SLO}} || President [[Danilo Türk]] was deeply shocked and saddened by the news of Polish President Lech Kaczyński's death in plane crash.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1500940|title=President Deeply Saddened By Kaczyński's Death|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=STA.si|archive-date=2012-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310144942/http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1500940|url-status=dead}}</ref> Prime Minister [[Borut Pahor]] has expressed his condolences to Poland at the death of their President.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1500923|title=PM Expresses Condolences at Polish President's Death|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=STA.si|archive-date=2012-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310144948/http://www.sta.si/en/vest.php?s=a&id=1500923|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|ESP}} || Prime Minister [[José Luis Rodríguez Zapatero]] expressed in a telegram his condolences and described the death of the Polish president as an ''irreparable loss''.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.elpais.com/articulo/internacional/Consternacion/internacional/muerte/Lech/Kaczynski/elpepuint/20100410elpepuint_8/Tes | title= Consternación internacional por la muerte de Lech Kaczynski | publisher= El País | accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> |- | {{देशध्वज|SWE}} || Prime Minister [[Fredrik Reinfeldt]] expressed his condolences in an official statement.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.regeringen.se/sb/d/12870/a/143510 |title=Statement published at Government's Homepage April 10, 2010 |language={{sv icon}} |publisher=Regeringen.se |date= |accessdate=2010-04-10}}</ref> |- | {{देशध्वज|SYR}} || President [[Bashar al-Assad]] have sent condolences to the Speaker of the Lower House of the Polish Parliament.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.sana.sy/eng/21/2010/04/10/282069.htm |title=President al-Assad Condoles the death of President Kaczynski |language= |publisher=Syrian Arab News Agency |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004163621/http://www.sana.sy/eng/21/2010/04/10/282069.htm |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|CHE}} || Federal Councillor [[Micheline Calmy-Rey]] expressed her condolences in an official statement.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.news.admin.ch/message/index.html?lang=de&msg-id=32569 | title = Tod des polnischen Staatspräsidenten : Erklärung von Bundesrätin Calmy-Rey | accessdate = 10 April 2010 | date = 10 April 2010 | archive-date = 2011-07-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110706221210/http://www.news.admin.ch/message/index.html?lang=de&msg-id=32569 | url-status = dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|ROC}} ([[Taiwan]]) || The Economic and Cultural Office Taipei, Republic Of China (Taiwan) in Poland sents the condolecence to Polish people on behalf of the President [[Ma Ying-jeou]], Vice President [[Vincent Siew]], Premier [[Wu Den-yih]] and the Foreign Minister [[Timothy Yang]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://iservice.libertytimes.com.tw/liveNews/news.php?no=352095&type=%E6%94%BF%E6%B2%BB |title=波蘭總統空難喪生 馬總統哀悼 |publisher=Iservice.libertytimes.com.tw |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724214335/http://iservice.libertytimes.com.tw/liveNews/news.php?no=352095&type=%E6%94%BF%E6%B2%BB |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|TUR}} || President [[Abdullah Gül]] sent a letter of condolence to the Acting President Bronisław Komorowski saying that he "deeply regrets having to lose dear friend President Lech Kaczynski and his honorable spouse Maria Kaczynski, together with the high-level Polish officials. Mr. Kaczynski's absence will be felt all the time, the Turkish people remember him with love, respect and the fostering of our country. We share this great pain of our friends and allies of Poland in our hearts."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://cankaya.gov.tr/sayfa/konusma_aciklama_mesajlar/aciklama_mesajlar/?id=5291 |title = Polonya Cumhurbaşkanı Kaczynski ve Beraberindeki Heyetin Hayatını Kaybetmesi |accessdate = 10 April 2010 |date = 10 April 2010 |publisher = cankaya.gov.tr |language = Turkish }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Prime minister [[Recep Tayyip Erdoğan]] expressed condolences to the people of Poland and Russian Federation and he said that "We hope that was an accident. I want to express my condolences in the name of myself and in the name of the Turkish nation".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=971669 |title = Başbakan Erdoğan, Polonya ve Rusya'ya başsağlığı diledi |accessdate = 10 April 2010 |date = 10 April 2010 |publisher = zaman.com |language = Turkish |archive-date = 2012-02-29 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120229132434/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=971669 |url-status = dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|UKR}} || President [[Viktor Yanukovych]] expressed his condolences.<ref name="sofiaecho.com"/> |- | {{देशध्वज|UK}} || [[Elizabeth II of the United Kingdom|Queen Elizabeth II]] has sent her "deepest sympathy" to the Polish people.<ref name="Queen">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8613006.stm | title= Queen offers sympathy to Poland after president's death | accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher = BBC News}}</ref> Prime Minister [[Gordon Brown]] said the "whole world would be saddened" by the death of Kaczyński.<ref>{{स्रोत बातमी | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/8613006.stm | title= 'World saddened' by Kaczynski death says Gordon Brown | publisher= BBC News | accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> |- | {{देशध्वज|US}} || President [[Barack Obama]] called the death of Kaczynski and other senior government officials "devastating to Poland, to the United States, and to the world" and said that "Today, there are heavy hearts across America. The United States cherishes its deep and abiding bonds with the people of Poland. Those bonds are represented in the strength of our alliance, the friendships among our people, and the extraordinary contributions of Polish-Americans who have helped to shape our nation." in a statement released by the White House.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://wireupdate.com/wires/2933/president-obama-says-the-loss-of-polish-president-kaczynski-is-devastating/|title=President Obama says the loss of Polish President Kaczynski is ‘devastating’|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=[[BNO News]]|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413030913/http://wireupdate.com/wires/2933/president-obama-says-the-loss-of-polish-president-kaczynski-is-devastating/|url-status=dead}}</ref> Philip Crowley, Assistant Secretary for the [[U.S. State Department]] Public Affairs office called the crash a horrible tragedy for Poland and extended his deepest condolences on behalf of the United States.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://wireupdate.com/wires/2926/polish-president-and-first-lady-among-at-least-96-dead-in-presidential-plane-crash-in-russia/|title=Polish president and first lady among at least 96 dead in presidential plane crash in Russia|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=[[BNO News]]|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413163335/http://wireupdate.com/wires/2926/polish-president-and-first-lady-among-at-least-96-dead-in-presidential-plane-crash-in-russia/|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|VAT}} || In a telegram sent by the Secretary of State of the Holy See Cardinal [[Tarcisio Bertone]] to Bronisław Komorowski (Acting President of the Republic of Poland) [[Pope Benedict XVI]] expressed his sadness and solidarity with the Polish people.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://212.77.1.245/news_services/bulletin/news/25388.php?index=25388&lang=en | title = 'Vatican website' }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} === आंतरराष्ट्रीय संघटना === {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%;" |- ! style="width:175px;"|संघटना !! प्रतिक्रिया |- | {{EU}} || '''[[युरोपीय संसद]]''' [[Jerzy Buzek]] of Poland, the [[President of the European Parliament]], expressed his condolences. '''[[European Commission]]''' [[José Manuel Barroso]] of Portugal, the [[President of the European Commission]] said: "I express my deep condolences to Poland for the passing away of President Kaczyński, his wife and all those with them under such tragic circumstances on their way to mark the 70th anniversary commemoration of the Katyn massacres. I have worked very closely with President Kaczyński, in a spirit of loyalty, and I respected in him a very determined Polish patriot who at the same time was very committed to our European Union and to the values of freedom and solidarity. The [[European Commission]] joins me in this moment in the expression of sympathy and tribute."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/10/413&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en|title= Statement by the President of the European Commission, José Manuel Durão Barroso|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> The [[High Representative of the European Union for Foreign Affairs and Security Policy]], [[Catherine Ashton]] of the United Kingdom expressed her condolences to Polish Foreign Minister Radosław Sikorski. She told Sikorski: "I would like to send my heartfelt condolences to the people of Poland and express our solidarity with you at this very difficult and sad time. In particular, I want to express my sympathies to the family and friends of those who died."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/10/414&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en|title= STATEMENT BY THE HR/VP CATHERINE ASHTON ON POLISH PLANE CRASH | accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> '''[[European Council]]''' [[Herman Van Rompuy]], the [[President of the European Council]], said: "I am deeply upset by the news of the death of President Lech Kaczyński, his spouse and several senior Polish officials and representatives in a plane accident this morning. I knew President Kaczyński personally from several meetings in the European Council and in Warsaw and am saddened by his death. Poland lost a great patriot and head of state. His political commitment was to serve the Polish people." He added: "I want to express my heartfelt condolences to the families of the president and of the other victims, to Prime Minister Tusk and to the Polish people. I wish to convey to them the support of the European Union in these extremely painful circumstances."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.consilium.europa.eu//uedocs/cms_data/docs/pressdata/en/ec/113682.pdf |title= Statement by Herman Van Rompuy, President of the European Council, on the death of President Kaczyński|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> '''[[European Central Bank]]''' [[Jean-Claude Trichet]], [[President of the European Central Bank]] expressed his "sincerest condolences to the families of all the victims of this terrible accident" on behalf of the ECB’s General Council, the ECB’s Executive Board and in his personal capacity. He said his thoughts are with the people of Poland. He added: "The General Council of the ECB deeply regrets the loss of its highly esteemed member, Mr Sławomir Skrzypek, President of Narodowy Bank Polski. We will remember Sławomir as a good friend and a dedicated professional, who made valuable contributions to the work of the General Council.”<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.ecb.int/press/pr/date/2010/html/pr100410.en.html |title= Statement by Jean-Claude Trichet, President of the ECB |accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010}}</ref> |- | <span class="flagicon"></span> [[Interpol]] || INTERPOL Secretary General [[Ronald K. Noble]] expressed his condolences to people of Poland on behalf of the world police community <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/PR024.asp |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-04-11 |archive-date=2011-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628182203/http://www.interpol.int/Public/ICPO/PressReleases/PR2010/PR024.asp |url-status=dead }}</ref> |- | <span class="flagicon">[[File:NATO flag.svg|22x20px|border |alt=NATO|link=NATO]]</span> [[NATO]] || Secretary General [[Anders Fogh Rasmussen]] extended his condolences: "On behalf of all of NATO, and myself personally, I express my most profound condolences to the people of Poland, and to the families of President and Mrs Kaczynski and all those who have died in this terrible accident. This is a tragedy for them and for Poland. My thoughts are with them today."<ref name="google.com"/> |- | <span class="flagicon">[[File:Flag of Esperanto.svg|22x20px|border |alt=UEA|link=Universal Esperanto Association]]</span> [[Universal Esperanto Association|UEA]] || General secretary of the World Esperanto Association Osmo Buller expressed his condolences <ref>http://www.uea.org/dokumentoj/komunikoj/gk.php?no=374</ref> |- | {{flag|United Nations}} || Secretary-General [[Ban Ki-moon]] was shocked and extended his deep and heartfelt condolences to the people of Poland and the families of those who perished. Ban said President Kaczyński had served his country and people with distinction and conviction. He called the fact that he was en route to an event marking a new level of reconciliation between Poland and Russia particularly poignant.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://wireupdate.com/wires/2929/u-n-secretary-general-ban-shocked-by-the-death-of-polish-president-kaczynski/|title=U.N. Secretary-General Ban shocked by the death of Polish President Kaczynski|accessdate=10 April 2010|date=10 April 2010|publisher=[[BNO News]]|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718065929/http://wireupdate.com/wires/2929/u-n-secretary-general-ban-shocked-by-the-death-of-polish-president-kaczynski/|url-status=dead}}</ref> |- | [[OECD]] || Secretary General of OECD [[José Ángel Gurría]] expressed his condolences <ref>http://www.oecd.org/home/0,2987,en_2649_201185_1_1_1_1_1,00.html</ref> |- | [[File:OSCE_logo.svg|28px]] [[OSCE]] || OSCE Chairperson-in-Office expressed his condolences <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://wireupdate.com/wires/2920/osce-chairperson-in-office-and-kazakh-secretary-of-state-offers-condolences-over-death-of-polish-president/ |title=OSCE Chairperson-in-Office and Kazakh Secretary of State offers condolences over death of Polish President » Breaking News &#124; Wire Update News &#124; News Wires |publisher=Wireupdate.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413163320/http://wireupdate.com/wires/2920/osce-chairperson-in-office-and-kazakh-secretary-of-state-offers-condolences-over-death-of-polish-president/ |url-status=dead }}</ref> |- | [[File:Soccer ball.svg|18px]] [[FIFA]] || FIFA President [[Sepp Blatter|Joseph S. Blatter]] expressed his sadness and said "On behalf of the worldwide football family, I have extended my condolences and deepest sympathy to the Prime Minister of Poland, the President of the [[Polish Football Federation]], the Secretary General of the [[Polish Olympic Committee]] at this harrowing time, and wish them strength and fortitude for the challenging days that lie ahead." The flag of Poland as well as the flags of FIFA and UEFA have been lowered to half-mast at the home of FIFA.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid=1191809.html#joseph+s+blatter+smolensk+tragedy |title=Joseph S. Blatter on the Smolensk tragedy |publisher=FIFA.com |date= |accessdate=2010-04-10 |archive-date=2010-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413150139/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/releases/newsid=1191809.html#joseph+s+blatter+smolensk+tragedy |url-status=dead }}</ref> |- | [[File:Soccer ball.svg|18px]] [[UEFA]] || UEFA president [[Michel Platini]] has expressed his sadness at the death of Poland's president Lech Kaczyński and Polish government officials. Mr Platini said: "I was shocked and saddened to hear of the tragic accident. I wish to express my support at this difficult time to our football partners the Polish Football Federation and its president [[Grzegorz Lato]], with whom we are preparing the organisation of [[UEFA Euro 2012]] together with the Polish government." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/president/news/newsid=1475384.html#uefa+presidents+sadness+poland+tragedy |title=UEFA president's sadness at Poland tragedy on |publisher=Uefa.com |date=2010-03-30 |accessdate=2010-04-10}}</ref> |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पोलंड]] ekrtqq8u5293tvoy91kbmu92b1btt3i 0 77367 2711693 2412748 2026-09-23T20:12:35Z अभय नातू 206 माहिती 2711693 wikitext text/x-wiki '''कर्नाल एरोड्रोम''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यातील [[कर्नाल]] शहरातील एक विमानतळ आणि उड्डाण प्रशिक्षण केंद्र आहे.<ref>{{cite web | title = कर्नाल विमानतळ आणि नागरी विमान वाहतूक | url = https://harcourtdale.gov.in/ | publisher = हरियाणा शासन}}</ref> हे विमानतळ कर्नाल शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून सुमारे ३ किलोमीटर अंतरावर वसलेले असून, हरियाणा सरकारच्या नागरी विमान वाहतूक विभागाद्वारे याचे संचालन केले जाते.<ref>{{cite web | title = हरियाणातील विमानतळ आणि हवाई पायाभूत सुविधा | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == उपयोग आणि सुविधा == याचा वापर प्रामुख्याने वैमानिक प्रशिक्षणासाठी केला जातो. येथील [[हरियाणा सिव्हिल एव्हिएशन क्लब]]भावी वैमानिकांना व्यावसायिक वैमानिक परवाना मिळवण्यासाठी उड्डाण प्रशिक्षण दिले जाते.<ref>{{cite web | title = हरियाणा नागरी उड्डाण संस्था प्रशिक्षण माहिती | url = https://mincom.gov.in/ | publisher = नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> या विमानतळावर धावपट्टी (Runway), हँगर आणि हलक्या विमानांच्या लँडिंग व टेक-ऑफसाठी आवश्यक मूलभूत सुविधा उपलब्ध आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हरियाणातील विमानतळ]] [[वर्ग:कर्नाल जिल्हा]] [[वर्ग:कर्नाल|विमानतळ]] 60hhycybmgfs0yuma6fshd0157hd1cb 0 77968 2711715 2549999 2026-09-23T21:25:15Z अभय नातू 206 माहिती 2711715 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शैवसिद्धान्त''' ही [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] [[शैव पंथ|शैव संप्रदायाची]] एक प्रमुख, प्राचीन आणि तत्त्वज्ञानाने समृद्ध असलेली परंपरा आहे.<ref>{{cite web | title = शैवसिद्धान्त परिचय आणि इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> ही परंपरा प्रामुख्याने [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतामध्ये]], विशेषतः [[तमिळनाडू]] आणि [[कर्नाटक]] राज्यात अत्यंत लोकप्रिय आहे. या तत्त्वज्ञानात [[शिव|भगवान शिव]] यांना सर्वोच्च परमेश्वर (पति), जीवात्म्याला (पशू) आणि संसारातील बंधनाला (पाश) मानले गेले असून, या तिन्ही घटकांचे सूक्ष्म विश्लेषण या परंपरेत केले जाते.<ref>{{cite book | title = भारतीय तत्त्वज्ञानाचा इतिहास | author = दे St. | publisher = युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> == उगम आणि ग्रंथ परंपरा == शैवसिद्धान्त परंपरेचा उगम [[वेदांत]] आणि २८ [[आगम (ग्रंथ)|शैव आगम]] ग्रंथांमधून झाला आहे. तमिळ भाषेतील १२ वेदांत-तुल्य ग्रंथ मानल्या जाणाऱ्या 'तिरुमुराई' (Thirumurai) आणि विशेषतः संत [[माणिक्कवाचगर]], [[अप्पार]], [[सुंदरर]] आणि [[तिरुज्ञानसंबंदर]] या [[नायनमार]] संतांच्या भक्तिरचनांचा या परंपरेवर मोठा प्रभाव आहे. त्यानंतर मेयकंदर यांनी लिहिलेला 'सिवज्ञान बोधम' (Sivajnana Bodham) हा ग्रंथ शैवसिद्धान्त तत्त्वज्ञानाचा पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = दक्षिण भारतीय धर्म आणि तत्त्वज्ञान | publisher = ओरिएंट लाँगमन}}</ref> == प्रमुख तत्त्वज्ञान == शैवसिद्धान्त तत्त्वज्ञान मुख्यत्वे तीन तत्त्वांवर (पति-पशू-पाश) आधारित आहे: * '''पति''' (ईश्वर): भगवान शिव, जे जगताचे निर्माते, रक्षक आणि संहारक आहेत. * '''पशू''' (जीव): सर्व जीव किंवा आत्मे, जे जन्माच्या आणि कर्माच्या बंधनात अडकलेले आहेत. * '''पाश''' (बंधन): अज्ञान, कर्म आणि माया यांचे जाळे, ज्यामुळे जीव शिवापासून दूर राहतो. शिवकृपेने आणि भक्ती-ज्ञानाच्या मार्गाने पाश (बंधने) नष्ट होऊन जीवाला मोक्ष मिळतो आणि तो शिवस्वरूपात विलीन होतो, हा या तत्त्वज्ञानाचा मुख्य सिद्धांत आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:तमिळनाडूचा इतिहास]] [[वर्ग:शैव पंथ]] 7kd1ma98sae4cfxcny6pt4qdj3o91ry 0 79712 2711689 1975799 2026-09-23T20:00:50Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711689 wikitext text/x-wiki {{विस्तार|फुटबॉल खेळाडू}} [[वर्ग:पोर्तुगालचे फुटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]] a5a8wdw5d87x97qp2mms0nwuq1wq0qk 0 79957 2711729 2616297 2026-09-23T21:45:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711729 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = आशिया चषक, २०१० | image = | imagesize = 200px | caption = अधिकृत लोगो आशिया चषक, २०१०. | administrator = [[आशिया क्रिकेट संघटन]] | cricket format = [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | host = {{cr|SRI}} | champions = {{cr|IND}} | count = ५ | participants = ४ | matches = ७ | Venues = १ मैदान | attendance = | player of the series = {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] | most runs = {{flagicon|PAK}} [[शाहिद आफ्रिदी]] (२६५) | most wickets = {{flagicon|SRI}} [[लसित मलिंगा]] (९) | website = | previous_year = २००८ | previous_tournament = २००८ आशिया चषक | next_year = २०१२ | next_tournament = २०१२ आशिया चषक | start_date = १५ | end_date = २४ जून २०१५ }} =गुणफलक= {| class="wikitable" |- ! संघ ! सामने ! विजय ! पराभव ! बरोबरी ! अनिर्णित ! निव्वळ धावगती ! बोनस गुण ! गुण |- bgcolor=ccffcc |align=left| {{cr|SRI}} || ३ || ३ || ० || ० || ० || +१.४२४|| २ || १४ |- bgcolor=ccffcc |align=left| {{cr|IND}} || ३ || २ || १ || ० || ० || +०.२७५ || १ || ९ |- bgcolor=pink |align=left| {{cr|PAK}} || ३ || १ || २ || ० || ० || +०.७८८ || १ || ५ |- bgcolor=pink |align=left| {{cr|BAN}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || −२.६२७ || 0 || 0 |} =साखळी सामने= {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १५ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|SRI}} | धावसंख्या१ = २४२/९ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २२६ (४७ षटके) | संघ२ = {{cr|PAK}} | धावा१ = [[अँजेलो मॅथ्यूज]] ५५[[नाबाद|*]] (६१) | बळी१ = [[शोएब अख्तर]] ३/४१ (१० षटके) | धावा२ = [[शाहिद आफ्रिदी]] १०९ (७६) | बळी२ = [[लसित मलिंगा]] ५/३४ (१० षटके) | निकाल = श्रीलंका १६ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455231.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली बाऊडेन]] (न्यू) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वे) | सामनावीर = [[शाहिद आफ्रिदी]] (पा) | toss = श्रीलंका, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|BAN}} | धावसंख्या१ = १६७ (३४.५ षटके) | धावसंख्या२ = १६८/४ (३०.४ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[इमरुल केस]] ३७ (३५) | बळी१ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ४/६ (२.५ षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ८२ (१०१) | बळी२ = [[मशरफे मोर्तझा]] २/३७ (५.४ षटके) | निकाल = भारत ६ गडी व ११६ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455232.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वे) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]] (भा) | toss = बांगलादेश, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १८ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|SRI}} | धावसंख्या१ = ३१२/४ (५० षटके) | धावसंख्या२ = १८६ (४०.२ षटके) | संघ२ = {{cr|BAN}} | धावा१ = [[तिलकरत्ने दिलशान]] ७१ (५१) | बळी१ = [[शफिउल इस्लाम]] २/५९ (१० षटके) | धावा२ = [[तमिम इक्बाल]] ५१ (५३) | बळी२ = [[तिलकरत्ने दिलशान]] ३/३७ (१० षटके) | निकाल = श्रीलंका १२६ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455233.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली बाऊडेन]] (न्यू) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | सामनावीर = [[तिलकरत्ने दिलशान]] (श्री) | toss = श्रीलंका, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|PAK}} | धावसंख्या१ = २६७ (४९.३ षटके) | धावसंख्या२ = २७१/७ (४९.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[सलमान बट्ट]] ७४ (८५) | बळी१ = [[प्रवीण कुमार]] ३/५३ (१० षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ८३ (९७) | बळी२ = [[सईद अजमल]] ३/५६ (१० षटके) | निकाल = भारत ३ गडी व १ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455234.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली बाऊडेन]] (न्यू) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वे) | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]] (भा) | toss = पाकिस्तान, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|PAK}} | धावसंख्या१ = ३८५/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २४६/५ (५० षटके) | संघ२ = {{cr|BAN}} | धावा१ = [[शाहिद आफ्रिदी]] १२४ (६०) | बळी१ = [[शफिउल इस्लाम]] ३/९५ (१० षटके) | धावा२ = [[जुनैद सिद्दिकी]] ९७ (११४) | बळी२ = [[इम्रान फरहात]] १/२१ (५ षटके) | निकाल = पाकिस्तान १३९ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455235.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वे) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | सामनावीर = [[शाहिद आफ्रिदी]] (पा) | toss = पाकिस्तान, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[जहुरुल इस्लाम]] (बां) आणि [[असद शफिक]] (पा) }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २२ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २०९ (४२.३ षटके) | धावसंख्या२ = २११/३ (३७.३ षटके) | संघ२ = {{cr|SRI}} | धावा१ = [[रोहित शर्मा]] ६९ (७३) | बळी१ = [[फरवीझ महारूफ]] ५/४२ (१० षटके) | धावा२ = [[कुमार संगाकारा]] ७३ (८२) | बळी२ = [[झहीर खान]] २/४२ (७ षटके) | निकाल = श्रीलंका ७ गडी व ७५ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455236.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली बाऊडेन]] (न्यू) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | सामनावीर = [[फरवीझ महारूफ]] (श्री) | toss = श्रीलंका, गोलंदजी. | पाऊस = | टीपा = }} =अंतिम सामना= {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २४ जून २०१० | daynight = Y | time = १४:३० | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २६८/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = १८७ (४४.४ षटके) | संघ२ = {{cr|SRI}} | धावा१ = [[दिनेश कार्तिक]] ६६ (८४) | बळी१ = [[थिलन कांदंबी]] २/३७ (७ षटके) | धावा२ = [[चामर कपुगेडेरा]] ५५[[नाबाद|*]] (८८) | बळी२ = [[आशिष नेहरा]] ४/४० (९ षटके) | निकाल = भारत ८१ धावांनी विजयी | report = [http://www.cricinfo.com/asia2010/engine/current/match/455237.html धावफलक] | स्थळ = [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] | पंच = [[बिली बाऊडेन]] (न्यू) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वे) | सामनावीर = [[दिनेश कार्तिक]] (भा) | toss = भारत, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = }} =बाह्यदुवे= *[https://web.archive.org/web/20170709200222/http://www.espncricinfo.com/asia2010/content/current/series/424694.html आशिया चषक, २०१० - इएसपीएन क्रिकइन्फो] {{आशिया चषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१०}} [[वर्ग:आशिया चषक]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|आशिया]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] [[वर्ग:चित्र हवे]] f42kdh2dk3j9rx2l00or9lh61kw40rl 0 80001 2711673 2641240 2026-09-23T19:28:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711673 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = सेम्मोळियां तमिळ मोळियां | छायाचित्र =Tamilmeetanthem.jpg | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = Semmozhiyaana Thamizh Mozhiyaam | टोपण_नाव = | निर्मिती वर्ष = २०१० | भाषा = '''तमिळ''' | इतर भाषा = | देश = [[भारत]] | निर्मिती = पंचतन रेकॉर्डस् इन. आणि<br /> ए.एम.स्टुडिओस.[[चेन्नई]],तमिळनाडू. | दिग्दर्शन = [[गौतम मेनन]] | कथा = | पटकथा = | संवाद = | संकलन =अ‍ॅन्थनी गोन्साल्व्हिस. | छाया = मनोज परमहंस | कला = राजीवन | गीते = [[एम.करुणानिधी]] | संगीत = [[ए.आर. रहमान|ए.आर.रहमान]] | ध्वनी = के.जे.सिंग.,पी.ए.दीपक,श्रीनिधी. | पार्श्वगायन = [[ए.आर. रहमान|ए.आर.रहमान]],व इतर गायकवृंद. | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = | प्रदर्शन तारीख = १५ मे २०१० | वितरक= एस्केप आर्टिस्ट मोशन पिक्चर्स. | अवधी = ५.५० मि. | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = | सुरुवात = | संगीत प्रकार = फ्री डिजिटल डाऊनलोड ([[फ्यूजन]]) | प्रसिद्ध_आल्बम_चित्रपट = | प्रभाव = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | सदस्य = | माजी सदस्य = | वाद्य = अभिजात आणि आधुनिक }} '''सेम्मोळियां तमिळ मोळियां''' ( इंग्रजी शिर्षकः Semmozhiyaana Thamizh Mozhiyaam तमिळ: செம்மொழியான தமிழ் மொழியாம்; किंवा [[तमिळ परिषदगीत]] (तमिळ राष्ट्रगीत),''' जागतिक अभिजात तमिळ साहित्य संम्मेलन''' /सेम्मोळि/चेम्मोळि) हे एक [[तमिळ भाषा|तमिळ]] गाणे आहे.ते संगीतकार [[ए.आर. रहमान|ए.आर.रहमान]] ह्यांनी संगीतबद्ध केले आहे. [[तमिळनाडू]]चे तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एम.करुणानिधी]] ह्या गाण्याचे कवी आहेत. जागतिक अभिजात तमिळ साहित्य संम्मेलन ,[[कोईंबतूर]]च्या निमित्ताने ह्या गीताचे प्रयोजन करण्यात आले असून ते अधिकृत तमिळ परिषद गीत म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. ह्या गाण्याचे आयोजन आणि दिग्दर्शन करणारे ए.आर.रहमान व गौतम मेनन ह्या दिग्गज कलाकारांनी हे काम तमिळ भाषेची सेवा म्हणून विनामोबदला केले आहे हे विशेष. ==सहभागी कलाकार== ===सोलो गायक (त्यांच्या प्रवेशानुसार)=== * [[टी.एम.सुंदरराजन]] * [[ए.आर. रहमान|ए.आर.रहमान]] * [[हरिणी]] * [[चिन्मयी]] * [[कार्तिक (गायक)]] * [[हरिहरन (गायक)]] * [[युवन शंकर राजा]] * [[पी.सुशिला]] * [[विजय येशुदास]] * [[जी.व्ही.प्रकाशकुमार]] * टी.एल.महाराजन * [[बॉम्बे जयश्री]] * [[अरुणा साईराम]] * [[नित्यश्री महादेवन]] * [[एस.सौम्या]] * [[ब्लाझे]] * कश * एम.वाय.अब्दुल घानी. * खजामोईद्दिन * एस.साबुमोईद्दिन * [[टि.एम.कृष्णा]] * [[नरेश ऐय्यर]] * [[श्रीनिवास (गायक)]] * गुणशेखरन * [[श्रुती हासन]] * चिन्नपोन्नु ===पार्श्वगायक=== * [[ए.आर. रिहाना|ए.आर.रिहाना]] * [[बेनी दयाल]] * नेहा * उज्जैनी * देवन एकम्बरम * क्रिस्सी * नितीन राज * साकेत * आर.विजय नरेन * डॉ.नारायण * भाग्यराज * सुभिक्षा * अनिता * के.रेणु * माया श्रीचरण * कल्याणी * रकिब आलम ==संग्रह निर्मिती == *निर्माता: [[ए.आर. रहमान|ए.आर.रहमान]] *इंजिनिअर्स (अभियंते): एस.सिवकुमार,कृष्णा चेतन,सुरेश पेरुमल,श्रीनिधी वेंकटेश,कण्णन गणपत,प्रदीप. *मिक्सिंग(मिश्रण): के.जे.सिंग,पी.ए.प्रदीप.श्रीनिधी. *मास्टरिंग: एस.शिवकुमार. *प्रोग्रामिंग कार्यवाहकः कृष्णा चेतन *संगीतसंयोजकः नोएल जेम्स ===वाद्यवृंद=== *[[शिवमणी]] – [[ड्रम्स]](ढोलक्या), [[percussion]] *पुरुषोत्तम – [[तविल]] (तमिळ वाद्यप्रकार) *नटराजन – [[नादस्वरम]] == श्रेयनामावली== *दिग्दर्शन: [[गौतम मेनन]] *छाया दिग्दर्शन: [[मनोज परमहंस]] *संकलन: अ‍ॅन्थनी गोन्साल्व्हिस *कला दिग्दर्शन: [[राजीवन]] *निर्मिती : एस्केप आर्टिस्ट मोशन पिक्चर्स. == हेसुद्धा पहा == *[[तमिळ परिषदगीत]]: जून २०१० च्या कोईम्बतूर येथे भरलेल्या जागतिक अभिजात तमिळ परिषदेत पहिल्यांदा गायले गेलेले परिषदेचे अधिकृत गीत. == संदर्भ दुवे== * https://web.archive.org/web/20140823010535/http://www.sify.com/movies/fullstory.php?id=14941937 * http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051660120100.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519120624/http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051660120100.htm |date=2010-05-19 }} * http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051663121500.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100519104248/http://www.hindu.com/2010/05/16/stories/2010051663121500.htm |date=2010-05-19 }} * http://www.arrahman.com/v2/news/news-194.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928194603/http://www.arrahman.com/v2/news/news-194.html |date=2011-09-28 }} * http://www.behindwoods.com/tamil-movie-news-1/may-10-04/rahman-gautham-menon-31-05-10.html * http://www.hindu.com/2010/05/21/stories/2010052157780100.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521233255/http://www.hindu.com/2010/05/21/stories/2010052157780100.htm |date=2010-05-21 }} * http://www.arrahman.com/v2/news/news-194.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928194603/http://www.arrahman.com/v2/news/news-194.html |date=2011-09-28 }} * http://beta.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article431202.ece * http://beta.thehindu.com/news/cities/Chennai/article441711.ece {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729111737/http://beta.thehindu.com/news/cities/Chennai/article441711.ece |date=2010-07-29 }} == बाह्य दुवे == * [http://www.arrahman.com/v2/discography/singles-semmozhi.html Track Listing & Link to Download] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115204533/http://www.arrahman.com/v2/discography/singles-semmozhi.html |date=2010-11-15 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=lRITPjraXgA Video - up to 1080p Quality] * [http://www.ulakathamizhchemmozhi.org Official Website of the World Classical Tamil Conference(1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721234613/http://www.ulakathamizhchemmozhi.org/ |date=2010-07-21 }} [[वर्ग:ए.आर.रहमान संगीतसंग्रह]] [[वर्ग:तमिळ गाणी]] [[वर्ग:विशेष गाणी]] [[en:Semmozhiyaana Tamizh Mozhiyaam]] g0wo94vtqw42cl29l4hrn6illuug4ex 0 85969 2711731 2497002 2026-09-23T21:46:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711731 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान अपघात | name = २०१० क्युबा विमान दुर्घटना | occurrence_type = अपघात सारांश | image = Aero Caribbean ATR-72-212 CU-T1549.jpg | image_size = 250 | caption = सी.यु.-टी१५४९, क्रॅश केलेले विमान. | date = नोव्हेंबर ४, २०१० | type = अन्वेषणाधीन | coordinates = {{coord |21.744194|-79.470978|format=dms}} | aircraft_type = [[ए.टी.आर. ७२|ए.टी.आर. ७२-२१२]] | operator = [[एरो कॅरिबियन]] | tail_number = [http://www.airliners.net/photo/Aerocaribbean/ATR-ATR-72-212/1288088/&sid=5f57d9ab755113dd1bcfad4b8584c3fa सी.यु.-टी१५४९] | origin = [[तूसैं लूव्हर्चर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[पोर्ट औ प्रिन्स]], [[हैती]] | stopover = | destination = [[होजे मार्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[हवाना]], [[क्युबा]] | passengers = ६१ | crew = ७ | injuries = ० | fatalities = ६८ (सगळे) | survivors = ० }} '''एरो कॅरिबियन फ्लाइट ८८३''' हे [[एरो कॅरिबीयन]] या विमानसेवेचे विमान [[नोव्हेंबर ४]] [[इ.स. २०१०]] रोजी दुर्घटनाग्रस्त होउन त्यातील सर्व, ६१ प्रवासी व चालकदलाचे ७ सदस्य यांचा मृत्यू झाला. ही [[हैती]] येथील [[पोर्ट औ प्रिन्स]] ते [[सेंटियागो डि क्युबा]] मार्गे [[क्युबा]]मधील [[हवाना]] येथे जाणारी नियमित आंतरराष्ट्रीय प्रवासी विमानसेवा होती.उड्डाणादरम्यान [[ए.टी.आर. ७२|एटीआर-७२-२१२]] प्रकारचे हे विमान सेंट्रल क्युबन प्रॉव्हींस क्युबा मध्ये दुर्घटनाग्रस्त झाले.या विमानात असणारे सर्व,७ चालकदल सदस्यासहीत ६१ प्रवासी ठार झालेत.[[ए.टी.आर. ७२|एटीआर-७२]] या जातीच्या विमानांच्या अपघातापैकी हा सर्वात वाईट, तर आजवर क्युबामध्ये झालेल्या विमान अपघातांमध्ये तीसऱ्या क्रमाचा वाईट अपघात आहे. ==विमान== सीयु-टी१५४९ म्हणुन नोंदविलेले [[ए.टी.आर. ७२|एटीआर-७२]] जातीचे हे विमान<ref name=Reuters>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.reuters.com/article/idUSTRE6A40A320101105 |प्रकाशक=Reuters |title=क्युबामध्ये ६८ प्रवासी असलेले विमान दुर्घटनाग्रस्त झाल्याचे सांगीतले जाते.(इंग्लिश मजकूर)|अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> [[एरो कॅरिबियन]]मध्ये ऑक्टोबर २००६पासुन कार्यरत होते.<ref name=ASN041110>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20101104-0|title=अपघाताचे वर्णन (इंग्लिश मजकूर)|Publisher=Aviation Safety Network|अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010|archive-date=2010-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101108073633/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20101104-0|url-status=dead}}</ref> हे विमान 'कॉन्टीनेन्टल एक्सप्रेस'या विमानकंपनीने [[इ.स. १९९५|१९९५]]मध्ये विकत घेतले होते. [[एरो कॅरिबीयन]] ही विमानसेवा कंपनी त्यास २००६ मध्ये विकत घेणारी त्याची तिसरी मालक होती.[http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-atr-459.htm]. उत्पादकानुसार या विमानाने सुमारे २५,००० विमानोड्डाणतासात ३४,५०० उड्डाणे केली होती.<ref name=Reuters /> एरो कॅरिबीयन क्युबाच्या सरकारच्या पूर्ण मालकीची कंपनी आहे.<ref name="FI">फ्लाइट इंटरनॅशनल 27&nbsp;March 2007</ref> ==अपघात== हे विमान [[हैती]] येथील [[पोर्ट औ प्रिन्स]]<ref name=BBC11700625>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11700265 |title=प्रवासी विमान क्युबात कोसळले (इंग्लिश मजकूर)|प्रकाशक=BBC News Online |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> येथुन निघाले. ते [[सेंटियागो डि क्युबा]] मार्गे [[क्युबा]]मधील [[हवाना]] येथे जाण्यासाठी दुपारी सुमारे ४:५०ला (स्थानिक वेळ)(20:50-आंतरराष्ट्रीय वेळ).<ref name=NYT/>ला निघाले.'हरिकेन टॉमस' या नावाच्या वादळाच्या येण्याच्या संभाव्य सुचनेमुळे बंद करण्यापूर्वी,[[सेंटियागो डि क्युबा]] येथील विमानतळावरून निघणारे, त्यादिवशीचे ते शेवटचे विमान होते.<ref name=AH4330efa3>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://avherald.com/h?article=4330efa3&opt=0 |title=अपघातःआणीबाणीचा संदेश देउन विमान क्युबात कोसळले |प्रकाशक=The Aviation Herald |पहिलेनाव=Simon |आडनाव=Hradecky |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> अपघातापूर्वी आणीबाणीचा संदेश देउन, हवानाच्या आग्नेय दिशेस,३३६ कि.मी.अंतरावर असणाऱ्या,ग्वासीमल या शहराजवळ,सुमारे ५:४२ला ते जमिनीवर धडकले.<ref name=NYT>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.nytimes.com/reuters/2010/11/04/world/americas/international-uk-cuba-plane.html?hp |प्रकाशक=New York Times |title=६८ लोकांसह विमान क्युबात कोसळल्याचे सांगीतल्या जाते. |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> एका प्रत्यक्षदर्शीनुसार,या विमानाने दाट झाडी असलेल्या ठिकाणी खाली पडण्यापूर्वी,अनेक वेड्यावाकड्या हालचाली केल्यात.<ref name=Reuters /> ग्वासीमल येथील आरोग्यसेवेस जखमींवर उपचारासाठी सतर्कतेची सूचना देण्यात आली होती, परंतु, मध्यरात्रीनंतर,अपघातात कोणीही वाचु न शकल्यामुळे, ती सूचना परत घेण्यात आली.<ref name=Reuters /> [[ए.टी.आर. ७२|एटीआर-७२]] या जातीच्या विमानांच्या अपघातापैकी हा सर्वात वाईट, तर आजवर क्युबामध्ये झालेल्या विमान अपघातांमध्ये तीसऱ्या क्रमाचा वाईट अपघात आहे.<ref name=ASN041110/> सन १९८९ मध्ये, ३ सप्टेंबरला क्युबाना डि एव्हीयाशनच्या एका विमानापघातानंतर, १७१ व्यक्ति ठार झाल्या होत्या,<ref name=ASN030989>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19890903-1 |title=अपघात वर्णन (इंग्लिश मजकूर) |3= |प्रकाशक=The Aviation Herald |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010 |archive-date=2013-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005095616/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19890903-1 |url-status=dead }}</ref>, व २७ मे १९७७ला आणखी एका अपघातात,६९ व्यक्ति दगावल्या होत्या.<ref name=ASN270577>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770527-0 |title=अपघात वर्णन (इंग्लिश मजकूर) |3= |प्रकाशक=Aviation Safety Network |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010 |archive-date=2013-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626103731/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19770527-0 |url-status=dead }}</ref>. ==शोधमोहिम व बचावकार्य== बचावदलास अपघातस्थळी पोचण्यास, मार्गातील दाट झाडी बुलडोझरने रातोरात साफ करावी लागली.अधिकाऱ्यांनी अपघातस्थळास गराडा घातला व वृत्तसंकलकांना तेथे जाण्यास मज्जाव केला.विमान कोसळण्याने व स्फोटामुळे पूर्णपणे नष्ट झाले होते व प्रवाश्यांचे देह वाईटरित्या जळले होते.अपघाताच्या अनेक तासानंतरही विमानाचे अवशेष जळत होते.<ref name=NYT_1106>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nytimes.com/2010/11/06/world/americas/06cuba.html?ref=world |title=क्युबातील विमान अपघातात ६८ मृत्युमुखी (इंग्लिश मजकूर) |प्रकाशक=The New York Times |अ‍ॅक्सेसदिनांक=6 November 2010}}</ref> सापडलेले मृतदेह हे क्युबाच्या न्यायवैद्यक संस्थेत ओळखण्यासाठी पाठविले जाणार आहेत.<ref name=Reuters />. दुसऱ्या दिवशी म्हणजे ५ नोव्हेंबरला, बचावदलाने फ्लाइट डाटा व कॉकपिट व्हाईस रेकॉर्डर सापडविला.तो अन्वेषकांना सोपविण्यात आला.त्याने हे कळु शकेल कि,दोन टर्बो इंजिने असलेले हे विमान उड्डाणादरम्यान आकाशातुन कां कोसळले व ज्वालांच्या भक्षस्थानी पडले.<ref name=Reuters />. ==प्रवासी व चालकदल== या विमानातील चालकदल व प्रवासी वेगवेगळ्या देशांचे होते. <!-- क्रमवारी ही मृत्युमुखी पडणाऱ्यांच्या आकड्याच्या उतरत्या क्रमानुसार व अकारविल्हे, जर तो आकडा एकसारखा असेल तर --> {| class="wikitable" |- ! राष्ट्रीयत्व ! चालकदल ! प्रवासी ! एकूण |- | {{flagicon|Cuba}} क्युबा | ७<ref name=Reuters/> | ३३<ref name=Reuters/> | ४० |- | {{flagicon|Argentina}} आर्जेंटिना | - | ९<ref name="LaNacion">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1321954 |title=Accidente aéreo en Cuba: estiman que hay 9 argentinos entre los pasajeros |प्रकाशक=La Nación |भाषा=स्पॅनिश मजकूर |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010 |archive-date=2010-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101106224804/http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=1321954 |url-status=dead }}</ref> | ९ |- | {{flagicon|Mexico}} मेक्सिको | - | ७<ref name=Lenta>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.lenta.ru/news/2010/11/05/cuban/ |title=Пассажирами разбившегося на Кубе самолета были граждане 11 стран |प्रकाशक=Lenta |भाषा=रशियन मजकूर |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> | ७ |- | {{flagicon|Netherlands}} डच | - | ३<ref name="NOS">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nos.nl/artikel/196078-3-nederlanders-dood-bij-crash-cuba.html |title=3 Nederlanders dood bij crash Cuba |प्रकाशक=Nederlandse Omroep Stichting |भाषा=डच मजकूर |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> | ३ |- | {{flagicon|Austria}} ऑस्ट्रिया | - | २<ref name=Juventud>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.juventudrebelde.cu/cuba/2010-11-05/relacion-de-fallecidos-en-el-accidente-de-la-aeronave-atr-72-212/ |title=Relación de fallecidos en el accidente de la aeronave ATR-72-212 |प्रकाशक=Juventud Revelde |भाषा=स्पॅनिश मजकूर|अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010}}</ref> | २ |- | {{flagicon|Germany}} जर्मनी | - | २<ref name=Juventud/> | २ |- | {{flagicon|France}} फ्रेंच | - | १<ref name=Juventud/> | १ |- | {{flagicon|Italy}} ईटली | - | १<ref name=Juventud/> | १ |- | {{flagicon|Japan}} जपान | - | १<ref name=BBC11700625/> | १ |- | {{flagicon|Spain}} स्पेन | - | १<ref name=Juventud/> | १ |- | {{flagicon|Venezuela}} व्हेनेझुएला | - | १<ref name=Juventud/> | १ |- | '''एकूण''' | ७ | ६१ | ६८ |} ==अन्वेषण== 'इंस्टिट्युटो डि एरोनॉटिका सिव्हिल डि क्युबा' ही क्युबामधील विमान अपघातांचे अन्वेषण करणारी संस्था आहे.एटीआर विमान कंपनी व फ्रांसचे 'नागरी विमानन अपघात सुरक्षा चौकशी व पृथक्करण ब्युरो' हे सरकारी खाते यात मदत करेल.<ref name=ATR>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.atr.fr/public/atr/html/press/releases-details.php?aid=1174 |title=एटीआर विमान कंपनीचे एरो कॅरिबियन उड्डाण क्र.८८३ बद्दलचे निवेदन{{मृत दुवा}} |प्रकाशक=ATR |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=BEA>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bea.aero/en/enquetes/cuba/pressrelease05november2010.php |title=उड्डाण क्र.८८३ ४ नोव्हेंबर २०१० एटीआर-७२-२१२ नोंदणी-सीयु-टी१५४९ |प्रकाशक=Bureau d'Enquêtes et d'Analyses pour la Sécurité de l'Aviation Civile |अ‍ॅक्सेसदिनांक=5 November 2010 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721064059/http://www.bea.aero/en/enquetes/cuba/pressrelease05november2010.php |url-status=dead }}</ref> ==प्रतिक्रिया== * आर्जेंटिनाचे राष्ट्राध्यक्ष [[क्रिस्टिना फर्नांदेझ]] यांनी मृतांच्या नातेवाईकांना घेउन एक विमान पाठविले.<ref name=Reuters /> * स्पेनचे पंतप्रधान [[होजे लुइस रॉद्रिगेझ झपातेरो]] यांनी आपल्या संवेदना कळविल्या.<ref name=Reuters /> * [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेचे]] राष्ट्राध्यक्ष झुमा यांनी क्युबा विमान अपघाताबद्दल आपल्या संवेदना कळविल्या.<ref>"[http://www.buanews.gov.za/news/10/10110516051001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716094715/http://www.buanews.gov.za/news/10/10110516051001 |date=2011-07-16 }}." ''[[BuaNews]]''. {{Nowrap|November 5}}, 2010. Retrieved on {{Nowrap|November 5}}, 2010.</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{२०१०मधील विमान अपघात}} [[वर्ग:२०१० मधील विमान अपघात व दुर्घटना]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] q24y64aos22k6wzy1j1jck8i442e8sd 0 87830 2711658 2319432 2026-09-23T18:20:20Z अभय नातू 206 माहिती 2711658 wikitext text/x-wiki '''ॲप्टोसिड''' (पूर्वीचे नाव ''सिडक्स'') हे [[डेबियन लिनक्स|डेबियान]] लिनक्सच्या ''अस्थिर'' (सिड) शाखेवर आधारित एक लोकप्रिय डेस्कटॉप-[[ऑपरेटिंग सिस्टम|ऑपरेटिंग सिस्टीम]] वितरण आहे.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड लिनक्स वितरणाची माहिती | url = https://distrowatch.com/table.php?distribution=aptosid | publisher = डिस्ट्रोवॉच}}</ref> रोलिंग-रिलीज मॉडेलवर काम करणारे हे ऑपरेटिंग सिस्टीम प्रामुख्याने वैयक्तिक संगणकांसाठी विकसित केले गेले होते. यात नवीन हार्डवेअर सपोर्ट, अद्ययावत ड्रायव्हर्स आणि लिनक्स कर्नलच्या नवीन आवृत्त्यांचा समावेश असे.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड आणि लिनक्स वितरणे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हे लिनक्स वितरण विशेषतः [[केडीई]] आणि [[एक्सएफसीई]] डेस्कटॉप वातावरणांसह उपलब्ध करून दिले जात असे. अत्यंत गतिमान कामगिरी, स्थिरता आणि प्रगत वापरकर्त्यांसाठी सोपे सिस्टीम प्रशासन ही या वितरणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जात असत. जरी सध्या या वितरणाचा सक्रिय विकास थांबला असला, तरी डेबियान-आधारित लिनक्स समुदायाच्या विकासात याचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानले जाते.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड नियमावली आणि दस्तऐवजीकरण | url = https://manual.aptosid.com/ | publisher = ॲप्टोसिड दस्तऐवजीकरण}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:लिनक्स वितरणे]] [[वर्ग:मुक्त सॉफ्टवेर]] fx6ff1un85r2zga8emlq24nidamjb4s 2711750 2711658 2026-09-23T23:05:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711750 wikitext text/x-wiki '''ॲप्टोसिड''' (पूर्वीचे नाव ''सिडक्स'') हे [[डेबियन लिनक्स|डेबियान]] लिनक्सच्या ''अस्थिर'' (सिड) शाखेवर आधारित एक लोकप्रिय डेस्कटॉप-[[ऑपरेटिंग सिस्टम|ऑपरेटिंग सिस्टीम]] वितरण आहे.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड लिनक्स वितरणाची माहिती | url = https://distrowatch.com/table.php?distribution=aptosid | publisher = डिस्ट्रोवॉच}}</ref> रोलिंग-रिलीज मॉडेलवर काम करणारे हे ऑपरेटिंग सिस्टीम प्रामुख्याने वैयक्तिक संगणकांसाठी विकसित केले गेले होते. यात नवीन हार्डवेअर सपोर्ट, अद्ययावत ड्रायव्हर्स आणि लिनक्स कर्नलच्या नवीन आवृत्त्यांचा समावेश असे.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड आणि लिनक्स वितरणे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> हे लिनक्स वितरण विशेषतः [[केडीई]] आणि [[एक्सएफसीई]] डेस्कटॉप वातावरणांसह उपलब्ध करून दिले जात असे. अत्यंत गतिमान कामगिरी, स्थिरता आणि प्रगत वापरकर्त्यांसाठी सोपे सिस्टीम प्रशासन ही या वितरणाची प्रमुख वैशिष्ट्ये मानली जात असत. जरी सध्या या वितरणाचा सक्रिय विकास थांबला असला, तरी डेबियान-आधारित लिनक्स समुदायाच्या विकासात याचे महत्त्वपूर्ण योगदान मानले जाते.<ref>{{cite web | title = ॲप्टोसिड नियमावली आणि दस्तऐवजीकरण | url = https://manual.aptosid.com/ | publisher = ॲप्टोसिड दस्तऐवजीकरण}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:लिनक्स वितरणे]] [[वर्ग:मुक्त सॉफ्टवेर]] 75gpcgdk0ntgugkwos8auwbw1f1tax9 0 88647 2711790 1242471 2026-09-24T04:29:49Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711790 wikitext text/x-wiki '''पीसी टूल्स फायरवॉल प्लस''' तथा '''पीसी टूल्स-इंटरनेट सिक्युरिटी''' हे [[स्पायवेर डॉक्टर]], फायरवॉल आणि अँटी-स्पॅम यांचे एकत्रीकरण होते. याने तिन्ही स्वतंत्र उत्पादनांची कार्यक्षमता एकाच अखंड सॉफ्टवेरमध्ये उपलब्ध करून दिली. १८ मे २०१३ रोजी [[सिमँटेक]] हे विकणे बंद केले. हे [[विंडोज ८]] (३२-/६४-बिट), [[विंडोज ७]] (३२-/६४-बिट), [[विंडोज व्हिस्टा]] (३२-/६४-बिट) आणि [[विंडोज एक्सपी]] (३२-बिट) साठी डिझाइन केलेले एक सशुल्क सॉफ्टवेअर होते. {{साचा:फायरवॉल सॉफ्टवेअर}} gu6m7rm3pw00mlk4cvd4tekjn34so4v 0 91165 2711748 2459791 2026-09-23T22:58:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711748 wikitext text/x-wiki {{Infobox Academy Awards |name=८३ वा |image= |caption= |date=फेब्रुवारी २७, २०११ |site=[[कोडॅक थियेटर]]<br />[[हॉलिवूड]], [[लॉस एंजेल्स]], [[कॅलिफोर्निया]] |host=[[जेम्स फ्रँको]], [[ॲन हॅथवे]] |preshow=[[टिम गन]]</br>[[मरिया मेनूनोस]]</br>[[क्रिस्टा स्मिथ]] |producer=[[ब्रुस कोहेन]]<br />[[डॉन मिशर]] |network=[[अमेरिकन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी|एबीसी]] |director= |best_picture =''[[द किंग्स स्पीच]]'' |most_wins =''[[इन्सेप्शन (चित्रपट)|इन्सेप्शन]]'' आणि ''[[द किंग्स स्पीच]]'' (४) |most_nominations =''[[द किंग्स स्पीच]]'' (12) |duration= ३ तास, १६ मिनिटे<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.variety.com/review/VE1117944731?refCatId=32|title=८३वे ऑस्कर पुरस्कार| आडनाव = लोवरी | पहिलेनाव =ब्रायन| दिनांक =फेब्रुवारी २७, २०११| प्रकाशक = व्हरायटी मासिक |कृती =रिड बिझनेस इन्फोर्नेशन|अ‍ॅक्सेसदिनांक =फेब्रुवारी २८, २०११}}</ref> |ratings= ३ कोटी, ७६ लाख | last = ८२ वा | next = ८४ वा }} == कार्यक्रम == {| class="wikitable" |- ! तारीख ! घटणा |- | [[शनिवार]], [[नोव्हेंबर १३]], [[इ.स. २०१०]] | २रे वार्षिक गव्हर्नर पुरस्कार वितरणाचा कार्यक्रम. |- | बुधवार, [[डिसेंबर १]], [[इ.स. २०१०]] | Official Screen Credits forms due |- | सोमवार, [[डिसेंबर २७]], [[इ.स. २०१०]] | नामांकनाची मतपेटी टपालने पाठवण्यात आली. |- | शनिवार, [[जानेवारी १४]], [[इ.स. २०११]] | नामांकनाच्या मतदानाची प्रक्रिया १७:०० वाजता (पॅसिफिक प्रमाणवेळेनुसार), २०:०० वाजता (इस्टर्न प्रमाणवेळेनुसार), [[जानेवारी १५]], ०१:०० वाजता (यूटीसी प्रमाणवेळेनुसार) बंद करण्यात आली. |- | मंगळवार, [[जानेवारी २५]], [[इ.स. २०११]] | सॅम्युयेल गोल्डव्हिन थेटर येथे ०५:३८ वाजता (पॅसिफिक प्रमाणवेळेनुसार), ०८:३८ वाजता (इस्टर्न प्रमाणवेळेनुसार), १३:३८ वाजता (यूटीसी प्रमाणवेळेनुसार) नामांकन जाहीर करण्यात आले. |- | बुधवार, [[फेब्रुवारी २]], [[इ.स. २०११]] | नामांकनाची मतपेटी टपालने पाठवण्यात आली |- | सोमवार, [[फेब्रुवारी ७]], [[इ.स. २०११]] | Nominees Luncheon |- | शनिवार, [[फेब्रुवारी १२]], [[इ.स. २०११]] | Scientific and Technical Achievement Awards presentation |- | मंगळवार, [[फेब्रुवारी २२]], [[इ.स. २०११]] | मतदानाची शेवटची प्रक्रिया १७:०० वाजता (पॅसिफिक प्रमाणवेळेनुसार), २०:०० वाजता (इस्टर्न प्रमाणवेळेनुसार), [[फेब्रुवारी २३]], ०१:०० वाजता (यूटीसी प्रमाणवेळेनुसार) बंद करण्यात आली. |- | रविवार, [[फेब्रुवारी २७]], [[इ.स. २०११]] | ८३वे ऑस्कर पुरस्काराचा कार्यक्रम १७:०० वाजता (पॅसिफिक प्रमाणवेळेनुसार), २०:०० वाजता (इस्टर्न प्रमाणवेळेनुसार), [[फेब्रुवारी २८]], ०१:०० वाजता (यूटीसी प्रमाणवेळेनुसार) आयोजीत करण्यात आला. |} == नामांकन व विजेते == ८३वे ऑस्कर पुरस्काराचे नामांकन मंगळवार, [[जानेवारी २५]], [[इ.स. २०११]] रोजी, बेव्हेर्ली हिल्स, [[कॅलिफोर्निया]] येथील सॅम्युयेल गोल्डव्हिन थेटर येथे जाहीर करण्यात आले. हे जाहीर करण्यासाठी ऑस्कर पुरस्कार संघटनेचे अध्यक्ष टोम शेरॅक व अभिनेत्री मॉनीक उप्सथीत होते. '''द किंग्स स्पीच''' चित्रपटाला १२ नामांकन व '''ट्रु ग्रिट''' चित्रपटाला १० नामांकन मिळाले. विजेत्यांची घोषणा [[फेब्रुवारी २७]], [[इ.स. २०११]] रोजी ८३वे ऑस्कर पुरस्कार सोहळ्याच्या कार्यक्रमात करण्यात आल. {{भाषांतर}} === ऑस्कर पुरस्कार === या वर्षी एकूण २४ पुरस्कार दिले गेले. {| class=wikitable style="width="150%" |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम चित्रपट ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम दिग्दर्शक |- | valign="top" | * '''''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– इयान कॅनिंग, एमिली शेरमन आणि गॅरेथ उन्वीन ** ''१२७ आवर्स''&nbsp;– [[डॅनी बॉईल]] आणि क्रिस्चियन कॉल्सन ** ''ब्लॅक स्वान''&nbsp;– स्कॉट फ्रँकलिन, माइक मेडावॉय आणि ब्रायन ऑलिव्हर ** ''द फायटर''&nbsp;– डेव्हिड हॉबरमन, टोड लीबरमन आणि मार्क वाह्लबर्ग ** ''इन्सेप्शन''&nbsp;– क्रिस्टोफर नोलन आणि एम्मा थॉमस ** ''द किड्स आर ऑल राइट''&nbsp;– गॅरी गिल्बर्ट, जेफ्री लेव्ही-हिंट आणि सलीन रॅटरे ** ''द सोशल नेटवर्क''&nbsp;– डेना ब्रुनेटी, शिन शॅफीन, मायकेल डी-लुसा आणि स्कोट रुडीन ** ''टोय स्टोरी ३''&nbsp;– डार्ला के. अँडरसन ** ''ट्रू ग्रिट''&nbsp;– इथान कोएन, जोएल कोएन आणि स्कोट रुडीन ** ''विंटर्स बोन''&nbsp;– एलीक्स मॅडीगन आणि एनी रोझेलीनी | valign="top" | * '''टॉम हूपर&nbsp;– ''[[द किंग्स स्पीच]]''''' ** डॅरेन आरनोफस्की&nbsp;– ''ब्लॅक स्वान'' ** इथान कोएन आणि जोएल कोएन&nbsp;– ''ट्रू ग्रिट'' ** [[डेव्हिड फिंचर]]&nbsp;– ''द सोशल नेटवर्क'' ** [[डेव्हिड ओ. रसेल]]&nbsp;– ''[[द फायटर]]'' |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम अभिनेता ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम अभिनेत्री |- | valign="top" | * '''[[कॉलिन फर्थ]]&nbsp;– ''[[द किंग्स स्पीच]]'' [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|इंग्लंडच्या सहाव्या जॉर्ज/प्रिन्स आल्बर्ट, ड्यूक ऑफ यॉर्क]]च्या भूमिकेत ** [[हावियेर बार्देम]]&nbsp;– ''[[ब्यूटिफुल]]'' - उहबाल ** [[जेफ ब्रिजेस]]&nbsp;– ''ट्रू ग्रिट'' - [[रॉबर्ट कॉगबर्न]]च्या भूमिकेत ** [[जेस्सी आयसेनबर्ग]]&nbsp;– ''द सोशल नेटवर्क'' - [[मार्क झुकरबर्ग]] ** [[जेम्स फ्रँको]]&nbsp;– ''[[127 आवर्स]]'' [[एरन राल्स्टन]] | valign="top" | * '''[[नेटली पोर्टमन]]&nbsp;– ''ब्लॅक स्वान'' - निना सेयर्स ** [[ॲनेट बेनिंग]]&nbsp;– ''द किड्स आर ऑल राइट'' - निक ** [[निकोल किडमन]]&nbsp;– ''[[रॅबिट होल]]'' - बेका कॉर्बेट ** [[जेनिफर लॉरेन्स]]&nbsp;– ''[[विंटर्स बोन]]'' - री डॉली ** [[मिशेल विल्यम्स]]&nbsp;– ''[[ब्लू व्हॅलेन्टाइन]]'' - सिंडी |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम सहायक अभिनेता ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्तम सहायक अभिनेत्री |- | valign="top" | * '''[[क्रिस्चियन बेल]]&nbsp;– ''[[द फायटर (चित्रपट)|द फायटर]]'' - [[डिकी एकलंड]]''' ** [[जॉन हॉक्स]]&nbsp;– ''[[विंटर्स बोन]]'' - टियरड्रॉप ** [[जेरेमी रेनर]]&nbsp;– ''[[द टाउन (चित्रपट)|द टाउन]]'' जेम्स ''जेम'' कफलिन ** [[मार्क रफेलो]]&nbsp;– ''द किड्स आर ऑल राइट'' - पॉल ** [[जॉफ्री रश]]&nbsp;– ''[[द किंग्स स्पीच]]'' [[लायोनेल लोग]] | valign="top" | * '''[[मेलिसा लिओ]]&nbsp;– ''[[द फायटर (चित्रपट)|द फायटर]]'' - ॲलिस वॉर्ड ** [[एमी ॲडम्स]]&nbsp;– ''द फायटर'' - शार्लीन फ्लेमिंग ** [[हेलेना बॉनहॅम कार्टर]]&nbsp;– ''[[द किंग्स स्पीच]]'' - [[एलिझाबेथ बोव्स-ल्यॉन|एलिझाबेथ बोव्स-ल्यॉन/राणी एलिझाबेथ]] ** [[हेली स्टाइनफील्ड]]&nbsp;– ''ट्रु ग्रिट'' - मॅटी रॉस ** [[जॅकी वीवर]]&nbsp;– ''[[ॲनिमल किंग्डम (चित्रपट)|ॲनिमल किंग्डम]]'' - जनीन ''स्मर्फ'' कोडीas Janine "Smurf" Cody |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्कृष्ट लेखन - मूळ पटकथा ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | सर्वोत्कृष्ट लेखन - आधारित पटकथा |- | valign="top" | * '''''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– [[डेव्हिड साइडलर]]''' ** ''[[अनदर इयर (चित्रपट)|अनदर इयर]]''&nbsp;– [[माइक ली]] ** ''[[द फायटर (चित्रपट)|द फायटर]]''&nbsp;– [[स्कॉट सिल्व्हर]], पॉल टमासी आणि एरिक जॉन्सन ** ''इन्सेप्शन''&nbsp;– [[क्रिस्टोफर नोलन]] ** ''द किड्स आर ऑल राइट''&nbsp;– [[लिसा चोलोडेन्को]] आणि स्टुअर्ट ब्लुमबर्ग | valign="top" | * '''''[[द सोशल नेटवर्क]]''&nbsp;– [[एरन सोर्किन]] from ''[[द ॲक्सिडेंटल बिलियोनेर्स]]'' by [[बेन मेझरिक]]''' ** ''[[१२७ अवर्स]]''&nbsp;– [[डॅनी बॉईल]] आणि [[सायमन बोफॉय]] - ''[[बिट्वीन अ रॉक अँड अ हार्ड प्लेस (पुस्तक)|बिट्वीन अ रॉक अँड अ हार्ड प्लेस]]'' या [[ॲरन राल्स्टन]]कृत पुस्तकावरून ** ''[[टॉय स्टोरी ३]]''&nbsp;– [[मायकेल आर्न्ट]], [[जॉन लॅसेटर]], [[ॲन्ड्ऱ्यू स्टॅन्टन]] आणि [[ली अंक्रिच]]; characters based on ''[[टॉय स्टोरी]]'' and ''[[टॉय स्टोरी २]]'' ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– [[इथन कोएन]] आणि [[जोएल कोएन]] from ''[[ट्रु ग्रिट (पुस्तक)|ट्रु ग्रिट]]'' by [[चार्ल्स पोर्टिस]] ** ''[[विंटर्स बोन]]''&nbsp;– [[डेब्रा ग्रेनिक]] आणि ॲन रॉसेलिनी from ''विंटर्स बोन'' by [[डॅनियेल वूड्रेल]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Animated Feature|Best Animated Feature]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Foreign Language Film|Best Foreign Language Film]] |- | valign="top" | * '''''[[टॉय स्टोरी ३]]''&nbsp;– [[ली अंकरिच]]''' ** ''[[हाउ टू ट्रेन युअर ड्रॅगन (चित्रपट)|हाउ टू ट्रेन युअर ड्रॅगन]]''&nbsp;– [[क्रिस सँडर्स]] आणि [[डीन डिब्लुआ]] ** ''[[द इल्युजनिस्ट (२०१० चित्रपट)|द इल्युजनिस्ट]]''&nbsp;– [[सिल्वैन खोमेट]] | valign="top" | * '''''[[इन अ बेटर वर्ल्ड]]'' ([[List of Danish submissions for the Academy Award for Best Foreign Language Film|Denmark]]) in [[Danish language|Danish]], [[Swedish language|Swedish]] आणि [[English language|English]]&nbsp;– [[Susanne Bier]] ** ''[[बियुटीफुल]]'' ([[List of Mexican submissions for the Academy Award for Best Foreign Language Film|Mexico]]) in [[Spanish language|Spanish]] and [[English language|English]]&nbsp;– [[Alejandro González Iñárritu]] ** ''[[डॉगटूथ]]'' ([[List of Greek submissions for the Academy Award for Best Foreign Language Film|Greece]]) in [[Greek language|Greek]]&nbsp;– [[Yorgos Lanthimos]] ** ''[[इन्सेंडीझ]]'' ([[List of Canadian submissions for the Academy Award for Best Foreign Language Film|Canada]]) in [[French language|French]] and [[Arabic language|Arabic]]&nbsp;– [[Denis Villeneuve]] ** ''[[आउटसाइड द लॉ (२०१० चित्रपट)|आउटसाइड द लॉ]]'' ([[List of Algerian submissions for the Academy Award for Best Foreign Language Film|Algeria]]) in [[Arabic language|Arabic]] and [[French language|French]]&nbsp;– [[Rachid Bouchareb]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Documentary Feature|Best Documentary – Feature]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Documentary (Short Subject)|Best Documentary – Short Subject]] |- | valign="top" | * '''''[[इनसाइड जॉब]]''&nbsp;– [[चार्ल्स एच. फर्ग्युसन]] आणि [[ऑड्री मार्स]]''' ** ''[[एक्झिट थ्रू द गिफ्ट शॉप]]''&nbsp;– [[बँक्सी]] आणि जेमी डिक्रुझ ** ''[[गॅसलँड]]''&nbsp;– [[जॉश फॉक्स]] आणि ट्रिश अॅडलेसिक ** ''[[रेस्ट्रेपो]]''&nbsp;– [[टिम हेदरिंग्टन]] आणि [[सेबास्टियन युंगर]] ** ''[[वेस्ट लँड (चित्रपट)|वेस्ट लँड]]''&nbsp;– लुसी वॉकर आणि अँगस ऐन्सली | valign="top" | * '''''[[स्ट्रेन्जर्सनो मोर]]''&nbsp;– कारेन गुडमन आणि कर्क सायमन''' ** ''[[किलिंग इन द नेम]]''&nbsp;– जेड रॉथस्टाइन ** ''[[पोस्टर गर्ल (चित्रपट)|पोस्टर गर्ल]]''&nbsp;– सॅरा नेसन ** ''[[सन कम अप]]''&nbsp;– जेनिफर रेडफिअर्न आणि टिम मेत्झगर ** ''[[द वॉरियर्स ऑफ क्युगँग]]''&nbsp;– [[रुबी यांग]] आणि थॉमन लेनन |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Live Action Short Film|Best Live Action Short Film]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Animated Short Film|Best Animated Short Film]] |- | valign="top" | * '''''[[गॉड ऑफ लव्ह (चित्रपट)|गॉड ऑफ लव्ह]]''&nbsp;– [[ल्यूक मॅथेनी]]''' ** ''[[द कन्फेशन (२०१० चित्रपट)|द कन्फेशन]]''&nbsp;– टॅनेल टूम ** ''[[द क्रश (२०१० चित्रपट)|द क्रश]]''&nbsp;– मायकेल क्रिॲघ ** ''[[ना वेवे]]''&nbsp;– आयव्हन गोल्डश्मिट ** ''[[विश १४३]]''&nbsp;– इयान बार्न्स | valign="top" | * '''''[[द लॉस्ट थिंग (२०१० चित्रपट)|द लॉस्ट थिंग]]''&nbsp;– अँड्रु रुहमान आणि [[Shaun Tan]]''' ** ''[[डे अँड नाइट (२०१० चित्रपट)|डे अँड नाइट]]''&nbsp;– [[टेडी न्यूटन]] ** ''[[द ग्रफेलो (चित्रपट)|द ग्रफेलो]]''&nbsp;– मॅक्स लँग आणि जेकब स्चुह ** ''[[ले्टस पोल्यूट]]''&nbsp;– [[गीफ्वी बोडो]] ** ''[[माडागास्कर, अ जर्नी डायरी]]''&nbsp;– बॅस्टियेन दुब्वा |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Score]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] |- | valign="top" | * '''''द सोशल नेटवर्क''&nbsp;– [[ट्रेंट रेझनोर]] आणि [[ॲटिकस रॉस]]''' ** ''[[१२७ अवर्स]]''&nbsp;– [[ए.आर. रहमान]] ** ''[[हाउ टू ट्रेन युअर ड्रॅगन (चित्रपट)|हाउ टू ट्रेन युअर ड्रॅगन]]''&nbsp;– [[जॉन पॉवेल]] ** ''इन्सेप्शन''&nbsp;– [[हान्स झिमर]] ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– [[अलेक्झांडर डिस्प्लॅट]] | valign="top" | * '''"वी बिलाँग टुगेदर" - ''[[टॉय स्टोरी ३]]''&nbsp;– [[रँडी न्यूमन]]''' ** "[[Coming Home (Gwyneth Paltrow song)|Coming Home]]" from ''[[Country Strong]]''&nbsp;– [[Bob DiPiero]], [[Tom Douglas (songwriter)|Tom Douglas]], [[Hillary Lindsey]], and [[Troy Verges]] ** "[[I See the Light]]" from ''[[Tangled]]''&nbsp;– [[Alan Menken]] and [[Glenn Slater]] ** "[[If I Rise]]" from ''[[127 Hours]]''&nbsp;– [[A.R. Rahman]], [[Rollo Armstrong]], and [[Dido (singer)|Dido]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Sound Editing|Best Sound Editing]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Sound|Best Sound Mixing]] |- | valign="top" | * '''''इन्सेप्शन''&nbsp;– रिचर्ड किंग''' ** ''[[टॉय स्टोरी ३]]''&nbsp;– Tom Myers and Michael Silvers ** ''[[Tron: Legacy]]''&nbsp;– Gwendolyn Yates Whittle and Addison Teague ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– [[Skip Lievsay]] and Craig Berkey ** ''[[Unstoppable (2010 film)|Unstoppable]]''&nbsp;– Mark P. Stoeckinger | valign="top" | * '''''इन्सेप्शन''&nbsp;– लोरा हर्षबर्ग, गॅरी ए. रिझो आणि एड नोव्हिक''' ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– Paul Hamblin, Martin Jensen, and John Midgley ** ''[[सॉल्ट (२०१० चित्रपट)|सॉल्ट]]''&nbsp;– Jeffrey J. Haboush, Greg P. Russell, [[Scott Millan]], and William Sarokin ** ''द सोशियल नेटवर्क''&nbsp;– Ren Klyce, David Parker, Michael Semanick, and Mark Weingarten ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– [[Skip Lievsay]], Craig Berkey, Greg Orloff, and [[Peter Kurland|Peter F. Kurland]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Art Direction|Best Art Direction]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Cinematography|Best Cinematography]] |- | valign="top" | * '''''[[ॲलिस इन वंडरलँड (२०१० चित्रपट)|ॲलिस इन वंडरलँड]]''&nbsp;– [[Art director|Art Direction]]: Robert Stromberg; [[Set decorator|Set Decoration]]: Karen O'Hara''' ** ''[[हॅरी पॉटर अँड द डेथली हॅलोझ (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द डेथली हॅलोझ: भाग १]]''&nbsp;– Art Direction: [[Stuart Craig]]; Set Decoration: [[Stephenie McMillan]] ** ''इन्सेप्शन''&nbsp;– Art Direction: [[Guy Hendrix Dyas]]; Set Decoration: Larry Dias and Doug Mowat ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– Art Direction: Eve Stewart; Set Decoration: Judy Farr ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– Art Direction: Jess Gonchor; Set Decoration: [[Nancy Haigh]] | valign="top" | * '''''इन्सेप्शन''&nbsp;– [[Wally Pfister]] ** ''ब्लॅक स्वॉन''&nbsp;– [[Matthew Libatique]] ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– Danny Cohen ** ''[[द सोशल नेटवर्क]]''&nbsp;– [[Jeff Cronenweth]] ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– [[Roger Deakins]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Makeup|Best Makeup]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Costume Design|Best Costume Design]] |- | valign="top" | * '''''[[The Wolfman (2010 film)|The Wolfman]]''&nbsp;– [[Rick Baker (makeup artist)|Rick Baker]] and Dave Elsey''''' ** ''[[बार्नीझ व्हर्जन]]''&nbsp;– एड्रियेन मोरोत ** ''[[द वे बॅक]]''&nbsp;– एदूआर्द एफ. हेन्रिकेस, ग्रेगोरी फंक आणि योलांडा तूसियेंग | valign="top" | * '''''[[Alice in Wonderland (2010 film)|Alice in Wonderland]]''&nbsp;– [[Colleen Atwood]] ** ''[[I Am Love (film)|I Am Love]]''&nbsp;– [[Antonella Cannarozzi]] ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– [[Jenny Beavan]] ** ''[[The Tempest (2010 film)|The Tempest]]''&nbsp;– [[Sandy Powell (costume designer)|Sandy Powell]] ** ''ट्रु ग्रिट''&nbsp;– [[Mary Zophres]] |- ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Film Editing|Best Film Editing]] ! style="background:#EEDD82;" ! style="width="50%" | [[Academy Award for Best Visual Effects|Best Visual Effects]] |- | valign="top" | * '''''द सोशियल नेटवर्क''&nbsp;– [[Angus Wall]] and [[Kirk Baxter]]''' ** ''[[१२७ अवर्स]]''&nbsp;– [[Jon Harris (director)|Jon Harris]] ** ''ब्लॅक स्वॉन''&nbsp;– [[Andrew Weisblum]] ** ''[[द फायटर (चित्रपट)|द फायटर]]''&nbsp;– [[Pamela Martin (film editor)|Pamela Martin]] ** ''[[द किंग्स स्पीच]]''&nbsp;– [[Tariq Anwar (film editor)|Tariq Anwar]] | valign="top" | * '''''इन्सेप्शन''&nbsp;– Paul Franklin, [[Chris Corbould]], Andrew Lockley, and Peter Bebb ** ''[[Alice in Wonderland (2010 film)|Alice in Wonderland]]''&nbsp;– [[Ken Ralston]], David Schaub, Carey Villegas, and Sean Phillips ** ''[[Harry Potter and the Deathly Hallows (film)|Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 1]]''&nbsp;– Tim Burke, John Richardson, Christian Manz, and Nicolas Aithadi ** ''[[Hereafter (film)|Hereafter]]''&nbsp;– Michael Owens, Bryan Grill, Stephan Trojanski, and Joe Farrell ** ''[[आयर्न मॅन २]]''&nbsp;– Janek Sirrs, Ben Snow, Ged Wright, and Daniel Sudick |} == सर्वाधिक नामांकने व पुरस्कार == {{Col-begin}} {{Col-1-of-2}} नामांकने - * बारा: ''[[द किंग्स स्पीच]]'' * दहा: ''[[ट्रू ग्रिट]]'' * आठ: ''[[इन्सेप्शन]]'' आणि ''[[द सोशल नेटवर्क]]'' * सात: ''[[द फायटर (२०१० चित्रपट)|द फायटर]]'' * सहा: ''[[१२७ अवर्स]]'' * पाच: ''[[ब्लॅक स्वान (चित्रपट)|ब्लॅक स्वान]]'' आणि ''[[टॉय स्टोरी ३]] * चार: ''[[द किड्स आर ऑलराइट]]'' आणि ''[[विंटर्स बोन]]'' * तीन: ''[[ॲलिस इन वंडरलँड (२०१० चित्रपट)|ॲलिस इन वंडरलँड]]'' * दोन: ''[[बियुटीफुल]]'', ''[[हॅरी पॉटर अँड द डेथली हॅलोज (भाग १)]]'' आणि ''[[हाउ टू ट्रेन युअर ड्रॅगन]]'' {{Col-2-of-2}} पुरस्कार - * चार: ''[[इन्सेप्शन]]'' आणि ''[[द किंग्स स्पीच]]'' * तीन: ''[[द सोशल नेटवर्क]]'' * दोन: ''[[ॲलिस इन वंडरलँड (२०१० चित्रपट)|ॲलिस इन वंडरलँड]]'', ''[[द फायटर (२०१० चित्रपट)|द फायटर]]'' आणि ''[[टॉय स्टोरी ३]]'' {{Col-end}} == ईतर ऑस्कर पुरस्कार == ऑस्कर पुरस्कार संघटनेने [[नोव्हेंबर १३]], [[इ.स. २०१०]] रोजी, '''२रे वार्षिक गव्हर्नर पुरस्काराचा''' कार्यक्रम आयोजीत केला, जेथे खालील पुरस्कार देण्यात आले. === माननीय ऑस्कर पुरस्कार === * केव्हीन ब्राऊनलोव * जीन-लुक गोडार्ड * एली वॉलाच === अर्विंग जी. थालबर्ग स्मारक पुरस्कार === * फ्रांसीस फोर्ड कोपोला == प्रस्तुतकर्ते आणि performers == === प्रस्तुतकर्ते<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.oscars.org/awards/academyawards/83/presenters.html |title=Presenters & Performers for the 83rd Academy Awards {{मृत दुवा}} |दिनांक=फेब्रुवारी २७, २०११ |कृती=Academy of Motion Picture Arts and Sciences |अ‍ॅक्सेसदिनांक=डिसेंबर १३, २०१० |archive-date=2011-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110130070639/http://www.oscars.org/awards/academyawards/83/presenters.html |url-status=dead }}</ref> === {{hidden begin|toggle=left|title=Presenters (in order of appearance)|bodyalign=left|शीर्षकalign=left|शीर्षकbackground=#CCCCFF}} {| class="wikitable" |- ! नावे !! भूमिका |- |[[टॉम केन]] || Announcer for The 83rd Annual Academy Awards |- |[[टॉम हँक्स]] || Presenter of the awards for Best Art Direction and Best Cinematography |- |[[कर्क डग्लस]] || Presenter of the awards for Best Supporting Actress |- |[[मायला कुनिस]]<br />[[जस्टिन टिंबरलेक]] || Presenters of the awards for Best Animated Feature Film and Best Animated Short Film |- |[[हावियेर बार्देम]]<br />[[जॉश ब्रोलिन]] || Presenters of the awards for Best Adapted Screenplay and Best Original Screenplay |- |[[रसेल ब्रँड]]<br />[[हेलेन मिरेन]] || Presenters of the award for Best Foreign Language Film |- |[[रीस विदरस्पून]] || Presenter of the award for Best Supporting Actor |- |[[डॉम शेराक]] (AMPAS President)<br />[[Anne Sweeney]] ([[Disney-ABC Television Group]] President) || Special Presentation acknowledging the renewal of a television distribution contract between [[American Broadcasting Company|ABC]] and [[AMPAS]] |- |[[निकोल किडमन]]<br />[[ह्यु जॅकमन]] || Introduced a medley of past scores in motion pictures<br />Presenters of the award for Best Original Score |- |[[मॅथ्यू मॅककॉनोही]]<br />[[स्कारलेट योहान्सन]] || Presenters the awards for Best Sound Mixing and Best Sound Editing |- |[[मारिसा टोमेई]] || Presenter of the segment of the [[Academy Award for Technical Achievement|Academy Awards for Technical Achievement]] |- |[[केट ब्लँचेट]] || Presented the awards for Best Make-Up and Best Costume Design |- |[[केव्हिन स्पेसी]] || Presenter of special segment "Movie Music I Remember"<br />Introduced [[Randy Newman]]'s performance of "We Belong Together" and [[Mandy Moore]] and [[Zachary Levi]] performance of "I See the Light" |- |[[जेक जिलेनहाल]]<br />[[एमी ॲडम्स]] || Presenter of Best Documentary Short Subject<br />Best Live Action Short Film |- |[[ओप्रा विनफ्रे]] || Presenter of the award for Best Documentary |- |[[बिली क्रिस्टल]] || Introduced a digital projection of previous host [[Bob Hope]] at the [[25th Academy Awards]] |- |[[बॉब होप]] (archive footage/digital projection) || Introduced of Robert Downey, Jr. and Jude Law presenting the awards for Best Visual Effects and Best Film Editing |- |[[रॉबर्ट डाउनी जुनियर]]<br />[[ज्यूड लॉ]] || Presenters of the awards for Best Visual Effects<br />Best Film Editing |- |[[जेनिफर हडसन]] || Introduced [[Florence Welch]] and [[A.R. Rahman]] performing "If I Rise" and [[Gwyneth Paltrow]] performing "Coming Home"<br />Best Original Song |- |[[हले बेरी]] || Presenter of a tribute memorial to [[Lena Horne]] |- |[[कॅथ्रिन बिगेलो]]<br />[[हिलरी स्वँक]] || Presenter of the award for Best Director |- |[[ॲनेट बेनिंग]] || Presenter of the segment of the [[Honorary Academy Award]]s and [[Irving G. Thalberg Memorial Award]] |- |[[जेफ ब्रिजेस]] || Presenter for the award for Best Actress |- |[[सांड्रा बुलक]] || Presenter of the award for Best Actor |- |[[स्टीवन स्पीलबर्ग]] || Presenter of the award for Best Picture |} {{hidden end}} === Performers === {{hidden begin|toggle=left|title=Performers (in order of appearance)|bodyalign=left|शीर्षकalign=left|शीर्षकbackground=#CCCCFF}} {| class="wikitable" |- ! नावे !! भूमिका !! Performed |- |[[विल्यम रॉस]] || Musical Arranger and Conductor|| Orchestral |- |[[रँडी न्यूमन]] || Performer || "[[We Belong Together (Randy Newman song)|We Belong Together]]'" from ''[[Toy Story 3]]'' |- |[[ॲलन मेन्केन]]<br />[[मँडी मूर]]<br />[[झॅकरी लेव्ही]] || Performers || "I See the Light" from ''[[Tangled (film)|Tangled]]'' |- |[[ए.आर. रहमान]]<br />[[फ्लोरेन्स वेल्च]] || Performers || "[[If I Rise]]" from ''[[127 Hours]]'' |- |[[ग्वेनेथ पाल्ट्रो]] || Perfomers || "[[कमिंग होम]]" from ''[[Country Strong]]'' |- |[[सेलीन डियॉन]]<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/Entertainment/20110226/stars-rock-at-oscars-rehearsals-110226/ Stars rock the Kodak at Oscar's music rehearsals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629042351/http://www.ctv.ca/CTVNews/Entertainment/20110226/stars-rock-at-oscars-rehearsals-110226/ |date=2011-06-29 }} ''CTV News'' Retrieved 2011-02-26</ref> || Performer || "[[Smile (Charlie Chaplin song)|Smile]]" during the annual ''In Memoriam'' tribute |- |[[पीएस२२ कोरस]]<ref name="yahoo1">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://oscars.movies.yahoo.com/news/2347-8-ways-the-oscars-are-going-to-be-radically-different-this-year?nc |title=8 Ways the Oscars Are Going to Be Radically Different This Year |access-date=2011-03-01 |archive-date=2011-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301200753/http://oscars.movies.yahoo.com/news/2347-8-ways-the-oscars-are-going-to-be-radically-different-this-year?nc |url-status=dead }}</ref> || Performers || "[[Over the Rainbow]]" from ''[[The Wizard of Oz (1939 film)|The Wizard of Oz]]'' during the closing segment |} {{hidden end}} == मानवंदना == ऑस्कर पुरस्कार सोहळ्यात '''सिलीन डीयोन''' हीने '''स्माइल''' हे गाण गाऊन खालील कलाकारांना व लोकांना मानवंदना वाहीली. '''हॅले बेरी''' हिने सुद्दा ह्या सोहळ्यात '''लेना होर्न'''ला मानवंदना वाहीली {{Col-begin}} {{Col-2}} * जोन बॅरी * ग्रांट मॅक-क्युन * टोनी कर्टीस * एड्वर्ड लीमाटो * टॉम मॅनकेवीझ * ग्लोरीया स्टुअर्ट * विलीयम फ्रेकर * जोसेफ स्ट्रिक * लायोनेल जेफ्रीस * सॅली मेंक * रॉनी चेझेन * [[लेस्ली नील्सन]] * रॉबर्ट बी. रॅडनित्झ * क्लॉड शाब्रोल * पीट पोस्टलथ्वाइट * बिल लिटलजॉन * पिएर गफ्रॉय * [[ॲलन हॉर्न]] * [[अर्विन कर्शनर]] * [[डेनिस हॉपर]] * [[पॅट्रिशिया नील]] {{Col-2}} * [[जॉर्ज हिकेनलूपर]] * [[Irving Ravetch]] * [[Robert Culp]] * [[Bob Boyle]] * [[Mario Monicelli]] * [[Lynn Redgrave]] * [[Elliott Kastner]] * [[Dede Allen]] * [[Susannah York]] * [[Peter Yates]] * [[Anne Francis]] * [[Arthur Penn]] * [[Theoni Aldredge]] * [[Ronald Neame]] * [[David Wolper]] * [[Jill Clayburgh]] * [[Blake Edwards]] * [[Lena Horne]] * [[Kevin McCarthy]] * [[Dino De Laurentiis]] {{Col-end}} == Ceremony information == Opting for younger faces for the ceremony, producers [[Bruce Cohen]] and [[Don Mischer]] chose James Franco and Anne Hathaway as co-hosts. Franco's nomination for Best Actor marked the first time since 1973 that an actor or actress hosted the award ceremony in the same year that he or she was nominated for an acting award. At the [[45th Academy Awards]], [[Michael Caine]] co-hosted the ceremony and was nominated for Best Actor in ''[[Sleuth (1972 film)|Sleuth]]''. The last host to win an acting award was [[David Niven]], who won the Oscar for Best Actor in ''[[Separate Tables (film)|Separate Tables]]'' at the [[31st Academy Awards]] in 1959.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://moviesblog.mtv.com/2011/01/25/james-franco-isnt-the-first-oscar-nominated-oscar-host|title=James Franco Isn't The First Oscar-Nominated Oscar Host!|access-date=2011-03-01|archive-date=2011-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110227181645/http://moviesblog.mtv.com/2011/01/25/james-franco-isnt-the-first-oscar-nominated-oscar-host|url-status=dead}}</ref> This marked the first time since [[29th Academy Awards|1957]] that an Academy Awards ceremony was co-hosted by a male/female duo. It was also the first time in the history of the awards broadcasts that a male/female duo physically shared the same stage in their hosting duties.<ref name="yahoo1"/> === Voting trends and summary === अमेरिकन आणि कॅनेडियन बॉक्स ऑफिसमध्ये सलग दुसऱ्या वर्षी प्रमुख नामनिर्देशित व्यक्तींच्या क्षेत्रात किमान एक ब्लॉकबस्टरचा समावेश आहे. परंतु, नामांकन जाहीर होण्यापूर्वी केवळ तीन उमेदवारांनी १०० दशलक्ष डॉलर्सची कमाई केली होती, त्या तुलनेत मागील वर्षी पाच उमेदवार होते.<ref name="boxofficeoscars83">http://www.boxofficemojo.com/news/?id=3057&p=.htm</ref> ऑस्कर जाहीर झाल्यावर दहा सर्वोत्कृष्ट चित्रातील नामांकित व्यक्तींची एकत्रित कमाई १.२ billion डॉलर होती. ती २००९ नंतरची दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक कमाई आहे.  सरासरी एकूण उत्पन्न ११९.३ million दशलक्ष होती.<ref name="boxofficeoscars83" /> Two of the ten Best Picture nominees were among the top ten releases in box office during the nominations. At the time of the announcement of nominations on January 25, ''Toy Story 3'' was the highest-grossing film among the Best Picture nominees with $414.9&nbsp;million in domestic box office receipts.<ref name="fandangooscars">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.fandango.com/boxoffice+numbers+for+oscar+bestpicture+nominees/news/7476?wssac=123&wssaffid=11788 |work=Fandango.com |title=Box-office numbers for Oscar best-picture nominees {{मृत दुवा}} |accessdate=January 27, 2011 |date=January 25, 2011 |archive-date=2011-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616141941/http://www.fandango.com/boxoffice+numbers+for+oscar+bestpicture+nominees/news/7476?wssac=123&wssaffid=11788 |url-status=dead }}</ref> The only other top ten box office hit to receive a nomination was ''Inception'' which earned $292.5&nbsp;million.<ref name="fandangooscars" /> Among the remaining eight nominees, ''True Grit'' was the next-highest-grossing film with $137.9&nbsp;million<ref name="fandangooscars" /> followed by ''The Social Network'' ($95.4 &nbsp;million),<ref name="fandangooscars" /> ''Black Swan'' $83.2&nbsp;million,<ref name="fandangooscars" /> ''The Fighter'' ($72.6&nbsp;million),<ref name="fandangooscars" /> ''The King's Speech'' ($57.3&nbsp;million),<ref name="fandangooscars" /> ''The Kids Are All Right'' ($20.8&nbsp;million),<ref name="fandangooscars" /> ''127 Hours'' ($11.2&nbsp;million),<ref name="fandangooscars" /> and finally ''Winter's Bone'' ($6.2&nbsp;million).<ref name="fandangooscars" /> Of the top 50 grossing movies of the year, 55 nominations went to 15 films on the list. Only ''Toy Story 3'' (1st), ''Inception'' (5th), ''How to Train Your Dragon'' (9th), ''True Grit'' (17th), ''The Social Network'' (29th), ''The Town'' (32nd), ''Black Swan'' (38th), and ''The Fighter'' (45th) were nominated for directing, acting, screenwriting, Best Picture or Animated Feature. The other top-50 box office hits that earned nominations were ''Alice in Wonderland'' (2nd), ''Iron Man 2'' (3rd), ''Harry Potter and the Deathly Hallows, Part 1'' (6th), ''Tangled'' (10th), ''Tron: Legacy'' (12th), ''Salt'' (21st), and ''Unstoppable'' (39th) For the sixth year in a row the award for Best Picture went to an [[Motion Picture Association of America film rating system#From M to PG|R]] rated film (''[[The King's Speech]]''). Despite having the second most nominations of the show with ten, ''[[True Grit (2010 film)|True Grit]]'' failed to win anything. This was the first time since 2000 ([[Russell Crowe]] for ''[[Gladiator (2000 film)|Gladiator]]'') when the winner of Best Picture also won Best Actor. For the fifth time in history, two performers won for playing a parent and child ([[Melissa Leo]] and [[Christian Bale]] in ''[[The Fighter (2010 film)|The Fighter]]''), but it was the first time that both awards came in the supporting categories; [[Brenda Fricker]] and [[Daniel Day-Lewis]] also won for playing a mother and son in 1989's ''[[My Left Foot (film)|My Left Foot]]'', and on three occasions (the awards for [[11th Academy Awards|1938]], [[60th Academy Awards|1987]] and [[66th Academy Awards|1993]]) actresses have won for playing a mother and daughter. Also notable was that three of the four acting awards went to performers playing real people, with Bale's subject [[Dicky Eklund]] being present at the ceremony; only Best Actress recipient [[Natalie Portman]] won for ''not'' playing a real person – an ironic twist, given that the Best Actress category had in recent years been the one most constantly won for biographical portrayals (eight times in the previous eleven years). While ''[[The King's Speech]]'' was the first period film since ''[[Chicago (2002 film)|Chicago]]'' to win best picture, which is intersting since the past has usually gone to period films. Yet in the 2000s it went to films taking place in the present usually, although ''[[No Country for Old Men (film)|No Country for Old Men]]'' did take place in the 1980's yet would not be considered one. === टीकात्मक अवलोकन === या कार्यक्रमाचे मीडिया प्रकाशनांकडून मिश्रित स्वागत झाले. काही मीडिया आउटलेट या शोची खूप टीका करीत होते. स्टेजवरील फ्रँकोच्या अस्वस्थतेवर टीका करताना काही हॅथवेच्या होस्टिंग कर्तव्याची स्तुती करीत बहुतेक समीक्षक हॅथवे आणि फ्रँको यांच्या होस्टिंग कर्तव्याचा न्याय न घेता करतात. चित्रपट समीक्षक रॉजर एबर्ट यांनी "मी पाहिलेला सर्वात वाईट ऑस्करकास्ट आहे आणि मी थोड्या वेळाने परत जाईन" असे नमूद करून टीका प्रसारित केली. त्याने रात्रीच्या विजेत्यांचे कौतुक केले, परंतु "डेड. इन. द. वॉटर" या शब्दांनी त्याने आपला आढावा संपविला.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20110227%2FOSCARS%2F110229986 |title=Oscars: "King" wins, show loses |authorlink=Roger Ebert |last=Ebert |first=Roger |accessdate=February 28, 2011 |date=February 27, 2011 |work=Roger Ebert |publisher=[[Roger Ebert]] |archive-date=2011-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302092730/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20110227%2FOSCARS%2F110229986 |url-status=dead }}</ref> == वेळेआधीच बाहेर फुटलेला कार्यक्रम == पुरस्कार वितरणाच्या दोन दिवस आधी ([[फेब्रुवारी २५]], २०११) डेडलाइन.कॉम संकेतस्ळावर निक्की फिंकने या सोहळ्याचा कार्यक्रम जाहीर केला होता.<ref>{{citenews|दुवा=http://oscars.movies.yahoo.com/blog/101-the-oscar-schedule-has-been-leaked?nc|title=The Oscar Schedule Has Been Leaked|author=Will Leitch|publisher=Yahoo! Movies|website=Yahoo.com|date=25 February 2011|accessdate=26 February 2011}}</ref> यात फिंकने लिहिले होते की [[टॉम हँक्स]] पहिला पुरस्कार (सर्वोत्तम कला दिग्दर्शन) प्रदान करेल, कार्यक्रमाचा सुरुवातील यजमान फ्रँको आणि हॅथावे सर्वोत्तम चित्रपटासाठी नामांकित चित्रपटांतून दिसतील, पूर्वी यजमानपद भूषविलेला [[बिली क्रिस्टल]] पाहुणा म्हणून मंचावर येईल, [[कॅथ्रिन बिगेलो]] सर्वोत्तम दिग्दर्शनाचा पुरस्कार प्रदान करेल आणि [[स्टीवन स्पीलबर्ग]] सर्वोत्तम चित्रपट पुरस्कार प्रदान करेल.<ref>{{citenews|दुवा=http://www.deadline.com/2011/02/snorefest-oscar-show-rundown-exclusive-spoilers-from-the-annotated-schedule/|title=Billy Crystal Is Making Oscars Appearance: Exclusive Spoilers From Detailed Schedule|author=Nikki Finke|publisher=Deadline|website=Deadline.com|date=26 February 2011|accessdate=26 February 2011}}</ref> == हे सुद्धा पहा == {{col-begin}} * [[१७वे स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] * [[३१वे गोल्डन रास्पबेरी पुरस्कार]] * [[५३वे ग्रॅमी पुरस्कार]] * [[६४वे ब्रिटिश अकॅडेमी चित्रपट पुरस्कार]] * [[६५वे टोनी पुरस्कार]] * [[६८वे गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] * [[८३व्या ऑस्कर पुरस्कारासाठी नामांकित परदेशी चित्रपट]] {{col-end}} {{दालन|अकॅडेमी पुरस्कार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == ;अधिकृत संकेतस्थळे * [http://www.oscar.com/ अकॅडेमी पुरस्कार अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.oscars.org/ अकॅडेमीचे अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.youtube.com/oscars यूट्यूब चॅनल] * [http://www.oscars.org/video/index.html व्हिडियो क्षणचित्रे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014174824/http://www.oscars.org/video/index.html |date=2013-10-14 }} ;बातमीस्थळे * [http://abcnews.go.com/Entertainment/Oscars ए.बी.सी.] * [http://www.cnn.com/SPECIALS/2011/academy.awards/index.html सी.एन.एन.] * [http://theenvelope.latimes.com/ द आन्व्हलप] ''[[लॉस एंजेल्स टाइम्स]]'' * [http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12252017 बीबीसी] ;विश्लेषण * [http://www.filmsite.org/aa10.html २०१० अकॅडेमी अवॉर्ड्स विनर्स अँड हिस्टरी]{{मृत दुवा}} फिल्मसाइट * [https://web.archive.org/web/20100407071741/http://www.imdb.com/Sections/Awards/Academy_Awards_USA/2011 अकॅडेमी अवॉर्ड्स - २०११] - आय.एम.डी.बी. * [http://www.vanityfair.com/online/oscars/ Little Gold Men] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429051953/http://www.vanityfair.com/online/oscars/ |date=2011-04-29 }} ''[[Vanity Fair (magazine)|VanityFair]]''{{'s}} ऑस्कर अनुदिनी ;इतर * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/56931/oscars-2011-the-big-winners ऑस्कर्स २०११: द बिग विनर्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303070829/http://www.life.com/image/first/in-gallery/56931/oscars-2011-the-big-winners |date=2011-03-03 }} – [[लाइफ (नियतकालिक)|लाइफ नियतकालिक]] * {{आय.एम.डी.बी. नाव|1625351|The 83rd Annual Academy Awards}} {{ऑस्कर पुरस्कार}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार]] 1vjjxyqimndr2ry4xpqsio3i1siup2z 0 94008 2711600 2461435 2026-09-23T15:53:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711600 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}}{{जाणकार}}{{भाषांतर}} <br /> Wil van der Aalst - business process management, process mining, Petri nets Hal Abelson - intersection of computing and teaching Serge Abiteboul - database theory Samson Abramsky - game semantics Leonard Adleman - RSA, DNA computing Manindra Agrawal - polynomial-time primality testing Luis von Ahn - human-based computation Alfred Aho - compilers book, the 'a' in AWK Amos Nuwasiima - PHP Programming book Frances E. Allen - compiler optimization Alexander Scaranti - Image Processing, Image Retrieval Gene Amdahl - supercomputer developer, founder of Amdahl Corporation Tom Anderson[disambiguation needed] - dependability, fault-tolerant computing A. Annerl - multidimensional processing, computational complexity theory Andrew Appel - compilers text books Sanjeev Arora - PCP theorem John Vincent Atanasoff - computer pioneer Charles Babbage - invented first mechanical computer Charles Bachman Roland Carl Backhouse - mathematics of program construction John Backus - FORTRAN, Backus–Naur form David A. Bader Anthony James Barr - SAS System Rudolf Bayer - B-tree James C. Beatty, Jr. - compiler optimization,[1] super-computing[2] Gordon Bell - DEC VAX, Computer Structures Steven M. Bellovin - network security Tim Berners-Lee - World Wide Web Peter Bernus Dines Bjørner - Vienna Development Method (VDM), RAISE Gerrit Blaauw - one of the principal designers of the IBM System 360 line of computers Manuel Blum - cryptography Barry Boehm - software engineering economics, spiral development Grady Booch - Unified Modeling Language, Object Management Group George Boole - Boolean logic Bert Bos - Cascading Style Sheets Jonathan Bowen - Z notation, formal methods Stephen R. Bourne - Bourne shell, portable ALGOL 68C compiler Robert S. Boyer - string searching, ACL2 theorem prover Jack E. Bresenham - early computer graphics contributions including Bresenham's algorithm David J. Brown - Unified Memory Architecture, Binary Compatibility Per Brinch Hansen (surname "Brinch Hansen") - concurrency Sjaak Brinkkemper - methodology of product software development Fred Brooks - System 360, OS/360, The Mythical Man-Month, No Silver Bullet Rod Brooks Alan Burns - real-time computing Ben Aaron Mwale - computer systems Martin Campbell-Kelly - history of computing Luca Cardelli - objects Edwin Catmull - computer graphics Vinton Cerf - Internet, TCP/IP Gregory Chaitin Zhou Chaochen - duration calculus Xiuzhen (Susan) Cheng - computer networks Alonzo Church - mathematics of combinators, lambda calculus Gabriel Ciobanu - semantics, process calculi, membrane computing Edmund M. Clarke - model checking John Cocke - RISC Edgar F. Codd - formulated the database relational model Paul Justin Compton - Ripple Down Rules Gordon Cormack - co-inventor of dynamic Markov compression Stephen Cook - NP-completeness James Cooley - Fast Fourier transform (FFT) Fernando J. Corbató - Compatible Time-Sharing System (CTSS), Multics Patrick Cousot - abstract interpretation Seymour Cray - Cray Research, supercomputer Nello Cristianini - Machine learning, pattern analysis, artificial intelligence Ole-Johan Dahl - Simula Andries van Dam - computer graphics, hypertext Christopher J. Date - proponent of database relational model Erik Demaine - computational origami Tom DeMarco Dorothy E. Denning - computer security Peter J. Denning - identified the use of an operating system's working set and balance set, President of ACM Michael Dertouzos - Director of Massachusetts Institute of Technology (MIT) Laboratory for Computer Science (LCS) from 1974 to 2001 Alexander Dewdney Vinod Dham - P5 Pentium processor Jan Dietz Whitfield Diffie - cryptography Edsger Dijkstra - algorithms, Goto considered harmful, semaphore (programming) Jack Dongarra - linear algebra high performance computing Marco Dorigo - ant colony optimization Paul Dourish - human computer interaction Charles Stark Draper - Apollo Guidance Computer Susan Dumais - Information Retrieval Adam Dunkels - Protothreads Alan Dix - literally wrote the book on HCI Annie J. Easley Wim Ebbinkhuijsen - COBOL John Presper Eckert - ENIAC Philip-Emeagwali - supercomputing E. Allen Emerson - model checking Douglas Engelbart - tiled windows, hypertext, computer mouse Andrey Ershov Christopher Riche Evans David C. Evans - computer graphics Shimon Even Scott Fahlman Edward Feigenbaum - intelligence Edward Felten - computer security Tim Finin Raphael Finkel Donald Firesmith Tommy Flowers - Colossus computer Robert Floyd - NP-completeness James D. Foley Ken Forbus Herbert W. Franke Daniel P. Friedman Richard Gabriel Zvi Galil Bernard Galler - MAD (programming language) Hector Garcia-Molina Michael Garey - NP-completeness Hugo de Garis David Gelernter Charles Geschke Seymour Ginsburg - formal languages, automata theory, AFL theory, database theory Robert L. Glass Kurt Gödel - computability - not a computer scientist per se, but his work was invaluable in the field Joseph Goguen Adele Goldberg - Smalltalk Ian Goldberg - cryptographer, off-the-record messaging Oded Goldreich - cryptography, computational complexity theory Shafi Goldwasser - cryptography, computational complexity theory Gene Golub - matrix (math) computation Martin Charles Golumbic - algorithmic graph theory James Gosling - NeWS, Java (programming language) Paul Graham - Viaweb, On Lisp, Arc Susan L. Graham - compilers, programming environments Jim Gray - database Sheila Greibach - Greibach normal form, AFL theory Ralph Griswold - SNOBOL Barbara J. Grosz - Natural Language Processing, Planning, Centering Theory Tom Gruber Ramanathan V. Guha - RDF, Netscape, RSS (file format), Epinions Neil J. Gunther - computer performance analysis, capacity planning Peter G. Gyarmati - adaptivity in operating systems and networking Philipp Matthäus Hahn - mechanical calculator Eldon C. Hall - Apollo Guidance Computer Joseph Halpern Richard Hamming - Hamming code, founder of the Association for Computing Machinery Jiawei Han - Data mining Juris Hartmanis - computational complexity theory Johan Håstad - computational complexity theory Les Hatton - software failure and vulnerabilities He Jifeng - provably correct systems Martin Hellman Gernot Heiser - Development of L4 and founder of OK Labs James Hendler - Semantic Web John L. Hennessy - computer architecture Andrew Herbert Danny Hillis - Connection Machine Geoffrey Hinton Julia B. Hirschberg - Computational Linguistics C. A. R. Hoare - Logic, rigor, Communicating sequential processes (CSP) John Henry Holland - genetic algorithms Herman Hollerith - invented recording of data on a machine readable medium, using punched cards John Hopcroft - compilers Admiral Grace Hopper - compilers, COBOL Alston Householder David A. Huffman - Huffman code Jean Ichbiah - Ada (programming language) Kenneth E. Iverson - APL (programming language), J (programming language) Ivar Jacobson - Unified Modeling Language, Object Management Group Ramesh Jain Jonathan James David S. Johnson Stephen C. Johnson Cliff Jones - Vienna Development Method (VDM) Michael I. Jordan Aravind K. Joshi Bill Joy - Sun Microsystems, BSD UNIX, vi, csh William Kahan - numerical analysis Robert E. Kahn - TCP/IP Avinash Kak - digital image processing Daniel Mopati Kapeng - web designing principles Alan Kay - Dynabook, Smalltalk, overlapping windows Richard Karp - NP-completeness Narendra Karmarkar - Karmarkar's algorithm Marek Karpinski - NP optimization problems John George Kemeny - BASIC Ken Kennedy - compiling for parallel and vector machines Brian Kernighan - Unix, the 'k' in AWK Carl Kesselman - grid computing Gregor Kiczales - CLOS, reflection (computer science), aspect-oriented programming Stephen Cole Kleene - Kleene closure, recursion theory Leonard Kleinrock - ARPANET, queueing theory, packet switching, hierarchical routing Donald Knuth - The Art of Computer Programming, MIX/MMIX, TeX, literate programming Andrew Koenig - C++ Michael Kölling - BlueJ Janet L. Kolodner - case-based reasoning David Korn - Korn shell Kees Koster - ALGOL 68 John Koza - genetic programming Andrey Nikolaevich Kolmogorov - algorithmic complexity theory Robert Kowalski - logic programming John Krogstie - SEQUAL framework Joseph Kruskal - Kruskal's algorithm Thomas E. Kurtz - BASIC Monica S. Lam Leslie Lamport - algorithms for distributed computing, LaTeX. Butler W. Lampson Peter J. Landin Tom Lane (computer scientist) Börje Langefors Joshua Lederberg Manny M Lehman - Laws of Software Evolution Charles E. Leiserson - cache-oblivious algorithms, provably good work-stealing, coauthor of Introduction to Algorithms Douglas Lenat - artificial intelligence, Cyc Rasmus Lerdorf - PHP Leonid Levin - computational complexity theory J.C.R. Licklider David Liddle John Lions - Lions Book Richard J. Lipton - computational complexity theory Barbara Liskov - programming languages Ada Lovelace - first programmer Nancy Lynch Teddy Murray, computer hacker Mohamed Medhat Zohar Manna - fuzzy logic Max Levchin - Gausebeck-Lechin Test and PayPal James Martin - information engineering John Mashey Yuri Matiyasevich - solving Hilbert's tenth problem Yukihiro Matsumoto - Ruby (programming language) John McCarthy - Lisp (programming language), artificial intelligence Douglas McIlroy - pipes Kathleen R. McKeown - Natural Language Processing - Automatic Summarization Chris McKinstry - artificial intelligence, Mindpixel Marshall Kirk McKusick - BSD, Berkeley Fast File System Lambert Meertens - ALGOL 68, ABC (programming language) Bertrand Meyer - Eiffel (programming language) Silvio Micali - cryptography Robin Milner - ML (programming language) Marvin Minsky - artificial intelligence, perceptrons, Society of Mind Dr. Paul Mockapetris - Domain Name System (DNS) Cleve Moler - numerical analysis, MATLAB Edward F. Moore - Moore machine Gordon Moore - Moore's law J Strother Moore - string searching, ACL2 theorem prover Dr. Al Moskowitz - Rule-based system algorithm synthesis using nondeterministic finite-state machines. Hans Moravec Robert Tappan Morris - Morris worm Joel Moses - Macsyma Stephen Muggleton Debajyoti Mukhopadhyay - interoperability, web mining Mihai Nadin - anticipation research Makoto Nagao - machine translation, natural language processing, digital library Frieder Nake - pioneered computer arts Peter Naur - BNF, ALGOL 60 Roger Needham James G. Nell - GERAM Bernard de Neumann - massively parallel autonomous cellular processor, software engineering research John von Neumann - early computers, von Neumann machine Allen Newell - artificial intelligence, Computer Structures Max Newman - Colossus, MADM Andrew Ng - artificial intelligence, machine learning, robotics Nils Nilsson - artificial intelligence G.M. Nijssen - NIAM Jerre Noe Emmy Noether Peter Nordin - artificial intelligence, genetic programming, evolutionary robotics Donald Norman - user interfaces, usability George Novacky - Assistant Department Chair and Senior Lecturer in Computer Science, Assistant Dean of CAS for Undergraduate Studies at University of Pittsburgh Kristen Nygaard - Simula T. William Olle - Ferranti Mercury Mark Overmars - game programming Christos Papadimitriou David Parnas - information hiding, modular programming Yale Patt - ILP[disambiguation needed], speculative architectures David A. Patterson Judea Pearl - artificial intelligence, Search[disambiguation needed] Alan Perlis - Programming Pearls Radia Perlman - spanning tree protocol Simon Peyton Jones - functional programming Gordon Plotkin Amir Pnueli - temporal logic Willem van der Poel - computer graphics, robotics, geographic information systems, imaging, multimedia, virtual environments, games Martha Pollack - intentions in planning Emil Post - mathematics Jon Postel - Internet Franco Preparata This section is empty. You can help by adding to it. Michael O. Rabin - nondeterministic machines T. V. Raman - accessibility, Emacspeak, etc. Brian Randell - dependability Yoav Raz - databases: commitment ordering (or commit ordering) for guaranteeing distributed and global serializability Raj Reddy - AI David P. Reed John C. Reynolds Joyce K. Reynolds - Internet Adam Riese Dennis Ritchie - C (programming language), UNIX Ron Rivest - RSA, MD5, RC4 Colette Rolland - REMORA methodology, meta modelling Azriel Rosenfeld Douglas T. Ross - Structured Analysis and Design Technique Guido van Rossum - Python (programming language) Winston W. Royce - Waterfall model Rudy Rucker - mathematician, Writer, Educator Steven Rudich - complexity theory, cryptography Jeff Rulifson James Rumbaugh - Unified Modeling Language, Object Management Group Raj Chandel - hacker Siddhant Kotnala - programming Languages,Operating System George Sadowsky Gerard Salton - information retrieval Jean E. Sammet - programming languages Claude Sammut - Artificial Intelligence researcher Carl Sassenrath - operating systems, programming languages, Amiga, REBOL Jonathan Schaeffer Wilhelm Schickard - one of first calculating machines Bruce Schneier - cryptography, security Fred B. Schneider - concurrent and distributed computing Dana Scott - domain theory Michael L. Scott - programming languages, algorithms, distributed computing Ravi Sethi - compilers, 2nd Dragon Book Adi Shamir - RSA, cryptanalysis Claude Shannon - information theory David E. Shaw - computational finance, computational biochemistry, parallel architectures Scott Shenker - networking Ben Shneiderman - human-computer interaction, information visualization Edward H. Shortliffe - MYCIN (Medical diagnostoc expert system) Joseph Sifakis - model checking Herbert Simon - artificial intelligence Daniel Sleator - splay tree, amortized analysis Arne Sølvberg - information modelling Brian Cantwell Smith - reflection (computer science), 3lisp Karen Sparck-Jones - Information Retrieval, Natural Language Processing Steven Spewak - Enterprise Architecture Planning Robert Sproull Maciej Stachowiak - GNOME, Safari, WebKit Richard Stallman - GNU Project Ronald Stamper Richard Stearns - computational complexity theory Guy L. Steele, Jr. - Scheme, Common Lisp Thomas Sterling - Creator of Beowulf clusters Larry Stockmeyer - computational complexity, distributed computing Michael Stonebraker - relational database practice and theory Christopher Strachey - denotational semantics Bjarne Stroustrup - C++ Madhu Sudan - computational complexity theory, coding theory Gerald Jay Sussman - Scheme Bert Sutherland - graphics, Internet Ivan Sutherland - graphics Mario Szegedy - complexity theory, quantum computing Andrew S. Tanenbaum - operating systems, MINIX Robert Tarjan - splay tree Shang-Hua Teng - analysis of algorithms Larry Tesler - human-computer interaction, graphical user interface, Apple Macintosh Avie Tevanian - Mach kernel team, NeXT, Mac OS X Bruce H. Thomas - wearable computers, augmented reality Ken Thompson - Unix Walter F. Tichy - RCS Seinosuke Toda - computation complexity, recipient of 1998 Gödel Prize Linus Torvalds - Linux kernel, Git Godfried Toussaint - computational geometry - computational music therory Joseph F Traub - computational complexity of scientific problems John Tukey - FFT Murray Turoff - computer-mediated communication Alan Turing - British pioneer, Turing Machine Jeffrey D. Ullman - compilers, databases, complexity theory Leslie Valiant - computational complexity theory, computational learning theory Srinidhi Varadarajan - System X: VirginiaTech's Power Mac G5 Supercluster François Vernadat - enterprise modeling Richard Veryard - enterprise modeling Philip Wadler - functional programming David Wagner - security, cryptography Larry Wall - Perl James Z. Wang David H. D. Warren - AI, "logic" programming, Prolog, the 'W' in WAM Kevin Warwick - artificial intelligence Jan Weglarz Jie Wu - computer networks Peter Wegner - object-oriented programming, interaction (computer science) Peter J. Weinberger - programming language design, the 'w' in AWK Mark Weiser - ubiquitous computing Joseph Weizenbaum - artificial intelligence, ELIZA Steve Whittaker - Human Computer Interaction, Computer Support for Cooperative Work, Social Media Adriaan van Wijngaarden - Dutch pioneer; ARRA, ALGOL Mary Allen Wilkes - LINC developer, assembler-linker designer Maurice Vincent Wilkes - microprogramming, EDSAC Yorick Wilks - computational linguistics, artificial intelligence Manfred K. Warmuth - computational learning theory James H. Wilkinson - numerical analysis Sophie Wilson Shmuel Winograd - Coppersmith-Winograd algorithm Terry Winograd - artificial intelligence, SHRDLU Niklaus Wirth - Pascal, Modula, Oberon (programming language) Dennis E. Wisnosky - Integrated Computer-Aided Manufacturing (ICAM), IDEF Stephen Wolfram - Mathematica William Wulf - compilers William Gropp - Message Passing Interface , PETSc This section is empty. You can help by adding to it. Leuci Wong Xang - Artificial Intelligence(Korean researcher) Tao Yang Alec Yasinsac - security Andrew Chi-Chih Yao Edward Yourdon - Structured Systems Analysis and Design Method Lotfi Zadeh - fuzzy logic Arif Zaman - Pseudo-random number generator Albert Zomaya - Australian pioneer of scheduling in parallel and distributed systems Konrad Zuse - German pioneer of hardware and software हे सुद्धा पहा Academic genealogy of computer scientists List of pioneers in computer science List of programming language researchers List of members of the National Academy of Sciences (Computer and information sciences) List of programmers List of computing people List of important publications in computer science List of Russian IT developers [संपादन]References ^ https://web.archive.org/web/20120526000720/http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/22052.wss ^ http://www.cs.clemson.edu/~mark/acs_people.html <br /> np044eqwagzmm8u1ta138nsphjntvss 0 96241 2711768 2102486 2026-09-24T01:09:07Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711768 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition (new)|name=Measles|image=RougeoleDP.jpg|alt=|caption=A child showing a day-four measles rash|field=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|synonyms=Morbilli, rubeola, red measles, English measles<ref name=Mil2015/><ref name=Stan2002/>|symptoms=Fever, cough, runny nose, inflamed eyes, rash<ref name=MM2014/><ref name=CDC2014SS/>|complications=[[Pneumonia]], [[seizures]], [[encephalitis]], [[subacute sclerosing panencephalitis]], [[immunosuppression]]<ref name=CDC2012Pink/><ref name=Rot2016/>|onset=10–12 days after exposure<ref name=WHO2014/><ref name=Conn2014/>|duration=7–10 days<ref name=WHO2014/><ref name=Conn2014/>|causes=[[Measles virus]]<ref name=MM2014/>|risks=|diagnosis=|differential=|prevention=[[Measles vaccine]]<ref name=WHO2014/>|treatment=[[supportive treatment|Supportive care]]<ref name=WHO2014/>|medication=|frequency=20 million per year<ref name=MM2014/>|deaths=73,400 (2015)<ref name=GBD2015De/>}} '''गोवर''' हा [[Measles virus|गोवर विषाणूमुळे]]<ref name="MM2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/miscellaneous_viral_infections_in_infants_and_children/measles.html|editor-last=Caserta, MT|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323104756/http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/miscellaneous_viral_infections_in_infants_and_children/measles.html|archive-date=23 March 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.health.gov.sk.ca/red-measles|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210111358/http://www.health.gov.sk.ca/red-measles|archive-date=10 February 2015}}</ref> होणारा एक अत्यंत संसर्गजन्य असा [[Infectious disease|संसर्गजन्य रोग]] आहे. संसर्ग झालेल्या व्यक्तीच्या संपर्कात आल्यानंतर 10 ते 12 दिवसांनंतर लक्षणे दिसू लागतात आणि 7 ते 10 दिवसांपर्यंत टिकतात.<ref name="WHO2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203144905/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-date=3 February 2015}}</ref><ref name="Conn2014">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Hv8fBQAAQBAJ&pg=PT189|title=Conn's Current Therapy 2015|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323319560|page=153|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140851/https://books.google.com/books?id=Hv8fBQAAQBAJ&pg=PT189|archive-date=2017-09-08|df=}}</ref> सुरुवातीच्या लक्षणांमध्ये विशेषतः [[Fever|ताप]], बहुतेक वेळा {{Convert|40|C|F|0}} पेक्षा जास्त असतो, खोकला, [[Rhinitis|वाहणारे नाक]] आणि [[Conjunctivitis|डोळ्यांची जळजळ]] यांचा समावेश होतो. [[Koplik's spots|कोप्लिकचे स्पॉट्स]] म्हणून ओळखले जाणारे लहान पांढरे डाग लक्षणे सुरू झाल्याच्या दोन किंवा तीन दिवसांच्या नंतर तोंडामध्ये तयार होऊ शकतात. लक्षणे सुरू झाल्याच्या तीन ते पाच दिवसांनंतर लाल, सपाट पुरळ सामान्यत: चेहऱ्यावर येते आणि नंतर उर्वरित शरीरावर सामान्यतः पसरणे सुरू होते.<ref name="CDC2014SS">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cdc.gov/measles/about/signs-symptoms.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202192809/http://www.cdc.gov/measles/about/signs-symptoms.html|archive-date=2 February 2015}}</ref> सामान्य गुंतागुंतींच्यामध्ये [[अतिसार]] (8% प्रकरणांमध्ये), [[:en:Otitis_media|मध्य कर्ण संसर्ग]] (7%) आणि [[न्युमोनिया|न्यूमोनिया]] (6%) यांचा समावेश होतो.<ref name="CDC2012Pink">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|title=Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|last=Atkinson|first=William|publisher=Public Health Foundation|year=2011|isbn=9780983263135|edition=12|pages=301–23|access-date=5 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207061223/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|archive-date=7 February 2015|df=}}</ref> हे काही प्रमाणात गोवर-प्रेरित [[इम्यूनोसप्रेशनमुळे]] उद्भवते.<ref name="Rot2016">{{जर्नल स्रोत|last=Rota|first=PA|last2=Moss|first2=WJ|last3=Takeda|first3=M|last4=de Swart|first4=RL|last5=Thompson|first5=KM|last6=Goodson|first6=JL|date=14 July 2016|title=Measles.|journal=Nature Reviews. Disease Primers|volume=2|pages=16049|doi=10.1038/nrdp.2016.49|pmid=27411684}}</ref> क्वचित [[फेफरे]], [[Blindness|अंधत्व]] किंवा [[चमकी (ताप)|मेंदूची जळजळ]] होण्याची शक्यता असते. इतर नावांमध्ये मॉरबिली, रुबेला, लाल गोवर आणि इंग्रजी गोवर समाविष्ट आहे.<ref name="Mil2015">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA24|title=Diagnostic Pathology: Infectious Diseases E-Book|last=Milner|first=Danny A.|publisher=Elsevier Health Sciences|year=2015|isbn=9780323400374|page=24|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140851/https://books.google.com/books?id=YJ_uCQAAQBAJ&pg=PA24|archive-date=2017-09-08|df=}}</ref><ref name="Stan2002">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nuCT5RVToN4C&pg=PA323|title=Essentials of Immunology & Serology|last=Stanley|first=Jacqueline|publisher=Cengage Learning|year=2002|isbn=978-0766810648|page=323|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140851/https://books.google.com/books?id=nuCT5RVToN4C&pg=PA323|archive-date=2017-09-08|df=}}</ref> "जर्मन गोवर" म्हणून ओळखले जाणारे दोन्ही [[गोवर|रुबेला]] आणि [[Roseola|रोझोला]] हे असंबंधित विषाणूंमुळे उद्भवणारे भिन्न रोग आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA1541|title=Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice|last=Marx|first=John A.|publisher=Mosby/Elsevier|year=2010|isbn=9780323054720|edition=7th|location=Philadelphia|pages=1541|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140851/https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&pg=PA1541|archive-date=2017-09-08|df=}}</ref> गोवर हा [[Airborne disease|हवाजनित रोग]] आहे जो संसर्ग झालेल्या लोकांच्या [[खोकला|खोकल्यामुळे]] आणि [[शिंक|शिंकण्यामुळे]] सहज पसरतो.<ref name="WHO2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203144905/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-date=3 February 2015}}</ref> हा तोंड किंवा [[Mucus|नाकातील स्राव]] यांच्या थेट संपर्काद्वारे देखील पसरू शकतो.<ref name="WHO2019News">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/measles}}</ref> रोगप्रतिकार करू शकत नसलेल्या आणि संसर्ग झालेल्या व्यक्तीबरोबर राहण्याची जागा सामायिक करणाऱ्या दहापैकी नऊ जणांना हा संसर्ग होईल. पुरळ सुरू झाल्याच्या चार दिवसांपूर्वी ते चार दिवसांच्या नंतर पर्यंत असे लोक इतरांसाठी संसर्गजन्य असतात.<ref name="CDC2012Pink">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|title=Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|last=Atkinson|first=William|publisher=Public Health Foundation|year=2011|isbn=9780983263135|edition=12|pages=301–23|access-date=5 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207061223/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|archive-date=7 February 2015|df=}}</ref> बहुतांश लोकांना हा रोग एकापेक्षा जास्त वेळा होत नाही. सार्वजनिक आरोग्याच्या प्रयत्नांसाठी संशयास्पद प्रकरणांमध्ये गोवरच्या विषाणूची तपासणी महत्त्वपूर्ण आहे. [[Measles vaccine|गोवर लस]] रोगाचा प्रतिबंध करण्यासाठी प्रभावी आहे, आणि इतर लसींच्या [[MMR vaccine|संयोगाने]] बऱ्याचदा ती दिली जाते.<ref name="WHO2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203144905/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-date=3 February 2015}}</ref> [[लसीकरण|लसीकरणामुळे]] 2000 ते 2000 ते 2017 यादरम्यान गोवरमुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये 80% घट झाली असून जगभरातील सुमारे 85% मुलांना 2017 पर्यंत प्रथम डोस मिळाला आहे.<ref name="WHO2019News">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/measles}}</ref> जरी [[Supportive care|सहाय्यक काळजी]] घेतल्याने परिणाम सुधारू शकत असले तरीही, एकदा का एखाद्या व्यक्तीस संसर्ग झाला, की कोणतेही विशिष्ट उपचार उपलब्ध नाहीत अशा प्रकारच्या काळजीमध्ये [[Oral rehydration solution|तोंडी रीहायड्रेशन द्रावण]] (किंचित गोड आणि खारट द्रव), पोषक अन्न आणि ताप नियंत्रित करण्यासाठीचे औषधोपचार यांचा समावेश होतो.<ref name="Conn2014">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Hv8fBQAAQBAJ&pg=PT189|title=Conn's Current Therapy 2015|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323319560|page=153|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908140851/https://books.google.com/books?id=Hv8fBQAAQBAJ&pg=PT189|archive-date=2017-09-08|df=}}</ref> जर कानामध्ये झालेला संसर्ग किंवा न्यूमोनियासारख्या दुय्यम जिवाणूचा संसर्ग झाला तर [[प्रतिजैविक|प्रतिजैविके]] घेण्याचा सल्ला दिला पाहिजे. मुलांसाठी [[अ-जीवनसत्त्व|अ जीवनसत्त्व]] पूरकाची देखील शिफारस केली जाते. गोवर मुख्यतः आफ्रिका आणि आशियाच्या<ref name="WHO2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203144905/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs286/en/|archive-date=3 February 2015}}</ref> विकसनशील भागामध्ये दरवर्षी सुमारे 20 दशलक्ष लोकांवर परिणाम करतो,<ref name="MM2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/miscellaneous_viral_infections_in_infants_and_children/measles.html|editor-last=Caserta, MT|archive-url=https://web.archive.org/web/20140323104756/http://www.merckmanuals.com/professional/pediatrics/miscellaneous_viral_infections_in_infants_and_children/measles.html|archive-date=23 March 2014}}</ref>. अनेकदा बालपणातील आजार म्हणून मानले जात असले तरी त्याचा परिणाम कोणत्याही वयोगटातील लोकांना होऊ शकतो.<ref name="Medscape2018">{{Cite report|url=http://emedicine.medscape.com/article/966220-overview|title=Measles|last=Chen S.S.P.|date=February 22, 2018|publisher=Medscape|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925023230/http://emedicine.medscape.com/article/966220-overview|archive-date=September 25, 2011}}</ref> या रोगाचा परिणीती मृत्यूमध्ये होऊ शकते असा हा एक लसीने प्रतिबंधित करता येऊ शकणारा अग्रगण्य रोग आहे.<ref name="Kabra2013">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kabra SK, Lodha R|date=August 2013|title=Antibiotics for preventing complications in children with measles|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=8|issue=8|pages=CD001477|doi=10.1002/14651858.CD001477.pub4|pmid=23943263}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/immunization/newsroom/MI_Fact%20Sheet_17_jan_2007.pdf}}</ref> 1980 मध्ये, या रोगामुळे 2.6 दशलक्ष लोक मरण पावले, आणि 1990 मध्ये, 545,000 मरण पावले; 2014 पर्यंत जागतिक लसीकरण कार्यक्रमांनी गोवरमुळे होणाऱ्या मृत्यूंची संख्या 73000 पर्यंत कमी केली होती.<ref name="GBD2015De">{{जर्नल स्रोत|last=Wang|first=Haidong|last2=Naghavi|first2=Mohsen|last3=Allen|first3=Christine|last4=Barber|first4=Ryan M.|last5=Bhutta|first5=Zulfiqar A.|last6=Carter|first6=Austin|last7=Casey|first7=Daniel C.|last8=Charlson|first8=Fiona J.|last9=Chen|first9=Alan Zian|displayauthors=29|date=October 2016|title=Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1459–1544|doi=10.1016/S0140-6736(16)31012-1|pmc=5388903|pmid=27733281}}</ref><ref name="GDB2013">{{जर्नल स्रोत|last=GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators|date=January 2015|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmc=4340604|pmid=25530442}}</ref> असा कल असूनही, लसीकरण कमी झाल्याने रोग आणि मृत्यूचे प्रमाण 2017 ते 2019 मध्ये वाढले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/news-room/detail/29-11-2018-measles-cases-spike-globally-due-to-gaps-in-vaccination-coverage}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|date=16 April 2019|work=Reuters|access-date=16 April 2019|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/csr/don/06-may-2019-measles-euro/en/}}</ref> संसर्ग झालेल्या लोकांमध्ये मृत्यूचा धोका सुमारे 0.2% इतका आहे,<ref name="CDC2012Pink">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|title=Epidemiology and Prevention of Vaccine-Preventable Diseases|last=Atkinson|first=William|publisher=Public Health Foundation|year=2011|isbn=9780983263135|edition=12|pages=301–23|access-date=5 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207061223/http://www.cdc.gov/vaccines/pubs/pinkbook/meas.html|archive-date=7 February 2015|df=}}</ref> परंतु [[कुपोषण]] असलेल्या लोकांमध्ये हे प्रमाण 10% पर्यंत असू शकते. जे लोक संसर्गामुळे मरण पावतात त्यांच्यापैकी बहुतांश हे पाच वर्षापेक्षा कमी वयाचे असतात.<ref name="WHO2019News">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/measles}}</ref> इतर प्राण्यांमध्ये गोवर झाल्याचे आढळलेले नाही. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संसर्गजन्य रोग]] 4t3fsvaahyf8zvbr63tju6ihvhlpv6g 0 102516 2711560 2328922 2026-09-23T12:23:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711560 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of India.svg | team2_image = WestIndiesCricketFlagPre1999.svg | team1_name = भारत | team2_name = वेस्ट इंडीज | from_date = ६ नोव्हेंबर | to_date = ११ डिसेंबर २०११ | team1_captain = [[महेंद्रसिंग धोणी]] <small>(कसोटी)</small><br>[[विरेंद्र सेहवाग]] <small>(ए.दि.)</small> | team2_captain = [[डॅरेन सामी]] | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = 2 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[राहुल द्रविड]] (३१९) | team2_tests_most_runs = [[डॅरेन ब्राव्हो]] (४०४) | team1_tests_most_wickets = [[रविचंद्रन अश्विन]] (२२) | team2_tests_most_wickets = [[डॅरेन सामी]] (९) | player_of_test_series = [[रविचंद्रन अश्विन]] (भा) | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 4 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[रोहित शर्मा]] (३०५) | team2_ODIs_most_runs = [[किरॉन पोलार्ड]] (१९९) | team1_ODIs_most_wickets = [[रविंद्र जडेजा]] (९) | team2_ODIs_most_wickets = [[केमार रोच]] (९) | player_of_ODI_series = [[रोहित शर्मा]] (भा) }} वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ आपला बांगलादेश दौरा संपवून लगेचच भारतात आला. दौऱ्यावर ३-कसोटी व ५-एकदिवसीय सामनांची मालिका खेळविली गेली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/series/535995.html?template=fixtures |title=West Indies tour of India 2011/12 / Fixtures |पाहिले=10 September 2011 |प्रकाशक=ESPN Cricinfo}}</ref> [[नोव्हेंबर ६]] रोजी सुरू झालेल्या या मालिकेतील पहिल्या कसोटी सामन्याच्या तिसऱ्या दिवशी भारताचा [[सचिन तेंडुलकर]] १५,००० एकूण कसोटी धावा काढणारा सर्वप्रथम फलंदाज झाला.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/15638424.stm |title=Sachin Tendulkar passes 15,000 Test runs |पाहिले=8 November 2011 |प्रकाशक=BBC Sport}}</ref> =संघ= {| class="wikitable" |- ! colspan="2"|कसोटी संघ ! colspan="2"|एकदिवसीय संघ |- ! {{cr|IND}}<ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/538353.html भारतीय संघ – १ली कसोटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031000013/http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/538353.html |date=2011-10-31 }}. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref><ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/539915.html भारतीय संघ – २री कसोटी]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref><ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/540911.html भारतीय संघ – ३री कसोटी]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref> ! {{cr|WIN}}<ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/538718.html वेस्ट इंडीज संघ – कसोटी मालिका]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref> ! {{cr|IND}}<ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/542075.html भारतीय संघ – १ला ते ३रा एकदिवसीय सामना]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref><ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/543918.html भारतीय संघ – ४था व ५वा एकदिवसीय सामना]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref> ! {{cr|WIN}}<ref>[http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/content/squad/540808.html वेस्ट इंडीज संघ – एकदिवसीय मालिका]. इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref> |-style="vertical-align:top" | * [[महेंद्रसिंग धोणी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) व ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[अजिंक्य रहाणे]] * [[इशांत शर्मा]] * [[उमेश यादव]] * [[गौतम गंभीर]] * [[प्रग्यान ओझा]] * [[युवराज सिंग]] <small>१ली व २री कसोटी</small> * [[रविचंद्रन आश्विन]] * [[राहुल द्रविड]] * [[राहुल शर्मा]] * [[रोहित शर्मा]] <small>३री कसोटी</small> * [[वरुण ॲरॉन]] * [[विराट कोहली]] * [[विरेंद्र सेहवाग]] * [[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]] * [[सचिन तेंडुलकर]] | * [[डॅरेन सॅमी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एड्रियन बरथ]] * [[कर्क एडवर्ड्स]] * [[कार्ल्टन बॉ]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[कीरान पॉवेल]] * [[केमार रोच]] * [[क्रेग ब्रॅथवैट]] * [[डॅरेन ब्राव्हो]] * [[दिनेश रामदीन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[देवेन्द्र बिशू]] * [[फिडेल एडवर्ड्स]] * [[मार्लोन सॅम्युएल्स]] * [[रवी रामपॉल]] * [[शिवनारायण चंदरपॉल]] * [[शेन शिलिंगफोर्ड]] | * [[विरेंद्र सेहवाग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अजिंक्य रहाणे]] * [[अभिमन्यू मिथून]] * [[इरफान पठाण]] <small>(४था व ५वा सामना)</small> * [[गौतम गंभीर]] * [[पार्थिव पटेल]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[मनोज तिवारी]] * [[रविंद्र जडेजा]] * [[रविचंद्रन आश्विन]] * [[राहुल शर्मा]] * [[रोहित शर्मा]] * [[वरुण ॲरॉन]] * [[विनय कुमार]] * [[विराट कोहली]] * [[सुरेश रैना]] * <s>[[प्रवीण कुमार]]</s> | * [[डॅरेन सॅमी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अँथोनी मार्टिन]] * [[आंद्रे रसेल]] * [[एड्रियन बरथ]] * [[किरॉन पोलार्ड]] * [[कीरान पॉवेल]] * [[केमार रोच]] * [[जॅसन मोहम्मद]] * [[डॅन्झा हयात]] * [[डॅरेन ब्राव्हो]] * [[दिनेश रामदीन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[मार्लोन सॅम्युएल्स]] * [[रवी रामपॉल]] * [[लेंडल सिमन्स]] * [[सुनील नारायण]] |} =कसोटी मालिका= ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ६-१० नोव्हेंबर | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|IND}} | धावसंख्या१ = ३०४ (१०८.२ षटके) | धावा१ = [[शिवनारायण चंदरपॉल]] ११८ (१९६) | बळी१ = [[प्रग्यान ओझा]] ६/७२ (३४.१ षटके) | धावसंख्या२ = २०९ (५२.५ षटके) | धावा२ = [[विरेंद्र सेहवाग]] ५५ (४६) | बळी२ = [[डॅरेन सॅमी]] ३/५५ (८ षटके) | धावसंख्या३ = १८० (५७.३ षटके) | धावा३ = [[शिवनारायण चंदरपॉल]] ४७ (५८) | बळी३ = [[रविचंद्रन आश्विन]] ६/४७ (२१.३ षटके) | धावसंख्या४ = २७६/५ (८०.४ षटके) | धावा४ = [[सचिन तेंडुलकर]] ७६ (१४८) | बळी४ = [[डॅरेन सॅमी]] २/५६ (१६ षटके) | निकाल = भारत ५ गडी राखून विजयी | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान|फिरोजशाह कोटला]], [[दिल्ली]], [[भारत]] | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | सामनावीर = [[रविचंद्रन आश्विन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/engine/match/535997.html धावफलक] | नाणेफेक = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = [[सचिन तेंडुलकर]] १५,००० कसोटी धावा काढणारा सर्वप्रथम फलंदाज झाला. * ''कसोटी पदार्पण: [[रविचंद्रन आश्विन]] आणि [[उमेश यादव]] (भारत). * ''[[रविचंद्रन आश्विन]] पदार्पणात सामनावीर खिताब मिळवणारा तिसरा भारतीय खेळाडू झाला. }} ===२री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १४-१८ नोव्हेंबर | संघ१ = {{cr|IND}} | संघ२ = {{cr-rt|WIN}} | धावसंख्या१ = ६३१/७घो (१५१.२ षटके) | धावा१ = [[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]] १७६ (२८०) | बळी१ = [[केमार रोच]] २/१०६ (२६ षटके) | धावसंख्या२ = १५३ (४८ षटके) | धावा२ = [[डॅरेन ब्राव्हो]] ३० (५६) | बळी२ = [[प्रग्यान ओझा]] ४/६४ (२२ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = ४६३ (१२६.३ षटके) फॉलो-ऑन | धावा४ = [[डॅरेन ब्राव्हो]] १३६ (२३०) | बळी४ = [[उमेश यादव]] ४/८० (१७.३ षटके) | निकाल = भारत १ डाव आणि १५ धावांनी विजयी | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]], [[भारत]] | पंच = [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | सामनावीर = [[व्ही.व्ही.एस. लक्ष्मण]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/engine/current/match/535998.html धावफलक] | नाणेफेक = भारत, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = भारताची कसोटी क्रिकेट मधील दुसरी सर्वात जास्त ४७८ धावांची आघाडी. }} ===३री कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २२-२६ नोव्हेंबर | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | संघ२ = {{cr|IND}} | धावसंख्या१ = ५९० (१८४.१ षटके) | धावा१ = [[डॅरेन ब्राव्हो]] १६६ (२८४) | बळी१ = [[रविचंद्रन आश्विन]] ५/१५६ (५२.१ षटके) | धावसंख्या२ = ४८२ (१३५.४ षटके) | धावा२ = [[रविचंद्रन अश्विन]] १०३ (११८) | बळी२ = [[मार्लोन सॅम्युएल्स]] ३/७४ (१७ षटके) | धावसंख्या३ = १३४ (५७.२ षटके) | धावा३ = [[डॅरेन ब्राव्हो]] ४८ (१०५) | बळी३ = [[प्रग्यान ओझा]] ६/४७ (२७ षटके) | धावसंख्या४ = २४२/९ (६४ षटके) | धावा४ = [[विराट कोहली]] ६३ (११४) | बळी४ = [[रवी रामपॉल]] ३/५६ (१६ षटके) | निकाल = सामना बरोबरीत | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]], [[भारत]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | सामनावीर = [[रविचंद्रन अश्विन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/engine/match/535999.html धावफलक] | नाणेफेक = वेस्ट इंडीज, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = कसोटी पदार्पण: [[वरूण आरोन]] (भा). *''[[राहुल द्रविड]] १३,००० कसोटी धावा काढणारा दुसरा फलंदाज झाला. *''एकाच कसोटीत ५ बळी आणि शतक करणारा [[रविचंद्रन अश्विन]] हा दुसराच भारतीय क्रिकेट खेळाडू. *''बरोबरीत सुटलेली ही दुसरीच कसोटी. }} =एकदिवसीय मालिका= ===१ला एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २९ नोव्हेंबर | time = १४:३० | daynight = yes | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | धावसंख्या१ = २११/९ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २१३/९ (४८.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ७२ (९९) | बळी२ = [[केमार रोच]] ३/४६ (१० षटके) | धावा१ = [[डॅरेन ब्राव्हो]] ६० (७४) | बळी१ = [[उमेश यादव]] २/३३ (८ षटके) | निकाल = भारत १ गडी आणि ७ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html धावफलक] | स्थळ = [[बाराबती मैदान]], [[कटक]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[शाविर तारापोर]] (भा) | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]] (भा) | toss = भारत, गोलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = भारताचा १ गडी राखून दुसराच एकदिवसीय विजय. }} ===२रा एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २ डिसेंबर | time = १४:३० | daynight = yes | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | धावसंख्या१ = २६९ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २७०/५ (४८.१ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[रवी रामपॉल]] ८६[[नाबाद|*]] (६६) | बळी१ = [[उमेश यादव]] ३/३८ (१० षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ११७ (१२३) | बळी२ = [[केमार रोच]] २/४० (१० षटके) | निकाल = भारत ५ गडी व ११ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536930.html धावफलक] | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[एस. रवी]] (भा) | सामनावीर = [[विराट कोहली]] (भा) | toss = भारत, गोलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = [[रवी रामपॉल]] हा एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये १० क्रमांकावर सर्वाधिक धावा करणारा क्रिकेट खेळाडू झाला. }} ===३रा एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ डिसेंबर | time = १४:३० | daynight = yes | संघ१ = {{cr-rt|WIN}} | धावसंख्या१ = २६०/५ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २४४ (४६.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[मार्लोन सॅम्यूएल्स]] ५८ (९३) | बळी१ = [[विनय कुमार]] २/३९ (८ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ९५ (१००) | बळी२ = [[रवी रामपॉल]] ४/५७ (८.५ षटके) | निकाल = वेस्ट इंडीज १६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536931.html धावफलक] | स्थळ = [[सरदार पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[सुधीर असनानी]] (भा) | सामनावीर = [[रवी रामपॉल]] (वे) | toss = भारत, गोलंदाजी/ | पाऊस = | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[सुनील नारायण]] (वे). }} ===४था एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ८ डिसेंबर | time = १४:३० | daynight = yes | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = ४१८/५ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २६५ (४९.२ षटके) | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावा१ = [[विरेंद्र सेहवाग]] २१९ (१४९) | बळी१ = [[आंद्रे रसेल]] १/६३ (७ षटके) | धावा२ = [[दिनेश रामदिन]] ९६ (९६) | बळी२ = [[रविंद्र जडेजा]] ३/३४ (१० षटके) | निकाल = भारत १५३ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536932.html धावफलक] | स्थळ = [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[एस. रवी]] (भा) | सामनावीर = [[विरेंद्र सेहवाग]] (भा) | toss = भारत, फलंदाजी | पाऊस = | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[राहुल शर्मा]] (भा) *''[[विरेंद्र सेहवाग]] ने २१९ धावा करून या आधीचा [[सचिन तेंडुलकर]]चा एकदिवसीय सामन्यातील सर्वाधिक धावांचा विक्रम मोडला *''एकदिवसीय क्रिकेट मधील हे दुसरे द्विशतक.<ref>[http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/216972.html नोंदी / आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय / फलंदाजीतील विक्रम / एका डावातील सर्वाधिक धावा] इएसपीएन क्रिकइन्फो. ७ जून २०१६ रोजी पाहीले.</ref> *''भारताची एकदिवसीय इतिहासातील सर्वोच्च सांघिक धावसंख्या. }} ===५वा एकदिवसीय सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ डिसेंबर | time = १४:३० | daynight = yes | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २६७/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २३३ (४४.१ षटके) | संघ२ = {{cr|WIN}} | धावा१ = [[मनोज तिवारी]] १०४ (१२६) | बळी१ = [[केमार रोच]] २/४६ (८ षटके) | धावा२ = [[किरॉन पोलार्ड]] ११९ (११०) | बळी२ = [[रविंद्र जडेजा]] ३/६२ (१० षटके) | निकाल = भारत ३४ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536933.html धावफलक] | स्थळ = [[एम.ए. चिदंबरम मैदान]], [[चेन्नई]] | पंच = [[टोनी हिल]] (न्यू) आणि [[सुधीर असनानी]] (भा) | सामनावीर = [[मनोज तिवारी]] (भा) | toss = भारत, फलंदाजी. | पाऊस = | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[जासन मोहम्मद]] (वे) }} =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी|2}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2011/engine/series/535995.html मालिका मुख्यपान - इएसपीएन क्रिकइन्फो] {{वेस्ट इंडिझ क्रिकेट संघाचे भारत दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०११}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे}} [[वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०११]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील खेळ]] nk45gqx4ri7blzj6kb2j0qhokop1xck 0 118956 2711674 2702263 2026-09-23T19:29:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711674 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Map of Celtic Nations.svg|right|thumb|300 px|[[युरोप]]ातील सेल्टिक भाषिक प्रदेश]] '''सेल्टिक (अथवा केल्टीक)''' हा [[इंडो-युरोपीय भाषा]] परिवारामधील एक [[भाषासमूह]] आहे. ह्या गटात प्रामुख्याने [[पश्चिम युरोप|पश्चिम]] व [[उत्तर युरोप]]ातील [[फ्रान्स]], [[आयर्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] इत्यादी प्रदेशांमधील खालील भाषा मोडतात. {| class="wikitable sortable" |- ! भाषा !! स्थानिक नाव !! स्थानिक भाषिक !! एकूण भाषिक !! भाषिक प्रदेश |- | [[वेल्श भाषा|वेल्श]] || ''Cymraeg'' || ४,५०,०००+ || ७,५०,०००+:<br />— [[वेल्स]]: ६,११,०००<ref name="byig-wlb.org.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.byig-wlb.org.uk/english/publications/publications/332.doc |title=2004 Welsh Language Use Survey: the report - Welsh Language Board |date= |accessdate=2010-05-23 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063247/http://www.byig-wlb.org.uk/English/publications/Publications/332.doc |url-status=dead }}</ref><br />— [[इंग्लंड]]: १,५०,०००<ref name="United Nations High Commissioner for Refugees">{{संकेतस्थळ स्रोत|author=United Nations High Commissioner for Refugees |दुवा=http://www.unhcr.org/refworld/topic,463af2212,488f25df2,49749c8cc,0.html |title=Refworld &#124; World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - United Kingdom : Welsh |publisher=UNHCR |date= |accessdate=2010-05-23}}</ref><br />— [[चुबुत]], [[आर्जेन्टिना]]: ५,०००<ref name="bbc.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1163503 |title=h2g2 - Y Wladfa - The Welsh in Patagonia |publisher=BBC |date= |accessdate=2010-05-23}}</ref> || [[वेल्स]];<br />[[चुबुत]] |- | [[आयरिश भाषा|आयरिश]] || ''Gaeilge'' || ४०,००० ते ८०,०००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://archives.tcm.ie/irishexaminer/2004/11/24/story517225942.asp |title=&#124; Irish Examiner |publisher=Archives.tcm.ie |date=2004-11-24 |accessdate=2011-08-19}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Linguistic Minorities in Multilingual Settings: Implications for Language Policies |last=Christina Bratt Paulston |publisher=J. Benjamins Pub. Co |page=81|isbn=1556193475}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Irish Writing in the Twentieth Century |url=https://archive.org/details/irishwritingintw0000unse |last=Pierce |first=David |year=2000 |publisher=Cork University Press |page=[https://archive.org/details/irishwritingintw0000unse/page/1140 1140]|isbn=1859182089}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ó hÉallaithe |first=Donncha |authorlink= |coauthors= |year=1999 |month= |title= |journal=Cuisle |volume= |issue= |pages= |दुवा=}}</ref> || [[आयर्लंडचे प्रजासत्ताक]]: 538,283, [[युनायटेड किंग्डम]] 95,000, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] 18,000. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Linguistic minorities, society, and territory: |last=Colin H. Williams |first= |authorlink= |coauthors= |year=1991 |publisher= |location= |isbn= |page=21 |pages= |दुवा= |accessdate=}}</ref> || [[आयर्लंड]] |- | [[ब्रेतॉन भाषा|ब्रेतॉन]] || ''Brezhoneg'' || ? || २,००,००० <ref name="ouiaubreton">The French census of 2001 recorded about 270,000 speakers, with a yearly decline of about 10,000 speakers. The site [http://ouiaubreton.com/?article245 oui au breton] estimates a number of about 200,000 speakers as of 2008.</ref> || [[ब्रत्तान्य]] |- | [[स्कॉटिश गेलिक भाषा|स्कॉटिश गेलिक]] || ''Gàidhlig'' || ५८,५८२ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-411.html |title=UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger, 2010 |publisher=Unesco.org |date= |accessdate=2011-08-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Festiva1/en/uccb/cont2/index.html |title=CHIN/RCIP - Festivities |publisher=Virtualmuseum.ca |date=1999-04-19 |accessdate=2011-08-19 |archive-date=2011-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716093621/http://www.virtualmuseum.ca/Exhibitions/Festiva1/en/uccb/cont2/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.highlandclearances.info/clearances/postclearances_influenceabroad_canada.htm |title=de beste bron van informatie over highlandclearances. Deze website is te koop! |publisher=highlandclearances.info |date= |accessdate=2011-08-19 |archive-date=2011-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110912145318/http://www.highlandclearances.info/clearances/postclearances_influenceabroad_canada.htm |url-status=dead }}</ref> || ९२,४०० <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/low/scotland/4326424.stm |title=Mixed report on Gaelic language |publisher=BBC News |date=2005-10-10 |accessdate=2011-08-19}}</ref> || [[स्कॉटलंड]] |- | [[कॉर्निश भाषा|कॉर्निश]] || ''Kernowek'' || 600 <ref>some 600 children brought up as bilingual native speakers (2003 estimate, [[SIL Ethnologue]]).</ref> || 3,000 <ref name="BBC BBC/British Council">s About 2,000 fluent speakers. {{स्रोत बातमी|title='South West:TeachingEnglish:British Council:BBC|दुवा=http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west|accessdate=2010-02-09|publisher=BBC|year=2010|work=BBC/British Council website|archive-date=2010-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108190250/http://www.teachingenglish.org.uk/uk-languages/south-west|url-status=dead}}</ref> || [[कॉर्नवाल]] |- | [[मांक्स भाषा|मांक्स]] || ''Gaelg'' || १००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/anyone-here-speak-jersey-657175.html |title=Anyone here speak Jersey? |publisher=Independent.co.uk |date=2002-04-11 |accessdate=2011-08-19 |archive-date=2009-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220230122/http://www.independent.co.uk/news/education/education-news/anyone-here-speak-jersey-657175.html |url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=glv |title=Documentation for ISO 639 identifier: glv {{मृत दुवा}}|publisher=Sil.org |date=2008-01-14 |accessdate=2011-08-19}}</ref> || 1,700 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.gov.im/treasury/economic/census/2006/ |title=2006 Official Census, Isle of Man |publisher=Gov.im |date=2006-04-23 |accessdate=2011-08-19 |archive-date=2012-06-29 |archive-url=https://archive.is/20120629033202/www.gov.im/treasury/economic/census/2006/ |url-status=dead }}</ref> || [[आईल ऑफ मान|आइल ऑफ मान]] |} == बाह्य दुवे == {{विकिस्रोत}} {{कॉमन्स वर्ग|Celtic languages|{{लेखनाव}}}} * [http://www.abdn.ac.uk/celtic अ‍ॅबर्डीन विद्यापीठ केल्टिक विभाग] *[http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=1164-16 एथ्नॉलॉग अहवाल] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सेल्टिक भाषासमूह| ]] [[वर्ग:इंडो-युरोपीय भाषा]] 0x9sev9joxy3741c330k81guny77309 0 119538 2711749 2436628 2026-09-23T23:00:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711749 wikitext text/x-wiki {{गायक माहिती | नाव = अ‍ॅडेल | चित्र =Adele - Live 2016, Glasgow SSE Hydro 03.jpg|280px | उपाख्य = | टोपण_नावे = | जन्म_दिनांक = [[मे ५]], [[इ.स. १९८८|१९८८]] | जन्म_स्थान = [[टॉटनहॅम]], उत्तर [[लंडन]] , [[इंग्लंड]], [[यू.के.]] | सुरवात = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | धर्म = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[ब्रिटिश]] | मूळ_गाव = | देश = [[इंग्लंड]] | भाषा = [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] | आई = | वडील = | जोडीदार = | अपत्ये = | नातेवाईक = | शिक्षण = | प्रशिक्षण संस्था = | गुरू = | संगीत प्रकार = पॉप, ब्लूज | घराणे = | कार्य = [[19 (अल्बम)|19]] , [[21 (अल्बम)|21]] | पेशा = गायकी | कार्य संस्था = | विशेष कार्य = | कार्यकाळ = इ..स. २००६ - आजपर्यंत | विशेष उपाधी = | गौरव = | पुरस्कार = [[ग्रॅमी पुरस्कार]] | संकीर्ण = | तळटीप = | स्वाक्षरी = | संकेतस्थळ = http://adele.tv }} '''अ‍ॅडेल लॉरी ब्लू अ‍ॅडकिन्स''' <ref name=nicole>Frehsée, Nicole (22&nbsp;January&nbsp;2009), "Meet Adele, the U.K.'s Newest Soul Star", ''Rolling Stone''. (1070):26</ref> (जन्म: [[५ मे]], [[इ.स. १९८८|१९८८]]), ही अ‍ॅडेल या एकेरी नावाने सुप्रसिद्ध असलेली, इंग्रजी गायिका आणि कवयित्री आहे. एका मित्राने २००६ मध्ये [[मायस्पेस]]वर तिची गाणी टाकल्यानंतर अ‍ॅडेलला एक्स्एल रेकॉर्डिंग्जतर्फे गाणी ध्वनिमुद्रित करण्याचे कंत्राट मिळाले. त्याच्या पुढच्याच वर्षी तिला [[ब्रिट अवॉर्ड्‌ज]]मधील समीक्षकांचा पुरस्कार आणि [[बीबीसी]]([[साउंड ऑफ २००८]]) हा पुरस्कार मिळाला. तिचा पहिला अल्बम [[19 (अल्बम)|19]] [[इ.स. २००८|२००८]] मध्ये बाहेर पडला, त्याला मोठे यश मिळाले. त्या अल्बमला यू.के.मध्ये ४ पट प्लॅटिनम विक्रीचा दाखला मिळाला<ref name="BPI certifications">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|title=Certified Awards Search|publisher=[[British Phonographic Industry]]|accessdate=2011-03-01|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006162141/https://www.bpi.co.uk/certifiedawards/search.aspx|url-status=dead}}</ref>. तिने [[सॅटरडे नाइट लाइव्ह]] या कार्यक्रमात सहभाग घेतल्यानंतर तिच्या अमेरिकेतील कारकीर्दीला [[इ.स. २००८|२००८]]च्या उत्तरार्धात जोर मिळाला. अ‍ॅडेलने तिचा दुसरा अल्बम [[21 (अल्बम)|21]] [[इ.स. २०११|२०११]] मध्ये बाजारात आणला. त्याला दोन्ही समीक्षकांकडून आणि शिवाय बाजारात चांगल्या रितीने स्वीकारले गेले, आणि या आल्बममध्ये तिला तिच्या पहिल्या अल्बमपेक्षाही जास्त यश मिळाले. 21 या अल्बमला यू.के.मध्ये १४ पट प्लॅटिनम विक्री झाल्याचा दाखला मिळाला.<ref name="BPI certifications"/>, हा आल्बम अमेरिकेत १९९८ नंतरच्या इतर कोणत्याही अल्बमपेक्षा जास्त दिवस पहिल्या स्थानावर राहिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|title=Adele's "21" regains top spot on Billboard chart|दुवा=http://www.reuters.com/article/2011/10/26/us-adele-charts-idUSTRE79P6HM20111026|work=[[Reuters]]|date=26 October 2011|accessdate=2011-10-28}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|first=Keith|last=Caulfield|title=Adele Back at No. 1|दुवा=http://www.billboard.com/news/casting-crowns-scores-top-billboard-200-1005437632.story#/news/casting-crowns-scores-top-billboard-200-1005437632.story|work=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=26 October 2011|accessdate=2011-10-28}}</ref> 21 या अल्बमच्या यशामुळे अ‍ॅडेलची [[गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌ज]]मध्ये विविध विक्रमांसाठी नोंद करण्यात आली. ती यू.के.मध्ये एका वर्षात अल्बमच्या३० लाखांपेक्षा जास्त प्रती विकणारी पहिली कलाकार बनली<ref name=guinness>{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Kaufman|first=Gil|title=Adele, Lady Gaga, Justin Bieber Land New Guinness Records|दुवा=http://www.mtv.com/news/articles/1670701/lady-gaga-adele-guinness-book-of-world-records.jhtml|work=MTV|accessdate=23 September 2011|date=14 September 2011|archive-date=2011-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923163704/http://www.mtv.com/news/articles/1670701/lady-gaga-adele-guinness-book-of-world-records.jhtml|url-status=dead}}</ref>. [[इ.स. १९६४|१९६४]] मधील [[बीटल्स]]नंतर पहिल्यांदाच कुणीतरी एकाचवेळी यू.के. ऑफिशियल सिंगल्स चार्ट आणि ऑफिशियल अल्बम चार्ट यांमध्ये पहिल्या पाच स्थानांतील दोन जागा पटकवण्याची कामगिरी केली आहे. अ‍ॅडेलला २०११ मध्ये दोन आणि २०१२ मध्ये सहा [[ग्रॅमी पुरस्कार]] मिळाले आहेत<ref name=beats>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1358907/Adele-beats-Lady-Gaga-No-1-matches-The-Beatles.html "Adele beats Lady Gaga to No 1… and matches Beatles for two top five singles and two top five albums in the same week"], [[Daily Mail]] (UK), Retrieved 2011-02-21</ref><ref>[http://www.mtv.co.uk/artists/adele/news/259080-adele-number-1-single-album-someone-like-you-brits "Adele's 'Someone Like You' Tops UK Singles Chart"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110224035042/http://www.mtv.co.uk/artists/adele/news/259080-adele-number-1-single-album-someone-like-you-brits |date=2011-02-24 }}, MTV, Retrieved 2011-02-21</ref><ref>[http://www.esakal.com/esakal/20120214/4664751202047395004.htm "ब्रिटनची गायिका एडेलेला सहा ग्रॅमी पुरस्कार"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214014453/http://esakal.com/esakal/20120214/4664751202047395004.htm |date=2012-02-14 }}, सकाळ, १४-०२-२०१२ ला पाहिले.</ref>. ==संदर्भ== <references/> ==बाह्यदुवे== * [http://adele.tv अधिकृत संकेतस्थळ] {{Commonscat|Adele}} [[वर्ग:पॉप गायक व गायिका]] [[वर्ग:इंग्लिश संगीतकार]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील जन्म]] 78wtlou0gi1z8evh0c7si67t5y4a1bl 0 125747 2711711 1957353 2026-09-23T21:17:25Z अभय नातू 206 माहिती 2711711 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टाटा सुमो''' ही [[टाटा मोटर्स]] (पूर्वीची ''टेल्को'')या कंपनीचे बहुउपयोगी वाहन आहे.<ref>{{cite web | title = टाटा सुमोचा इतिहास आणि परिचय | url = https://www.tatamotors.com/ | publisher = टाटा मोटर्स}}</ref> हे वाहन प्रथम [[इ.स. १९९४]] मध्ये बाजारात आणले गेले. दहा प्रवाशांपर्यंत बसण्याची क्षमता, मजबूत बांधणी आणि ग्रामीण तसेच दुर्गम भागातील रस्त्यांवर उत्तम कामगिरी या वैशिष्ट्यांमुळे हे वाहन अत्यंत लोकप्रिय ठरले. भारताच्या वाहन उद्योगात सर्वात यशस्वी ठरलेल्या वाहनांपैकी हे एक मानले जाते.<ref>{{cite web | title = टाटा सुमो भारतीय ऑटोमोबाईल इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == लष्करी आणि निमलष्करी वापर == टाटा सुमोची मजबूत बांधणी आणि कोणत्याही खडतर भूप्रदेशावर धावण्याची क्षमता लक्षात घेऊन [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दले]] आणि विविध निमलष्करी दलांनी या वाहनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला आहे. * '''रुग्णवाहिका ''': भारतीय सैन्याने दुर्गम व पहाडी भागात जखमी सैनिकांना तातडीने वैद्यकीय मदत पोहोचवण्यासाठी टाटा सुमोच्या विशेष बदल केलेल्या ४×४ (Four-wheel drive) व्हर्जनचा रुग्णवाहिका म्हणून वापर केला. * '''सैन्य वाहतूक व गस्त''': सीमावर्ती भागात, विशेषतः [[हिमाचल प्रदेश]], [[उत्तराखंड]] आणि [[जम्मू आणि काश्मीर]] सारख्या डोंगराळ भागांत सैनिकांची वाहतूक आणि टेहळणीसाठी या वाहनाचा प्रामुख्याने उपयोग केला गेला.<ref>{{cite web | title = भारतीय सैन्यातील टाटा वाहनांचा वापर | url = https://www.indianarmy.nic.in/ | publisher = भारतीय सेना}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:टाटा सुमो}} [[वर्ग:टाटाची वाहने]] [[वर्ग:भारतीय बहुउपयोगी वाहने]] [[वर्ग:भारतीय सेनेची वाहने]] 4k95ba87iwvggsvf5avj4dxg35pvi7u 4 127714 2711820 2711315 2026-09-24T08:35:58Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर|डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर]] ([[User talk:डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2338424 wikitext text/x-wiki {{गाळणीसुचालन}} aibvn7rzbj3mucm62j8d1khv1xhxp78 0 131297 2711695 1765875 2026-09-23T20:14:39Z Dostojewskij 46392 वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू 2711695 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट प्रौढ चरित्र | नाव = शायला स्टायलेझ | चित्र = Shyla Stylez 2009.jpg | चित्रशीर्षक = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = [[२३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९८२]] | जन्म_स्थान = [[आर्मस्ट्राँग, ब्रिटिश कोलंबिया]], [[कॅनडा]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | जोडीदार = | उंची = | वजन = | वांशिकत्व = | उर्फ = | चित्रपट_संख्या = | संकेतस्थळ = }} '''शायला स्टायलेझ''' ([[२३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९८२]]:[[आर्मस्ट्राँग, ब्रिटिश कोलंबिया]], [[कॅनडा]] - ) ही एक कॅनेडियन [[रतिअभिनेत्री]] आहे. {{DEFAULTSORT:स्टायलेझ, शायला}} [[वर्ग:रतिअभिनेत्रींवरील अपूर्ण लेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील मृत्यू]] 5xdd5tpfzi4ro37cr44vkw1y1xiduby 0 139230 2711687 1161912 2026-09-23T19:59:37Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711687 wikitext text/x-wiki '''मेन्सा इंटरनॅशनल''' ही जगातील सर्वात मोठी आणि जुनी उच्च बुद्धिमत्ता असणाऱ्या व्यक्तींची आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे.<ref>{{cite web | title = मेन्सा इंटरनॅशनल अधिकृत संकेतस्थळ | url = https://www.mensa.org/ | publisher = मेन्सा इंटरनॅशनल}}</ref> या संस्थेची स्थापना १ ऑक्टोबर [[इ.स. १९४६]] रोजी [[इंग्लंड]] मधील [[ऑक्सफर्ड]] येथे रोलँड बेरिल आणि डॉ. लान्सेलॉट वेअर यांनी केली. कोणत्याही मान्यताप्राप्त प्रमाणित बुद्धिमत्ता चाचणीत (IQ Test) ९८ टक्क्यांपेक्षा जास्त गुण (९८ व्या पर्सेंटाइल किंवा त्याहून अधिक) मिळवणाऱ्या व्यक्तींनाच या संस्थेचे सदस्यत्व दिले जाते.<ref>{{cite web | title = उच्च बुद्धिमत्ता आणि मेन्सा संस्था | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == उद्दिष्टे आणि उपक्रम == 'मेन्सा' हा शब्द लॅटिन भाषेतील असून त्याचा अर्थ 'गोल टेबल' असा होतो. जात, धर्म, राष्ट्रीयत्व किंवा राजकीय दृष्टिकोनाचा विचार न करता सर्व बुद्धिमान व्यक्तींना एकाच व्यासपीठावर आणणे हा या नामाभिधानामागचा मुख्य उद्देश आहे. या संस्थेची मुख्य उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत: * मानवी बुद्धिमत्तेची ओळख पटवणे आणि तिचा मानवतेच्या कल्याणासाठी उपयोग करणे. * बुद्धिमत्तेच्या स्वरूपावर, वैशिष्ट्यांवर आणि तिच्या वापरावर संशोधन करण्यास प्रोत्साहन देणे. * सदस्यांसाठी बौद्धिक आणि सामाजिक वातावरण उपलब्ध करून देणे.<ref>{{cite book | title = मानवी बुद्धिमत्ता आणि मानसशास्त्र | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> == जागतिक विस्तार आणि भारत == आज जगभरातील १०० पेक्षा जास्त देशांमध्ये मेन्साचे १,४०,००० हून अधिक सदस्य आहेत. भारतातही 'मेन्सा इंडिया' (Mensa India) ही तिची अधिकृत शाखा कार्यरत असून, तिचे मुख्य केंद्र [[पुणे]] शहरात आहे. मेन्सा इंडियातर्फे ग्रामीण व वंचित घटकांतील उच्च बुद्धिमत्ता असलेल्या मुलांचा शोध घेण्यासाठी विविध उपक्रम राबवले जातात. == बाह्य दुवे == * {{Official website|https://www.mensa.org/}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय संघटना]] [[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:शिक्षण]] obra61ebdjsuzvsvzf7zy2b3grbvh1t 0 140124 2711720 2115807 2026-09-23T21:28:09Z अभय नातू 206 माहिती 2711720 wikitext text/x-wiki '''सुदामा''' (पूर्व भारतात'''कुचेल''') हे [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक पौराणिक पात्र आणि [[भगवान श्रीकृष्ण|भगवान श्रीकृष्णाचे]] अत्यंत जिवलग मित्र व अनन्य भक्त होते.<ref>{{cite web | title = सुदामा आणि श्रीकृष्णाची मैत्री | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> [[भागवत पुराण|भागवत पुराणातील]] कथेनुसार, सुदामा आणि श्रीकृष्ण यांनी [[सांदीपनी आश्रम|सांदीपनी ऋषींच्या आश्रमात]] एकत्र शिक्षण घेतले होते. अत्यंत दारिद्र्यात जगणाऱ्या सुदामा आणि [[द्वारका]]धीश श्रीकृष्णाची मैत्री ही निस्वार्थी प्रेम, भक्ती आणि मैत्रीचे एक अद्वितीय प्रतीक मानली जाते.<ref>{{cite book | title = श्रीमद्भागवत महापुराण | publisher = गीताप्रेस गोरखपूर}}</ref> == पौराणिक कथा == शिक्षणासाठी आश्रमात असताना सुदामा आणि श्रीकृष्ण यांच्यात गाढ मैत्री झाली. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर श्रीकृष्ण द्वारकेचे राजे बनले, तर सुदामा एका गरीब [[ब्राह्मण]] कुटुंबात अत्यंत साधे आणि गरिबीचे जीवन जगू लागले. सुदामा अत्यंत समाधानी आणि विरक्त वृत्तीचे होते. परंतु कुटुंबाच्या अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीमुळे पत्नीच्या आग्रहास्तव ते मदतीच्या अपेक्षेने नव्हे, तर केवळ आपल्या बालमित्राला भेटण्यासाठी द्वारकेला गेले. मित्राला भेटण्यासाठी भेटवस्तू म्हणून त्यांनी घरी असलेले थोडेसे 'पोहे' सोबत नेले होते. श्रीकृष्णाने आपल्या या दरिद्री मित्राचे अत्यंत आदराने स्वागत केले, त्याचे पाय धुतले आणि अत्यंत प्रेमाने ते पोहे स्वीकारले. सुदामाने तोंडाने काहीही न मागताही अंतर्यामी श्रीकृष्णाने त्यांच्या सर्व गरिबीचा अंत करून त्यांना अपार समृद्धी बहाल केली.<ref>{{cite book | title = भारतीय पौराणिक कथाकोश | author = जोशी महादेवशास्त्री | publisher = ज्ञानराज प्रकाशन}}</ref> == सांस्कृतिक महत्त्व == भारतीय संस्कृतीत आणि साहित्यात सुदामा आणि श्रीकृष्णाच्या प्रसंगाला खूप महत्त्वाचे स्थान आहे. कोणत्याही भेदभावाशिवाय, श्रीमंती-गरीबीच्या पलीकडे जाऊन जपलेली मैत्री कशी असावी, याचे उदाहरण देण्यासाठी आजही ''कृष्ण-सुदामा मैत्री''चा दाखला दिला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सुदामा}} [[वर्ग:पौराणिक व्यक्ती]] [[वर्ग:भागवत पुराण]] [[वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा]] ass9x59lb6n8nojqs8fzb3nw71bciis 0 146257 2711629 2107838 2026-09-23T16:42:22Z अभय नातू 206 माहिती 2711629 wikitext text/x-wiki '''वृक्षमित्र संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेंगळुरू]] शहरात कार्यरत असणारी एक प्रमुख [[बिगर शासकीय संस्था]] आहे. ही संस्था पर्यावरण संरक्षण, [[वृक्षारोपण]] आणि शहरी जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी काम करते.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरूमधील पर्यावरण संवर्धन संस्था | url = https://www.karnataka.gov.in/ | publisher = कर्नाटक शासन}}</ref> बेंगळुरू शहराच्या वाढत्या नागरीकरणामुळे आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे घटणाऱ्या हरित आच्छादनाला (Green Cover) पुनर्स्थापित करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे.<ref>{{cite web | title = शहरी वृक्षारोपण आणि निसर्ग संवर्धन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == प्रमुख कार्ये आणि उपक्रम == वृक्षमित्र संस्थेद्वारे बेंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरात विविध पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवले जातात: * '''वृक्षारोपण व संगोपन''': शहरात मोकळ्या जागा, शाळा, महाविद्यालये आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा स्थानिक प्रजातींच्या झाडांची लागवड करणे आणि त्यांचे सातत्याने संगोपन करणे. * '''जैवविविधता संवर्धन''': लुप्त होत चाललेल्या देशी वनस्पतींचे जतन करणे आणि नागरी भागातील लहान वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करणे. * '''लोकसहभाग आणि जनजागृती''': नागरिक, लहान मुले आणि तरुणांना निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कार्यशाळा, निसर्ग भ्रमंती (Nature Walks) आणि स्वच्छता मोहिमांचे आयोजन करणे.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरू शहर निसर्ग संवर्धन अभियान | url = https://www.bbmp.gov.in/ | publisher = बृहत् बेंगळुरू महानगर पालिके}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वृक्षमित्र संस्था}} [[वर्ग:कर्नाटक]] [[वर्ग:बेंगळुरू]] [[वर्ग:पर्यावरण संस्था]] [[वर्ग:बिगर शासकीय संस्था]] 7icgjxxfpwqfh06g6iir8fciq100l3w 2711630 2711629 2026-09-23T16:43:03Z अभय नातू 206 removed [[Category:बेंगळुरू]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711630 wikitext text/x-wiki '''वृक्षमित्र संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेंगळुरू]] शहरात कार्यरत असणारी एक प्रमुख [[बिगर शासकीय संस्था]] आहे. ही संस्था पर्यावरण संरक्षण, [[वृक्षारोपण]] आणि शहरी जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी काम करते.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरूमधील पर्यावरण संवर्धन संस्था | url = https://www.karnataka.gov.in/ | publisher = कर्नाटक शासन}}</ref> बेंगळुरू शहराच्या वाढत्या नागरीकरणामुळे आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे घटणाऱ्या हरित आच्छादनाला (Green Cover) पुनर्स्थापित करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे.<ref>{{cite web | title = शहरी वृक्षारोपण आणि निसर्ग संवर्धन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == प्रमुख कार्ये आणि उपक्रम == वृक्षमित्र संस्थेद्वारे बेंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरात विविध पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवले जातात: * '''वृक्षारोपण व संगोपन''': शहरात मोकळ्या जागा, शाळा, महाविद्यालये आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा स्थानिक प्रजातींच्या झाडांची लागवड करणे आणि त्यांचे सातत्याने संगोपन करणे. * '''जैवविविधता संवर्धन''': लुप्त होत चाललेल्या देशी वनस्पतींचे जतन करणे आणि नागरी भागातील लहान वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करणे. * '''लोकसहभाग आणि जनजागृती''': नागरिक, लहान मुले आणि तरुणांना निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कार्यशाळा, निसर्ग भ्रमंती (Nature Walks) आणि स्वच्छता मोहिमांचे आयोजन करणे.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरू शहर निसर्ग संवर्धन अभियान | url = https://www.bbmp.gov.in/ | publisher = बृहत् बेंगळुरू महानगर पालिके}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वृक्षमित्र संस्था}} [[वर्ग:कर्नाटक]] [[वर्ग:बंगळूर]] [[वर्ग:पर्यावरण संस्था]] [[वर्ग:बिगर शासकीय संस्था]] l69oaerxq4iygjgdaru7z2x9troj91y 2711631 2711630 2026-09-23T16:43:10Z अभय नातू 206 removed [[Category:पर्यावरण संस्था]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711631 wikitext text/x-wiki '''वृक्षमित्र संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेंगळुरू]] शहरात कार्यरत असणारी एक प्रमुख [[बिगर शासकीय संस्था]] आहे. ही संस्था पर्यावरण संरक्षण, [[वृक्षारोपण]] आणि शहरी जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी काम करते.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरूमधील पर्यावरण संवर्धन संस्था | url = https://www.karnataka.gov.in/ | publisher = कर्नाटक शासन}}</ref> बेंगळुरू शहराच्या वाढत्या नागरीकरणामुळे आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे घटणाऱ्या हरित आच्छादनाला (Green Cover) पुनर्स्थापित करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे.<ref>{{cite web | title = शहरी वृक्षारोपण आणि निसर्ग संवर्धन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == प्रमुख कार्ये आणि उपक्रम == वृक्षमित्र संस्थेद्वारे बेंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरात विविध पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवले जातात: * '''वृक्षारोपण व संगोपन''': शहरात मोकळ्या जागा, शाळा, महाविद्यालये आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा स्थानिक प्रजातींच्या झाडांची लागवड करणे आणि त्यांचे सातत्याने संगोपन करणे. * '''जैवविविधता संवर्धन''': लुप्त होत चाललेल्या देशी वनस्पतींचे जतन करणे आणि नागरी भागातील लहान वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करणे. * '''लोकसहभाग आणि जनजागृती''': नागरिक, लहान मुले आणि तरुणांना निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कार्यशाळा, निसर्ग भ्रमंती (Nature Walks) आणि स्वच्छता मोहिमांचे आयोजन करणे.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरू शहर निसर्ग संवर्धन अभियान | url = https://www.bbmp.gov.in/ | publisher = बृहत् बेंगळुरू महानगर पालिके}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वृक्षमित्र संस्था}} [[वर्ग:कर्नाटक]] [[वर्ग:बंगळूर]] [[वर्ग:भारतातील पर्यावरण संस्था]] [[वर्ग:बिगर शासकीय संस्था]] k7jwfk6ll7bakgci73kwwgg4g0u9k8k 2711632 2711631 2026-09-23T16:43:16Z अभय नातू 206 removed [[Category:बिगर शासकीय संस्था]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711632 wikitext text/x-wiki '''वृक्षमित्र संस्था''' ही [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यातील [[बेंगळुरू]] शहरात कार्यरत असणारी एक प्रमुख [[बिगर शासकीय संस्था]] आहे. ही संस्था पर्यावरण संरक्षण, [[वृक्षारोपण]] आणि शहरी जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी काम करते.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरूमधील पर्यावरण संवर्धन संस्था | url = https://www.karnataka.gov.in/ | publisher = कर्नाटक शासन}}</ref> बेंगळुरू शहराच्या वाढत्या नागरीकरणामुळे आणि वाढत्या प्रदूषणामुळे घटणाऱ्या हरित आच्छादनाला (Green Cover) पुनर्स्थापित करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश आहे.<ref>{{cite web | title = शहरी वृक्षारोपण आणि निसर्ग संवर्धन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == प्रमुख कार्ये आणि उपक्रम == वृक्षमित्र संस्थेद्वारे बेंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरात विविध पर्यावरणपूरक उपक्रम राबवले जातात: * '''वृक्षारोपण व संगोपन''': शहरात मोकळ्या जागा, शाळा, महाविद्यालये आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा स्थानिक प्रजातींच्या झाडांची लागवड करणे आणि त्यांचे सातत्याने संगोपन करणे. * '''जैवविविधता संवर्धन''': लुप्त होत चाललेल्या देशी वनस्पतींचे जतन करणे आणि नागरी भागातील लहान वन्यजीवांसाठी नैसर्गिक अधिवास निर्माण करणे. * '''लोकसहभाग आणि जनजागृती''': नागरिक, लहान मुले आणि तरुणांना निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी कार्यशाळा, निसर्ग भ्रमंती (Nature Walks) आणि स्वच्छता मोहिमांचे आयोजन करणे.<ref>{{cite web | title = बेंगळुरू शहर निसर्ग संवर्धन अभियान | url = https://www.bbmp.gov.in/ | publisher = बृहत् बेंगळुरू महानगर पालिके}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वृक्षमित्र संस्था}} [[वर्ग:कर्नाटक]] [[वर्ग:बंगळूर]] [[वर्ग:भारतातील पर्यावरण संस्था]] [[वर्ग:भारतातील बिगर शासकीय संस्था]] 5qp7wt2oln53lniddx3nbe4k91x17ux 0 147584 2711682 2472386 2026-09-23T19:56:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711682 wikitext text/x-wiki [[File:Stephen Batchelor.jpg|right|thumb|200px|स्टीफन बॅचेलर]] '''स्टीफन बॅचेलर''' ([[७ एप्रिल]], [[इ.स. १९५३]]) हा [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्माचा]] अभ्यासक आणि ब्रिटिश लेखक आहे. [[पाली भाषा|पाली भाषेतील]] ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा अभ्यास करून बौद्ध धर्माविषयीची त्याची नऊ पुस्तके प्रकाशित झालेली आहेत. यापैकी "कन्फेशन ऑफ ए बुद्धिस्ट एथिस्ट" ("एका बुद्धविचाराच्या नास्तिकाचा कबुलीजबाब") हे पुस्तक [[गौतम बुद्ध|बुद्धाच्या]] शेवटच्या दिवसाविषयी बॅचेलरने मांडलेल्या संशोधनासाठी ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.outlookindia.com/article.aspx?264458 | title=BUDDHA: UNTOLD STORY Who Killed Gautama? | प्रकाशक=आऊटलूक | दिनांक=८ मार्च २०१० | ॲक्सेसदिनांक=५ नोव्हेंबर २०१३ | भाषा=इंग्रजी | अनुवादीत title=बुद्धा:अनटोल्ड स्टोरी हू कील्ड गौतमा ? | लेखक=शीला रेड्डी | archive-date=2013-11-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131109222220/http://www.outlookindia.com/article.aspx?264458 | url-status=dead}}</ref> == प्रकाशित पुस्तके == * बॅचेलर, स्टीफन (संपादक). ''द ज्वेल इन द लोटस: ए गाईड टू द बुद्धिस्ट ट्रेडीशन्स ऑफ तिबेट''. विस्डम पब्लिकेशन्स, १९८६. ISBN 0-86171-048-7. * बॅचेलर, स्टीफन. ''द तिबेट गाईड''. प्रस्तावना [[दलाई लामा]]. विस्डम पब्लिकेशन्स, १९८७. ISBN 0-86171-046-0. * बॅचेलर, स्टीफन. ''द फेथ टू डाऊट: ग्लिम्प्सेस ऑफ बुद्धिस्ट अनसर्टन्टी''. पार्लाक्स प्रेस, १९९०. ISBN 0-938077-22-8. * बॅचेलर, स्टीफन. ''अलोन विथ अदर्स: ॲन एक्झिस्टेन्शियल ॲप्रोच टू बुद्धिझम''. ISBN 0-8021-5127-2. * बॅचेलर, स्टीफन. ''द अवेकनिंग ऑफ द वेस्ट: द एनकाऊंटर ऑफ बुद्धिझम अँड वेस्टर्न कल्चर'' प्रस्तावना [[दलाई लामा]]. इको पॉईंट बुक्स अँड मेडिया, २०११. ISBN 0-9638784-4-1. * बॅचेलर, स्टीफन. ''बुद्धिझम विदाऊट बेलिफ्स''. रीवरहूड बुक्स, १९९७. ISBN 1-57322-058-2. * बॅचेलर, स्टीफन. ''लिविंग विथ द डेव्हिल: ए मेडिटेशन ऑन गुड अँड इव्हिल''. २००५. ISBN 1-59448-087-7. * बॅचेलर, स्टीफन. ''कन्फेशन ऑफ ए बुद्धिस्ट एथिस्ट''. रॅन्डम हाऊस, २०१०. ISBN 0-385-52706-3. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.stephenbatchelor.org/ | title=अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा=इंग्रजी | ॲक्सेसदिनांक=५ नोव्हेंबर २०१३}} [[वर्ग: ब्रिटिश व्यक्ती]] [[वर्ग:ब्रिटिश बौद्ध]] [[वर्ग: ब्रिटिश लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म]] d8y90fl6slgn7uo8pp0u5qieg7ufyow 0 148012 2711712 2532022 2026-09-23T21:20:34Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2711712 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विश्रांतवाडी''' हा [[पुणे|पुण्यातील]] उत्तरेकडील भाग आहे.<ref>{{Cite web |date=2013-06-05 |title=विश्रांतवाडीतील शाळा बंद होणार; पालिकेवर खापर |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/vishrantwadi-school-to-close-down-blames-civic-body/ |access-date=2026-03-29 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> विश्रांतवाडी हा शहराच्या उत्तरेकडील एक गजबजलेला व्यावसायिक आणि निवासी परिसर आहे, ज्यामध्ये मोहनवाडी, प्रतीक नगर, कस्तुरबावाडी (कस्तुरबा हाउसिंग सोसायटी), फुले नगर, मेंटल कॉर्नर, पोलिस लाईन्स, शांती नगर, धानोरी, टिंगरे नगर, कळस, म्हस्केवस्ती आणि दिघी या भागांचा समावेश होतो. [[वर्ग:पुण्याची उपनगरे]] k1pkrk5yk76blafeayiahdlhto5378s 0 148468 2711680 2528192 2026-09-23T19:52:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711680 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान अपघात | name = स्कॅट एरलाइन्स फ्लाइट ७६० | occurrence_type = अपघात सारांश</tr> | image = CRJ-200LR UP-CJ006 (cn 7413) SCAT Air.jpg | image_size = 250 | alt = | caption = अपघात झालेले विमान| date = [[जानेवारी २९]], [[इ.स. २०१३|२०१३]] | type = अन्वेषणाधीन | site =[[किझेल्तू]], [[कझाकस्तान]] | coordinates = | aircraft_type = [[सीआरजे २००|बॉम्बार्डिये सीआरजे २००]] | aircraft_name = | operator = [[स्कॅट एरलाइन्स]] | tail_number = UP-CJ006 | origin = [[कोकशेटौ]], कझाकस्तान | stopover = | Captain = | Co-Pilot = | stopover2 = | stopover3 = | last_stopover = | Destination = [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी]] | passengers =१६ | crew = ५ | injuries = | fatalities =२१ (सर्व) | survivors = ० }} '''स्कॅट एरलाइन्स फ्लाइट ७६०''' हे [[स्कॅट एरलाइन्स]]च्या [[सीआरजे २००]] प्रकारच्या विमानाचे [[कझाकस्तान]]तील [[कोकशेटौ]]पासून [[अल्माटी]]ला जाणारे देशांतर्गत उड्डाण होते. [[अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अल्माटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरतेवेळी [[जानेवारी २९]], [[इ.स. २०१३]] या दिवशी स्थानिक वेळेनुसार सायंकाळी १३:१३ ([[यूटीसी+०६:००|यूटीसी+६]]) वाजता या विमानाला अपघात होऊन त्यातील चालकदलासह सर्व २१ प्रवासी मृत्यूमुखी पडले.<ref name="Reuters">{{स्रोत बातमी|आडनाव=गॉर्डेयेवा|पहिलेनाव=मरिया|title=पॅसेंजर प्लेन क्रॅश किल्स ट्वेंटीवन इन कझाकस्तान|दुवा=http://www.reuters.com/article/2013/01/29/us-kazakhstan-aircrash-idUSBRE90S0AM20130129|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०१-२९|प्रकाशक=[[रॉइटर्स]]|दिनांक=२०१३-०१-२९|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924173620/http://www.reuters.com/article/2013/01/29/us-kazakhstan-aircrash-idUSBRE90S0AM20130129|url-status=dead}}</ref><ref name="The Aviation Herald">{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=ह्रादेकी|पहिलेनाव=सायमन|title=Crash: Scat CRJ2 at Almaty on Jan 29th 2013, impacted ground near airport|दुवा=http://avherald.com/h?article=45ce98f4|प्रकाशक=द एव्हियेशन हेराल्ड|दिनांक=२०१३-०१-२९|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०६-२३}}</ref><ref name=AirSafe.com>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Recent Fatal Plane Crashes and Other Significant Airline Safety Events|दुवा=http://www.airsafe.com/events/last_15.htm|प्रकाशक=एरसेफ.कॉम|दिनांक=२०१३-०६-२८|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०६-२८}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * "[http://www.scat.kz/ Пресс-релиз]." [[SCAT Airlines]] {{ru icon}} ( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317195741/http://www.scat.kz/ |date=2013-03-17 }}) * "[http://mak.ru/russian/investigations/2013/crj-200%20up-cj006.html 29 января CRJ-200 UP-CJ006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207050105/http://mak.ru/russian/investigations/2013/crj-200%20up-cj006.html |date=2013-02-07 }}." [[Interstate Aviation Committee]] {{ru icon}} {{इ.स. २०१३मधील विमान अपघातांची यादी}} [[वर्ग:२०१३ मधील विमान अपघात व दुर्घटना]] e3xb3ar3u7jcfzm5bd24cix5tal7mil 0 157717 2711671 2528131 2026-09-23T19:21:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711671 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name = सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | image = SFO Logo.svg | image-width = 100 | image2 = Aerial view of San Francisco International Airport 2010.jpg | image2-width = 250 | IATA = SFO | ICAO = KSFO | FAA = SFO | type = सार्वजनिक | owner = [[सान फ्रांसिस्को|सान फ्रांसिस्को शहर व काउंटी]] | operator = सान फ्रांसिस्को एरपोर्ट कमिशन | city-served = [[सान फ्रांसिस्को]] | location = [[सान मटियो काउंटी, कॅलिफोर्निया|सान मटियो काउंटी]] | hub = <div> * [[युनायटेड एरलाइन्स]] * [[व्हर्जिन अमेरिका]] </div> | elevation-f = 13 | elevation-m = 4 | latd = 37 | latm = 37 | lats = 08 | latNS = N | longd=122 | longm= 22 | longs= 30 | longEW= W | coordinates_region = US-CA | website = [http://flysfo.com/ FlySFO.com] | image_map = SFO map.png | image_mapsize = 180 | image_map_alt = A map with a grid overlay showing the terminals runways and other structures of the airport. | image_map_caption = FAA airport diagram | pushpin_map = San Francisco | pushpin_label = SFO | pushpin_map_caption = Location within the San Francisco Peninsula | r1-number = 10L/28R | r1-length-f = 11,870 | r1-length-m = 3,618 | r1-surface = [[Asphalt]] | r2-number = 10R/28L | r2-length-f = 11,381 | r2-length-m = 3,469 | r2-surface = Asphalt | r3-number = 1R/19L | r3-length-f = 8,646 | r3-length-m = 2,635 | r3-surface = Asphalt | r4-number = 1L/19R | r4-length-f = 7,500 | r4-length-m = 2,286 | r4-surface = Asphalt | stat-year = 2012 | stat1-header = विमानोड्डाणे | stat1-data = 424,566 | stat2-header = प्रवासी | stat2-data = 44,477,209 | footnotes =<ref name="flySFO">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=SFO – San Francisco International Airport|publisher=San Francisco International Airport|दुवा=http://flysfo.com|ॲक्सेसदिनांक=२००९-०८-०३}}</ref> and [[Federal Aviation Administration|FAA]]<ref name=FAA>, effective December 20, 2007</ref> }} '''सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|SFO|KSFO|SFO}} हा [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[सॅन फ्रान्सिस्को]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शहराच्या २१ किमी (१३ मैल) दक्षिणेस [[मिलब्रे]] आणि [[सान ब्रुनो, कॅलिफोर्निया|सान ब्रुनो]] उपनगरांजवळ [[सान मटेओ काउंटी]]मध्ये असलेला हा विमानतळ [[बे एरिया]]मधील सगळ्यात मोठा तर [[कॅलिफोर्निया]]तील दुसऱ्या क्रमांकाचा विमानतळ आहे. येथून अमेरिकेतील सगळ्या मोठ्या शहरांना तसेच [[युरोप]] आणि [[आशिया]]तील प्रमुख विमानतळांना जोडणारी विमानसेवा उपलब्ध आहे. ==विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने== [[File:SFO lineup, Runways 1L and 1R.jpg|thumb|१एल आणि १आर धावपट्ट्यांवरून उड्डाण करण्यासाठी थांबलेली विमाने]] [[File:UnitedSFO.jpg|thumb|right|[[युनायटेड एरलाइन्स]]ची आंतरराष्ट्रीय टर्मिनलावर थाबलेली तीन [[बोईंग ७७७-२००]], एक [[बोईंग ७४७-४००]] आणि [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]]चे एक [[बोईंग ७७७-२००ईआर]]]] [[File:Boeing 747-400M B-2468 of Air China 485.jpg|thumb|[[एर चायना]]चे बोईंग ७४७-४०० उतरत असताना]] [[File:Landeanflug auf San Francisco.jpg|thumb|युनायटेड एरलाइन्सचे ब्लू ट्युलिप रंगसंगती असलेले बोईंग ७४७-४००]] [[File:AFR F-HPJI A380!115 KSFO 14-04-14.jpg|thumb|[[एर फ्रांस]]चे [[एरबस ए३८०]] उतरताना]] [[File:Delta Air Lines B757-351 (N581NW) at San Francisco International Airport.jpg|thumb|[[डेल्टा एर लाइन्स]]चे [[बोईंग ७५७-३००]] धावपट्टीजवळ असताना]] [[File:2013 at SFX - Boeing 747 D-ABVY of Lufthansa over United N105UA (10864575465).jpg|thumb|[[लुफ्तांसा]]चे बोईंग ७४७-४०० उतरत आहे तर [[युनायटेड एरलाइन्स]]चे त्याच प्रकारचे विमान जवळच आहे]] [[File:Qatar over China Eastern (13494860304).jpg|thumb|[[कतार एरवेझ]]चे [[एरबस ए३३०]] उतरत आहे तर [[चायना ईस्टर्न एरलाइन्स]]चे त्याच प्रकारचे विमान जवळच आहे]] [[File:Boeing 737-700, Southwest Airlines, waiting to take off. SFO (7719536376).jpg|thumb|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७३७-७००]] उड्डाणाच्या तयारीत]] [[File:Singapore Airlines B777-312ER (9V-SWK) landing at San Francisco International Airport.jpg|thumb|[[सिंगापूर एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७७७-३००ईआर]] उतरताना]] [[File:Sun Country Airlines B737-73V (N711SY) at San Francisco International Airport.jpg|thumb|सन कंट्री एरलाइन्सचे बोईंग ७३७ आंतरराष्ट्रीय टर्मिनलजवळ]] * <small>'''नोंद''': इतर देशांतून येणारी बव्हंश विमाने आंतरराष्ट्रीय टर्मिनलला येतात.</small> {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी |३स्तंभमथळा = टर्मिनल | [[एर लिंगस]] | [[डब्लिन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डब्लिन]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=Reddan|पहिलेनाव=Fiona|दुवा=http://www.irishtimes.com/business/sectors/transport-and-tourism/aer-lingus-to-reopen-san-francisco-route-next-april-1.1450588|title=Aer Lingus to reopen San Francisco route next April|work=The Irish Times|date=July 3, 2013|accessdate=July 3, 2013}}</ref> | I-G | [[एरोमेक्सिको]] | [[ग्वादालाहारा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]], [[देल बाहियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लेऑन-देल बाहियो]], [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]], [[जनरल फ्रांसिस्को जे. मुहिका आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मोरेलिया]] <!-- Flights to León actually continue beyond NW2013 season, hence moved to regular services with Guadalajara and Mexico City --> | I-A <!-- Do NOT add Air Berlin to Düsseldorf, this मोसमी service as been terminated for 2013 --> | [[एर कॅनडा]] | [[माँत्रिआल-पिएर त्रुदू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माँत्रिआल-पिएर त्रुदू]], [[टोरोंटो पियरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो-पियरसन]] | I-A, I-G | [[एर कॅनडा रूज]] | [[व्हॅनकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅनकूवर]] | I-A, I-G | [[एर चायना]] | [[बीजिंग कॅपिटल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-कॅपिटल]]<!-- Do Not add Chongqing. The flight (CA986) requires a mandatory terminal change at Beijing Airport T3 (E to C/D). --> | I-G | [[एर फ्रांस]] | [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]]|I-A | [[एर न्यू झीलँड]] | [[ऑकलंड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑकलंड]] | I-G | [[एरट्रान एरवेझ]] {{nowrap|[[साउथवेस्ट एरलाइन्स]]द्वारा संचलित}} | [[अटलांटा हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]]| 1-B | [[अलास्का एरलाइन्स]] | [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगन)]], [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]] <ref>http://www.alaskaair.com/content/deals/flights/new-service.aspx</ref> [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]], [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]] | 1-B, I-A | [[ऑल निप्पॉन एरवेझ]] | [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]] | I-G | [[अमेरिकन एरलाइन्स]] | [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो ओ'हेर]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मायामी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मायामी]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]] | 2-D | [[एशियाना एरलाइन्स]] | [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]] | I-A, I-G | [[आव्हियांका]] | [[एल साल्वादोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान साल्वादोर]] | I-A | [[ब्रिटिश एरवेझ]] | [[लंडन हीथ्रो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लंडन-हीथ्रो]] | I-A | [[कॅथे पॅसिफिक]] | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] | I-A | [[चायना एरलाइन्स]] | [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन]] | I-A | [[चायना ईस्टर्न एरलाइन्स]] | [[शांघाय पुडाँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शांघाय-पुडाँग]]<!-- A discussion was started at [[WT:AIRPORT]] regarding Wuhan and Qingdao. Please discuss there before removing. Continued removing of Qingdao and Wuhan as well as this note without discussion will constitute as VANDALISM. -->| I-A | [[डेल्टा एर लाइन्स]] | [[अटलांटा हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[सिनसिनाटी नॉर्दर्न केंटकी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिनसिनाटी]], [[डीट्रॉइट मेट्रोपोलिटन वेन काउंटी विमानतळ|डीट्रॉइट]], [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]]<!-- Flights to MEM are no longer in schedules for Summer 2013 per schedules. DO NOT ADD! -->| 1-C | [[डेल्टा कनेक्शन]] | [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]] | 1-C | [[डेल्टा शटल]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]]<ref name="DL SFO-LAX">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ca.finance.yahoo.com/news/delta-launches-los-angeles-san-160000349.html |title=Delta Launches Los Angeles to San Francisco Shuttle - Yahoo Finance Canada{{dead link}}<!-- Bot generated शीर्षक --> |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321082050/http://ca.finance.yahoo.com/news/delta-launches-los-angeles-san-160000349.html |url-status=dead }}</ref> | 1-C | [[एमिरेट्स]] | [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबई-आंतरराष्ट्रीय]] | I-A | [[एतिहाद एरवेझ]] | [[अबु धाबी विमानतळ|अबु धाबी]] (१८ नोव्हेंबर पासून)<ref>http://www.nepalnews.com/index.php/economy/37445-etihad-to-start-direct-flights-to-san-francisco</ref> <!-- Do not add Jet Airways even though it is a configured Jet Airways plane, the operator is Etihad Airways! -->| TBA | [[एव्हा एर]] | [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन]] | I-G | [[फ्रंटियर एरलाइन्स]] | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]]<br>'''मोसमी''': [[लॅम्बर्ट-सेंट लुईस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]] | 1-C | [[हवाईयन एरलाइन्स]] | [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[काहुलुई विमानतळ|काहुलुई]] (नोव्हेंबर २१, २०१४ पासून)<ref>{{स्रोत बातमी | title=Hawaiian Airlines to Launch Daily Non-Stop Service Between San Francisco and Maui | दुवा=http://investor.hawaiianairlines.com/phoenix.zhtml?c=82818&p=irol-newsArticle&ID=1958304&highlight= | प्रकाशक=[[हवाईयन एरलाइन्स]] | दिनांक=२०१४-०८-१३ | ॲक्सेसदिनांक=२०१४-०८-१३ | archive-date=2017-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170222074033/http://investor.hawaiianairlines.com/phoenix.zhtml?c=82818&p=irol-newsArticle&ID=1958304&highlight= | url-status=dead }}</ref> | I-A | [[जपान एरलाइन्स]] | [[हानेदा विमानतळ|तोक्यो-हानेदा]] | I-A | [[जेटब्लू एरवेझ]] | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[लाँग बीच विमानतळ|लाँग बीच]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]] | I-A | [[केएलएम]] | [[ॲम्स्टरडॅम विमानतळ शिफॉल|ॲम्स्टरडॅम]] | I-A | [[कोरियन एर]] | [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]] | I-A | [[लुफ्तांसा]] | [[फ्रांकफुर्ट आम माइन विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[म्युन्शेन विमानतळ|म्युनिक]] | I-G | [[फिलिपाईन एरलाइन्स]] | [[निनॉय ॲक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनिला]] | I-A | [[स्कँडिनेव्हियन एरलाइन्स]]|[[कोपनहेगन विमानतळ|कोपनहेगन]] | I-G | [[सिंगापूर एरलाइन्स]] | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]], [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]], [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]] <!-- Do Not remove Singapore. The flight is not non-stop continues from Hong Kong and Incheon on the same plane so it is considered direct. -->| I-G | [[साउथवेस्ट एरलाइन्स]] | [[अटलांटा हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[शिकागो मिडवे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-मिडवे]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] (जानेवारी ६, २०१५ पासून),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://swamedia.com/releases/linking-big-d-and-the-bay-area-southwest-airlines-announces-new-nonstop-service-between-dallas-love-field-and-both-san-francisco-and-oakland?l=en-US |title=संग्रहित प्रत |access-date=2014-08-20 |archive-date=2014-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810040205/http://www.swamedia.com/releases/linking-big-d-and-the-bay-area-southwest-airlines-announces-new-nonstop-service-between-dallas-love-field-and-both-san-francisco-and-oakland?l=en-US |url-status=dead }}</ref> [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[जनरल मिचेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिलवॉकी]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[लॅम्बर्ट-सेंट लुईस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]] (सप्टेंबर ३०, २०१४ पासून) | 1-B | [[सन कंट्री एरलाइन्स]] | [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]] | I-A | [[स्विस इंटरनॅशनल एर लाइन्स]] | [[झुरिक आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|झुरिक]] | I-G | [[टर्किश एरलाइन्स]] | [[इस्तंबूल-अतातुर्क आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्तंबूल-अतातुर्क]] (एप्रिल १३, २०१५ पासून)<ref>[http://en.webrazzi.com/2014/07/23/turkish-airlines-to-launch-direct-flights-between-istanbul-and-san-francisco/]</ref> | I-G | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[अटलांटा हार्ट्सफील्ड-जॅक्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अटलांटा]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[बाल्टिमोर वॉशिंग्टन आंतरराष्ट्रीय थर्गूड मार्शल विमानतळ|बाल्टिमोर]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो ओ'हेर]], [[क्लीव्हलंड हॉप्किन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्लीव्हलंड]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर]], [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[होनोलुलु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|होनोलुलु]], [[जॉर्ज बुश आंतरखंडीय विमानतळ|ह्युस्टन-आंतरखंडीय]], [[इंडियानापोलिस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंडियानापोलिस]], [[काहुलुइ विमानतळ|काहुलुइ]], [[कोना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कैलुआ-कोना]], [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[लिहुए विमानतळ|लिहुए]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]] (ऑक्टोबर २५-डिसेंबर १८, २०१४ दरम्यान बंद), [[लुई आर्मस्ट्राँग न्यू ऑर्लिअन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू ऑर्लिअन्स]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[न्युअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळt|न्यूअर्क]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विंमानतळ|ओरलँडो]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स]], [[पिट्सबर्ग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पिट्सबर्ग]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोरटलँड (ओरेगन)]], [[रॅले-ड्युरॅम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रॅले-ड्युरॅम]], [[लॅम्बर्ट-सेंट लुईस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]], [[व्हॅनकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅनकूवर]], [[वॉशिंग्टन डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन डलेस]], [[रोनाल्ड रेगन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<br>'''मोसमी''': [[टेड स्टीवन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अँकरेज]]| 3-E, 3-F, I-G | [[युनायटेड एरलाइन्स]] | [[बीजिंग कॅपिटल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-कॅपिटल]], [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[चेंग्दू श्वांग्लियु आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेंग्दू]], [[फ्रांकफुर्ट आम माइन विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]], [[दॉन मिगेल हिदाल्गो इ कॉस्तिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ग्वादालाहारा]] (सप्टेंबर २१, २०१४ पर्यंत),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://airlineroute.net/2014/07/28/ua-sfogdl-sep14/|title=UNITED Ends San Francisco - Guadalajara Service from late-Sep 2014|प्रकाशक=एरलाइन रूट|दिनांक=२०१४-०७-२८|ॲक्सेसदिनांक=२०१४-०७-२८}}</ref> [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]], [[लंडन-हीथ्रो विमानतळ|लंडन-हीथ्रो]], [[मेक्सिको सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेक्सिको सिटी]], [[कान्साई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओसोका-कान्साई]], [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]], [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल-इंचॉन]], [[शांघाय पुडोंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शांघाय-पुडोंग]], [[सिडनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिडनी]], [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन]],<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=2187559|title=United Airlines postpones plans to resume Taiwan flights|प्रकाशक=तैवान न्यूझ|दिनांक=२०१३-०४-०३|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०४-०८|archive-date=2014-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140908055201/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=2187559|url-status=dead}}</ref> [[हानेदा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-हानेदा]] (ऑक्टोबर २६, २०१४ पासून),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://airlineroute.net/2014/05/10/ua-sfohnd-w14/|title=UNITED to Start San Francisco - Tokyo Haneda Service from late-Oct 2014|प्रकाशक=एरलाइन रूट|date=May 10, 2014|accessdate=May 10, 2014}}</ref> [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो-नरिता]]<br>'''मोसमी''': [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]] | I-G | [[युनायटेड एक्सप्रेस]] | [[आल्बुकर्की आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आल्बुकर्की]], [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[मेडोझ फील्ड|बेकर्सफील्ड]], [[बॉइझी विमानतळ|बॉइझी]], [[बोझमन येलोस्टोन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बोझमन]], [[बॉब होप विमानतळ|बरबँक]], [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[चिको म्युनिसिपल विमानतळ|चिको]] (डिसेंबर २, २०१४ पर्यंत),<ref>http://www.paradisepost.com/breaking-news/ci_26342890/update-skywest-tells-city-its-shutting-down-chico?source=rss</ref> [[कॉलोराडो स्प्रिंग्ज विमानतळ|कॉलोराडो स्प्रिंग्ज]], [[डेल नॉर्टे काउंटी विमानतळ|क्रेसेंट सिटी]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]], [[एडमंटन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एडमंटन]], [[युजीन विमानतळ|युजीन]], [[आर्काटा-युरेका विमानतळ|युरेका-आर्काटा]], [[फ्रेस्नो योसेमिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रेस्नो]], [[आयडाहो फॉल्स प्रादेशिक विमानतळ|आयडाहो फॉल्स]], [[कॅन्सस सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅन्सस सिटी]], [[केलौना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केलौना]] (सप्टेंबर २०, २०१४ पासून), [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[रोग व्हॅली-मेडफोर्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मेडफोर्ड]], [[मिनीयापोलिस सेंट पॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मिनीयापोलिस-सेंट पॉल]] (ऑक्टोबर २५, २०१४ पासून), [[माँटेरे प्रादेशिक विमातनळ|माँटेरे]], [[साउथवेस्ट ओरेगन प्रादेशिक विमानतळ|नॉर्थ बेंड]], [[विल रॉजर्स जागतिक विमानतळ|ओक्लाहोमा सिटी]], [[ऑन्टॅरियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑन्टॅरियो]], [[जॉन वेन विमानतळ|ऑरेंज काउंटी]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]], [[ट्राय-सिटीझ विमानतळ (वॉशिंग्टन)|पास्को]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स]], [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगन)]], [[रेडिंग म्युनिसिपल विमानतळ|रेडिंग]], [[रॉबर्ट्स फील्ड|रेडमंड-बेंड]], [[रीनो-टाहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रीनो-टाहो]], [[साक्रामेंटो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साक्रामेंटो]], [[लॅम्बर्ट-सेंट लुईस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सेंट लुईस]] (सप्टेंबर २०, २०१४ पासून), [[सॉल्ट लेक सिटी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॉल्ट लेक सिटी]], [[सान अँटोनियो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान अँटोनियो]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[सान लुइस ओबिस्पो काउंटी प्रादेशिक विमातनळ|सान लुइस ओबिस्पो]], [[सांता बार्बरा म्युनिसिपल विमानतळ|सांता बार्बरा]], [[स्पोकेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|स्पोकेन]], [[तुसॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तुसॉन]], [[व्हॅनकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅनकूवर]], [[व्हिक्टोरिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हिक्टोरिया]]<br>'''मोसमी:''' [[ॲस्पेन-पिटकिन काउंटी विमानतळ|ॲस्पेन]], [[जॅक्सन होल विमानतळ|जॅक्सन होल]], [[मॅमथ योसेमिटी विमानतळ|मॅमथ लेक्स]], [[मिसूला आंतरराष्ट्रीय विमातनळ|मिसूला]], [[माँट्रोझ प्रादेशिक विमानतळ|माँट्रोझ]] (डिसेंबर २०, २०१४ पासून),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://airlineroute.net/2014/08/12/ua-sfomtj-dec14/|title=UNITED Adds मोसमी San Francisco - Montrose Service from late-Dec 2014|publisher=Airline Route|date=August 12, 2014|accessdate=August 12, 2014}}</ref> [[फ्रीडमन मेमोरियल विमानतळ|सन व्हॅली]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.idahostatesman.com/2013/08/23/2722252/new-direct-flights-between-san.htmlid=2187559|title=New direct flights between San Francisco and Sun Valley start in December {{मृत दुवा}}|प्रकाशक=Idaho Statesman|date=August 23, 2013|accessdate=August 23, 2013}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | 3-F | [[यूएस एरवेझ]] | [[शार्लट-डग्लस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शार्लट-डग्लस]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]], [[फीनिक्स स्काय हार्बर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फीनिक्स]] | 1-B | [[यूएस एरवेझ एक्सप्रेस]] | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]] (सप्टेंबर ३, २०१४ पासून) | 1-B | [[व्हर्जिन अमेरिका]] | [[ऑस्टिन-बर्गस्ट्रॉम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ऑस्टिन]], [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन]], [[कान्कुन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कान्कुन]], [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो ओ'हेर]], [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ]] (ऑक्टोबर १२, २०१४ पर्यंत), [[डॅलस लव्ह फील्ड|डॅलस-लव्ह]] ऑक्टोबर १३, २०१४ पासून,<ref>http://www.nbcdfw.com/news/local/Virgin-America-Plane-Lands-at-Love-Field-One-Day-Before-Big-Announcement-256636891.html</ref> [[फोर्ट लॉडरडेल-हॉलिवूड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फोर्ट लॉडरडेल]], [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस]], [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]], [[न्युअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळt|न्यूअर्क]], [[फिलाडेल्फिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फिलाडेल्फिया]] (ऑक्टोबर ६, २०१४ पर्यंत),<ref>http://www.usatoday.com/story/todayinthesky/2014/04/25/virgin-america-suspending-philly-service-to-free-up-planes/8162315/</ref> [[पोर्टलँड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्टलँड (ओरेगन)]], [[गुस्तावो दियाझ ओर्दाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पोर्तो व्हायार्ता]], [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो]], [[लॉस काबोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान होजे देल काबो]], [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा]], [[वॉशिंग्टन-डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-डलेस]], [[रोनाल्ड रेगन राष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन-नॅशनल]]<br>'''मोसमी''': [[ओरलँडो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ओरलँडो]], [[पाम स्प्रिंग्ज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पाम स्प्रिंग्ज]] | 2-D | [[व्हर्जिन अटलांटिक]] | [[लंडन-हीथ्रो विमानतळ|लंडन-हीथ्रो]] | I-A | [[वेस्टजेट]] | '''मोसमी''': [[कॅल्गारी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॅल्गारी]], [[व्हॅनकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅनकूवर]] | I-A | [[एक्सएल एरवेझ फ्रांस]] | '''मोसमी''': [[चार्ल्स दि गॉल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|पॅरिस-चार्ल्स दि गॉल]]<ref>{{स्रोत बातमी |title=Summer 2012: XL Airways France Will Launch San Francisco (translated)|दुवा=http://www.tourmag.com/Ete-2012-XL-Airways-France-lancera-San-Francisco_a48033.html|कृती=TourMag|दिनांक=२०११-११-१६|accessdate=January 31, 2013}}</ref> | I-A }} ===सर्वाधिक वर्दळीची गंतव्यस्थाने=== {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width=align= |+ '''आंतरराष्ट्रीय (२९१३)<ref name="internationalreport">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=U.S. International Air Passenger and Freight Statistics Report|दुवा=http://www.dot.gov/sites/dot.dev/files/docs/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20Report%20for%20December%202011.pdf|प्रकाशक=Office of Aviation Analysis, U.S. Department of Transportation|year=2014|accessdate=April 27, 2014|archive-date=2013-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130614212332/http://www.dot.gov/sites/dot.dev/files/docs/US%20International%20Air%20Passenger%20and%20Freight%20Statistics%20Report%20for%20December%202011.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://sanfrancisco.airporthotelservice.com/airlines_san_francisco_airport.html|title=Airlines Serving SFO|प्रकाशक=फ्लायएसएफओ|accessdate=March 24, 2013|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016080204/http://sanfrancisco.airporthotelservice.com/airlines_san_francisco_airport.html|url-status=dead}}</ref> ''' |- ! क्र ! विमानतळ ! प्रवासीसंख्या ! बदल<br>२०१२-१३ ! कंपन्या |- | १ | [[लंडन हीथ्रो विमानतळ|लंडन हीथ्रो, युनायटेड किंग्डम]] | 952,129 | {{increase}}{{0}}१.४% | ब्रिटिश एरवेझ, युनायटेड एरलाइन्स, व्हर्जिन अटलांटिक |- | 2 | [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] | 868,017 | {{decrease}}{{0}}1.0% | कॅथे पॅसिफिक, सिंगापूर एरलाइन्स, युनायटेड एरलाइन्स |- | 3 | [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल, दक्षिण कोरिया]] | 717,393 | {{decrease}}{{0}}0.8% | Asiana, Korean Air, Singapore Airlines, युनायटेड एरलाइन्स |- | 4 | [[फ्रांकफुर्ट आम माइन विमानतळ|फ्रांकफुर्ट, जर्मनी]] | 639,685 | {{increase}}{{0}}2.8% | Lufthansa, United |- | 5 | [[नरिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो नरिता, जपान]] | 606,217 | {{increase}}{{0}}०.४% | ऑल निप्पॉन एरवेझ, डेल्टा एर लाइन्स, युनायटेड एरलाइन्स |- | 6 | [[तैवान ताओयुआन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तैपै-ताओयुआन, तैपै]] | 540,878 | {{increase}}{{0}}7.2% | China Airlines, EVA Air |- | 7 | [[व्हॅनकूवर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हॅनकूवर, कॅनडा]] | 519,758 | {{increase}}{{0}}1.0% | Air Canada, युनायटेड एरलाइन्स, WestJet |- | 8 | [[बीजिंग कॅपिटल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग-कॅपिटल, चीन]] | 419,384 | {{increase}}{{0}}3.7% | Air China, युनायटेड एरलाइन्स |- | 9 | [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस, फ्रांस]] | 411,071 | {{increase}}{{0}}24.7% | एर फ्रांस, युनायटेड एरलाइन्स, एक्सएल एरवेझ |- | 10 | [[टोरोंटो-पीयरसन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरोंटो-पीयरसन, कॅनडा]] | 362,926 | {{decrease}}{{0}}10.4% | एर कॅनडा |} {| class="wikitable" style="font-size: 90%" width= align= |+ '''अंतर्देशीय (एप्रल २०१३-मार्च २०१४)'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.transtats.bts.gov/airports.asp?pn=1&Airport=SFO&Airport_Name=San%20Francisco,%20CA:%20San%20Francisco%20International&carrier=FACTS |title=RITA &#124; BTS &#124; Transtats |publisher=Transtats.bts.gov |date=2013-06-07 |accessdate=2014-05-11}}</ref> |- ! क्र ! विमानतळ ! प्रवासीसंख्या ! कंपन्या |- | १ | [[लॉस एंजेलस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेलस, कॅलिफोर्निया]] | 1,671,000 | American, Delta, Southwest, United, Virgin America |- | 2 | [[शिकागो ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो-ओ'हेर, इलिनॉय]] | 1,123,000 | American, United, Virgin America |- | 3 | [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क-जेएफके]] | 1,079,000 | American, Delta, JetBlue, United, Virgin America |- | 4 | [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लास व्हेगस, नेव्हाडा]] | 839,000 | साउथवेस्ट, युनायटेड, व्हर्जिन अमेरिका |- | 5 | [[सिॲटल-टॅकोमा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सिॲटल-टॅकोमा, वॉशिंग्टन]] | ८,१७,००० | Alaska, United, Virgin America |- | 6 | [[डेन्व्हर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डेन्व्हर, कॉलोराडो]] | 777,000 | Frontier, Southwest, United |- | 7 | [[न्युअर्क लिबर्टी आंतरराष्ट्रीय विमानतळt|न्यूअर्क, न्यू जर्सी]] | 735,000 | United, Virgin America |- | 8 | [[डॅलस-फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस-फोर्ट वर्थ, टेक्सास]] | 713,000 | American, United, Virgin America |- | 9 | [[सान डियेगो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सान डियेगो, कॅलिफोर्निया]] | 706,000 | Southwest, United, Virgin America |- | 10 | [[लोगन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बॉस्टन, मॅसेच्युसेट्स]] | 593,000 | जेटब्लू, United, Virgin America |} {| class="wikitable" style="text-align: center; width:550px;" |+ '''वर्षानुसार वर्दळ<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Air Traffic Statistics|दुवा=http://www.flysfo.com/web/page/about/news/pressres/stats.html|publisher=San Francisco Airport Commission|accessdate=January 31, 2013|archive-date=2013-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514205536/http://www.flysfo.com/web/page/about/news/pressres/stats.html|url-status=dead}}</ref><ref>Ranking from: [[World's busiest airports by passenger traffic]]</ref>''' |- ! वर्ष ! {{abbr|Rank|Worldwide ranking according to Airports Council International}} ! प्रवासीसंख्या ! बदल ! उड्डाणावतरणे ! सामान (टन) |- !१९९८ | || 40,101,387 || || 432,046 || 598,579 |- !1999 | || 40,387,538 || {{increase}} 0.7% || 438,685 || 655,409 |- !2000 |9 || 41,048,996 || {{increase}} 1.8% || 429,222 || 695,258 |- !2001 |14 || 34,632,474 || {{decrease}} 15.6% || 387,594 || 517,124 |- !2002 |19 || 31,450,168 || {{decrease}} 9.2% || 351,453 || 506,083 |- !2003 |22 || 29,313,271 || {{decrease}} 6.8% || 334,515 || 483,413 |- !2004 |21 || 32,744,186 || {{increase}} 8.8% || 353,231 || 489,776 |- !2005 |23 || 33,394,225 || {{increase}} 2.0% || 352,871 || 520,386 |- !2006 |26 || 33,581,412 || {{increase}} 0.5% || 359,201 || 529,303 |- !2007 |23 || 35,790,746 || {{increase}} 6.6% || 379,500 || 503,899 |- !२००८ |21 || 37,402,541 || {{increase}} 4.5% || 387,710 || 429,912 |- !2009 |20 || 37,453,634 || {{increase}} 0.1% || 379,751 || 356,266 |- !2010 |23 || 39,391,234 || {{increase}} 5.2% || 387,248 || 384,179 |- !2011 |22 || 41,045,431 || {{increase}} 4.2% || 403,564 || 340,766 |- !२०१२ |22 || 44,477,209 || {{increase}} 8.4% || 424,566 || 337,357 |- !२०१३ |22 || 44,944,201 || {{increase}} 1.2% || 421,400 || 325,782 |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सॅन फ्रान्सिस्को|वि]] [[वर्ग:अमेरिकेतील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] 3ju5qproqy421q0snf5a2yeceox0lnr 0 161207 2711594 1926704 2026-09-23T15:09:41Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711594 wikitext text/x-wiki '''निर्णयसिंधु''' तथा '''धर्मसिंधु-निर्णयसिंधु''' हा [[कमलाकर भट्ट]] यांनी [[इ.स. १६१२]] मध्ये रचलेला एक प्रसिद्ध [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] प्रमाणग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = निर्णयसिंधु ग्रंथाचा इतिहास आणि महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हिंदू सण, उत्सव, धार्मिक विधी, आणि सामाजिक कर्तव्ये याविषयीच्या निर्णयांसाठी हा ग्रंथ संपूर्ण भारतात एक प्रमाण संदर्भ ग्रंथ (स्मृतिग्रंथ) म्हणून मानला जातो.<ref>{{cite book | title = धर्मशास्त्राचा इतिहास | author = पांडुरंग वामन काणे | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> == रचना आणि स्वरूप == भट्ट यांनी आपल्या पूर्वजांच्या परंपरेनुसार अनेक प्राचीन वेद, स्मृती, पुराणे आणि निबंधग्रंथांचा सखोल अभ्यास करून या ग्रंथाची रचना केली. निर्णयसिंधु ग्रंथ मुख्यत्वे तीन विभागांमध्ये (परिच्छेदांमध्ये) विभागलेला आहे: १. '''प्रथम परिच्छेद (कालनिर्णय)''': या विभागात वर्षभरातील विविध महिने, तिथी, वार, सण आणि व्रतांचे कालनिर्णय अत्यंत शास्त्रीयदृष्ट्या स्पष्ट केले आहेत. २. '''द्वितीय परिच्छेद (संस्कार आणि कर्तव्ये)''': या विभागात गर्भाधानापासून ते उपनयन (मुंज), विवाह यांसारख्या सोळा संस्कारांचे नियम आणि विविध धार्मिक विधींची माहिती दिली आहे. ३. '''तृतीय परिच्छेद (श्राद्ध व आशौच)''': या भागात श्राद्धकल्प, पितृपक्ष, अशौच (सुतक/सोयर) आणि प्रायश्चित्त यांसारख्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या विषयांवर धर्मशास्त्रीय मते आणि निर्णय मांडले आहेत.<ref>{{cite book | title = निर्णयसिंधु (मराठी भाषांतरासह) | publisher = निर्णयसागर प्रेस}}</ref> == धार्मिक आणि कायदेशीर महत्त्व == निर्णयसिंधु ग्रंथाची मान्यता संपूर्ण भारतामध्ये, विशेषतः [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर भारत]] आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] दाक्षिणात्य विद्वानांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आहे. [[ब्रिटिश राजवटीत]] जेव्हा हिंदू कायद्याचे (Hindu Law) संकलन केले जात होते, तेव्हा कौटुंबिक आणि वारसा हक्कांच्या निर्णयासाठी या ग्रंथाचा आधार मुख्य प्रमाण म्हणून वापरला गेला होता.<ref>{{cite web | title = भारतीय धर्मशास्त्र आणि निर्णयसिंधुचे स्थान | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = राष्ट्रीय संस्कृत संस्था}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] [[वर्ग:इ.स. १६१२ मधील निर्मिती]] fay2rhz3sxcad7orkyjsih584ntfx06 0 161215 2711598 2143851 2026-09-23T15:19:06Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711598 wikitext text/x-wiki '''कालविवेक''' हा धर्मशास्त्रकार [[शूलपाणी]]ने सुमारे [[१४ वे शतक]] ते [[१५ वे शतक]] दरम्यान रचलेला एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण प्राचीन [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = संस्कृत धर्मशास्त्र ग्रंथ आणि कालविवेक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हा ग्रंथ प्रामुख्याने हिंदू कालनिर्णयशास्त्र, विविध तिथी, सण, व्रते आणि धार्मिक कृत्ये करण्यासाठी योग्य आणि अयोग्य वेळेची (मुहूर्ताची) शास्त्रीय मीमांसा करतो.<ref>{{cite book | title = धर्मशास्त्राचा इतिहास | author = पांडुरंग वामन काणे | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्वरूप == मध्ययुगीन भारतातील [[बंगाल|बंगालच्या]] धर्मशास्त्रीय परंपरेत (गौड संप्रदाय आणि स्मार्त परंपरा) शूलपाणी यांचे स्थान अत्यंत उच्च मानले जाते. [[स्मृतिविवेक]] या त्यांच्या मुख्य बृहद्ग्रंथाचा ''कालविवेक'' हा एक भाग किंवा स्वतंत्र निबंधग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांवर सखोल चर्चा करण्यात आली आहे: * '''सण आणि व्रतांचा कालनिर्णय''': [[दुर्गापूजा]], [[जन्माष्टमी]], [[शिवरात्री]] यांसारख्या प्रमुख सणांची आणि उपवासांची योग्य तिथी कशी ठरवावी. * '''अधिमास (अधिक महिना)''': अधिक महिन्यात कोणती धार्मिक कृत्ये करावीत आणि कोणती वर्ज्य करावीत याविषयीचे नियम. * '''सौर आणि चांद्रमान कालमापन''': सूर्य आणि चंद्राच्या गतीवर आधारित कालमापनाचे समन्वय. == धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व == शूलपाणी यांचा कालविवेक ग्रंथ बंगालच्या स्मार्त परंपरेचा पाया मानला जातो. पुढे [[१६ वे शतक|१६ व्या शतकात]] होऊन गेलेल्या [[रघुनंदन]] या स्मार्त विद्वानाने आपल्या ग्रंथांमध्ये कालविवेक मधील मतांचे अनेक संदर्भ दिले आहेत. हिंदू सण आणि विधींच्या अचूक कालनिर्णयासाठी पूर्व भारतात या ग्रंथाला प्रामाणिक संदर्भ ग्रंथ म्हणून विशेष स्थान आहे.<ref>{{cite book | title = बंगालचे धर्मशास्त्रकार आणि त्यांचे योगदान | publisher = एशियाटिक सोसायटी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कालविवेक}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] [[वर्ग:१५ व्या शतकातील ग्रंथ]] 370bvxeckmgvc7abkvqyv28b6wtszmx 2711599 2711598 2026-09-23T15:19:16Z अभय नातू 206 removed [[Category:१५ व्या शतकातील ग्रंथ]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711599 wikitext text/x-wiki '''कालविवेक''' हा धर्मशास्त्रकार [[शूलपाणी]]ने सुमारे [[१४ वे शतक]] ते [[१५ वे शतक]] दरम्यान रचलेला एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण प्राचीन [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = संस्कृत धर्मशास्त्र ग्रंथ आणि कालविवेक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हा ग्रंथ प्रामुख्याने हिंदू कालनिर्णयशास्त्र, विविध तिथी, सण, व्रते आणि धार्मिक कृत्ये करण्यासाठी योग्य आणि अयोग्य वेळेची (मुहूर्ताची) शास्त्रीय मीमांसा करतो.<ref>{{cite book | title = धर्मशास्त्राचा इतिहास | author = पांडुरंग वामन काणे | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्वरूप == मध्ययुगीन भारतातील [[बंगाल|बंगालच्या]] धर्मशास्त्रीय परंपरेत (गौड संप्रदाय आणि स्मार्त परंपरा) शूलपाणी यांचे स्थान अत्यंत उच्च मानले जाते. [[स्मृतिविवेक]] या त्यांच्या मुख्य बृहद्ग्रंथाचा ''कालविवेक'' हा एक भाग किंवा स्वतंत्र निबंधग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांवर सखोल चर्चा करण्यात आली आहे: * '''सण आणि व्रतांचा कालनिर्णय''': [[दुर्गापूजा]], [[जन्माष्टमी]], [[शिवरात्री]] यांसारख्या प्रमुख सणांची आणि उपवासांची योग्य तिथी कशी ठरवावी. * '''अधिमास (अधिक महिना)''': अधिक महिन्यात कोणती धार्मिक कृत्ये करावीत आणि कोणती वर्ज्य करावीत याविषयीचे नियम. * '''सौर आणि चांद्रमान कालमापन''': सूर्य आणि चंद्राच्या गतीवर आधारित कालमापनाचे समन्वय. == धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व == शूलपाणी यांचा कालविवेक ग्रंथ बंगालच्या स्मार्त परंपरेचा पाया मानला जातो. पुढे [[१६ वे शतक|१६ व्या शतकात]] होऊन गेलेल्या [[रघुनंदन]] या स्मार्त विद्वानाने आपल्या ग्रंथांमध्ये कालविवेक मधील मतांचे अनेक संदर्भ दिले आहेत. हिंदू सण आणि विधींच्या अचूक कालनिर्णयासाठी पूर्व भारतात या ग्रंथाला प्रामाणिक संदर्भ ग्रंथ म्हणून विशेष स्थान आहे.<ref>{{cite book | title = बंगालचे धर्मशास्त्रकार आणि त्यांचे योगदान | publisher = एशियाटिक सोसायटी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कालविवेक}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] 3kgfig4xbz9toqk8jx4iy37937eyit4 0 176990 2711604 2450912 2026-09-23T16:07:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711604 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट गायक | नाव = '''{{लेखनाव}}''' | चित्र = | चित्रशीर्षक = संभाजी भगत | उपाख्य = | टोपणनावे = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1959|06|01|df=y}} | जन्म_स्थान = [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | वांशिकत्व = | नागरिकत्व =[[भारत|भारतीय]] | मूळ_गाव = | देश = {{ध्वज|भारत}} | भाषा = [[मराठी]] | आई = | वडील = | जोडीदार = | अपत्ये = | नातेवाईक = | शिक्षण = | प्रशिक्षण संस्था = | गुरू = | संगीत प्रकार = [[गायन]] | घराणे = | कार्य = | पेशा = गायकी | कार्य संस्था = | विशेष कार्य = | कार्यकाळ = | विशेष उपाधी = | गौरव = | पुरस्कार = | संकीर्ण = | तळटिप = | स्वाक्षरी = | संकेतस्थळ = }} '''संभाजी भगत''' (जन्म : १ जून १९५९) हे महाराष्ट्रातील ख्यातनाम गायक शाहीर आहेत. संभाजी भगत यांनी एकाहून अधिक स्तरांवर आंबेडकरी चळवळीचा ठसा उमटविला आहे. महाराष्ट्रात त्यांनी अनेक प्रबोधनपर जलसे सादर केले आहेत. मराठीच्या काही बोलीभाषांतही त्यांची गाणी गाजली आहेत. त्यांची पुस्तके विद्यापीठात अभ्यासासाठी नेमली गेली आहेत. लोककलेच्या प्रसार आणि प्रचारासाठी संभाजी भगत यांनी बरीच व्याख्याने दिली आहेत. ==सुरुवातीचे जीवन== भगत यांचा जन्म [[सातारा]] जिल्ह्यातील पाचगणी जवळील महू या गावात एका गरीब कुटुंबात झाला. संभाजी लहानपणापासूनच गावातल्या [[कुणबी]] आणि [[मातंग]] समाजातल्या कलावंतांची गायकी ऐकतच मोठे झाले. त्यांच्या [[भजन]]ांवर आणि [[भारुड]]ांवर संभाजीचा कलावंत पिंड पोसला गेला. पुढे ते [[मुंबई]]त आले आणि विद्यार्थी प्रगती संघटनेतून डाव्या चळवळीशी जोडले गेले आणि त्यांनी आपले गावाकडचे कलासंचित येथील नव्या फॉर्ममध्ये परावर्तित केले. ==लोककलेतील कारकीर्द== संभाजी भगत यांनी अनेक [[पोवाडा|पोवाडे]] गायले आहेत. राष्ट्रपतींचे सुवर्णकमळ मिळालेल्या ’कोर्ट’ या चित्रपटातले एक गाणे त्यांनी गायले आहे. [[शिवाजी अंडरग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला]] या प्रसिद्ध नाटकामुळे त्यांना नवी ओळख मिळाली. त्या नाटकाची मूळ संकल्पना, नाटकातली गीते व संगीत संभाजी भगत यांचेच आहे. या नाटकाला मिफ्टा अ‍ॅवॉर्ड मिळाले. त्यानंतर ’शिवाजी अंडरग्राऊंड’ची दिल्लीची नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा भरवीत असलेल्या आंतरराष्ट्रीय भारंगम नाट्यमहोत्सवासाठीही निवड झाली. या नाटकाचे कलाकार हे [[जालना जिल्हा|जालना जिल्ह्यातील]] शेतकरी आहेत. आपल्या भोवतालचे वास्तव ठोक शब्दांत मांडत त्यातून विदोहाची ज्वाला फुलवण्यासाठी संभाजी भगत यांनी नवे, व्यवहारातले शब्द शोधले. मुंबईच्या धारावीत भरलेल्या पहिल्या विदोही साहित्य संमेलनात त्याने 'हे पालखीचे भोई, ह्यांना आईची ओळख नाही' हे गीत सादर केले तेव्हा सर्व वातावरणच भारल्यासारखे झाले. ’आव्हान नाट्य मंचा’तर्फे संभाजीने शाहीर विलास घोगरे यांच्याबरोबर संभाजी भगत यांनी अनेक पथनाट्ये सादर केली. शाहिरी कार्यक्रम केले. विलास घोगरे यांच्या मृत्यूनंतर 'आव्हान'ची जबाबदारीही सांभाळली. कलेतून सतत समकालीन वास्तवाला भिडत राजकीय भूमिका घेणारा शाहीर म्हणून त्याचे लोककलेतील स्थान वादातीत आहे. ==लेखन साहित्य== संभाजी भगत यांनी लिहिलेले लेखन साहित्य व इतर. * अडगळ (नाटक) * कातळाखालचे पाणी (आत्मचरित्र) * तोड ही चाकोरी (गाण्यांचा संग्रह * रणहलगी (लेखसंग्रह) 'उंदीर' नावाचे भारूड आणि 'गिरणीचा वग' हे मुक्तनाट्य * [[बॉम्बे- १७ (नाटक)]] - प्रायोगिक, एकपात्री दीर्घांकी ’अडगळ’चे त्यांनी केलेले हे व्यावसायिक रूपांतर आहे. * [[शिवाजी अंडरग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला]] (नाटक) ==भगत यांनी भरवलेले काही कार्यक्रम== * गिरणीचा वग * विविध कलाकृतींची रेलचेल असलेला ’रणहलगी’ हा वाद्यवृंद * सृजनाचा यल्गार == गाणी== * उंदीर (भारूड) * जीव एकटा एकटा (पोवाडा) * माझे गं माय (पोवाडा) * ’नागरिक’ या चित्रपटाचे संगीत शाहीर संभाजी भगत यांचे होते. त्यांतली काही गाणीही त्यांनी गायली आहेत. * संभाजी भगत यांनी तेलंगणाचा कडवा साम्यवादी शाहीर गद्दर याची अनेक गाणी हिंदी आणि मराठीत अनुवादित केली आहेत. ==चित्रपट== भगतांच्या ‘[[कोर्ट]]’ या चित्रपटाला राष्ट्रपतींच्या सुवर्णकमळाने सन्मानित करण्यात आले. तर, ‘शिवाजी अंडरग्राउंड’ची निवड दिल्लीच्या नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामाच्या महोत्सवात झाली.<ref>https://m.divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-NMAH-NAS-divyamarathi-marathi-letearetur-festival-live-at-nashik-5737211-NOR.html?seq=0{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सन्मान व पुरस्कार== * अस्मितादर्श पुरस्कार * [[प्रबोधनमित्र पुरस्कार]] (२०१४) - आंबेडकरी चळवळीत सक्रियपणे कार्यरत असणाऱ्या नाशिक येथील समाजप्रबोधन संस्थेतर्फे * मिफ्ता पुरस्कार * मुंबईत भरलेल्या ५व्या [[राज्यव्यापी शिक्षक साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद (२०१४) * ’शिवाजी’ची आंतरराष्ट्रीय भारंगम नाट्यमहोत्सवासाठी निवड * [[संत तुकाराम]] पुरस्कार ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://web.archive.org/web/20160424233036/http://www.outlookindia.com/magazine/story/sambhaji-bhagat/296336 संभाजी भगतांची आउटलुक इंडियामधील मुलाखत] {{DEFAULTSORT:भगत, संभाजी}} [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी गायक]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] hm9v3xc6cz4vt23y7sltrxn9p7gzqx4 0 187247 2711735 2623255 2026-09-23T21:57:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711735 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १९ सप्टेंबर |वर्ष = २०२० }} {{हा लेख|२०१६ची आयपीएल स्पर्धा|२०२० इंडियन प्रीमियर लीग|इंडियन प्रीमियर लीग}} {{Infobox cricket tournament | name = २०१६ इंडियन प्रीमियर लीग | image = Ipl.svg | imagesize = 200px | caption = | administrator = [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|बीसीसीआय]] | cricket format = [[२०-२० सामने]] | tournament format = दुहेरी साखळी सामने आणि प्ले ऑफ | host = {{flagcountry|India}} | champions = {{Cr-IPL|hyde}} | count = १ | participants = ८ | matches = ६० | attendance = | player of the series = [[विराट कोहली]] ([[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर|बंगळूर]]) | most runs = [[विराट कोहली]] (९७३) | most wickets = [[भुवनेश्वर कुमार]] (२३) | website = [http://www.iplt20.com/ www.iplt20.com] | previous_year = २०१५ | previous_tournament = २०१५ इंडियन प्रीमियर लीग | next_year = २०१७ | next_tournament = २०१७ इंडियन प्रीमियर लीग }} '''इंडियन प्रीमियर लीगचा २०१६''' हंगाम हा '''आयपीएल ९''' किंवा '''विवो आयपीएल २०१६''' म्हणूनही ओळखला जातो. बीसीसीआय मार्फत २००७ साली सुरू झालेल्या ट्वेंटी२० क्रिकेटचा हा नववा हंगाम होता. सदर स्पर्धा ९ एप्रिल ते २९ मे २०१६ दरम्यान खेळवली गेली. २९ मे २०१६ रोजी [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]], चेन्नई येथे खेळवल्या गेलेल्या अंतिम सामन्यात [[सनरायझर्स हैदराबाद]] संघाने [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] संघाला पराभूत करून विवो आयपीएल, २०१६ चषक जिंकला. [[सनरायझर्स हैदराबाद]]चे हे पहिलेच आयपीएल विजेतेपद. अंतिम सामन्यात सामनावीराचा पुरस्कार [[सनरायझर्स हैदराबाद]]च्या [[बेन कटिंग]] ह्याला देण्यात आला. [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]]च्या [[विराट कोहली]]ला स्पर्धेतील सर्वात मौल्यवान खेळाडू तर [[सनरायझर्स हैदराबाद]]च्याच, [[मुस्तफिजूर रहमान]] याला आयपीएल २०१६चा उदयोन्मुख खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले. == स्वरूप == ह्या हंगामात [[चेन्नई सुपर किंग्स]] व [[राजस्थान रॉयल्स]] ह्या २ वर्षांसाठी वगळण्यात आलेल्या संघांऐवजी पुणे आणि राजकोट हे दोन नवे संघ सहभागी झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/chennai-super-kings-rajasthan-royals-suspended-for-2-years/articleshow/48067823.cms |title=चेन्नई व राजस्थानवर आयपीएल स्पर्धांमध्ये खेळण्यास दोन वर्षांची बंदी |access-date=2015-12-07 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409170426/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/chennai-super-kings-rajasthan-royals-suspended-for-2-years/articleshow/48067823.cms |url-status=dead }}</ref> सदर दोन संघांसाठी १५ डिसेंबर २०१५ रोजी ड्राफ्ट पद्धतीने निवड झालेले खेळाडू खालील प्रमाणे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-Dhoni/articleshow/50193027.cms |title=पुण्याचा धोणी, राजकोटचा रैना |access-date=2015-12-16 |archive-date=2016-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318051734/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-Dhoni/articleshow/50193027.cms |url-status=dead }}</ref>.<br /> पुणे - [[महेंद्रसिंग धोणी]], [[अजिंक्य रहाणे]], [[रविचंद्रन आश्विन]], [[स्टीव्हन स्मिथ]] आणि [[फाफ डू प्लेसी]]<br /> राजकोट - [[सुरेश रैना]], [[रविंद्र जडेजा]], [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]], [[जेम्स फॉकनर]] आणि [[ड्वेन ब्राव्हो]] स्पर्धेचे वेळापत्रक १० मार्च २०१६ रोजी जाहीर झाले. स्पर्धेत ५६ साखळी सामने आणि ४ प्ले ऑफ सामने असे एकूण ६० सामने खेळवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://iplt20wiki.in/indian-premier-league/ |title=इंडियन प्रीमियर लीग : विवो आयपीएल २०१६ |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160407204546/http://iplt20wiki.in/indian-premier-league/ |url-status=dead }}</ref> २०१६ च्या स्पर्धेत प्रथमच एलईडी यष्ट्या वापरण्यात आल्या. आयपीएल फॅन पार्कांची संख्या १६ वरून वाढवून ३६ करण्यात आली, ज्या मध्ये [[न्यू जर्सी]]मधील एका पार्काचा समावेश आहे.<ref name=ie>[http://indianexpress.com/article/sports/cricket/ipl-2016-west-indies-players-to-perform-at-opening-ceremony-says-rajeev-shukla/ आयपीएल २०१६ उद्घाटन समारंभ: वेस्ट इंडीजच्या खेळाडूंचे सादरीकरण – संजीव शुक्ला]</ref> == पार्श्वभूमी == १४ जुलै २०१५ रोजी, आरएम लोढा समितीने [[चेन्नई सुपर किंग्स]] आणि [[राजस्थान रॉयल्स]]च्या मालकांना २०१३ आयपीएल स्पर्धेतील स्पॉट फिक्सींग आणि बेटींग प्रकरणी दोन वर्षांसाठी निलंबीत केले. त्यामुळे हे दोन संघ आयपीएल २०१६ आणि २०१७ मध्ये खेळू शकणार नाहीत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/898461.html|title=चेन्नई आणि राजस्थानचे मालक दोन वर्षांसाठी निलंबित|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=१४ जुलै २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> पुढच्या दोन आयपीएल हंगामां मध्ये दोन नवीन संघ त्यांची जागा घेतील असे बीसीसीआयने जाहीर केले. ऑक्टोबर २०१५ मध्ये, २०१७ मध्य समाप्त होणाऱ्या पाच-वर्षाच्या करारामधून [[पेप्सिको]] कंपनीने मुख्य प्रायोजक म्हणून अंग काढून घेतले. त्याऐवजी चीनमधील स्मार्टफोन निर्माते [[व्हिवो इलेक्ट्रॉनिक्स]] कंपनीला २०१६ आणि २०१७ चे मुख्य प्रायोजक म्हणून पुरस्कृत करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|title=व्हिवो मोबाईल आयपीएलचे नवे प्रायोजक|दुवा=http://www.thehindu.com/sport/ipl-rings-in-vivo-mobiles/article7778268.ece|प्रकाशक=द हिंदू|दिनांक=४ डिसेंबर २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> नोव्हेंबर २०१५, मध्ये बीसीसीआयने अज्ञात कारणांमुळे [[जयपूर]] (राजस्थान रॉयल्स) आणि [[कोची]] (रद्दबातल कोची टस्कर केरळ) या दोन शहरांना वगळून नऊ शहराची नवीन संभाव्य फ्रँचायझीच्या यादीत निवड केली.<ref name=dec8>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/938615.html|title=डिसेंबर ८ पर्यंतर दोन नवीन आयपीएल संघ घोषित होणार|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=९ नोव्हेबर २०१५|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2016-03-21|archive-date=2015-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110232954/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/938615.html|url-status=dead}}</ref> निवड झालेली ९ शहरे पुढीलप्रमाणे: [[चेन्नई]], [[धरमशाला]], [[इंदूर]], [[नागपूर]], [[पुणे]], [[राजकोट]], [[रांची]] आणि [[विशाखापट्टणम्]].<ref>{{स्रोत बातमी|title=भारत-पाकिस्तान मालिकेसाठी शशांक मनोहर सकारात्मक|दुवा=http://www.thehindu.com/sport/cricket/manohar-positive-on-indopak-series/article7862823.ece|प्रकाशक=द हिंदू|दिनांक=४ डिसेंबर २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> नवीन फ्रँचायझी उलट लिलाव प्रक्रियेने दिल्या गेल्या, ज्या कंपन्यानी लिलाव प्रक्रियेत केंद्रीय महसूलाचा कमीत कमी वापर केला त्याना नवीन संघांचे मालकत्व देण्यात आले.<ref name=dec8 /> ३ डिसेंबरला दिल्या गेलेल्या माहितीनुसार लिलाव प्रक्रियेसाठी १२ कंपन्याच्या निविदा घेतल्या गेल्या होत्या.<ref name=eco /> ८ डिसेंबर २०१५ रोजी घोषित केल्यानुसार, न्यू रायझिंग (संजीव गोएंका यांचे प्रतिनिधित्व असलेली कंपनी) आणि इंटेक्स टेक्नॉलॉजिस ह्या कंपन्यांनी नवीन संघाच्या लिलावाचे अधिकार जिंकले. न्यू रायझिंग कंपनीने [[रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स|पुणे]] स्थित संघ निवडला तर इंटेक्सने [[गुजरात लायन्स|राजकोटची]] निवड केली.<ref name="Teams Announced">{{स्रोत बातमी|last1=C|first1=Aprameya|title=आयपीएल मधील पुणे आणि राजकोट या २ नवीन संघांची घोषणा|दुवा=http://www.oneindia.com/sports/cricket/pune-rajkot-2-new-franchises-ipl-for-2-years-1949400.html|दिनांक=८ डिसेंबर २०१५|प्रकाशक=वन इंडिया|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १५ डिसेंबर २०१५ रोजी दोन नवीन फ्रँचायझींनी ड्राफ्ट मधून चेन्नई सुपर किंग्ज आणि राजस्थान रॉयल्स मधील प्रत्येकी ५ खेळाडूंची निवड केली. प्रत्येक फ्रँचायझीने त्यांचा ड्राफ्ट आणि लिलावामधून संघ विकत घेण्यासाठी {{INR}}६६ कोटींचे वाटप केले.<ref name=eco>{{स्रोत बातमी|title=आयपीएलची जादू कायम: नवीन संघांसाठी मोठ्या कंपन्या रिंगणात|दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/news/sports/ipl-retains-magic-biggies-in-fray-for-new-teams/articleshow/50019486.cms|प्रकाशक=इकॉनॉमिक टाइम्स|दिनांक=४ डिसेंबर २०१५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == महाराष्ट्र पाणी संकट == [[महाराष्ट्र]]ात तीन ठिकाणी होत असलेल्या २० सामन्यांवरून, ६ एप्रिल २०१६ रोजी, 'महाराष्ट्रात दुष्काळी परिस्थिती असताना आयपीएल सामन्यांसाठी पाण्याचा होत असलेला अपव्यय ही "गुन्हेगारी स्वरूपाची" बाब आहे' अशा शब्दांत मुंबई उच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकार आणि मुंबई क्रिकेट असोसिएशनला फटकारले <ref name=mt6apr16>{{स्रोत बातमी|title=IPL सामने अन्यत्र का हलवू नयेत?|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/watering-cricket-pitches-in-drought-hit-maha-criminal-wastage-hc/articleshow/51712333.cms|दिनांक=६ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-11|archive-date=2016-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160411010409/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/watering-cricket-pitches-in-drought-hit-maha-criminal-wastage-hc/articleshow/51712333.cms|url-status=dead}}</ref>. मुंबई, नागपूर आणि पुणे येथे खेळवण्यात येत असलेल्या या सामन्यांसाठी खेळपट्टी तयार करताना जवळपास ६० लाख लिटर पाणी वापरले जाणार आहे.<ref name=mt6apr16/> आयपीएल सामन्यांपेक्षा दुष्काळात होरपळत असलेली जनता जास्त महत्त्वाची आहे. त्यामुळे हे सामने अन्य राज्यांत का खेळवले जाऊ नयेत, अशी विचारणा मुंबई उच्च न्यायालयाने सर्व संबंधित यंत्रणांना केली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=IPL: मुंबई Vs. पुणे वानखेडेवरच; पण...|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/wont-cancel-first-ipl-match-says-bombay-high-court/articleshow/51729226.cms|दिनांक=७ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-11|archive-date=2016-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410121344/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/wont-cancel-first-ipl-match-says-bombay-high-court/articleshow/51729226.cms|url-status=dead}}</ref> ८ एप्रिल २०१६ रोजी, 'आयपीएल राज्याबाहेर गेली तरी चालेल, पण क्रिकेट सामन्यांसाठी राज्य सरकार पाणी देणार नाही' अशी भूमिका महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांनी घेतली.<ref name=mtwater10apr16>{{स्रोत बातमी|title=…तर महाराष्ट्राचे १०० कोटींचे नुकसान|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/anurag-thakur-on-ipl-shift/articleshow/51759086.cms|दिनांक=१० एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-11|archive-date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412191717/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/anurag-thakur-on-ipl-shift/articleshow/51759086.cms|url-status=dead}}</ref> ९ एप्रिल २०१६ रोजी, स्पर्धेच्या पहिल्या सामन्याला काही तास शिल्लक असताना, [[मुंबई क्रिकेट असोसिएशन]]ने दावा केला की, वानखेडे मैदानासाठी जे पाणी वापरले गेले ते [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगर पालिकेकडून]] नाही तर खासगी कंपन्यांकडून आणले गेले आहे.<ref name=tiewater9apr16>{{स्रोत बातमी|title=आयपीएल २०१६: वानखेडे मैदानासाठी मुंबई क्रिकेट असोसिएशनद्वारे खासगी कंपन्यांकडून पाणी|दुवा=http://indianexpress.com/article/sports/cricket/ipl-2016-to-water-wankhede-stadium-mca-taps-private-operators/|दिनांक=९ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=द इंडियन एक्सप्रेस|भाषा=इंग्लिश}}</ref> दरम्यान १३ एप्रिल रोजी संबंधित प्रकरणावर झालेल्या सुनावणीत मुंबई उच्च न्यायालयाने, ३० एप्रिल नंतरचे सामने राज्याबाहेर खेळवा असे आदेश बीसीसीआय आणि आयोजकांना दिले.<ref name=moved>{{स्रोत बातमी|title=IPLचे ३० एप्रिलनंतरचे सामने राज्याबाहेर खेळवा|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/court-moves-ipl-matches-out-of-mumbai-pune-nagpur-in-may-due-to-drought/articleshow/51812158.cms|दिनांक=१३ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-18|archive-date=2016-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416084648/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/court-moves-ipl-matches-out-of-mumbai-pune-nagpur-in-may-due-to-drought/articleshow/51812158.cms|url-status=dead}}</ref>. या सामन्यांपैकी, आयपीएलचे चेरमन राजीव शुक्ला व मुंबई, पुण्याच्या फ्रँचाइझींशी झालेल्या बैठकीनंतर २९ मे २०१६ रोजी पुण्यातील [[२०१६ इंडियन प्रीमियर लीग#सामना५८|एलिमिनेटर]] आणि [[२०१६ इंडियन प्रीमियर लीग#सामना५९|पात्रता २]] हे सामने कोलकात्याला हलवण्यात आले तर मुंबईतील वानखेडे मैदानावर होणाऱ्या [[२०१६ इंडियन प्रीमियर लीग#सामना६०|अंतिम सामन्यासाठी]] बंगळूरची निवड करण्यात आली.<ref name=finalmatch>{{स्रोत बातमी|title=आयपीएल फायनल बेंगळुरूत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-final-in-benguluru/articleshow/51847039.cms|दिनांक=१६ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-18|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420031451/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-final-in-benguluru/articleshow/51847039.cms|url-status=dead}}</ref> परंतु २९ एप्रिल रोजी पुण्याचा सामना झाल्यानंतर लगेचच ३० तारखेला संघ आणि सोबतच्या पथकाला प्रवास करून पुन्हा १ तारखेला सामना खेळावा लागेल आणि प्रचंड ताण येईल, या बीसीसीआयच्या विनंतीमुळे कोर्टाने १ तारखेचा सामना पुण्यातच खेळण्याची अपवादा‍त्मक परवानगी दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=आयपीएल १ मेचा सामना पुण्यातच|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-match-on-1-st-may-in-pune/articleshow/51915854.cms|दिनांक=२१ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-21|archive-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426184533/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-match-on-1-st-may-in-pune/articleshow/51915854.cms|url-status=dead}}</ref> उच्च न्यायालयाच्या आदेशाला आव्हान देण्यासाठी मुंबई क्रिकेट असोसिएशन व महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन यांनी मिळून २२ एप्रिल रोजी सर्वोच्च न्यायालयात दाद मागितली. खेळपट्टीच्या मशागतीसाठी पिण्याच्या स्वच्छ पाण्याऐवजी प्रक्रिया केलेले सांडपाणी वापरण्यात येत असल्याचे दोन्ही असोसिएशनने आपल्या याचिकेत म्हणले होते. मुंबई इंडियन्सने त्यांच्या सामन्यांसाठी जयपूरचा पर्याय निवडला होता. परंतु राजस्थान सरकारने परवानगी दिल्यानंतर त्याविरोधात तेथील तरुणांच्या गटाने सवाई मानसिंग मैदानाबाहेर निदर्शने केली. राजस्थानातही पाण्याचा तुटवडा असताना राज्य सरकारने क्रिकेट लढतींना होकार देणे तेथील नागरिकांना पटले नाही. २६ एप्रिल रोजी सदर याचिकेवरील सुनावणी देताना महाराष्ट्रात पाणी टंचाई असताना आयपीएलचे सामने नको, भयंकर दुष्काळी परिस्थिती आहे, त्यामुळे सामने महाराष्ट्राबाहेरच खेळवणे योग्य आहे असे सांगून याचिका सर्वोच्च न्यायालयाने फेटाळून लावली.<ref>{{स्रोत बातमी|title=आयपीएलचे सामने महाराष्ट्राबाहेरच होणार!|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/no-ipl-matches-in-maharashtra-after-may-1/articleshow/52007343.cms|दिनांक=२७ एप्रिल २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|accessdate=2016-04-28|archive-date=2016-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430072812/http://www.maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/no-ipl-matches-in-maharashtra-after-may-1/articleshow/52007343.cms|url-status=dead}}</ref> २९ एप्रिल रोजी जाहीर करण्यात आल्याप्रमाणे मुंबई आणि पुण्याचे सर्व साखळी सामने [[एसीए-व्हिडीसीए मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] येथे खेळवण्यात येतील. पुण्यात होणारे प्ले-ऑफ सामने (एलिमिनेटर आणि पात्रता२) दिल्लीत [[फिरोजशाह कोटला मैदान]]ावर आणि नागपूरमध्ये होणारे किग्स XI पंजाबचे साखळी सामने मोहाली येथे होतील. == उद्घाटन सोहळा == आयपीएल २०१६चा उद्घाटन सोहळा ८ एप्रिल २०१६ रोजी १९:३० वाजता मुंबईमधील सरदार वल्लभभाई पटेल मैदानावर पार पडला. बॉलीवूड तारेतारकांच्या दिमाखदार नृत्य सादरीकरण, वेस्ट इंडीजचा अष्टपैलू खेळाडू [[ड्वेन ब्राव्हो]]चा चॅम्पियन डान्स अशा नयनरम्य सोहळ्याद्वारे इंडियन प्रीमियर लीगच्या नवव्या हंगामाचे उद्घाटन झाले. या सोहळ्यात [[रणवीर सिंग]], [[कतरिना कैफ]], यो यो हनी सिंग, [[जॅकलीन फर्नांडिस]] यांनी उपस्थितांचे मनोरंजन केले. बॉलीवूडमधील पार्श्वगायक [[अंकित तिवारी]]सह ड्वेन ब्राव्होने चॅम्पियन गाण्यावर उपस्थितांना ठेका धरायला लावला.<ref>{{स्रोत बातमी|title=बॉलीवूड सादरीकरणासह आयपीएलच्या नवव्या हंगामाचे उद्घाटन|दुवा=http://www.loksatta.com/krida-news/season-9-ipl-team-captains-pose-for-selfie-1225151/|दिनांक=९ एप्रिल २०१६| प्रकाशक=लोकसत्ता}}</ref> == स्थळे == साखळी फेरीतील सामन्यांसाठी १० स्थळे निवडण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/venues|title=२०१६ आयपीएल स्थळे|दिनांक=१० मार्च २०१५|publisher=क्रिकबझ्झ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[बंगलोर]]कडे पात्रता १ सामन्याचे, [[पुणे|पुण्याकडे]] एलिमिनेटर आणि पात्रता २ आणि [[मुंबई]]कडे अंतिम सामन्याचे यजमानपद देण्यात आले होते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cricbuzz.com/cricket-series/2430/indian-premier-league-2016/matches|title=२०१६ आयपीएल प्ले ऑफ फेरी वेळापत्रक|दिनांक=१० मार्च २०१६|publisher=क्रिकबझ्झ|भाषा=इंग्लिश}}</ref> परंतु महाराष्ट्रातील दुष्काळी परिस्थिती लक्षात घेता, १३ एप्रिल रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने महाराष्ट्रात मे महिन्यात होणारे सर्व सामने राज्याबाहेर खेळवण्याचे आदेश दिले.<ref name=moved/> त्यानुसार १६ एप्रिल २०१६ रोजी अंतिम सामन्यासाठी बंगळूरची निवड करण्यात आली<ref name=finalmatch/> आणि पुण्यात होणारे एलिमिनेटर आणि पात्रता २ हे सामने कोलकातामध्ये हलवण्यात आले. २९ एप्रिल रोजी जाहीर करण्यात आल्याप्रमाणे एलिमिनेटर आणि पात्रता २ हे सामने पुन्हा दिल्लीमध्ये हलवण्यात आले. आणि महाराष्ट्रातील १ मे नंतरचे मुंबई आणि पुण्याचे सामने विशाखापट्टणम् येथे तर पंजाबचे सामने मोहाली तेथे खेळविण्याचा निर्णय घेण्यात आला. २ मे २०१६ रोजी जाहीर करण्यात आले की, गुजरात लायन्स त्यांचे १९ आणि २१ मे रोजी होणारे सामने कानपूर येथे खेळेल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/content/story/1006829.html?CMP=chrome|title=गुजरात लायन्सच्या सामन्यासाठी कानपूरच्या मैदानावर शिक्कामोर्तब|प्रकाशक=क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> {{location map+|India|width=450|float=center|caption=इंडियन प्रीमियर लीग २०१६ ची मैदाने |places= {{Location map~ |India |lat=18.975 |long=72.825833 |mark=Cyan pog.svg |label_size=100 |label=[[मुंबई]] |position=top}} {{Location map~ |India |lat=22.569722 |long=88.369722 |mark=Purple 8000ff pog.svg |label_size=100 |label=[[कोलकाता]] |position=bottom}} {{Location map~ |India |lat=30.78 |long=76.69 |mark=Red ff0000 pog.svg |label_size=100 |label=[[मोहाली]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=12.966666 |long=77.566666 |mark=Red pog.svg |label_size=100 |label=[[बंगलोर]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=22.30 |long=70.7833|mark=Orange pog.svg |label_size=100 |label=[[राजकोट]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=28.61 |long=77.23 |mark=Dark Red 800000 pog.svg |label_size=100 |label=[[दिल्ली]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=17.40 |long=78.45 |mark=Orange pog.svg |label_size=100 |label=[[हैदराबाद]] |position=bottom}} {{Location map~ |India |lat=18.40 |long=73.42 |mark= Pink pog.svg |label_size=100 |label=[[पुणे]] |position=bottom}} {{Location map~ |India |lat=17.6883 |long=83.2186 |mark=Blue pog.svg |label_size=100 |label=[[विशाखापट्टणम]] |position=right}} {{Location map~ |India |lat=21.161 |long=81.787 |mark=Dark Red 800000 pog.svg |label_size=100 |label=[[रायपूर]] |position=left}} {{Location map~ |India |lat=26.4499 |long=80.3319 |mark=Orange pog.svg |label_size=100 |label=[[कानपूर]] |position=left}} }} {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto" |- ! colspan="4"| गट फेरी आणि प्लेऑफ मैदाने |- ! colspan="2"| [[बंगलोर]] !! colspan="2"| [[दिल्ली]] |- | colspan="2"| {{Cr-IPL|bang}} || colspan="2"| {{Cr-IPL|delhi}} |- | colspan="2"| [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]] || colspan="2"| [[फिरोजशाह कोटला मैदान]] |- | colspan="2"| प्रेक्षकक्षमता: ३५,००० || colspan="2"| प्रेक्षकक्षमता: ४१,००० |- | colspan="2"| [[चित्र:Chinnaswamy Stadium MI vs RCB.jpg|200px]] || colspan="2"| [[चित्र:Firoze shah.jpg|200px]] |- | colspan="2"| सामने: ९ (पात्रता १ आणि अंतिम) || colspan="2"| सामने: ७ (पात्रता २ आणि बाद) |} {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto" |- ! colspan="3"| गट फेरी मैदाने |- ! [[हैदराबाद]] ! [[कानपूर]] ! [[कोलकाता]] |- || {{Cr-IPL|hyde}} || {{Cr-IPL|lions}} || {{Cr-IPL|kolk}} |- | [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]] | [[ग्रीन पार्क मैदान]] | [[इडन गार्डन्स]] |- | प्रेक्षकक्षमता: ३३,००० | प्रेक्षकक्षमता: ३३,००० | प्रेक्षकक्षमता: ६८,००० |- | [[चित्र:SRH fans while an ipl match.jpg|150px]] | [[चित्र:Green Park Stadium Kanpur.jpg|150px]] | [[चित्र:Eden gardens ipl 2011.jpg|150px]] |- | सामने: ७ | सामने: २ | सामने: ७ |- ! [[मोहाली]] ! [[मुंबई]] ! [[पुणे]] |- || {{Cr-IPL|kings}} || {{Cr-IPL|mumb}} || {{Cr-IPL|giant}} |- | [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] | [[वानखेडे मैदान]] | [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] |- | प्रेक्षकक्षमता: २६,००० | प्रेक्षकक्षमता: ३३,००० | प्रेक्षकक्षमता: ४२,००० |- | [[चित्र:PCA Stadium, Mohali 1.jpg|150px]] | [[चित्र:Wankhede Stadium Feb2011.jpg|150px]] | [[चित्र:Sahara Stadium Pune 4.jpg|150px]] |- | सामने: ७ | सामने: ४ | सामने: ४ |- ! [[रायपूर]] ! [[राजकोट]] ! [[विशाखापट्टणम]] |- || {{Cr-IPL|delhi}} || {{Cr-IPL|lions}} || {{Cr-IPL|mumb}} आणि {{Cr-IPL|giants}} |- | [[शहीद वीर नारायण सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|शहीद वीर नारायण सिंग मैदान]] | [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]] | [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]] |- | प्रेक्षकक्षमता: ५०,००० | प्रेक्षकक्षमता: २८,००० | प्रेक्षकक्षमता: ३८,००० |- | [[चित्र:Raipur Stadium.JPG|150px]] | | [[चित्र:Vizagacavdca.jpg|150px]] |- | सामने: २ | सामने: ५ | सामने: ६ |- |} == गुणतक्ता == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- ! style="width:200px;"|संघ<ref>[http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/engine/series/968923.html?view=pointstable www.espncricinfo.com वरती गुणतक्ता पहा]</ref> ! style="width:35px;"|{{Tooltip | सा | सामने}} ! style="width:35px;"|{{Tooltip | वि | विजय}} ! style="width:35px;"|{{Tooltip | प | पराभव}} ! style="width:35px;"|{{Tooltip | ब | बरोबरी}} ! style="width:35px;"|{{Tooltip | अ | अनिर्णित}} ! style="width:35px;"|{{Tooltip | गुण | गुण}} ! style="width:50px;"|{{Tooltip | नि.धा. | निव्वळ धावगती}} |-style="background:#cfc;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|lions}} | १४ || ९ || ५ || ० || ० || '''१८''' || -०.३७४ |-style="background:#cfc;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|bang}} | १४ || ८ || ६ || ० || ० || '''१६''' || +०.९३२ |-style="background:#ffc;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|hyde}} | १४ || ८ || ६ || ० || ० || '''१६''' || +०.२४५ |-style="background:#ffc;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|kolk}} | १४ || ८ || ६ || ० || ० || '''१६''' || +०.१०६ |- | colspan="8" style="background:#013;"| |-style="background:#fbb;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|mumb}} | १४ || ७ || ७ || ० || ० || '''१४''' || -०.१४६ |- style="background:#fbb;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|delhi}} | १४ || ७ || ७ || ० || ० || '''१४''' || -०.१५५ |-style="background:#fbb;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|giant}} | १४ || ५ || ९ || ० || ० || '''१०''' || +०.०१५ |-style="background:#fbb;" | style="text-align:left;"| '''{{Cr-IPL|kings}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || '''८''' || -०.६४६ |} * ४ संघ प्ले ऑफसाठी पात्र * {{colorbox|#cfc}} पात्रता १ सामन्यासाठी पात्र * {{colorbox|#ffc}} बाद सामन्यासाठी पात्र * {{colorbox|#fbb}} स्पर्धेतून बाद == स्पर्धा प्रगती == {| class="wikitable" style="border:none" |- ! rowspan="2" style="width:210px; vertical-align:center;"| संघ | rowspan="10" style="width:5px;; border:none; background:white;"| ! colspan="14" | <span title="Played in round-robin format">साखळी सामने</span> | rowspan="10" style="width:5px;; border:none; background:white;"| ! colspan="3" | <span title="Played in playoff format">प्ले ऑफ</span> |- ! style="width:24px"| १ ! style="width:24px" | २ ! style="width:24px" | ३ ! style="width:24px" | ४ ! style="width:24px" | ५ ! style="width:24px" | ६ ! style="width:24px" | ७ ! style="width:24px" | ८ ! style="width:24px" | ९ ! style="width:24px" | १० ! style="width:24px" | ११ ! style="width:24px" | १२ ! style="width:24px" | १३ ! style="width:24px" | १४ ! style="width:24px" | <span title="Qualifier 1 / Eliminator">प्ले</span> ! style="width:24px" | <span title="Qualifier 2">पा२</span> ! style="width:24px" | <span title="Final">अं</span> |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|delhi}} | {{nom|[[#सामना२|०]]}} | {{won|[[#सामना७|२]]}} | {{won|[[#सामना११|४]]}} | {{won|[[#सामना१७|६]]}} | {{nom|[[#सामना२३|६]]}} | {{won|[[#सामना२६|८]]}} | {{won|[[#सामना३१|१०]]}} | {{nom|[[#सामना३३|१०]]}} | {{nom|[[#सामना३६|१०]]}} | {{won|[[#सामना४२|१२]]}} | {{nom|[[#सामना४६|१२]]}} | {{nom|[[#सामना४९|१२]]}} | {{won|[[#सामना५२|१४]]}} | {{nom|[[#सामना५६|१४]]}} | | | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|lions}} | {{won|[[#सामना३|२]]}} | {{won|[[#सामना६|४]]}} | {{won|[[#सामना९|६]]}} | {{nom|[[#सामना१५|६]]}} | {{won|[[#सामना१९|८]]}} | {{won|[[#सामना२३|१०]]}} | {{won|[[#सामना२५|१२]]}} | {{nom|[[#सामना२८|१२]]}} | {{nom|[[#सामना३१|१२]]}} | {{nom|[[#सामना३४|१२]]}} | {{won|[[#सामना३८|१४]]}} | {{nom|[[#सामना४४|१४]]}} | {{nom|[[#सामना५१|१६]]}} | {{won|[[#सामना५४|१८]]}} | {{nom|[[#सामना५७|प]]}} | {{nom|[[#सामना५९|प]]}} | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|kings}} | {{nom|[[#सामना३|०]]}} | {{nom|[[#सामना७|०]]}} | {{won|[[#सामना१०|२]]}} | {{nom|[[#सामना१३|२]]}} | {{nom|[[#सामना१८|२]]}} | {{nom|[[#सामना२१|२]]}} | {{won|[[#सामना२८|४]]}} | {{nom|[[#सामना३२|४]]}} | {{won|[[#सामना३६|६]]}} | {{nom|[[#सामना३९|६]]}} | {{won|[[#सामना४३|८]]}} | {{nom|[[#सामना४७|८]]}} | {{nom|[[#सामना५०|८]]}} | {{nom|[[#सामना५७|८]]}} | | | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|kolk}} | {{won|[[#सामना२|२]]}} | {{nom|[[#सामना५|२]]}} | {{won|[[#सामना८|४]]}} | {{won|[[#सामना१३|६]]}} | {{won|[[#सामना२०|८]]}} | {{nom|[[#सामना२४|८]]}} | {{nom|[[#सामना२६|८]]}} | {{won|[[#सामना३०|१०]]}} | {{won|[[#सामना३२|१२]]}} | {{nom|[[#सामना३८|१२]]}} | {{won|[[#सामना४५|१४]]}} | {{nom|[[#सामना४८|१४]]}} | {{nom|[[#सामना५१|१४]]}} | {{won|[[#सामना५५|१६]]}} | {{nom|[[#सामना५८|प]]}} | | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|mumb}} | {{nom|[[#सामना१|०]]}} | {{won|[[#सामना५|२]]}} | {{nom|[[#सामना९|२]]}} | {{nom|[[#सामना१२|२]]}} | {{won|[[#सामना१४|४]]}} | {{nom|[[#सामना१७|४]]}} | {{won|[[#सामना२१|६]]}} | {{won|[[#सामना२४|८]]}} | {{won|[[#सामना२९|१०]]}} | {{nom|[[#सामना३७|१०]]}} | {{won|[[#सामना४१|१२]]}} | {{nom|[[#सामना४३|१२]]}} | {{won|[[#सामना४६|१४]]}} | {{nom|[[#सामना५४|१४]]}} | | | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|giant}} | {{won|[[#सामना१|२]]}} | {{nom|[[#सामना६|२]]}} | {{nom|[[#सामना१०|२]]}} | {{nom|[[#सामना१६|२]]}} | {{nom|[[#सामना२०|२]]}} | {{won|[[#सामना२२|४]]}} | {{nom|[[#सामना२५|४]]}} | {{nom|[[#सामना२९|४]]}} | {{won|[[#सामना३३|६]]}} | {{nom|[[#सामना३५|६]]}} | {{nom|[[#सामना४०|६]]}} | {{nom|[[#सामना४५|६]]}} | {{won|[[#सामना४९|८]]}} | {{won|[[#सामना५३|१०]]}} | | | |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|bang}} | {{won|[[#सामना४|२]]}} | {{nom|[[#सामना११|२]]}} | {{nom|[[#सामना१४|२]]}} | {{won|[[#सामना१६|४]]}} | {{nom|[[#सामना१९|४]]}} | {{nom|[[#सामना२७|४]]}} | {{nom|[[#सामना३०|४]]}} | {{won|[[#सामना३५|६]]}} | {{won|[[#सामना३९|८]]}} | {{nom|[[#सामना४१|८]]}} | {{won|[[#सामना४४|१०]]}} | {{won|[[#सामना४८|१२]]}} | {{won|[[#सामना५०|१४]]}} | {{won|[[#सामना५६|१६]]}} | {{won|[[#सामना५७|वि]]}} | | {{nom|[[#सामना६०|प]]}} |- ! style="width:210px; text-align:left;" | {{Cr-IPL|hyde}} | {{nom|[[#सामना४|०]]}} | {{nom|[[#सामना८|०]]}} | {{won|[[#सामना१२|२]]}} | {{won|[[#सामना१५|४]]}} | {{won|[[#सामना१८|६]]}} | {{nom|[[#सामना२२|६]]}} | {{won|[[#सामना२७|८]]}} | {{won|[[#सामना३४|१०]]}} | {{won|[[#सामना३७|१२]]}} | {{won|[[#सामना४०|१४]]}} | {{nom|[[#सामना४२|१४]]}} | {{won|[[#सामना४७|१६]]}} | {{nom|[[#सामना५२|१६]]}} | {{nom|[[#सामना५५|१६]]}} | {{won|[[#सामना५८|वि]]}} | {{won|[[#सामना५९|वि]]}} | {{won|[[#सामना६०|वि]]}} |- <!-- style="background:white;" --> | colspan="20" style="background:white; border:none" | |- style="font-size:85%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:center" | :'''माहिती''': सामन्याच्या अंती एकूण गुण | colspan="3" {{won|विजय}} | colspan="3" {{nom|पराभव}} | colspan="3" {{no result}} |- style="font-size:85%" | colspan="11" style="background:white; border:none; vertical-align:top" | :'''माहिती''': सामन्याची माहिती पाहण्यासाठी गुणांवर क्लिक करा. | colspan="9" style="background:#dcdcdc; text-align:center; vertical-align:center" | साखळी सामन्यात संघ बाद. |} == निकाल == === साखळी सामने === {{२०१६ इंडियन प्रीमियर लीग साखळी सामने निकाल}} === प्ले ऑफ सामने === {{इंडियन प्रीमियर लीग प्लेऑफ | P1Date = २४ मे | P1Venue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] | P1Team1 = lions | P1Seed1 = १ | P1Score1 = १५८ (२० षटके) | P1Team2 = bang | P1Seed2 = २ | P1Score2 = '''१५९/६ (१८.२ षटके)''' | P1Winner = bang | P1Margin = ४ गडी | P1Matchno= ५७ | P1Special= | P2Date = २५ मे | P2Venue = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | P2Team1 = hyde | P2Seed2 = ३ | P2Score1 = '''१६२/८ (२० षटके)''' | P2Team2 = kolk | P2Seed3 = ४ | P2Score2 = १४०/८ (२० षटके) | P2Winner = hyde | P2Margin = २२ धावा | P2Matchno= ५८ | P2Special= | P3Date = २७ मे | P3Venue = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | P3Team1 = lions | P3Seed1 = १ | P3Score1 = १६२/७ (२० षटके) | P3Team2 = hyde | P3Seed2 = ३ | P3Score2 = '''१६३/६ (१९.२ षटके)''' | P3Winner = hyde | P3Margin = ४ गडी | P3Matchno= ५९ | P3Special= | FinalDate = २९ मे | FinalVenue = [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] | FinalTeam1 = bang | FinalSeed1 = २ | FinalScore1 = २००/७ (२० षटके) | FinalTeam2 = hyde | FinalSeed2 = ३ | FinalScore2 = '''२०८/७ (२० षटके)''' | FinalWinner = hyde | FinalMargin = ८ धावा | FinalMatchno= ६० | FinalSpecial= }} == सामने == ''सर्व वेळा ह्या [[भारतीय प्रमाणवेळ]] आहेत ([[यूटीसी+०५:३०]])'' === साखळी सामने === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१}} ९ एप्रिल| time = २०:०० | daynight = yes |संघ१ = (य) {{iplname|mumb}} | संघ२ = {{iplname|giant|L}} | धावसंख्या१ = १२१/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १२६/१ (१४.४ षटके) | धावा१ = [[हरभजन सिंग]] ४५ (३०) | बळी१ = [[मिचेल मार्श]] २/२१ (४ षटके) | धावा२ = [[अजिंक्य रहाणे]] ६६ (४२) | बळी२ = [[हरभजन सिंग]] १/२४ (३ षटके) | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]] | toss = मुंबई इंडियन्स, फलंदाजी | सामनावीर = [[अजिंक्य रहाणे]], पुणे | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980901.html धावफलक] | निकाल = पुणे ९ गडी व ३२ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२}} १० एप्रिल| time = २०:०० | daynight = yes |संघ१ = {{iplname|delhi}} | संघ२ = {{iplname|kolk|h}} (य) | धावसंख्या१ = ९८ (१७.४ षटके) | धावसंख्या२ = ९९/१ (१४.१ षटके) | धावा१ = [[क्विंटन डी कॉक]] १७ (१०) | बळी१ = [[ब्रॅड हॉग]] ३/१९ (४ षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ३८* (४१) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] १/११ (२ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[आंद्रे रसेल]], कोलकाता | पंच = [[एस्.रवी]] (श्री) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980903.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ९ गडी व ३५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३}} ११ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} | धावसंख्या१ = १६१/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६२/५ (१७.४ षटके) | धावा१ = [[मुरली विजय]] ४२ (३४) | बळी१ = [[ड्वेन ब्राव्हो]] ४/२२ (४ षटके) | धावा२ = [[अ‍ॅरन फिंच]] ७४ (४७) | बळी२ = [[संदिप शर्मा]] १/२१ (३ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]], [[चंदिगढ]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अ‍ॅरन फिंच]], राजकोट | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[विनीत कुलकर्णी]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980905.html धावफलक] | निकाल = राजकोट ५ गडी व १४ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४}} १२ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} | धावसंख्या१ = २२७/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८२/६ (२० षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]] ८२ (४२) | बळी१ = [[मुस्तफिजूर रहमान]] २/२६ (४ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ५८ (२५) | बळी२ = [[शेन वॉटसन]] ५८ (२५) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = सनराझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]], बंगळूर | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980907.html धावफलक] | निकाल = बंगळूर ४५ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५}} १३ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या१ = १८७/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८८/४ (१९.१ षटके) | धावा१ = [[गौतम गंभीर]] ६४ (५२) | बळी१ = [[मिचेल मॅक्लेनाघन]] २/२५ (४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ८४* (५४) | बळी२ = [[पियुष चावला]] १/२९ (३.१ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]], मुंबई | पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[एस्. रवी]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980909.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ६ गडी व ५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना६}} १४ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|giant}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} (य) | धावसंख्या१ = १६३/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६४/३ (१८ षटके) | धावा१ = [[फाफ डू प्लेसी]] ६९ (४३) | बळी१ = [[रविंद्र जडेजा]] २/१८ (४ षटके) | धावा२ = [[ॲरन फिंच]] ५० (३६) | बळी२ = [[मुरूगन अश्विन]] २/३१ (४ षटके) | स्थळ = [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] | toss = रायझिंग पुणे जायंट्स, फलंदाजी | सामनावीर = [[ॲरन फिंच]], गुजरात | पंच = [[विनीत कुलकर्णी]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980911.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ७ गडी व १२ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना७}} १५ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} (य) | धावसंख्या१ = १११/९ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ११३/२ (१३.३ षटके) | धावा१ = [[मनन वोहरा]] ३२ (२४) | बळी१ = [[अमित मिश्रा]] ४/११ (३ षटके) | धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ५९* (४२) | बळी२ = [[संदीप शर्मा]] १/६ (२ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अमित मिश्रा]], दिल्ली | पंच = [[एस्. रवी]] (भा) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980913.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली ८ गडी व ३९ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना८}} १६ एप्रिल | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १४२/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४६/२ (१८.२ षटके) | धावा१ = [[आयॉन मॉर्गन]] ५१ (४३) | बळी१ = [[उमेश यादव]] ३/२८ (४ षटके) | धावा२ = [[गौतम गंभीर]] ९०* (६०) | बळी२ = [[आशिष रेड्डी]] १/१४ (२ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, फलंदाजी | सामनावीर = [[गौतम गंभीर]], कोलकाता | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980915.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ८ गडी व १० चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना९}} १६ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} | धावसंख्या१ = १४३/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४७/७ (२० षटके) | धावा१ = [[पार्थिव पटेल]] ३४ (२९) | बळी१ = [[प्रवीण तांबे]] २/१२ (२ षटके) | धावा२ = [[ॲरन फिंच]] ६७* (५४) | बळी२ = [[मिचेल मॅक्लेनाघन]] ४/२१ (४ षटके) | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ॲरन फिंच]], गुजरात | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980917.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ३ गडी व ० चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१०}} १७ एप्रिल | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|giant}}| संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} (य) | धावसंख्या१ = १५२/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५३/४ (१८.४ षटके) | धावा१ = [[फाफ डू प्लेसी]] ६७ (५३) | बळी१ = [[मोहित शर्मा]] ३/२३ (४ षटके) | धावा२ = [[मुरली विजय]] ५३ (४९) | बळी२ = [[मुरूगन अश्विन]] ३/३६ (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]], [[चंदिगढ]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, फलंदाजी | सामनावीर = [[मनन वोहरा]], पंजाब | पंच = [[एस्. रवी]] (भा) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980919.html धावफलक] | निकाल = पंजाब ६ गडी व ८ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना११}} १७ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या१ =१९१/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १९२/३ (१९.१ षटके) | धावा१ = [[विराट कोहली]] ७९ (४८) | बळी१ = [[मोहम्मद शमी]] २/३४ (४ षटके) | धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] १०८ (५१) | बळी२ = [[शेन वॉटसन]] २/२६ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[क्विंटन डी कॉक]], दिल्ली | पंच = [[विनीत कुलकर्णी]] (भा) आणि [[नंद किशोर]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980921.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली ७ गडी व ५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१२}} १८ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} (य) | धावसंख्या१ = १४२/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४५/३ (१७.३ षटके) | धावा१ = [[अंबाती रायडू]] ५४ (४९) | बळी१ = [[बरिंदर स्रान]] ३/२८ (४ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ९०* (५९) | बळी२ = [[टीम साऊथी]] ३/२४ (४ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[डेव्हिड वॉर्नर]], हैदराबाद | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980923.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ७ गडी व १५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१३}} १९ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १३८/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ =१४१/४ (१७.१ षटके) | धावा१ = [[शॉन मार्श]] ५६* (४१) | बळी१ = [[सुनील नारायण]] २/२२ (४ षटके) | धावा२ = [[रॉबिन उथप्पा]] ५३ (२८) | बळी२ = [[परदीप साहू]] २/१८ (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]], [[चंदिगढ]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[रॉबिन उथप्पा]], कोलकाता | पंच = [[एस्. रवी]] (भा) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980925.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ६ गडी व १७ चेंडू राखून विजयी. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१४}} २० एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}}(य) | धावसंख्या१ = १७०/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७१/४ (१८ षटके) | धावा१ = [[ट्रॅव्हिस हेड]] ३७ (२४) | बळी१ = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/३१ (४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ६२ (४४) | बळी२ = [[इक्बाल अब्दुल्ला]] ३/४० (४ षटके) | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]], मुंबई | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980927.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ६ गडी व १२ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१५}} २१ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} | धावसंख्या१ = १३५/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १३६/० (१४.५ षटके) | धावा१ = [[सुरेश रैना]] ७५ (५१) | बळी१ = [[भुवनेश्वर कुमार]] ४/२९ (४ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ७४ (४८) | बळी२ = [[रविंद्र जडेजा]] ०/२० (२.५ षटके) | स्थळ = [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी. | सामनावीर = [[भुवनेश्वर कुमार]], हैदराबाद | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[क्रिष्णाम्माचारी भारतन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980929.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद १० गडी व ३१ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१६}} २२ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|bang}}| संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} (य) | धावसंख्या१ = १८५/३ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७२/८ (२० षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]] ८३ (४६) | बळी१ = [[थिसारा परेरा]] ३/४३ (४ षटके) | धावा२ = [[अजिंक्य रहाणे]] ६० (४६) | बळी२ = [[केन रिचर्डसन]] ३/१३ (३ षटके) | स्थळ = [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[पुणे]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]], बंगळूर | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980931.html धावफलक] | निकाल = बंगळूर १३ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१७}} २३ एप्रिल | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|delhi}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या१ = १६४/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५४/७ (२० षटके) | धावा१ = [[संजू सॅमसन]] ६० (४८) | बळी१ = [[मिचेल मॅक्लेनाघन]] २/३१ (४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ६५ (४८) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] २/२४ (४ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[संजू सॅमसन]], दिल्ली | पंच = [[एस्.रवी]] (भा) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980933.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली १० धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१८}} २३ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kings}}| संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} (य) | धावसंख्या१ = १४३/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४६/५ (१७.५ षटके) | धावा१ = [[शॉन मार्श]] ४० (३४) | बळी१ = [[मुस्तफिजूर रहमान]] २/९ (४ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ५९ (३१) | बळी२ = [[मोहित शर्मा]] १/२० (३ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = सनराझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[मुस्तफिजूर रहमान]], हैदराबाद | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भारत) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980935.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ५ गडी व १३ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना१९}} २४ एप्रिल | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|bang}}| संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} (य) | धावसंख्या१ = १८०/२ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८२/४ (१९.३ षटके) | धावा१ = [[विराट कोहली]] १००[[नाबाद|*]] (६३) | बळी१ = [[प्रविण तांबे]] ३/२४ (४ षटके) | धावा२ = [[दिनेश कार्तिक]] ५०* (३९) | बळी२ = [[तबरैझ शाम्सी]] १/२१ (४ षटके) | स्थळ = [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, फलंदाजी | सामनावीर = [[विराट कोहली]], बंगळूर | पंच = [[क्रिष्णाम्माचारी भारतन]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980937.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ६ गडी व ३ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२०}} २४ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|giant}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १६०/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६२/८ (१९.३ षटके) | धावा१ = [[अजिंक्य रहाणे]] ६७ (५२) | बळी१ = [[शकिब अल हसन]] १/१४ (३ षटके) | धावा२ = [[सूर्यकुमार यादव]] ६० (४९) | बळी२ = [[रजत भाटीया]] २/१९ (४ षटके) | स्थळ = [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[पुणे]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[सूर्यकुमार यादव]], कोलकाता | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[नंद किशोर]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980939.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ६ गडी व ३ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२१}} २५ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} (य) | धावसंख्या१ = १८९/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६४/७ (२० षटके) | धावा१ = [[पार्थिव पटेल]] ८१ (५८) | बळी१ = [[मोहित शर्मा]] ३/३८ (४ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन मॅक्सवेल]] ५६ (३९) | बळी२ = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/२६ (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]], [[चंदिगढ]] | toss = किंग्स XI पंजाब, गोलंदाजी | सामनावीर = [[पार्थिव पटेल]], मुंबई | पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980941.html धावफलक] | निकाल = मुंबई २५ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२२}} २६ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} | धावसंख्या१ = ११८/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ९४/३ (११ षटके) | धावा१ = [[शिखर धवन]] ५६* (५३) | बळी१ = [[अशोक दिंडा]] ३/२३ (४ षटके) | धावा२ = [[स्टीव्ह स्मिथ]] ४६* (३६) | बळी२ = [[मोझेस हेन्रीक्स]] १/१६ (२ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अशोक दिंडा]], पुणे | पंच = [[अनिल दांडेकर]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980943.html धावफलक] | निकाल = पुणे ३४ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | पाऊस = पावसामुळे खेळ उशिरा सुरू करण्यात आला, परंतू षटके कमी केली गेली नाहीत. | टीपा = पुण्याच्या डावाच्या ११ षटकांनंतर पुन्हा आलेल्या पावसामुळे खेळ थांबवण्यात आला. त्यावेळी डकवर्थ-लुईस पद्धतीनुसार पुण्याला विजयासाठी ११ षटकांमध्ये ३ बाद ६० धावांची गरज होती. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२३}} २७ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} (य) | धावसंख्या१ = १७२/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७१/५ (२० षटके) | धावा१ = [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] ६० (३६) | बळी१ = [[ख्रिस मॉरिस]] २/३५ (४ षटके) | धावा२ = [[ख्रिस मॉरिस]] ८२ (३२) | बळी२ = [[धवल कुलकर्णी]] ३/१९ (४ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ख्रिस मॉरिस]], दिल्ली | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980945.html धावफलक] | निकाल = गुजरात १ धावेने विजयी | टीपा = [[रिषभ पंत]]चे दिल्ली डेरडेव्हिल्सकडून ट्वेंटी२० पदार्पण. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२४}} २८ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} (य) | धावसंख्या१ = १७४/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७८/४ (१८ षटके) | धावा१ = [[गौतम गंभीर]] ५९ (४५) | बळी१ = [[टीम साऊथी]] २/३८ (४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ६८ (४९) | बळी२ = [[सुनील नारायण]] ४/२२ (४ षटके) | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाी | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]], मुंबई | पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980947.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ६ गडी व १२ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२५}} २९ एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} (य) | धावसंख्या१ = १९५/३ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १९६/७ (२० षटके) | धावा१ = [[स्टीव्हन स्मिथ]] १०१ (५४) | बळी१ = [[ड्वेन ब्राव्हो]] १/४० (४ षटके) | धावा२ = [[ड्वेन स्मिथ]] ६३ (३७) | बळी२ = [[अशोक दिंडा]] २/४० (४ षटके) | स्थळ = [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[पुणे]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ड्वेन स्मिथ]], गुजरात | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) व [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980949.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ३ गडी व ० चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२६}} ३० एप्रिल | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|delhi}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १८६/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५९ (१८.३ षटके) | धावा१ = [[करुण नायर]] ६८ (५०) | बळी१ = [[आंद्रे रसेल]] ३/२६ (४ षटके) | धावा२ = [[रॉबिन उथप्पा]] ७२ (५२) | बळी२ = [[झहीर खान]] ३/२१ (३.३ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[कार्लोस ब्राथवेट]], दिल्ली | पंच = [[के.एन. अनंतापद्मनाभन]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980951.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली २७ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२७}} ३० एप्रिल | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या१ = १९४/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७९/६ (२० षटके) | धावा१ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ९२ (५०) | बळी१ = [[केन रिचर्डसन]] २/४५ (४ षटके) | धावा२ = [[लोकेश राहुल]] ५१ (२८) | बळी२ = [[आशिष नेहरा]] १/३२ (४ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, गोलंदाजी | सामनावीर = [[डेव्हिड वॉर्नर]], हैदराबाद | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980953.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद १५ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२८}} १ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kings}}| संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} (य) | धावसंख्या१ = १५४ (१९.५ षटके) | धावसंख्या२ = १३१/९ (२० षटके) | धावा१ = [[मुरली विजय]] ५५ (४१) | बळी१ = [[शिवील कौशिक]] ३/२० (४ षटके) | धावा२ = [[जेम्स फॉकनर]] ३२ (२७) | बळी२ = [[अक्षर पटेल]] ४/२१ (४ षटके) | स्थळ = [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अक्षर पटेल]], पंजाब | पंच = [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980955.html धावफलक] | निकाल = पंजाब २३ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना२९}} १ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|giant}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या१ = १५९/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६१/२ (१८.३ षटके) | धावा१ = [[सौरभ तिवारी]] ५७ (४५) | बळी१ = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/२९ (४ षटके) | धावा२ = [[रोहित शर्मा]] ८५* (६०) | बळी२ = [[रविचंद्रन अश्विन]] १/२१ (३ षटके) | स्थळ = [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[पुणे]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[रोहित शर्मा]], मुंबई | पंच = [[अनिल दांडेकर]] (भा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980957.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ८ गडी व ९ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३०}} २ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १८५/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८९/५ (१९.१ षटके) | धावा१ = [[लोकेश राहुल]] ५२ (३२) | बळी१ = [[मॉर्ने मॉर्केल]] २/२८ (४ षटके) | धावा२ = [[युसूफ पठाण]] ६० (२९) | बळी२ = [[युझवेंद्र चहल]] २/२७ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[आंद्रे रसेल]], कोलकाता | पंच = [[एस्.रवी]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980959.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ५ गडी व ५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३१}} ३ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या१ = १४९/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५०/२ (१७.२ षटके) | धावा१ = [[दिनेश कार्तिक]] ५३ (४३) | बळी१ = [[शाहबाझ नदीम]] २/२३ (४ षटके) | धावा२ = [[रिषभ पंत]] ६९ (४०) | बळी२ = [[रविंद्र जडेजा]] १/२१ (२.२ षटके) | स्थळ = [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[रिषभ पंत]], दिल्ली | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980961.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली ८ गडी व १६ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३२}} ४ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या१ = १६४/३ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५७/९ (२० षटके) | धावा१ = [[रॉबिन उथप्पा]] ७० (४९) | बळी१ = [[अक्षर पटेल]] ०/२४ (४ षटके) | धावा२ = [[ग्लेन मॅक्सवेल]] ६८ (४२) | बळी२ = [[आंद्रे रसेल]] ४/२० (४ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = किंग्स XI पंजाब, गोलंदाजी | सामनावीर = [[आंद्रे रसेल]], कोलकाता | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980963.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ७ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३३}} ५ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|delhi}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} | धावसंख्या१ = १६२/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६६/३ (१९.१ षटके) | धावा१ = [[जेपी ड्यूमिनी]] ३४ (३२) | बळी१ = [[रजत भाटीया]] २/२२ (४ षटके) | धावा२ = [[अजिंक्य रहाणे]] ६३* (४८) | बळी२ = [[इम्रान ताहिर]] २/२६ (४ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अजिंक्य रहाणे]], पुणे | पंच = [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980965.html धावफलक] | निकाल = पुणे ७ गडी व ५ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३४}} ६ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} (य) | धावसंख्या१ = १२६/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १२९/५ (१९ षटके) | धावा१ = [[अ‍ॅरन फिंच]] ५१* (४२) | बळी१ = [[मुस्तफिजूर रहमान]] २/१७ (४ षटके) | धावा२ = [[शिखर धवन]] ४७* (४०) | बळी२ = [[ड्वेन ब्राव्हो]] २/१४ (३ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = सनराझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[भुवनेश्वर कुमार]], हैदराबाद | पंच = [[मराईस इरास्मुस]] (द) आणि [[एस्. रवी]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980967.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ५ गडी व ६ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३५}} ७ मे | time = १६:०० | daynight = yes| संघ१ = {{Cr-IPL|giant}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} (य) | धावसंख्या१ = १९१/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १९५/३ (१९.३ षटके) | धावा१ = [[अजिंक्य रहाणे]] ७४ (४८) | बळी१ = [[शेन वॉटसन]] ३/२४ (४ षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] १०८* (५८) | बळी२ = [[ॲडम झाम्पा]] २/३५ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, गोलंदाजी | सामनावीर = [[विराट कोहली]], बंगळूर | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980969.html धावफलक] | निकाल = बंगळूर ७ गडी व ३ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३६}} ७ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या१ = १८१/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७२/५ (२० षटके) | धावा१ = [[वृद्धिमान साहा]] ५२ (३३) | बळी१ = [[ख्रिस मॉरिस]] २/३० (४ षटके) | धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ५२ (३०) | बळी२ = [[मार्कस स्टोइनिस]] ३/४० (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[मार्कस स्टोइनिस]], पंजाब | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980971.html धावफलक] | निकाल = पंजाब ९ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३७}} ८ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|hyde}}| संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} (य) | धावसंख्या१ = १७७/३ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ९२ (१६.३ षटके) | धावा१ = [[शिखर धवन]] ८२* (५७) | बळी१ = [[हरभजन सिंग]] २/२९ (४ षटके) | धावा२ = [[हरभजन सिंग]] २१* (२२) | बळी२ = [[आशिष नेहरा]] ३/१५ (३ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[आशिष नेहरा]], हैदराबाद | पंच = [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) आणि [[एस्. रवी]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980973.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ८५ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३८}} ८ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} | धावसंख्या१ = १५८/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६४/५ (१८ षटके) | धावा१ = [[शकिब अल हसन]] ६६* (४९) | बळी१ = [[प्रवीण कुमार]] २/१९ (४ षटके) | धावा२ = [[दिनेश कार्तिक]] ५१ (२९) | बळी२ = [[ब्रॅड हॉग]] १/१९ (२ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[प्रवीण कुमार]], गुजरात | पंच = [[मराईस इरास्मुस]] (द) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980975.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ५ गडी व १२ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना३९}} ९ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} (य) | धावसंख्या१ = १७५/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७४/४ (२० षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]] ६४ (३५) | बळी१ = [[केसी करिअप्पा]] २/१६ (३ षटके) | धावा२ = [[मुरली विजय]] ८९ (५७) | बळी२ = [[शेन वॉटसन]] २/२२ (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] | toss = किंग्स XI पंजाब, गोलंदाजी | सामनावीर = [[शेन वॉटसन]], बंगलोर | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980977.html धावफलक] | निकाल = बंगळूर १ धावेने विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४०}} १० मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} (य) | धावसंख्या१ = १३७/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १३३/८ (२० षटके) | धावा१ = [[शिखर धवन]] ३३ (२७) | बळी१ = [[ॲडम झाम्पा]] ६/१९ (४ षटके) | धावा२ = [[जॉर्ज बेली]] ३४ (४०) | बळी२ = [[आशिष नेहरा]] ३/२९ (४ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, फलंदाजी | सामनावीर = [[ॲडम झाम्पा]], पुणे | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980979.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ४ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४१}} ११ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|mumb}} | धावसंख्या१ = १५१/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५३/४ (१८.४ षटके) | धावा१ = [[लोकेश राहुल]] ६८* (५३) | बळी१ = [[कृणाल पंड्या]] १/१५ (४ षटके) | धावा२ = [[अंबाती रायडू]] ४४ (४७) | बळी२ = [[वरूण अ‍ॅरन]] २/३७ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = मुंबई इंडियन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[कृणाल पंड्या]], मुंबई | पंच = [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) आणि [[अनिल दांडेकर]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980981.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ६ गडी व ८ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४२}} १२ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या१ = १४६/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५०/३ (१८.१ षटके) | धावा१ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ४६ (३०) | बळी१ = [[अमित मिश्रा]] २/१९ (३ षटके) | धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ४४ (३१) | बळी२ = [[मोझेस हेन्रीक्स]] २/१९ (३ षटके) | स्थळ = [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ख्रिस मॉरिस]], दिल्ली | पंच = [[क्रिष्णाम्माचारी भारतन]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980983.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली ७ गडी व ११ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४३}} १३ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या१ = १२४/९ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १२७/३ (१७ षटके) | धावा१ = [[किरॉन पोलार्ड]] २७ (२०) | बळी१ = [[मार्कस स्टोइनिस]] ४/१५ (४ षटके) | धावा२ = [[वृद्धिमान साहा]] ५६ (४०) | बळी२ = [[मिचेल मॅक्लेनाघन]] २/२४ (३ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = मुंबई इंडियन्स, फलंदाजी | सामनावीर = [[मार्कस स्टोइनिस]], पंजाब | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980985.html धावफलक] | निकाल = किंग्स XI पंजाब ७ गडी व १८ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४४}} १४ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} | धावसंख्या१ = २४८/३ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १०४ (१८.४ षटके) | धावा१ = [[ए.बी. डी व्हिलीयर्स]] १२९* (५२) | बळी१ = [[प्रवीण कुमार]] २/४५ (४ षटके) | धावा२ = [[अ‍ॅरन फिंच]] ३७ (३८) | बळी२ = [[ख्रिस जॉर्डन]] ४/११ (३ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलीयर्स]], बंगळूर | पंच = [[अनिल दांडेकर]] (भा) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980987.html धावफलक] | निकाल = बंगलोर १४४ धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४५}} १४ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|giant}}| संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} (य) | धावसंख्या१ = १०३/६ (१७.४ षटके) | धावसंख्या२ = ६६/२ (५ षटके) | धावा१ = [[जॉर्ज बेली]] ३३ (२७) | बळी१ = [[पियुष चावला]] २/२१ (४ षटके) | धावा२ = [[युसूफ पठाण]] ३७* (१८) | बळी२ = [[रविचंद्रन अश्विन]] २/३० (२ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, फलंदाजी | सामनावीर = [[युसूफ पठाण]], कोलकाता | पंच = [[नंद किशोर]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980989.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता ८ गडी व २४ चेंडू राखून विजयी ([[डकवर्थ लुईस पद्धत|ड/लु पद्धथ]]) | पाऊस = पुण्याच्या डावा दरम्यान आलेल्या पावसामुळे कोलकाता समोर विजयासाठी ९ षटकांत ६६ धावांचे लक्ष्य ठेवण्यात आले. | टीपा=<span style="color:red">या सामन्याच्या निकालामुळे रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स स्पर्धेतून बाद.<ref>[http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/content/story/1013857.html पुणे आयपीलमधून बाद (इंग्रजी मजकूर)]</ref> }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४७}} १५ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} | धावसंख्या१ = १७९/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८०/३ (१९.४ षटके) | धावा१ = [[हाशिम आमला]] ९६ (५६) | बळी१ = [[भुवनेश्वर कुमार]] २/३२ (४ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ५२ (४१) | बळी२ = [[अक्षर पटेल]] १/२६ (४ षटके) | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] | toss = किंग्स XI पंजाब, फलंदाजी | सामनावीर = [[हाशिम आमला]], पंजाब | पंच = [[के.एन. अनंतापद्मनाभन]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980993.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ७ गडी व २ चेंडू राखून विजयी | टीपा=<span style="color:red">या सामन्याच्या निकालामुळे किंग्स XI पंजाब स्पर्धेतून बाद.<ref>[http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/content/story/1014117.html सनरायझर्स प्लेऑफ फेरीत दाखल (इंग्रजी मजकूर)]</ref> }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४६}} १५ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} | धावसंख्या१ = २०६/४ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १२६ (१९.१ षटके) | धावा१ = [[कृणाल पंड्या]] ८६ (३७) | बळी१ = [[ख्रिस मॉरिस]] २/३४ (४ षटके) | धावा२ = [[क्विंटन डी कॉक]] ४० (२८) | बळी२ = [[जसप्रीत बुमराह]] ३/१३ (४ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[कृणाल पंड्या]], मुंबई | पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980991.html धावफलक] | निकाल = मुंबई ८० धावांनी विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४८}} १६ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या१ = १८३/५ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १८६/१ (१८.४ षटके) | धावा१ = [[गौतम गंभीर]] ५१ (३४) | बळी१ = [[श्रीनाथ अरविंद]] २/४१ (४ षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ७५* (५१) | बळी२ = [[सुनील नारायण]] १/३४ (४ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, गोलंदाजी | सामनावीर = [[विराट कोहली]], बंगळूर | पंच = [[ख्रिस गाफने]] (न्यू) आणि [[नंद किशोर]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980995.html धावफलक] | निकाल = बंगलोर ९ गडी व ८ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना४९}} १७ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|delhi}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} (य) | धावसंख्या१ = १२१/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = ७६/१ (११ षटके) | धावा१ = [[करूण नायर]] ४१ (४३) | बळी१ = [[अशोक दिंडा]] ३/२० (४ षटके) | धावा२ = [[अजिंक्य रहाणे]] ४२ (३६) | बळी२ = [[ख्रिस मॉरिस]] १/१२ (२ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = रायझिंग पुणे सुपरजायंट्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[अशोक दिंडा]], पुणे | पंच = [[नितीन मेनन]] (भा) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980997.html धावफलक] | निकाल = पुणे १९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु पद्धत]]) | पाऊस = पुण्याच्या डावादरम्यान ८.२ षटकांनंतर आलेल्या पावसामुळे सामना सुमारे ५५ मिनीटे थांबवला गेला, परंतू षटके कमी करण्यात आली नाहीत. *''पुण्याच्या डावादरम्यान ११व्या षटकांनंतर आलेल्या पावसामुळे पुढचा खेळ रद्द करण्यात आला आणि डकवर्थ-लुईस नियमानुसार पुण्यापुढे ११ षटकांत ५८ धावांचे नवे लक्ष्य होते. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५०}} १८ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|bang}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kings}} | धावसंख्या१ = २११/३ (१५ षटके) | धावसंख्या२ = १२०/९ (१४ षटके) | धावा१ = [[विराट कोहली]] ११३ (५०) | बळी१ = [[संदिप शर्मा]] १/२९ (३ षटके) | धावा२ = [[वृद्धिमान साहा]] २४ (१०) | बळी२ = [[युझवेंद्र चहल]] ४/२५ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = किंग्स XI पंजाब, गोलंदाजी | सामनावीर = [[विराट कोहली]], बंगळूर | पंच = [[के.एन. अनंतापद्मनाभन]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/980999.html धावफलक] | निकाल = बंगळूर ८२ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/ल पद्धत]]) | पाऊस= पावसामुळे सामना सुमारे २ तास उशीरा सुरू झाला आणि प्रत्येकी १५ षटकांचा खेळवण्यात आला. *''पंजाबच्या डावादरम्यान १४ व्या षटकांनंतर पुन्हा पाऊस आल्याने सामना तेथेच थांबवण्यात आला, त्यावेळी डकवर्थ-लुईस नियमानुसार पंजाबला १४ षटकांत २०३ धावा करणे गरजेचे होते. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५१}} १९ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} (य) | धावसंख्या१ = १२४/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १२५/४ (१३.३ षटके) | धावा१ = [[युसूफ पठाण]] ३६ (३६) | बळी१ = [[ड्वेन स्मिथ]] ४/८ (४ षटके) | धावा२ = [[सुरेश रैना]] ५३* (३६) | बळी२ = [[सुनील नारायण]] १/३० (४ षटके) | स्थळ = [[ग्रीन पार्क मैदान]], [[कानपूर]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ड्वेन स्मिथ]], गुजरात | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) व [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981001.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ६ गडी व ३९ चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५२}} २० मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|delhi}} (य) | धावसंख्या१ = १५८/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६१/४ (२० षटके) | धावा१ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ७३ (५६) | बळी१ = [[कार्लोस ब्रेथवेट]] २/२७ (४ षटके) | धावा२ = [[करूण नायर]] ८३* (५९) | बळी२ = [[बरिंदर स्रान]] २/३४ (४ षटके) | स्थळ = [[रायपूर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[रायपूर]] | toss = दिल्ली डेरडेव्हिल्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[करूण नायर]], दिल्ली | पंच = [[नंद किशोर]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981003.html धावफलक] | निकाल = दिल्ली ६ गडी आणि ० चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५३}} २१ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|kings}} | संघ२ = {{Cr-IPL|giant}} (य) | धावसंख्या१ = १७२/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७३/६ (२० षटके) | धावा१ = [[मुरली विजय]] ५९ (४१) | बळी१ = [[महेंद्रसिंग धोणी]] ६४* (३२) | धावा२ = [[रविचंद्रन अश्विन]] ४/३४ (४ षटके) | बळी२ = [[गुरकिरत सिंग]] २/१५ (२ षटके) | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम्]] | toss = किंग्स XI पंजाब, फलंदाजी | सामनावीर = [[महेंद्रसिंग धोणी]], पुणे | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[नितीन मेनन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981005.html धावफलक] | निकाल = पुणे ४ गडी आणि ० चेंडू राखून विजयी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५४}} २१ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|mumb}} | संघ२ = {{Cr-IPL|lions}} (य) | धावसंख्या१ = १७२/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १७३/४ (१७.५ षटके) | धावा१ = [[नितीश राणा]] ७० (३६) | बळी१ = [[ड्वेन ब्राव्हो]] २/२२ (४ षटके) | धावा२ = [[सुरेश रैना]] ५८ (३६) | बळी२ = [[विनय कुमार]] २/१७ (३ षटके) | स्थळ = [[ग्रीन पार्क मैदान]], [[कानपूर]] | toss = गुजरात लायन्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[सुरेश रैना]], गुजरात | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981007.html धावफलक] | निकाल = गुजरात ६ गडी १३ चेंडू राखून विजयी | टीपा = <span style="color:green"> या सामन्याच्या निकालामुळे गुजरात प्ले ऑफ फेरीसाठी पात्र.</span><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2016-play-off-qualification-how-others-can-be-in-play-offs/articleshow/52384230.cms | title=...तर मुंबई ‘प्ले ऑफ’ मध्ये | प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक=२२ मे २०१६ | access-date=2016-05-23 | archive-date=2016-05-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160525161838/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl-2016-play-off-qualification-how-others-can-be-in-play-offs/articleshow/52384230.cms | url-status=dead }}</ref> }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५५}} २२ मे | time = १६:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|kolk}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} | धावसंख्या१ = १७१/६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४९/८ (२० षटके) | धावा१ = [[युसूफ पठाण]] ५२* (३४) | बळी१ = [[दीपक हुडा]] २/१६ (२ षटके) | धावा२ = [[शिखर धवन]] ५१ (३०) | बळी२ = [[सुनील नारायण]] ३/२६ (४ षटके) | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[युसूफ पठाण]], कोलकाता | पंच = [[के.एन. अनंतापद्मनाभन]] (भा) आणि [[मराईस इरास्मुस]] (द) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981009.html धावफलक] | निकाल = कोलकाता २२ धावांनी विजयी | टीपा = या सामन्याच्या निकालामुळे <span style="color:green">कोलकाता आणि हैदराबाद प्ले ऑफ फेरीसाठी पात्र</span><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/articleshow/52391020.cms | title=कोलकाता प्लेऑफमध्ये | प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] | दिनांक=२३ मे २०१६ | access-date=2016-05-23 | archive-date=2016-05-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160525071554/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/IPL/articleshow/52391020.cms | url-status=dead }}</ref> आणि <span style="color:red">मुंबई स्पर्धेतून बाद</span>. }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५६}} २२ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = (य) {{Cr-IPL|delhi}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या१ = १३८/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १३९/४ (१८.१ षटके) | धावा१ = [[क्विंटन डी कॉक]] ६० (५२) | बळी१ = [[युझवेंद्र चहल]] ३/३२ (४ षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ५४* (४५) | बळी२ = [[कार्लोस ब्रेथवेट]] १/१८ (३.१ षटके) | स्थळ = [[रायपूर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[रायपूर]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, गोलंदाजी | सामनावीर = [[विराट कोहली]], बंगलोर | पंच = [[नंद किशोर]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981011.html धावफलक] | निकाल = बंगलोर ६ गडी व ११ चेंडू राखून विजयी | टीपा = या सामन्याच्या निकालामुळे <span style="color:green">बंगलोर प्ले ऑफ फेरीसाठी पात्र</span><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/content/story/1018223.html| title=कोहलीच्या अर्धशतकामुळे बंगलोर दुसर्‍या स्थानावर | प्रकाशक=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | दिनांक=२२ मे २०१६ | भाषा=इंग्लिश}}</ref> आणि <span style="color:red">दिल्ली स्पर्धेतून बाद</span>. }} == प्ले ऑफ सामने == === प्राथमिक सामने === ;पात्रता १ {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने| तारीख = {{anchor|सामना५७}} २४ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या१ = १५८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १५९/६ (१८.२ षटके) | धावा१ = [[ड्वेन स्मिथ]] ७३ (४१) | बळी१ = [[शेन वॉटसन]] ४/२९ (४ षटके) | धावा२ = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]] ७९* (४७) | बळी२ = [[धवल कुलकर्णी]] ४/१४ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर, गोलंदाजी | सामनावीर = [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]], बंगलोर | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981013.html धावफलक] | निकाल = बंगलोर ४ गडी व १० चेंडू राखून विजयी }} ---- ;बाद {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५८}} २५ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|kolk}} | धावसंख्या१ = १६२/८ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १४०/८ (२० षटके) | धावा१ = [[युवराजसिंग]] ४४ (३०) | बळी१ = [[कुलदीप यादव]] ३/३५ (४ षटके) | धावा२ = [[मनीष पांडे]] ३६ (२८) | बळी२ = [[भुवनेश्वर कुमार]] ३/१९ (४ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = कोलकाता नाईट रायडर्स, गोलंदाजी | सामनावीर = [[मॅट हेन्रीक्स]], हैदराबाद | पंच = [[मराईस इरास्मुस]] (द) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981015.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद २२ धावांनी विजयी }} ---- ;पात्रता २ {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना५९}} २७ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|lions}} | संघ२ = {{Cr-IPL|hyde}} | धावसंख्या१ = १६२/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = १६३/३ (१९.२ षटके) | धावा१ = [[ॲरन फिंच]] ५० (३२) | बळी१ = [[बेन कटिंग]] २/२० (३ षटके) | धावा२ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ९३* (५८) | बळी२ = [[शिविल कौशिक]] २/२२ (४ षटके) | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, गोलंदाजी | सामनावीर = [[डेव्हिड वॉर्नर]], हैदराबाद | पंच = [[मराईस इरास्मुस]] (द) आणि [[सी. के. नंदन]] (भा) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981017.html धावफलक] | निकाल = हैदराबाद ४ गडी व ४ चेंडू राखून विजयी }} ---- === अंतिम सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = {{anchor|सामना६०}} २९ मे | time = २०:०० | daynight = yes | संघ१ = {{Cr-IPL|hyde}} | संघ२ = {{Cr-IPL|bang}} | धावसंख्या१ = २०८/७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = २००/७ (२० षटके) | धावा१ = [[डेव्हिड वॉर्नर]] ६९ (३८) | बळी१ = [[ख्रिस जॉर्डन]] ३/४५ (४ षटके) | धावा२ = [[ख्रिस गेल]] ७६ (३८) | बळी२ = [[बेन कटिंग]] २/३५ (४ षटके) | स्थळ = [[एम चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | toss = सनरायझर्स हैदराबाद, फलंदाजी | सामनावीर = [[बेन कटिंग]], हैदराबाद | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/981019.html धावफलक] | निकाल = सनरायझर्स हैदराबाद ८ धावांनी विजयी | टिपा = सनरायझर्स हैदराबादचे पहिले आयपीएल विजेतेपद. }} == आकडेवारी == === सर्वाधिक धावा === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! class="unsortable" | फलंदाज !! संघ !! सामने !! डाव !! धावा !! सरासरी !! {{Tooltip | स्ट्रा रे | स्ट्राईक रेट}} !! सर्वोच्च !! १०० !! ५० !! चौकार !! षट्कार |- |- style="background: Orange;" | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|bang}} || १६|| १६ || '''९७३'''|| ८१.०८ || १५२.०३ || [[#सामना५०|११३]] || ४ || ७ || ८३ || ३८ |- | style="text-align:left" | {{flagicon|AUS}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|hyde}} || १७ || १७ || '''८४८''' || ६०.५७ || १५१.४२ || [[#सामना५९|९३*]] || ० || ९ || ८८ || ३१ |- | style="text-align:left" | {{flagicon|RSA}} [[ए.बी. डी व्हिलियर्स]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|bang}} || १६ || १६ || '''६८७'''|| ५२.८४ || १६८.७९ || [[#सामना४४|१२९*]] || १ || ६ || ५७ || ३७ |- | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|kolk}} || १५ || १५ || '''५०१''' || ३८.५३ || १२१.८९ || [[#सामना८|९०*]] || ० || ५ || ५४ || ६ |- | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[शिखर धवन]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|hyde}} || १७ || १७ || '''५०१''' || ३८.५३ || ११६.७८ || [[#सामना३७|८२*]] || ० || ४ || ५१ || ८ |} * {{colorbox|orange}} स्पर्धेमध्ये सर्वाधिक धावा करणाऱ्या फलंदाजाला '''ऑरेंज कॅप''' पुरस्कार. * '''संदर्भ:''' क्रिकइन्फो<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=11001;type=tournament|title=इंडियन प्रीमियर लीग, २०१६ / नोंदी / सर्वाधिक धावा |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०१६}}</ref> === सर्वाधिक बळी === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" ! class="unsortable" | गोलंदाज !! संघ !! सामने !! डाव !! बळी !! सरासरी !! इकॉनॉमी !! सर्वोत्कृष्ट !! {{Tooltip | स्ट्रारे | स्ट्राईक रेट}} !! {{Tooltip | ४ब | एका डावात ४ बळी }} !! {{Tooltip | ५ब | एका डावात ५ बळी }} |- style="background:#C082FF;" | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[भुवनेश्वर कुमार]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|hyde}} || १७ || १७ || '''२३''' || २१.३० || ७.४२ || {{ntsh|{{#expr:1+1/20}}}}[[#सामना१५|४/२९]] || १७.२० || १ || ० |- | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[युझवेंद्र चहल]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|bang}} || १३ || १३ || '''२१''' || १९.०९ || ८.१५ || {{ntsh|{{#expr:1+1/20}}}}[[#सामना५०|४/२५]] || १४.०० || १ || ० |- | style="text-align:left" | {{flagicon|AUS}} [[शेन वॉटसन]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|bang}} || १६ || १६ || '''२०''' || २४.२५ || ८.५८ || {{ntsh|{{#expr:1+1/20}}}}[[#सामना५७|४/२९]] || १६.९० || १ || ० |- | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[धवल कुलकर्णी]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|lions}} || १४ || १४ || '''१८''' || २०.२२ || ७.४२ || {{ntsh|{{#expr:1+1/20}}}}[[#सामना५७|४/१४]] || १६.३० || १ || ० |- | style="text-align:left" | {{flagicon|BAN}} [[मुस्तफिजूर रहमान]] | style="text-align:left" | {{Cr-IPL|hyde}} || १६ || १६ || '''१७''' || २४.७६ || ६.९० || {{ntsh|{{#expr:1+1/20}}}}[[#सामना३७|३/१६]] || २१.५० || ० || ० |- |} * {{colorbox|#C082FF}} स्पर्धेमध्ये सर्वाधिक गडी बाद करणाऱ्या गोलंदाजाला '''पर्पल कॅप''' पुरस्कार. * '''संदर्भ:''' क्रिकइनफो<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2016/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=11001;type=tournament| title=इंडियन प्रीमियर लीग, २०१६ / नोंदी / सर्वाधिक बळी |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०१६}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:भारतीय प्रीमियर लीग]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:२०१६ इंडियन प्रीमियर लीग]] 74t4h75e1nfnwe2a19aq4u6aiydbeol 0 188530 2711737 2344525 2026-09-23T22:00:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711737 wikitext text/x-wiki '''२०१६ रिपब्लिकन पक्ष प्राथमिक निवडणूक''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षांतर्गत]] निवडणूक होती. [[अमेरिकेची राज्ये|अमेरिकेतील ५० राज्ये]] व [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] मधील या निवडणूकांतून [[२०१६ अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष निवडणूक|२०१६ च्या राष्ट्राध्यक्षीय निवडणूकीतील]] रिपब्लिकन पक्षाचा उमेदवार ठरविण्यात आला. उद्योगपती [[डॉनल्ड ट्रंप]]ने प्राथमिक निवडणुकांमध्ये सपशेल विजय मिळवून पक्षाचे नामांकन पटकावले. जुलै २०१६ मध्ये झालेल्या [[२०१६ रिपब्लिकन पक्ष अधिवेशन]]ामध्ये ट्रंपच्या उमेदवारीवर अधिकृतपणे शिक्कामोर्तब केले गेले. २ फेब्रुवारी ते १४ जून, २०१६ दरम्यान होणाऱ्या या निवडणूकांमध्ये १७ प्रमुख उमेदवार होते. आयोवामध्ये पहिल्या निवडणूकीत मतदान सुरू होपर्यंत यातील १२ उमेदवार उरले. ५ मार्च रोजी ४ उमेदवार रिंगणात उरले होते. ४ मे रोजी ट्रम्पशिवाय उरलेल्या उमेदवारांनी माघार घेतल्यावर ट्रम्प रिपब्लिकन पक्षाचा उमेदवार होणार हे नक्की झाले. ==प्रमुख उमेदवार== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! colspan=3 | उमेदवारी ! class="unsortable" | सद्य हुद्दा ! data-sort-type="date" | प्रचार<br /><small>माघारीची तारीख</small> ! style="padding:10px;" | जिंकलेले<br/>प्रतिनिधी<ref name=greenpapers_convention>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.thegreenpapers.com/P16/R |title=Republican Convention |work=The Green Papers |first=Richard E. |last=Berg-Andersson |accessdate=July 6, 2016}}</ref><!-- THIS IS THE HARDCOUNT NOT THE SOFTCOUNT --> ! एकूण<br/>मते<ref name=greenpapers_convention /> <!-- TOTAL VOTES = 31,153,654 as of July 6 --> |- style="background:linen;" <!-- PLEDGED, HARDCOUNT DELEGATES ONLY --> ! style="background:linen;" scope="row" data-sort- value="Trump"| [[डॉनल्ड ट्रम्प]] | style="min-width:80px;" <!-- necessary for mobile view, otherwise jumbled --> | [[File:Donald Trump August 19, 2015 (cropped).jpg|80px]] | style="background:#283681;" | | '''[[द ट्रम्प ऑर्गनायझेशन]]चा''' चेरमन<br>(1971–''चालू'') | data-sort-value="0" <!--not withdrawn--> | <!-- DO NOT CHANGE TRUMP LOGO. This version consistent with campaign materials. -->[[File:Trump Transparent.svg|150px]]<br>'''उमेदवारी निश्चित:<br> मे 26, 2016'''<br><ref name=ap-1237 /><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.foxnews.com/politics/2016/05/26/trump-reaches-delegate-number-to-clinch-gop-nomination.html |title=Trump reaches delegate number to clinch GOP nomination |work=[[Fox News]] |date=May 26, 2016 |access-date=June 12, 2016 |archive-date=2016-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160610234925/http://www.foxnews.com/politics/2016/05/26/trump-reaches-delegate-number-to-clinch-gop-nomination.html |url-status=dead}}</ref> | data-sort-value="1,441" | '''1,441'''<br/><small>({{percentage|1441|2472|1}})</small> <!-- HARD COUNT ONLY --> | data-sort-value="14,009,098" | '''14,009,098''' <br/><small>(44.96%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Cruz" | [[टेड क्रुझ]] |[[File:Ted Cruz, official portrait, 113th Congress (cropped 2).jpg|80px]] | style="background:#DAA520;" | |'''[[अमेरिकेची सेनेट|सेनेटर]] - [[टेक्सास]]'''<br>(2013–''चालू'') | data-sort-value="05-03-2016" | <!-- DO NOT CHANGE CRUZ CAMPAIGN LOGO. Official Cruz logo with teardrop flag is non-free-use. This text only version is free use. -->[[File:Cruz 2k16 text.png|120px]]<br><small>'''माघार: May 3'''</small> | data-sort-value="551" | 551 <br/><small>({{percentage|551|2472|1}})</small> <!-- HARD COUNT ONLY --> | data-sort-value="7,810,477" | 7,810,477 <br/><small>(25.07%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Rubio" | [[मार्को रुबियो]] | [[File:Marco Rubio, Official Portrait, 112th Congress.jpg|80px]] | style="background:#C60E3B;" | |'''[[अमेरिकेची सेनेट|सेनेटर]] - [[फ्लोरिडा]]'''<br>(2011–''चालू'') | data-sort-value="03-15-2016" | [[File:Marcorubio.svg|120px]]<br><small>'''माघार: March 15'''</small><br/><small>(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=King|first1=Ledyard|title=Sen. Marco Rubio now all in for Donald Trump|दुवा=http://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2016/05/27/sen-marco-rubio-now-all-donald-trump/85047676/|website=USA Today|date=May 27, 2016}}</ref></small> | data-sort-value="173" | 173<br/><small>({{percentage|173|2472|1}})</small> <!-- HARD COUNT ONLY --> | data-sort-value="3,513,879" | 3,513,879 <br/><small>(11.28%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Kasich" | [[जॉन केसिच]] | [[File:Governor John Kasich.jpg|80px]] | style="background:#29AB87;" | |'''[[ओहायो]]चा ६९वा राज्यपाल'''<br>(2011–''चालू'') | data-sort-value="05-04-2016" | [[File:Kasich 2016.png|90px]]<br><small>'''माघार: May 4'''</small> | data-sort-value="161" | 161 <br/><small>({{percentage|161|2472|1}})</small> <!-- HARD COUNT ONLY --> | data-sort-value="4,287,325" | 4,287,325 <br/><small>(13.76%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Carson" | [[बेन कार्सन]] | [[File:Ben Carson by Gage Skidmore 6.jpg|80px]] | style="background:#9cf;"| |'''बाल-[[स्नायुशल्यचिकित्सा]] विभागाचा प्रमुख<br />जॉन्स हॉप्किन्स हॉस्पिटल'''<br>(1984–2013) | data-sort-value="03-04-2016" | [[File:Carson for President 2016.png|120px]]<br><small>'''माघार: March 4<!--माघार March 4 NOT MARCH 2-->'''<br/>{{nowrap|(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author= |दुवा=http://www.cnn.com/2016/03/11/politics/ben-carson-endorses-donald-trump/ |title=Ben Carson endorses Donald Trump - CNNPolitics.com |website=Cnn.com |date=2016-03-11 |accessdate=2016-06-25}}</ref>}}</small> | data-sort-value="9" | 9<br/><small>({{percentage|9|2472|1}})</small> <!-- HARD COUNT ONLY --> | data-sort-value="857,023" | 857,023 <br/><small>(2.75%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Bush" | [[जेब बुश]] | [[File:Jeb Bush - Jan 2016 town hall meeting Ankeny Iowa.tiff|80px]] | style="background:#939;"| | '''[[फ्लोरिडा]]चा ४३वा राज्यपाल'''<br>(1999&ndash;2007) | data-sort-value="02-20-2016" | [[File:Jeb!.svg|60px]]<br><small>'''{{nobr|माघार: February 20}}'''<br/>(endorsed Ted Cruz)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Levin |first=Michael |दुवा=http://www.politico.com/story/2016/03/jeb-bush-endorses-ted-cruz-221140 |title=Jeb Bush endorses Ted Cruz |website=Politico.com |date= |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="4" | 4 <br/><small>({{percentage|4|2472|1}})</small> | data-sort-value="286,634 " | 286,634 <br/><small>(0.92%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Paul" | [[रँड पॉल]] | [[File:Rand Paul, official portrait, 112th Congress alternate (cropped).jpg|80px]] | style="background:#759600;" | |'''सेनेटर - [[केंटकी]]'''<br>(2011&ndash;''चालू'') | data-sort-value="02-03-2016" | [[File:Rand Paul Presidential Campaign logo.svg|90px]]<br><small>'''माघार: February 3'''</small><br/><small>(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last1=Boyle|first1=Matthew|title=Rand Paul Supports Trump as Nominee: ‘I Stand by That Pledge’|दुवा=http://www.breitbart.com/2016-presidential-race/2016/05/17/exclusive-rand-paul-supports-donald-trump-nominee-stand-pledge/|website=Breitbart|date=May 17, 2016}}</ref></small> | data-sort-value="1" | 1 | data-sort-value="66,790" | 66,790 <br/><small>(0.21%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Huckabee" | [[माइक हकाबी]] | [[File:Mike Huckabee by Gage Skidmore 6.jpg|80px]] | style="background:#ff7f2a;" | | '''[[आर्कान्सा]]चा ४४वा राज्यपाल'''<br>(1996&ndash;2007) | data-sort-value="02-01-2016" | [[File:Huckabee Plain.png|120px]]<br><small>([[Mike Huckabee presidential campaign, 2016|Campaign]] • [[Political positions of Mike Huckabee|Positions]])</small><br><small>'''माघार: February 1''' <br/>(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|last=Kopan |first=Tal |दुवा=http://www.cnn.com/2016/05/04/politics/mike-huckabee-endorses-donald-trump/ |title=Mike Huckabee endorses Donald Trump - CNNPolitics.com |website=Cnn.com |date=2016-05-04 |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="1" | 1 | data-sort-value="51,441" | 51,441 <br/><small>(0.17%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Fiorina" | [[कार्ली फियोरिना]] | [[File:Carly Fiorina NFRW 2015 lighting corrected.jpg|80px]] | style="background:#630;"| | '''[[हेव्लेट-पॅकार्ड]]ची CEO'''<br>(1999&ndash;2005) | data-sort-value="02-10-2016" | [[File:Carly 2016.svg|120px]]<br /><small>'''माघार: February 10'''<br/>(endorsed Ted Cruz)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://abcnews.go.com/Politics/carly-fiorina-endorses-ted-cruz/story?id=37518489 |title=Carly Fiorina Endorses Ted Cruz - ABC News |website=Abcnews.go.com |date=2016-03-09 |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="1" | 1 | data-sort-value="40,578" | 40,578 <br/><small>(0.13%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Christie" | [[ख्रिस ख्रिस्टी]] | [[File:Chris Christie April 2015 (cropped).jpg|80px]] | | '''[[न्यू जर्सी]]चा ५५वा राज्यपाल'''<br>(2010&ndash;''चालू'') | data-sort-value="02-10-2016" | [[File:Christie 2k16.png|120px]]<br><small>'''माघार: February 10'''<br/>(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{स्रोत बातमी|last=Rafferty |first=Andrew |दुवा=http://www.nbcnews.com/politics/2016-election/chris-christie-endorses-donald-trump-president-n526716 |title=Chris Christie Endorses Donald Trump for President |publisher=[[NBC News]] |date= |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="0" | — | data-sort-value="57,636" | 57,636 <br/><small>(0.18%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Santorum" |[[रिक सँटोरम]] | [[File:Rick Santorum by Gage Skidmore 11.jpg|80px]] | | '''सेनेटर - [[पेनसिल्व्हेनिया]]'''<br>(1995&ndash;2007) | data-sort-value="02-03-2016" | [[File:Santorum 2k16 text.png|120px]]<br><small>'''माघार: February 3'''<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.washingtontimes.com/news/2016/feb/3/rick-santorum-endorses-marco-rubio/ |title=Rick Santorum endorses Marco Rubio |newspaper=[[The Washington Times]] |date= |accessdate=2016-06-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Alex Swoyer |दुवा=http://www.breitbart.com/2016-presidential-race/2016/05/25/rick-santorum-endorses-donald-trump-long-heart-heart/ |title=Rick Santorum Endorses Donald Trump after 'Long Heart-to-Heart' |website=Breitbart.com |date=2016-05-25 |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="0" | — | data-sort-value="16,625" | 16,625 <br/><small>(0.05%)</small> |- ! scope="row" data-sort-value="Gilmore" | [[जिम गिल्मोर]] | [[File:Jim Gilmore 2015.jpg|80px]]|| || '''[[व्हर्जिनिया]]चा ६८वा राज्यपाल'''<br>(1998&ndash;2002) | data-sort-value="02-12-2016" | [[File:Gilmore 2016.png|120px]]<br><small>'''माघार: February 12'''<br/>(डॉनल्ड ट्रम्पला पाठिंबा जाहीर)<ref>{{स्रोत बातमी|last=Drucker |first=David M. |दुवा=http://www.washingtonexaminer.com/jim-gilmore-will-vote-for-trump/article/2590527 |title=Jim Gilmore will vote for Trump |newspaper=[[Washington Examiner]] |date= |accessdate=2016-06-25}}</ref></small> | data-sort-value="0" | — | data-sort-value="18,364" | 18,364 <br/><small>(0.06%)</small> |} == कालौघ == {| class="wikitable" style="float:right; margin:10px" |- | style="background:#f00;"| | प्रचार चालू असलेले उमेदवार |- | style="background:#b24c4c;"| | माघार घेलतेले उमेदवार |- | style="background:yellow"| | [[२०१६ आयोवा कॉकस|आयोवा कॉकस]] |- | style="background:orange"| | [[२०१६ न्यू हॅम्पशायर रिपब्लिकन प्राथमिक निवडणूक|न्यू हॅम्पशायर प्राथमिक निवडणूक]] |- | style="background:green"| | [[२०१६ दक्षिण कॅरोलिना रिपब्लिकन प्राथमिक निवडणूक|दक्षिण कॅरोलिना प्राथमिक निवडणूक]] |- | style="background:blue"| | [[२०१६ नेव्हाडा कॉकस|नेव्हाडा कॉकस]] |- | style="background:red"| | [[सुपर ट्यूसडे]] |- | style="background:#FF00FF"| | [[२०१६ रिपब्लिकन पक्ष अधिवेशन|अधिवेशन]] |- | style="background:#707;"| | राष्ट्रीय मतदान |- | style="background:black"| | राष्ट्राध्यक्ष पदग्रहण |} <timeline> ImageSize = width:875 height:auto barincrement:22 PlotArea = top:20 bottom:20 right:20 left:20 AlignBars = early Colors = id:canvas value:gray(0.92) id:lightline value:gray(0.8) id:darkline value:gray(0.3) id:JB value:claret #जेब बुश id:BC value:claret #बेन कार्सन id:CC value:claret #क्रिस क्रिस्टी id:TC value:claret #टेड क्रुझ id:CF value:claret #कार्ली फियोरिना id:JG value:claret #जिम गिलमोर id:LG value:claret #लिंडसे ग्रॅहाम id:MH value:claret #माइक हकाबी id:BJ value:claret #बॉबी जिंदल id:JK value:claret #जॉन केसिक id:GP value:claret #जॉर्ज पटाकी id:RP value:claret #रँड पॉल id:RiP value:claret #रिक पेरी id:MR value:claret #मार्को रुबियो id:RS value:claret #रिक सँटोरम id:DT value:red #डोनाल्ड ट्रम्प id:SW value:claret #स्कॉट वॉकर # Link to more colors: http://ploticus.sourceforge.net/doc/color.html DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2015 till:01/31/2017 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMinor = gridcolor:lightline unit:month increment:1 start:01/01/2015 ScaleMajor = gridcolor:darkline unit:year increment:1 start:01/01/2015 Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Candidates PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black anchor:till shift:(10,-4) barset:Candidates from:06/16/2015 till:07/11/2016 color:DT text:"[[Donald Trump presidential campaign, 2016|ट्रम्प]]" from:07/21/2015 till:05/04/2016 color:JK text:"[[John Kasich presidential campaign, 2016|केसिक]]" from:03/23/2015 till:05/03/2016 color:TC text:"[[Ted Cruz presidential campaign, 2016|क्रुझ]]" from:04/13/2015 till:03/15/2016 color:MR text:"[[Marco Rubio presidential campaign, 2016|रुबियो]]" from:05/04/2015 till:03/05/2016 color:BC text:"[[Ben Carson presidential campaign, 2016|कार्सन]]" from:06/15/2015 till:02/20/2016 color:JB text:"[[Jeb Bush presidential campaign, 2016|बुश]]" from:07/30/2015 till:02/12/2016 color:JG text:"[[Jim Gilmore presidential campaign, 2016|गिलमोर]]" from:06/30/2015 till:02/10/2016 color:CC text:"[[Chris Christie presidential campaign, 2016|क्रिस्टी]]" from:05/04/2015 till:02/10/2016 color:CF text:"[[Carly Fiorina presidential campaign, 2016|फियोरिना]]" from:04/07/2015 till:02/03/2016 color:RP text:"[[Rand Paul presidential campaign, 2016|पॉल]]" from:05/27/2015 till:02/03/2016 color:RS text:"[[Rick Santorum presidential campaign, 2016|सँटोरम]]" from:05/05/2015 till:02/01/2016 color:MH text:"[[Mike Huckabee presidential campaign, 2016|हकाबी]]" from:05/28/2015 till:12/29/2015 color:GP text:"[[George Pataki presidential campaign, 2016|पटाकी]]" from:06/01/2015 till:12/21/2015 color:LG text:"[[Lindsey Graham presidential campaign, 2016|ग्रॅहाम]]" from:06/24/2015 till:11/17/2015 color:BJ text:"[[Bobby Jindal presidential campaign, 2016|जिंदल]]" from:07/13/2015 till:09/21/2015 color:SW text:"[[Scott Walker presidential campaign, 2016|वॉकर]]" from:06/04/2015 till:09/11/2015 color:RiP text:"[[Rick Perry presidential campaign, 2016|पेरी]]" LineData= layer:front at:02/01/2016 color:yellow width:1 layer:front at:02/09/2016 color:orange width:1 layer:front at:02/20/2016 color:green width:1 layer:front at:02/23/2016 color:blue width:1 layer:front at:03/01/2016 color:red width:1 layer:front at:07/18/2016 color:magenta width:1 layer:front at:11/08/2016 color:purple width:1 layer:front at:01/20/2017 color:black width:1 </timeline> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == हे सुद्धा पहा == * [[२०१६ डेमॉक्रॅटिक पक्ष प्राथमिक निवडणूक]] [[वर्ग:२०१६ अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष निवडणूक]] [[वर्ग:अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष प्राथमिक निवडणूक]] [[वर्ग:रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)]] qdhf6m5zdr79goy73wxhdh681tkpmns 0 189987 2711734 2623149 2026-09-23T21:55:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711734 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०१५-१७ आयसीसी आंतरखंडीय चषक | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = बदलते (देशातील आणि देशाबाहेरील) | champions = | count = | participants = ८ | matches = २९ | attendance = | player of the series = | most runs = | most wickets = }} '''२०१५-१७ सालांतली आयसीसी आंतरखंडीय चषक''' स्पर्धा ही [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]ने (आयसीसीने) संस्थेच्या प्रमुख सहभागी सदस्य देशांदरम्यान भरवलेल्या आंतरराष्ट्रीय [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट]] स्पर्धेची सातवी फेरी आहे. ही फेरी २०१७सालापर्यंत चालणार आहे. या २०१५-१७ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग स्पर्धेत नेहमीपेक्षा जरा वेगळे संघ आहेत. आयर्लंडचा आणि अफगाणिस्तानचा संघ हे एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेसाठी घेतलेल्या पात्रता प्रक्रिया रँकिंगमध्ये पात्र ठरले आहेत. मात्र देशांची संख्या मर्यादित ठेवण्यासाठी केन्या आणि नेपाळ हे देश वगळले आहेत. मात्र ते चार-दिवसीय सामन्यांत खेळू शकतील. जानेवारी २०१४ मध्ये आयसीसीने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संरचनेत केलेल्या बदलाचा एक परिणाम म्हणून, २०१५-१७ आंतरखंडीय चषक (आणि स्पर्धेच्या पुढील आवृत्त्यांचा) विजेता संघ कसोटी क्रमवारीमधील तळाच्या संघांशी चार पाच-दिवसीय सामने खेळेल (दोन मायदेशी आणि दोन परदेशी), जी स्पर्धा [[२०१८ आयसीसी कसोटी चॅलेंज]] म्हणून ओळखली जाईल.<ref name="Is the ICC Test Challenge really the Holy Grail?">{{स्रोत बातमी|title=इज द आयसीसी टेस्ट चॅलेंज रियली द होली ग्रेल?|दुवा=http://www.alloutcricket.com/cricket/blogs/is-the-icc-test-challenge-really-the-holy-grail|कृती=ऑल आऊट क्रिकेट|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१४ एप्रिल २०१४|स्थान=|पहिलेनाव=टिम|आडनाव=ब्रुक्स|दिनांक=१४ एप्रिल २०१४|archive-date=2014-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140419112504/http://www.alloutcricket.com/cricket/blogs/is-the-icc-test-challenge-really-the-holy-grail|url-status=dead}}</ref><ref name="Associates to get a shot at Test cricket">{{स्रोत बातमी|title=असोसिएट्स टू गेट अ शॉट ॲट टेस्ट क्रिकेट|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/736467.htm|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०१४|स्थान=|पहिलेनाव=|आडनाव=|दिनांक=१० एप्रिल २०१४}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="What do the ICC proposals mean for the Associates?">{{स्रोत बातमी|title=आयसीसीच्या प्रस्तावामध्ये असोसिएट्ससाठी काय?|दुवा=http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/727223.html|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१५ मार्च २०१४|स्थान=|पहिलेनाव=टिम|आडनाव=विग्मोर|दिनांक=१४ मार्च २०१४}}</ref><ref name="An 11th Test country?">{{स्रोत बातमी|title=११वा कसोटी देश?|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/714155.html|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=३१ जानेवारी २०१४|स्थान=|पहिलेनाव=नागराज|आडनाव=गोल्लापुडी|दिनांक=३० जानेवारी २०१४}}</ref> आंतरखंडीय चषक विजेते राष्ट्र जर आयसीसी कसोटी चॅलेंज स्पर्धासुद्धा जिंकले तर ते राष्ट्र ११वे कसोटी राष्ट्र होईल.<ref name="11thTestNation">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.icc-cricket.com/news/2015/media-releases/88063/contenders-ready-to-kick-start-intercontinental-cup-2015-17|title=इंटरकॉन्टिनेन्टल कप २०१५–१७ साठी स्पर्धक सज्ज|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=३१ मे २०१५|कृती=आयसीसी|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044054/http://www.icc-cricket.com/news/2015/media-releases/88063/contenders-ready-to-kick-start-intercontinental-cup-2015-17|url-status=dead}}</ref> ==संघ== [[२०११-१३ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग]] स्पर्धेत, [[२०१४ विश्वचषक क्रिकेट पात्रता]] स्पर्धेत आणि [[२०१५ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] निकालाधारित स्पर्धेत खालील ८ संघ सहभागी आहेत. * {{cr|IRE}} (१:-२०११-१३ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग) * {{cr|AFG}} (२:-२०११-१३ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग) * {{cr|SCO}} (१:-२०१४ विश्वचषक क्रिकेट पात्रता) * {{cr|UAE}} (२:-२०१४ विश्वचषक क्रिकेट पात्रता) * {{cr|Hong Kong}} (३:-२०१४ विश्वचषक क्रिकेट पात्रता) * {{cr|PNG}} (४:-२०१४ विश्वचषक क्रिकेट पात्रता) * {{cr| The Netherlands}} (१:-२०१५ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन) * {{cr|Namibia }} (२:-२०१५ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन) ==तयारी== २०१५-१७ आयसीसी आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या आठ संघांपैकी केवळ पापुआ न्यू गिनीचा संघ याआधी प्रथम-श्रेणी सामना खेळलेला नाही.<ref name="Tim Wigmore profiles rise of PNG">[http://www.espncricinfo.com/magazine/content/story/812971.html मीट हनुबाडाज लेटेस्ट फ्लॅगबीअरर - द राईज ऑफ पीएनजीज लेगा सिआका बाय टिम विगमोर]</ref> अफगाणिस्तान, आयर्लंड, नामिबिया, स्कॉटलंड, नेदरलँड्स आणि युएई हे सर्व संघ याआधी २०११-२०१३ आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत सहभागी झाले होते आणि हाँगकाँग याआधी २००५ आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत आणि २००६ च्या शेवटी २००६/०७ एसीसी फास्ट ट्रॅक कंट्रीज टुर्नामेंटमध्ये सहभागी झाला होता. एकही प्रथम श्रेणी सामना न खेळलेला पापुआ न्यू गिनी (पीएनजी) संघ हा २०१३ आणि २०१४ मध्ये दक्षिण ऑस्ट्रेलियन प्रीमियर लीगमध्ये दोन दिवसांचे क्रिकेट खेळला आहे. दोन्ही हंगामात हा संघ अगदी तळाशी होता तरी त्या अनुभवाच्या जोरावर त्यांनी ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळल्या तीन-दिवसीय सामन्यात हाँगकाँग संघाचा धुव्वा उडवला. ह्या सामन्यांमुळे बहु-दिवसीय सामन्यांत आपल्या खेळाडूंना अनुभव मिळाल्याचे पीएनजीच्या सलामीवीरांपैकी एकाने कबूल केले.<ref name="Tim Wigmore profiles rise of PNG"/> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ११–१३ नोव्हेंबर २०१४ | संघ१ = {{cr-rt|PNG|name=Papua New Guinea}} | संघ२ = {{cr|हाँग काँग}} | धावसंख्या१ = ४६९/७घो (१०४ षटके) | धावा१ = [[असद वाला]] ९८ (११७) | बळी१ = [[नदीम अहमद]] ४/११४ (२८ षटके) | धावसंख्या२ = २०५ (६७.५ षटके) | धावा२ = [[अंशुमन राठ]] ७२ (११२) | बळी२ = [[चार्ल्स अमिनी]] ३/३४ (१४ षटके) | धावसंख्या३= ११४/८घो (२३ षटके) | धावा३ = [[असद वाला]] ४०[[नाबाद|*]] (१३) | बळी३ = [[हसीब अमजद]] ३/३५ (१० षटके) | धावसंख्या४ = २४५ (७१.५ षटके) | धावा४ = [[जेमी अटकांसोन]] ६३ (८७) | बळी४ = [[नॉर्मन वेण्या]] ५/३६ (१५.५ षटके) | निकाल = पापुआ न्यू गिनी १३३ धावांनी विजयी | स्थळ = [[टोनी आयर्लंड मैदान]], [[टाऊन्सविले]] | पंच = [[आलु कपा]] (पान्युगि) आणि [[निगेल मॉरिसन]] (व्हानुआतू) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/791637.html धावफलक] | toss = पापुआ न्यू गिनी नाणेफेक जिंकून प्रथम फलंदाजीचा निर्णय घेतला | टिपा = }} ==वेळापत्रक== सामने खालील वेळापत्रकानुसार होतील:<ref name=" ICC World Cricket League and Intercontinental Cup Fixtures announced">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.icc-cricket.com/news/2015/media-releases/85592/icc-world-cricket-league-and-intercontinental-cup-fixtures-announced|title=आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग आणि इंटरकॉन्टिनेन्टल चषक स्पर्धेचे वेळापत्रक जाहीर|आडनाव=|दिनांक=१४ फेब्रुवारी २०१५|कृती=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१४ फेब्रुवारी २०१५|archive-date=2015-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215053233/http://www.icc-cricket.com/news/2015/media-releases/85592/icc-world-cricket-league-and-intercontinental-cup-fixtures-announced|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !फेरी !style="width:70px"|महिना !यजमान संघ !पाहुणा संघ !निकाल |-style="background:#ddeeff" |rowspan=4|[[#फेरी १|१]] |rowspan=4|मे – जून २०१५ |{{cr|NAM}} |{{cr|HKG}} |{{cr|NAM}} ११४ धावांनी विजय |-style="background:#ddeeff" |{{cr|IRE}} |{{cr|UAE}} |{{cr|IRE}} एक डाव आणि २६ धावांनी विजयी |-style="background:#ddeeff" |{{cr|SCO}} |{{cr|AFG}} |सामना अनिर्णित |-style="background:#ddeeff" |{{cr|NED}} |{{cr|PNG}} |{{cr|PNG}} ५ गडी राखून विजय |- |rowspan=4|[[#फेरी २|२]] |rowspan=4|ऑगस्ट – नोव्हेंबर २०१५ |{{cr|NED}} |{{cr|SCO}} |{{cr|NED}} ४४ धावांनी विजयी |- |{{cr|NAM}} |{{cr|IRE}} |{{cr|IRE}} एक डाव आणि १०७ धावांनी विजयी |- |{{cr|UAE}} |{{cr|HKG}} |{{cr|HKG}} २७६ धावांनी विजयी |- |{{cr|AFG}} |{{cr|PNG}} |{{cr|AFG}} २०१ धावांनी विजयी |-style="background:#ddeeff" |rowspan=4|[[#फेरी ३|३]] |rowspan=4|जानेवारी – जून २०१६ |{{cr|HKG}} |{{cr|SCO}} |निकाल नाही |-style="background:#ddeeff" |{{cr|UAE}} |{{cr|NED}} |{{cr|NED}} ४ गडी राखून विजयी |-style="background:#ddeeff" |{{cr|PNG}} |{{cr|IRE}} |{{cr|IRE}} १४५ धावांनी विजयी |-style="background:#ddeeff" |{{cr|AFG}} |{{cr|NAM}} |{{cr|AFG}} एक डाव आणि ३६ धावांनी विजयी |- |rowspan=4|[[#फेरी ४|४]] |rowspan=4|ऑगस्ट – नोव्हेंबर २०१६ |{{cr|NED}} |{{cr|AFG}} |{{cr|AFG}} एक डाव आणि ३६ धावांनी विजयी |- |{{cr|SCO}} |{{cr|UAE}} | सामना अनिर्णित |- |{{cr|IRE}} |{{cr|HKG}} |{{cr|IRE}} ७० धावांनी विजयी |- |{{cr|PNG}} |{{cr|NAM}} |{{cr|PNG}} १९९ धावांनी विजयी |-style="background:#ddeeff" |rowspan=4|[[#फेरी ५|५]] |rowspan=4|फेब्रुवारी – जून २०१७ |{{cr|HKG}} |{{cr|NED}} |सामना अनिर्णित |-style="background:#ddeeff" |{{cr|AFG}} |{{cr|IRE}} |{{cr|AFG}} १ डाव आणि १७२ धावांनी विजयी |-style="background:#ddeeff" |{{cr|UAE}} |{{cr|PNG}} |{{cr|UAE}} ९ गडी राखून विजयी |-style="background:#ddeeff" |{{cr|SCO}} |{{cr|NAM}} | |- |rowspan=4|[[#फेरी ६|६]] |rowspan=4|जुलै – नोव्हेंबर २०१७ |{{cr|HKG}} |{{cr|AFG}} | |- |{{cr|PNG}} |{{cr|SCO}} | |- |{{cr|IRE}} |{{cr|NED}} | |- |{{cr|NAM}} |{{cr|UAE}} | |-style="background:#ddeeff" |rowspan=4|[[#फेरी ७|७]]<br />एकाचवेळी फेरी |rowspan=4|नोव्हेंबर – डिसेंबर २०१७ |{{cr|AFG}} |{{cr|UAE}} | |-style="background:#ddeeff" |{{cr|IRE}} |{{cr|SCO}} | |-style="background:#ddeeff" |{{cr|HKG}} |{{cr|PNG}} | |-style="background:#ddeeff" |{{cr|NAM}} |{{cr|NED}} | |} ==गुण तालिका== {| class="wikitable" style="text-align:center;" !width=175| संघ !width=20| {{Tooltip|सामने|सामने}} !width=20| {{Tooltip|विजय|विजय – १४ गुण}} !width=20| {{Tooltip|पराभव|पराभव}} !width=20| {{Tooltip|बरोबरी|बरोबरी – ७ गुण}} !width=20| {{Tooltip|अनिर्णित|अनिर्णित - ३ गुण; १० पेक्षा जास्त तासांचा खेळ वाया गेल्यास १० गुण}} !width=20| {{Tooltip|रद्द|एकही चेंडू न खेळवता सामना रद्द - १० गुण}} !width=30| {{Tooltip|गुण|गुण}} !width=50| {{Tooltip|भाग|भागाकार}} |- style="background-color:#cfc" |align="left"|{{cr|AFG}}|| ५ || ४ || ० || ० || १ || ० || '''८१''' || १.८७७ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|IRE}} || ५ || ४ || १ || ० || ० || ० || '''८०''' || १.३३३ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|NED}} || ५ || २ || २ || ० || १ || ० || '''४९''' || ०.८४८ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|PNG}} || ५ || २ || ३ || ० || ० || ० || '''४०''' || ०.८३० |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|HKG}} || ५ || १ || २ || ० || ० || १ || '''३९''' || १.०१४ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|SCO}} || ४ || ० || १ || ० || २ || १ || '''३०''' || ०.८९६ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|UAE}} || ५ || १ || ३ || ० || १ || ० || '''२७''' || ०.८५१ |- style="background-color:#fcc" |align="left"|{{cr|NAM}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || ० || '''२०''' || ०.६५२ |} *'''विजय''' – '''१४''' गुण *'''बरोबरी''' – '''७''' गुण *'''अनिर्णित''' (जास्त १० तास गमावले तर) – '''७''' गुण (अन्यथा ३ गुण) *'''गोलंदाजी''' एकही चेंडू न खेळवता – '''१०''' गुण *पहिल्या '''डावात''' आघाडी (अंतिम परिणाम स्वतंत्र) – '''६''' गुण ('''३''' गुण पहिल्या डावात बरोबरी झाल्यास) [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/870857.html?view=pointstable गुणतालिका स्रोत] ==सामने== ===फेरी १=== पहिल्या फेरीचे सामने ५ मे २०१५ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref name="Round1Fixtures">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/871321.html |title=इंटरकॉन्टिनेन्टल चषकाची सुरवात नामिबीया-हाँगकाँग सामन्याने|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=६ मे २०१५|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १०-१३ मे २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|NAM}} | संघ२ = {{cr|HKG}} | धावसंख्या१ = २७२ (१०२.३ षटके) | धावा१ = [[निकोलास शोल्ट्झ]] ८५ (१८०) | बळी१ = [[हसीब अमजद]] ५/४९ (२३ षटके) | धावसंख्या२ = २०३ (८२.३ षटके) | धावा२ = [[निझाकात खान]] ५८ (१५८) | बळी२ = [[जेजे स्मित]] ४/५७ (१५ षटके) | धावसंख्या३ = २३४/५घो (८९ षटके) | धावा३ = [[एक्सान्डर पिचर्स]] १०७[[नाबाद|*]] (२६९) | बळी३ = [[इरफान अहमद]] २/२९ (८ षटके) | धावसंख्या४ = १८७ (७५.२ षटके) | धावा४ = [[सखावत अली]] ४३ (७५) | बळी४ =[[बेर्नार्ड सचॉट्झ]] ३/५३ (२४ षटके) | निकाल = नामिबिया ११४ धावांनी विजयी | स्थळ = [[वाँडरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विनढोक]] | पंच = [[एड्रियन होल्डस्टोक]] (दक्षिण अफ्रिका) आणि [[वयनंद लौव]] (नामिबिया) | सामनावीर = [[एक्सान्डर पिचर्स]] (नामिबिया) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870873.html धावफलक] | toss = नामिबिया, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[बाबर हयात]], [[इहसन नवाझ]], [[हसीब अमजद]], [[रॉय लम्सम]], [[निझाकात खान]], [[सखावत अली]], [[तनवीर अफझल]] आणि [[वकास बरकत]] (सर्व हाँग काँग). }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २-५ जून २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|IRE}} | संघ२ = {{cr|UAE}} | धावसंख्या१ = ४९२ (११८.३ षटके) | धावा१ = [[एड जॉईस]] २३१ (२३२) | बळी१ = [[अमजद जावेद]] ४/११७ (२४.३ षटके) | धावसंख्या२ = २१३ (७१.३ षटके) | धावा२ = [[शाईमन अन्वर]] ५७ (९०) | बळी२ = [[जॉन मूनी]] ३/३६ (१२ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = २५३ (१००.४ षटके) (फॉलो ऑन) | धावा४ = [[स्वप्नील पाटील]] ६३ (११०) | बळी४ = [[जॉर्ज डॉकरेल]] ४/९३ (३४ षटके) | निकाल = आयर्लंड एक डाव आणि २६ धावांनी विजयी | स्थळ = [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मालाहाईड]] | पंच = [[मार्क हॉतओर्न]] (आयर्लंड) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भारत) | सामनावीर = [[एड जॉईस]] (आयर्लंड) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870875.html धावफलक] | toss = संयुक्त अरब अमिराती, गोलंदाजी. | पाऊस = पाऊस आल्यामुळे सामना उशिरा चालू झाला. | टिपा = [[एड जॉईस]]च्या २३१ धावा ह्या अनेक-दिवसीय क्रिकेटमधील आयर्लंडतर्फे सर्वात मोठी वैयक्तिक धावसंख्या आणि घरच्या मैदानावर आयरिश खेळाडूतर्फे पहिले दुहेरी शतक.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=जॉयसच्या द्विशतकामुळे आयर्लंड वरचढ |दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/883715.html |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो |प्रकाशक=इएसपीएन स्पोर्ट्स मिडीया |दिनांक=२ जून २०१५ |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=२ जून २०१५ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=इंटरकॉन्टिनेन्टल कप: युएईविरुद्ध आयर्लंडच्या एड जॉयसच्या विक्रमी २२९ धावा |दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32985233 |कृती=बीबीसी स्पोर्ट|प्रकाशक=BBC Sport|दिनांक=३ जून २०१५ |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=३ जून २०१५ }}</ref> }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २-५ जून २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|SCO}} | संघ२ = {{cr|AFG}} | धावसंख्या१ = २३३ (७२.२ षटके) | धावा१ = [[प्रेस्टन मॉमसेन]] ७७ (१२६) | बळी१ = [[समिउल्ला शेनवारी]] ३/२३ (१३ षटके) | धावसंख्या२ = १३५ (६१.४ षटके) | धावा२ = [[समिउल्ला शेनवारी]] ५१[[नाबाद|*]] (१५२) | बळी२ = [[कॉन डी लांगे]] ३/२१ (१४ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित | स्थळ = [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] | पंच = [[ग्रेगोरी ब्रेथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[ॲलन हग्गो]] (स्कॉटलंड) | सामनावीर = [[समिउल्ला शेनवारीचा]] (अफगाणिस्थान) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870877.html धावफलक] | toss = अफगाणिस्तान, गोलंदाजी. | पाऊस = पाऊस आल्यामुळे पहिल्या दिवशी खेळ होऊ शकला नाही. दुसऱ्या दिवशीही मैदान ओले असल्यामुळे दुपारी २ वाजता डाव चालू झाला. तिसऱ्या दिवशी सुद्धा खेळ दुपारी २.५० चालू झाला. चौथ्या दिवशी चहापानानंतर पाऊस सुरू झाला. | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[अँड्र्यू उमीद]] (स्कॉटलंड). }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १६-१९ जून २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|NED}} | संघ२ = {{cr|PNG}} | धावसंख्या१ = २०९ (६४.४ षटके) | धावा१ = [[पॉल व्हॅन मिकेरेन]] ३४ (६६) | बळी१ = [[लॉअ नॉउ]] ५/५५ (१८ षटके) | धावसंख्या२ = १२८ (४८.४ षटके) | धावा२ = [[माहुरू दाई]] २६ (४७) | बळी२ = [[टिम व्हॅन डर गुगटेन]] ६/२९ (१७ षटके) | धावसंख्या३ = २२३ (६०.३ षटके) | धावा३ = [[तिमम व्हॅन डर गुगटेन]] ५७ (९६) | बळी३ = [[जॉन रेवा]] ४/५२ (१५.३ षटके) | धावसंख्या४ = ३०५/५ (७६.३ षटके) | धावा४ = [[असद वाला]] १२४[[नाबाद|*]] (१९९) | बळी४ = [[पॉल व्हॅन मिकेरेन]] ३/४४ (२० षटके) | निकाल = पापुआ न्यू गिनी ५ गडी राखून विजयी | स्थळ = [[व्हीआरए क्रिकेट मैदान]], [[अमस्टलविन]] | पंच = [[ग्रेगोरी ब्रेथवेट]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[सारिका प्रसाद]] (श्रीलंका) | सामनावीर = [[असद वाला]] (पीएनजी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870879.html धावफलक] | toss = पापुआ न्यू गिनी, गोलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[मॅक्स ओडोवद]] (नेदरलँड), [[चार्ल्स अमिनी]], [[माहुरू दाई]], [[विली गव्हेर]], [[वणी मोरिया]], [[लॉअ नॉउ]], [[जॉन रेवा]], [[लेग सिक्का]], [[टोनी उर]], [[असद वाला]], [[नॉर्मन वेण्या]] आणि [[जॅक वारे]] (सर्व पीएनजी). *''पापुआ न्यू गिनीचा पहिला प्रथम-श्रेणी सामना होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=वालाच्या शतकाने पापुआ न्यु गिनीचा ऐतिहासिक विजय|दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/889087.html |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो |प्रकाशक=इएसपीएन स्पोर्ट्स मिडीया |दिनांक=१८ जून २०१५ |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१८ जून २०१५ }}</ref> }} ===फेरी २=== दुसऱ्या फेरीचे सामने ऑगस्ट २०१५ मध्ये जाहीर करण्यात आले.<ref name="Round2Fixtures">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/911075.html |title=टी२० क्वालिफायर को-चँप्स फेस ऑफ इन आय-कप अँड डब्लूसीएल चँपियनशीप|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१९ ऑगस्ट २-१५|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ८-११ सप्टेंबर २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|NED}} | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावसंख्या१ = २१० (७१.१ षटके) | धावा१ = [[रॉयलॉफ व्हॅन डर मेर्वे]] ७३ (१३६) | बळी१ = [[जोश डेव्ही]] ३/३६ (१६ षटके) | धावसंख्या२ = १३३ (५३.३ षटके) | धावा२ = [[रॉबर्ट टेलर (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९८९)|रॉबर्ट टेलर]] ४६ (७५) | बळी२ = [[व्हिव्हियन किंगमा]] ४/३६ (१६ षटके) | धावसंख्या३ = १२३ (४३ षटके) | धावा३ = [[मायकेल रिप्पोन]] ३७ (४९) | बळी३ = [[जोश डेव्ही]] ३/४३ (१४ षटके) | धावसंख्या४ = १५६ (६४.२ षटके) | धावा४ = [[रिची बेररिंगटोन]] ५९ (१४३) | बळी४ = [[पीटर बोर्रेन]] ४/१ (३.२ षटके) | निकाल = नेदरलँड्स ४४ धावांनी विजयी | स्थळ = [[स्पोर्टपार्क वेस्टवलीएट]], [[हेग]] | पंच = [[पीटर नेरो (पंच)|पीटर नेरो]] (वेस्टइंडीज) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भारत) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911035.html धावफलक] | toss = स्कॉटलंड, गोलंदाजी. | पाऊस = १ल्या दिवशी ओल्या मैदानामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | टीपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[राहील अहमद]] आणि [[बेन कूपर (क्रिकेट खेळाडू)|बेन कूपर]] (दोन्ही नेदरलँड). }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २४-२७ ऑक्टोबर २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|NAM}} | संघ२ = {{cr|IRE}} | धावसंख्या१ = २५१ (९७.१ षटके) | धावा१ = [[जेपी कोटझे]] ७८ (१५२) | बळी१ = [[टीम मूर्तघ]] २/४४ (१९ षटके) | धावसंख्या२ = ५७०/६डी (१२८ षटके) | धावा२ = [[एड जॉईस]] २०५ (२०१) | बळी२ = [[सारेल बर्गर]] २/७३ (२५ षटके) | धावसंख्या३ = २१२ (७८.५ षटके) | धावा३ = [[जेपी कोटझे]] ४८ (१०४) | बळी३ = [[टीम मूर्तघ]] ४/१८ (१३ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = आयर्लंड एक डाव आणि १०७ धावांनी विजयी | स्थळ = [[वाँडरर्स क्रिकेट मैदान, विनढोक]] | पंच = [[एड्रियन होल्डस्टोक]] (दक्षिण अफ्रिका) आणि [[वयनंद लौव]] (नामिबिया) | motm = [[एड जॉईस]] (आयर्लंड) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911041.html धावफलक] | toss = नामिबिया, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ११-१४ नोव्हेंबर २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|HKG}} | संघ२ = {{cr|UAE}} | धावसंख्या१ = ३७८ (१२५.२ षटके) | धावा१ = [[बाबर हयात]] ११३ (२३५) | बळी१ = [[आसिफ इक्बाल (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९८४)|आसिफ इक्बाल]] ३/३८ (१४ षटके) | धावसंख्या२ = १८१ (९२.३ षटके) | धावा२ = [[स्वप्नील पाटील]] ७५ (१६०) | बळी२ = [[अंशुमन रथ]] ४/३४ (१५ षटके) | धावसंख्या३ = १८४ (५१.४ षटके) | धावा३ = [[बाबर हयात]] ७३ (१३०) | बळी३ = [[अहमद रझा (क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] ५/६१ (२२ षटके) | धावसंख्या४ = १०५ (२९.२ षटके) | धावा४ = [[लक्ष्मण श्रीकुमार]] ६१ (७८) | बळी४ = [[हसीब अमजद]] ४/१० (६.२ षटके) | निकाल = हाँगकाँग २७६ धावांनी विजयी | स्थळ = [[आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] | पंच = [[विनित कुलकर्णी]] (भारत) आणि [[सारिका प्रसाद]] (श्रीलंका) | सामनावीर = [[बाबर हयात]] (हाँगकाँग) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911047.html धावफलक] | toss = हाँगकाँग, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[एजाज खान]], [[अंशुमन रथ]], [[ख्रिस्तोफर कार्टर]], [[किंचित शाह]] (हाँगकाँग); [[योधीन पूंजा]], [[काईस फारुक]], [[राजा आदिल]] आणि [[लक्ष्मण श्रीकुमार]] (संयुक्त अरब अमिराती). }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २१-२४ नोव्हेंबर २०१५ | संघ१ = {{cr-rt|AFG}} | संघ२ = {{cr|PNG}} | धावसंख्या१ = १४४ (३९.४ षटके) | धावा१ = [[मोहम्मद शाहझाद]] २९ (३९) | बळी१ = [[नॉर्मन वानुआ]] ४/३६ (७ षटके) | धावसंख्या२ = २९५ (७३.२ षटके) | धावा२ = [[माहुरू दाई]] १२९ (१३९) | बळी२ = [[झहीर खान (अफगाण क्रिकेटपटू)|झहीर खान]] ३/४४ (११.२ षटके) | धावसंख्या३ = ५४० (१२७.२ षटके) | धावा३ = [[असगर स्तनीक्झि]] १२७ (१६३) | बळी३ = [[सेसे बौ]] २/५० (१६ षटके) | धावसंख्या४ = १८८ (६१.५ षटके) | धावा४ = [[असद वाला]] ८१ (१५१) | बळी४ = [[यामीन अहमदजाई]] ४/४१ (१२.४ षटके) | निकाल = अफगाणिस्तान २०१ धावांनी विजयी | स्थळ = [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] | पंच = [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) आणि [[रवींद्र विमालसीरी]] (श्रीलंका) | सामनावीर = [[असगर स्तनीक्झि]] (अफगाणिस्थान) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911053.html धावफलक] | toss = अफगाणिस्तान, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[झहीर खान (अफगाण क्रिकेटपटू)|झहीर खान]] (अफगाणिस्थान), [[सेसे बौ]] आणि [[चाड सोपर]] (पीएनजी). }} ===फेरी ३=== ३ऱ्या फेरीचे सामने डिसेंबर २०१५ मध्ये जाहीर करण्यात आले.<ref name="Round3Fixtures">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/952131.html |title=तिसऱ्या फेरीमध्ये आयर्लंडचा सामना पापुआ न्यु गिनीशी|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१४ डिसेंबर २०१५ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २१-२४ जानेवारी २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|HKG}} | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = अनिर्णित | स्थळ = [[मिशन रोड ग्राउंड]], [[मोंग कोक]] | पंच = [[विनित कुलकर्णी]] (भारत) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952181.html धावफलक] | toss = नाणेफेक नाही. | पाऊस = मैदानावर पाणी साठून राहिल्यामुळे खेळ शक्य झाला नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title= इंटरकॉन्टिनेन्टल कप: पावसामुळे स्कॉटलंड वि हाँग काँग सामना रद्द |दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/cricket/35374406 |कृती=बीबीसी स्पोर्ट|दिनांक=२३ जानेवारी २०१६ |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=२३ जानेवारी २०१६}}</ref> | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २१-२४ जानेवारी २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|UAE}} | संघ२ = {{cr|NED}} | धावसंख्या१ = १६४ (५१.४ षटके) | धावा१ = [[स्वप्नील पाटील]] ४१ (६८) | बळी१ = [[मिचएल रिप्पोन]] ४/४५ (१३.४ षटके) | धावसंख्या२ = ३१५ (९७.१ षटके) | धावा२ = [[पीटर बोर्रेन]] ९६ (१४४) | बळी२ = [[फरहान अहमद]] ५/७८ (२७.१ षटके) | धावसंख्या३ = २७६ (१०४.५ षटके) | धावा३ = [[शायमन अन्वर]] १४८ (२६६) | बळी३ = [[एहसान मलिक (क्रिकेट खेळाडू)|एहसान मलिक]] ३/५५ (२७.५ षटके) | धावसंख्या४ = १२८/६ (४२.५ षटके) | धावा४ = [[मॅक्स दाउद]] ३६ (६७) | बळी४ = [[झहीर मकसूद]] ३/२६ (९ षटके) | निकाल = नेदरलँड्स ४ गडी राखून विजयी | स्थळ =[[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] | पंच = [[सी. के. नंदन]] (भारत) आणि [[सारिका प्रसाद]] (श्रीलंका) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952187.html धावफलक] | toss = संयुक्त अरब अमिराती, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[फरहान अहमद]], [[मोहम्मद शाहझाद (क्रिकेट खेळाडू, १९७९ जन्म)|मोहम्मद शाहझाद]], [[मोहम्मद उस्मान (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद उस्मान]], [[मुहम्मद कलीम]], [[कादिर अहमद]] आणि [[सकलेन हैदर]] (संयुक्त अरब अमिराती). *''जानेवारी २००८ मध्ये युएईला पराभून केल्यानंतर आयसीसी आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत नेदरलँडचा हा पहिलाच परदेश विजय.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=डच ओव्हरकम अन्वर टन टू बीट युएई|दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/964823.html |कृती=बीबीसी स्पोर्ट|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=२३ जानेवारी २०१६ |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=२३ जानेवारी २०१६}}</ref> }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ३१ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|IRE}} | संघ२ = {{cr|PNG}} | धावसंख्या१ = २८९ (१०४.४ षटके) | धावा१ = [[नायल ओ'ब्रायन]] ६३ (१६८) | बळी१ = [[नॉर्मन वानुआ]] ५/५९ (१८.४ षटके) | धावसंख्या२ = १८८ (८४.३ षटके) | धावा२ = [[असद वाला]] १२० (२३१) | बळी२ = [[टीम मूर्तघ]] ४/३३ (१८.३ षटके) | धावसंख्या३ = २४४/५डी (६४ षटके) | धावा३ = [[केविन ओ'ब्रायन]] ७५[[नाबाद|*]] (९५) | बळी३ = [[लॉअ नॉउ]] २/३७ (८ षटके) | धावसंख्या४ = २०० (७३.४ षटके) | धावा४ = [[सेसे बौ]] ४५ (११४) | बळी४ = [[बॉइड रँकिन]] ३/३१ (१५ षटके) | निकाल = आयर्लंड १४५ धावांनी विजयी | स्थळ = [[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सव्हिल]] | पंच = [[विनित कुलकर्णी]] (भारत) आणि [[बुद्धी प्रधान]] (नेपाळ) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952193.html धावफलक] | toss = पापुआ न्यू गिनी, गोलंदाजी. | पाऊस = १ल्या दिवशी अपुरा सुर्यप्रकाश आणि पावसामुळे २१ षटकांचा खेळ वाया.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=इंटरकॉन्टिनेन्टल कप: आयर्लंड एज डे वन अगेन्स्ट पापुआ न्यु गिनी|दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/cricket/35454149 |कृती=बीबीसी स्पोर्ट|दिनांक=३१ जानेवारी २०१६|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=३१ जानेवारी २०१६}}</ref> | टिपा = [[नायल ओ'ब्रायन]]चा (आयर्लंड) आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत ५०वा बळी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=इंटरकॉन्टिनेन्टल कप: पापुआ न्यु गिनीला हरवून आयर्लंड अग्रस्थानी|दुवा=http://www.bbc.co.uk/sport/cricket/35481061 |कृती=बीबीसी स्पोर्ट|दिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=३ फेब्रुवारी २०१६ }}</ref> }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १०-१३ एप्रिल २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|NAM}} | संघ२ = {{cr|AFG}} | धावसंख्या१ = १७२ (६२.१ षटके) | धावा१ = [[पिक्की होय फ्रान्स]] ४६ (१२३) | बळी१ = [[मोहम्मद नबी]] ५/२५ (२०.१ षटके) | धावसंख्या२ = ३३४ (११८.५ षटके) | धावा२ = [[मोहम्मद शाहझाद]] १३९ (२४५) | बळी२ = [[जेरी स्नायमन]] ४/७८ (३६ षटके) | धावसंख्या३ = १२६ (३५.३ षटके) | धावा३ = [[पिक्की होय फ्रान्स]] ४० (९१) | बळी३ = [[झहीर खान (अफगाण क्रिकेटपटू)|झहीर खान]] ५/३१ (८ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = अफगाणिस्तान एक डाव आणि ३६ धावांनी विजयी | स्थळ = [[शहीद विजय सिंग पथिक क्रीडा संकुल|ग्रेटर नोएडा क्रीडा संकुल ग्राउंड]], [[ग्रेटर नोएडा]] | पंच = [[अहमद शाह पाकटीन]] (अफगाणिस्थान) आणि [[शरफूडदौल]] (बांगलादेश) | सामनावीर = [[मोहम्मद शाहझाद]] (अफगाणिस्थान) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952195.html धावफलक] | toss = नामिबिया, फलंदाजी. | पाऊस = | टिपा = }} ===फेरी ४=== ४थ्या फेरीच्या तारखा एप्रिल २०१६ मध्ये जाहीर करण्यात आल्या.<ref name="ScotRound4">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/997909.html |title=स्कॉटलंड टू होस्ट युएई इन ऑगस्ट | ॲक्सेसदिनांक =१० फेब्रुवारी २०१७ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref><ref name="Round4">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.icc-cricket.com/news/2016/news/94755/fixtures-for-round-4-of-icc-i-cup-and-icc-wcl-championship-announced |title=इंटरकॉन्टिनेन्टल कप आणि आयसीसी डब्लूसीएल चँपियनशीपचे ४थ्या फेरीचे सामने जाहीर |ॲक्सेसदिनांक=१० फेब्रुवारी २०१७ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो |archive-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429090333/http://www.icc-cricket.com/news/2016/news/94755/fixtures-for-round-4-of-icc-i-cup-and-icc-wcl-championship-announced |url-status=dead }}</ref> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २९ जुलै - १ ऑगस्ट २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|NED}} | संघ२ = {{cr|AFG}} | धावसंख्या१ = ११७ (३९.४ षटके) | धावा१ = [[पीटर सीलार]] ३८[[नाबाद|*]] (७५) | बळी१ = [[यामिन अहमदझाई]] ५/२९ (१०.४ षटके) | धावसंख्या२ = ३१२ (१०२.२ षटके) | धावा२ = [[हश्मतुल्लाह शहिदी]] ८३ (१८४) | बळी२ = [[मायकेल रिप्पॉन]] ५/७९ (२४.२ षटके) | धावसंख्या३ = १५९ (४३.१ षटके) | धावा३ =[[मायकेल रिप्पॉन]] ८० (१२५) | बळी३ =[[झहीर खान (अफगाणिस्तानी क्रिकेटपटू)|झहीर खान]] ४/२९ (१०.१ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = अफगाणिस्तान १ डाव आणि ३६ धावांनी विजयी | स्थळ = [[स्पोर्टपार्क वेस्टविलेट]], [[वूरबर्ग]] | पंच =[[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[पिम व्हान लिम्ट]] (ने) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/engine/match/1004277.html धावफलक] | toss = अफगाणिस्तान, गोलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[शेन स्नॅटर]] (ने) आणि [[इहसानुल्लाह]] (अ) *''[[दौलत झाद्रान]]ची (अ) कारकीर्दीतील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी (७/७७).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=झहीर, दौलतमुळे अफगाणिस्तानचा डावाने विजय |दुवा=http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/content/story/1040815.html |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=३० जुलै २०१६|ॲक्सेसदिनांक =१० फेब्रुवारी २०१७}}</ref> }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ९-१२ ऑगस्ट २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|UAE}} | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावसंख्या१ = २१२/५ (६६ षटके) | धावा१ = [[शैमन अन्वर]] ७८ (१२९) | बळी१ = [[जोश डेव्ही]] २/३७ (१६ षटके) | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित | स्थळ = [[कँबसदून नवीन मैदान]], [[अयर]] | पंच = [[अलेक्स डॉवेल्स]] (स्कॉ) आणि [[मार्क हॉथॉर्न]] (आ) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/engine/match/997991.html धावफलक] | toss = स्कॉटलंड, गोलंदाजी. | पाऊस = १ल्या दिवशी ओल्या मैदानामुळे सामना ३ वाजता सुरू झाला. *''दुसऱ्या दिवशी पावसामुळे फक्त ७ षटकांचा खेळ होऊ शकला. *''३ऱ्या आणि ४थ्या दिवशी पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. | टिपा = प्रथम-श्रेणी पदार्पण: [[मार्क वॅट]] आणि [[ख्रिस सोल]] (स्कॉ) आणि [[मोहम्मद कासिम]] (सं) }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ३० ऑगस्ट - २ सप्टेंबर २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|IRE}} | संघ२ = {{cr|HKG}} | धावसंख्या१ = ३१६ (८६.१ षटके) | धावा१ = [[गॅरी विल्सन]] ९५ (१४१) | बळी१ = [[तन्वीर अफजल]] ४/६३ (१८.१ षटके) | धावसंख्या२ = २३७ (१०१.४ षटके) | धावा२ = [[अंशुमन रुथ]] ७३[[नाबाद|*]] (१६३) | बळी२ = [[जॉर्ज डॉकरेल]] ३/४६ (२७.४ षटके) | धावसंख्या३ = २३० (५५.३ षटके) | धावा३ =[[जॉन अँडरसन]] ५९ (११२) | बळी३ =[[तन्वीर अफझल]] ३/५३ (१६ षटके) | धावसंख्या४ = २३९ (८०.२ षटके) | धावा४ =[[निझाकत खान]] १२३ (१८१) | बळी४ =[[टिम मुर्तघ]] ३/२९ (१२ षटके) | निकाल = आयर्लंड ७० धावांनी विजयी | स्थळ = [[स्टॉरमाँट]], [[बेलफास्ट]] | पंच = [[ग्रेगरी ब्रेथवेट]] (वे) आणि [[मार्क हॉथॉर्न]] (आ) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1004249.html धावफलक] | toss = आयर्लंड, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम श्रेणी पदार्पण: [[एहसान खान]], [[निनाद शाह]], [[तन्वीर अहमद]], [[वकास खान]] (हॉ) *''[[निझाकत खान]]चे (हॉ) पहिले प्रथम-श्रेणी शतक }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १६-१९ ऑक्टोबर २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|PNG}} | संघ२ = {{cr|NAM}} | धावसंख्या१ = ३११ (९८.५ षटके) | धावा१ = [[असद वाला]] १४४[[नाबाद|*]] (२१६) | बळी१ = [[बर्नार्ड शॉल्ट्झ]] ५/१०५ (३१ षटके) | धावसंख्या२ = १४६ (५५.२ षटके) | धावा२ = [[सारेल बर्गर]] ५२[[नाबाद|*]] (१३०) | बळी२ = [[लेगा सिआका]] ३/१६ (८.२ षटके) | धावसंख्या३ = १८९ (५७ षटके) | धावा३ =[[वानी मोरिया]] ६१ (८६) | बळी३ =[[बर्नार्ड शॉल्ट्झ]] ६/६५ (१९ षटके) | धावसंख्या४ = १५५ (६१.१ षटके) | धावा४ =[[जेपी कॉट्झा]] ३६ (८६) | बळी४ =[[लेगा सियाका]] ४/३८ (१२.१ षटके) | निकाल = पापुआ न्यु गिनी १९९ धावांनी विजयी | स्थळ = [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] | पंच = [[ख्रिस ब्राउन]] (न्यू) आणि [[लकानी ओआला]] (पान्युगि) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2015-17/engine/match/1004251.html धावफलक] | toss = पापुआ न्यु गिनी, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम श्रेणी पदार्पण: [[दोगोडो बाउ]] (पान्युगि) *''पापुआ न्यु गिनीचा घरच्या मैदानावरील पहिला इंटरकॉन्टिनेन्टल चषक सामना.<ref name="PNGHome">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=वालाच्या शतकामुळे पापुआ न्यु गिनीचा नामिबियावर विजय|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1062229.html |प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो |दिनांक=१९ ऑक्टोबर २०१६|ॲक्सेसदिनांक =१० फेब्रुवारी २०१७}}</ref>}} ===फेरी ५=== अफगाणिस्तान आणि आयर्लंड दरम्यानच्या सामन्याची तारीख [[क्रिकेट आयर्लंड]]ने जुलै २०१६ मध्ये जाहीर केली.<ref name="CI">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-and-afghanistan-confirm-nine-match-series |title=आयर्लंड आणि अफगाणिस्तानची नऊ सामन्यांची मालिका जाहीर |ॲक्सेसदिनांक=२५ जुलै २०१६ |कृती=क्रिकेट आयर्लंड |archive-date=2016-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160727122939/http://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-and-afghanistan-confirm-nine-match-series |url-status=dead }}</ref> हाँगकाँग आणि नेदरलँड्स सामन्यांची तारीख [[कोनिंक्लिज्के नेदरलँड्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने डिसेंबर २०१६ मध्ये जाहीर केली.<ref name="KNCB">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://kncb.nl/nederland-naar-dubai-en-hong-kong/ |title=नेदरलँड्स नार दुबई एन हाँगकाँग |ॲक्सेसदिनांक=११ डिसेंबर २०१६ |कृती=कोनिंक्लिज्के नेदरलँड्स क्रिकेट बाँड |भाषा=डच |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220095939/http://kncb.nl/nederland-naar-dubai-en-hong-kong/ |url-status=dead }}</ref> {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १०-१३ फेब्रुवारी २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|HKG}} | संघ२ = {{cr|NED}} | धावसंख्या१ = ५२७/९घो (षटके) | धावा१ = [[बाबर हयात]] १७३ (२६५) | बळी१ = [[विवियन किंग्मा]] ४/१२५ (३५ षटके) | धावसंख्या२ = २८४ (६५.२ षटके) | धावा२ = [[रोएलॉफ व्हान डेर मेर्वे]] १३५ (१४९) | बळी२ = [[एहसान नवाझ]] २/८ (६ षटके) | धावसंख्या३ = २६३ (५३ षटके) | धावा३ = [[अंशुमन रथ]] ८८ (७७) | बळी३ = [[विवियन किंग्मा]] १/३८ (९ षटके) | धावसंख्या४ = ३९३ (५ षटके) | धावा४ = [[बेन कुपर]] १७३ (३१७) | बळी४ = [[एहसान नवाझ]] ३/८५ (२२ षटके) | निकाल = सामना अनिर्णित | स्थळ = [[मिशन रोड मैदान]], [[माँग कॉक]] | पंच = [[बुद्धी प्रधान]] (ने) आणि [[तबारक दार]] (हाँ) | सामनावीर = [[बेन कुपर]] (ने) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1068730.html धावफलक] | toss = नेदरलँड्स, गोलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम श्रेणी पदार्पण: [[मॅट स्टिलर]] (हाँ) आणि [[सिकंदर झुल्फिकर]] (नेदरलँड्स) }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २८-३१ मार्च २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|AFG}} | संघ२ = {{cr|IRE}} | धावसंख्या१ = ५३७/८घो (१३८.५ षटके) | धावा१ = [[असघर स्तानिकझाई]] १४५ (२०९) | बळी१ = [[जॉर्ज डॉकरेल]] ३/१६० (४५ षटके) | धावसंख्या२ = २६१ (९१.४ षटके) | धावा२ = [[अँड्रु बल्बिर्नि]] ६२ (८८) | बळी२ = [[रशीद खान]] ५/९९ (३१ षटके) | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = १०४ (४० षटके) (फॉ/ऑ) | धावा४ = [[नायल ओ'ब्रायन]] १५ (१५) | बळी४ = [[मोहम्मद नबी]] ६/४० (२० षटके) | निकाल = अफगाणिस्तान १ डाव आणि ७२ धावांनी विजयी | स्थळ = [[ग्रेटर नोएडा क्रीडा संकुल मैदान]], [[ग्रेटर नोएडा]] | पंच = [[अहमदशाह पक्तिन]] (अ) आणि [[सी.के. नंदन]] (भा) | सामनावीर = [[असघर स्तानिकझाई]] (अ) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1040501.html धावफलक] | toss = अफगाणिस्तान, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ७-१० एप्रिल २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|PNG}} | संघ२ = {{cr|UAE}} | धावसंख्या१ = १९४ (८५.३ षटके) | धावा१ = [[जॅक वॅरे]] ३८ (५९) | बळी१ = [[अहमद रझा]] ३/३८ (१८.३ षटके) | धावसंख्या२ = ४४१/८घो (१५०.३ षटके) | धावा२ = [[मुहम्मद उस्मान]] १०३ (१८३) | बळी२ = [[माहुरू दाई]] ४/१२६ (५२.३ षटके) | धावसंख्या३ = २८६ (८६.४ षटके) | धावा३ = [[लेगा सिआका]] १४२* (२३२) | बळी३ =[[मोहम्मद नावीद]] ४/७८ (२०.४ षटके) | धावसंख्या४ = ४२/१ (५.५ षटके) | धावा४ =[[शैमन अन्वर]] ३२[[नाबाद|*]] (१९) | बळी४ =[[नॉर्मन वानुआ]] १/१० (३ षटके) | निकाल = संयुक्त अरब अमिराती ९ गडी राखून विजयी | स्थळ = [[शेख झायद क्रिकेट मैदान]], [[अबु धाबी]] | पंच = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शोझाब रझा]] (पाकिस्तान) | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1068735.html धावफलक] | toss = पापुआ न्यु गिनी, फलंदाजी | पाऊस = | टिपा = प्रथम श्रेणी पदार्पण: नोसैना पोकाना (पान्युगि) आणि इम्रान हैदर (युएई). *'' [[मुहम्मद उस्मान]], [[साकलेन हैदर]] (युएई) आणि [[लेगा सिआका]] (पान्युगि) ह्या सर्वांची पहिली प्रथम-श्रेणी शतके. }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ६-९ जून २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|SCO}} | संघ२ = {{cr|NAM}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1068738.html धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ===फेरी ६=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|HKG}} | संघ२ = {{cr|AFG}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|PNG}} | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|IRE}} | संघ२ = {{cr|NED}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|NAM}} | संघ२ = {{cr|UAE}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ===फेरी ७=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|AFG}} | संघ२ = {{cr|UAE}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|IRE}} | संघ२ = {{cr|SCO}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|HKG}} | संघ२ = {{cr|PNG}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २०१७ | संघ१ = {{cr-rt|NAM}} | संघ२ = {{cr|NED}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | धावसंख्या३ = | धावा३ = | बळी३ = | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = | स्थळ = | पंच = | सामनावीर = | report = [ धावफलक] | toss = | पाऊस = | टिपा = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|3}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१६-१७}} [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील खेळ]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील खेळ]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील खेळ]] [[वर्ग:क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आयसीसी आंतरखंडीय चषक]] 7q2len4ymm7aornjzfx0hmrl6p41jcx 0 191777 2711573 1822035 2026-09-23T13:58:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711573 wikitext text/x-wiki [[चित्र:1 Shkodran Mustafi 2018 (cropped).jpg|230 px|इवलेसे|{{लेखनाव}}]] '''श्कोड्रान मुस्ताफी''' ({{lang-de|Shkodran Mustafi}}; {{जन्म_दिनांक|1992|4|17}}, बाद हेर्स्फेल्ड, [[जर्मनी]]) हा एक [[जर्मनी|जर्मन]] [[फुटबॉल]]पटू आहे. मुस्ताफी सध्या {{fbname|GER}} राष्ट्रीय संघाचा भाग असून तो [[स्पेन]]मधील [[वालेन्सिया सी.एफ.|वालेन्सिया]] ह्या क्लबासाठी फुटबॉल खेळतो. ह्यापूर्वी तो २००९-१२ दरम्यान [[एव्हर्टन एफ.सी.]] व २०१२-१४ दरम्यान [[यू.सी. संपदोरिया]] ह्या क्लबांसाठी खेळला आहे. मुस्ताफी [[२०१४ फिफा विश्वचषक]] व [[युएफा यूरो २०१६]] ह्या प्रमुख स्पर्धांमध्ये जर्मन राष्ट्रीय संघासाठी निवडला गेला आहे. ==बाह्य दुवे== *[https://web.archive.org/web/20160618113606/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=250007624/profile/index.html माहिती] {{कॉमन्स वर्ग|Shkodran Mustafi|{{लेखनाव}}}} {{२०१४ फिफा विश्वचषक जर्मनी संघ}} {{युएफा यूरो २०१६ जर्मनी संघ}} {{DEFAULTSORT:मुस्ताफी, श्कोड्रान}} [[वर्ग:जर्मनीचे फुटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] dgfgorr7v0rsyebu1biscytvcr1pst7 0 191779 2711698 2623128 2026-09-23T20:31:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711698 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट मैदान | मैदान_नाव = हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब | चित्र = | देश = झिम्बाब्वे | स्थळ = [[हरारे]] | coordinates = {{coord|17|48|50.67|S|31|3|2.08|E|type:landmark|display=it}} | स्थापना = १९०० | बसण्याची_क्षमता= १०,००० | मालक = [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] | प्रचालक = [[झिम्बाब्वे क्रिकेट]] | एंड1 = प्रयाग एंड | एंड2 = सायकल प्युअर एंड | इतर_यजमान = | आंतरराष्ट्रीय = true | प्रथम_एकदिवसीय_दिनांक = २५ ऑक्टोबर | प्रथम_एकदिवसीय_वर्ष = १९९२ | प्रथम_एकदिवसीय_संघ१ = झिम्बाब्वे | प्रथम_एकदिवसीय_संघ२ = भारत | अंतिम_एकदिवसीय_दिनांक = १३ जून | अंतिम_एकदिवसीय_वर्ष = २०१६ | अंतिम_एकदिवसीय_संघ१ = झिम्बाब्वे | अंतिम_एकदिवसीय_संघ२ = भारत | प्रथम_कसौटी_दिनांक = १८ - २२ ऑक्टोबर | प्रथम_कसौटी_वर्ष = १९९२ | प्रथम_कसौटी_संघ१ = झिम्बाब्वे | प्रथम_कसौटी_संघ२ = भारत | अंतिम_कसौटी_दिनांक = ९ - १२ ऑगस्ट | अंतिम_कसौटी_वर्ष = २०१४ | अंतिम_कसौटी_संघ१ = झिम्बाब्वे | अंतिम_कसौटी_संघ२ = दक्षिण आफ्रिका | प्रथम_२०-२०_दिनांक = १२ जून | प्रथम_२०-२०_वर्ष = २०१० | प्रथम_२०-२०_संघ१ = झिम्बाब्वे | प्रथम_२०-२०_संघ२ = भारत | अंतिम_२०-२०_दिनांक = २९ सप्टेंबर | अंतिम_२०-२०_वर्ष = २०१५ | अंतिम_२०-२०_संघ१ = झिम्बाब्वे | अंतिम_२०-२०_संघ२ = पाकिस्तान | वर्ष1 = १९१०-१९७९ | क्लब1 = [[ऱ्होडेशिया क्रिकेट संघ|ऱ्होडेशिया]] | वर्ष2 = १९२३ - २००८ | क्लब2 = [[माशोनालँड क्रिकेट संघ|माशोनालँड]] | वर्ष3 = २००९ - सद्य | क्लब3 = [[माशोनालँड इगल्स]] | दिनांक = १३ जून | वर्ष = २०१६ | स्रोत = http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/ground/59545.html हरारे स्पोर्टस् क्लब, क्रिकइन्फो }} ''' हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब''' हे [[झिम्बाब्वे]] मधील [[हरारे]] येथील, एक विविध खेळांसाठी वापरले जाणारे मैदान आहे. ह्या मैदानाला सन १९००मध्ये हे नाव मिळाले.<ref>{{स्रोत बातमी|आडनाव=मेनन|पहिलेनाव=मोहनदास|दिनांक=१५ जून २००१|title=हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब मैदान एका दृष्टिक्षेपात|दुवा=http://www.thehindu.com/2001/06/15/stories/07150285.htm|प्रकाशक=[[द हिंदू]]|भाषा=इंग्लिश}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९८२ पर्यंत ह्या मैदानाला सॅलिसबरी स्पोर्ट्‌स क्लब म्हणून ओळखले जाई, आणि सर्वात जास्त क्रिकेटसाठी वापरले जात असे. क्रिकेटशिवाय या मैदानावर [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]], [[टेनिस]], [[गोल्फ]], [[स्क्वॉश]] हे खेळसुद्धा खेळले जातात. =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हरारे]] [[वर्ग:झिम्बाब्वेमधील क्रिकेट मैदाने]] qh7wc7y1su663cew2f9tqzr67p3jezn 0 191987 2711722 2623183 2026-09-23T21:29:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711722 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट मालिका |मालिका = टायटन चषक, १९९६-९७ |partof = |image = |caption = |दिनांक = १७ ऑक्टोबर – ६ नोव्हेंबर १९९८ |स्थळ = [[भारत]] |निकाल = '''विजेते''' - {{cr|IND}} (दक्षिण आफ्रिकेचा ३५ धावांनी पराभव) |मालिकावीर =[[ॲलन डोनाल्ड]] (द) |संघ१ = {{cr|IND}} |संघ२ = {{cr|RSA}} |संघ३ = {{cr|AUS}} |संघनायक१ = [[सचिन तेंडुलकर]] |संघनायक२ = [[हान्सी क्रोन्ये]] |संघनायक३ = [[मार्क टेलर]] |धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] (३२०) |धावा२ = [[गॅरी कर्स्टन]] (३०७) |धावा३ = [[मार्क टेलर]] (३०२) |बळी१ = [[अनिल कुंबळे]] (१४) |बळी२ = [[ॲलन डोनाल्ड]] (१७) |बळी३ = [[पॉल रायफेल]] (४) }} भारतामध्ये १७ ऑक्टोबर ते ६ नोव्हेंबर १९९६ दरम्यान '''टायटन चषक''' ही एकदिवसीय त्रिकोणी मालिका खेळवली गेली. ह्या मालिकेमध्ये यजमान [[भारतीय क्रिकेट संघ|भारता]]शिवाय, [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] या संघांचा समावेश होता. दक्षिण आफ्रिकेने साखळीतील सर्व सामने जिंकले परंतु अंतिम सामन्यात त्यांना भारताकडून पराभव पत्करावा लागला. <ref name="A">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=विस्डेन – टायटन चषक, १९९६-९७|दुवा=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151344.html|प्रकाशक=क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक = २० जून २०१६}}</ref> सदर मालिका [[टायटन इंडस्ट्रीज]]द्वारा पुरस्कृत होती. =संघ= {| class="wikitable" ! {{cr|IND}}<ref>[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1996-97/OD_TOURNEYS/TITAN/TITAN_OCT-NOV1996_IND_SQUAD.html भारतीय संघ]</ref> ! {{cr|RSA}}<ref>[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1996-97/OD_TOURNEYS/TITAN/TITAN_OCT-NOV1996_RSA_SQUAD.html दक्षिण आफ्रिका संघ]</ref> ! {{cr|AUS}}<ref>[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1996-97/OD_TOURNEYS/TITAN/TITAN_OCT-NOV1996_AUS_SQUAD.html ऑस्ट्रेलिया संघ]</ref> |- style="vertical-align:top" | *[[सचिन तेंडुलकर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[अजय जडेजा]] *[[अनिल कुंबळे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उक]]) *[[आशिष कपूर]] *[[जवागल श्रीनाथ]] *[[नयन मोंगिया]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[नवज्योतसिंग सिद्धू]] *[[पंकज धर्माणी]] *[[मोहम्मद अझरूद्दीन]] *[[राहुल द्रविड]] *[[रॉबिन सिंग]] *[[विक्रम राठोड]] *[[व्यंकटेश प्रसाद]] *[[सलिल अंकोला]] *[[सुजित सोमसुंदर]] *[[सुनिल जोशी]] *[[सौरव गांगुली]] | *[[हान्सी क्रोन्ये]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[अँड्रु हडसन]] *[[ॲलन डोनाल्ड]] *[[गॅरी कर्स्टन]] *[[जॉन्टी ऱ्होड्स]] *[[डॅरिल कलिनन]] *[[डेरेक क्रूक्स]] *[[डेव्ह रिचर्डसन]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[निकी बोये]] *[[पॅट सिमकॉक्स]] *[[फानी डिव्हिलियर्स]] *[[ब्रायन मॅकमिलन]] *[[लान्स क्लुसनर]] | *[[मार्क टेलर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[ॲडम गिलख्रिस्ट]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[इयान हीली]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[ग्लेन मॅकग्रा]] *[[जेसन गिलेस्पी]] *[[डेमियन फ्लेमिंग]] *[[पॉल रायफेल]] *[[ब्रॅड हॉग]] *[[मायकेल बेव्हन]] *[[मायकेल स्लेटर]] *[[मार्क वॉ]] *[[शेन वॉर्न]] *[[स्टीव्ह वॉ]] *[[स्टुअर्ट लॉ]] |} =गुणफलक= {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="width:125px;"|संघ ! style="width:20px;"|{{Tooltip | सा | सामने}} ! style="width:20px;"|{{Tooltip | वि | विजय}} ! style="width:20px;"|{{Tooltip | प | पराभव}} ! style="width:20px;"|{{Tooltip | ब | बरोबरी}} ! style="width:20px;"|{{Tooltip | अ | अनिर्णित}} ! style="width:45px;"|{{Tooltip | नेरर | निव्वळ धावगती}} ! style="width:20px;"|'''गुण''' |- bgcolor=ccffcc |align=left| {{cr|RSA}} || ६ || ६ || ० || ० || ० || +०.४७८ || '''१२''' |- bgcolor=ccffcc |align=left| {{cr|IND}} || ६ || २ || ३ || ० || १ || -०.२८९ || '''५''' |- bgcolor=pink |align=left| {{cr|AUS}} || ६ || ० || ५ || ० || १ || -०.२९६ || '''१''' |} <ref name="Results">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/60991.html |title=निकाल - गुणफलक |access-date=2016-06-20 |archive-date=2017-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802095725/http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/60991.html |url-status=dead}}</ref> =सामने= ===साखळी सामने=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १७ ऑक्टोबर | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|RSA}} | धावसंख्या१ = २६१/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २१४ (४६.३ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[गॅरी कर्स्टन]] ८४ (८१) | बळी१ = [[अनिल कुंबळे]] ३/४२ (१० षटके) | धावा२ = [[राहुल द्रविड]] ६२ (८७) | बळी२ = [[ॲलन डोनाल्ड]] ३/४३ (९ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ४७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66059.html धावफलक] | स्थळ = [[लाल बहाद्दुर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] | पंच = [[एच.एस. सेखॉन]] (भा) आणि [[रमण शर्मा]] (भा) | सामनावीर = [[गॅरी कर्स्टन]] (द) | toss = दक्षिण आफ्रिका, फलंदाजी. | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[सुजित सोमसुंदर]] (भा) }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ ऑक्टोबर | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|AUS}} | धावसंख्या१ = २१९/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २२०/३ (४६.१ षटके) | संघ२ = {{cr|RSA}} | धावा१ = [[मायकेल बेव्हन]] ५६ (७६) | बळी१ = [[ॲलन डोनाल्ड]] ३/५७ (१० षटके) | धावा२ = [[गॅरी कर्स्टन]] १०५ (१३४) | बळी२ = [[ग्लेन मॅकग्रा]] २/४२ (१० षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ७ गडी व २३ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66060.html धावफलक] | स्थळ = [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू मैदान]], [[इंदूर]] | पंच = [[सुब्रतो बॅनर्जी]] (भा) आणि [[सुरेश देव]] (भा) | सामनावीर = [[गॅरी कर्स्टन]] (द) | toss = ऑस्ट्रेलिया, फलंदाजी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २१ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|AUS}} | धावसंख्या१ = २१५/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २१६/८ (४८.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[मार्क टेलर]] १०५ (१४४) | बळी१ = [[व्यंकटेश प्रसाद]] ३/३७ (१० षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ८८ (१११) | बळी२ = [[डेमियन फ्लेमिंग]] २/३९ (१० षटके) | निकाल = भारत २ गडी व ७ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66061.html धावफलक] | स्थळ = [[एम. चिन्नास्वामी मैदान]], [[बंगळूर]] | पंच = [[श्याम बन्सल]] (भा) आणि [[सुब्रतो पोरेल]] (भा) | सामनावीर = [[सचिन तेंडुलकर]] (भा) | toss = ऑस्ट्रेलिया, फलंदाजी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २३ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|RSA}} | धावसंख्या१ = २४९/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २२२/७ (४८.५ षटके) | संघ२ = {{cr|IND}} | धावा१ = [[डॅरिल कलिनन]] १०६ (१३०) | बळी१ = [[अजय जडेजा]] २/४७ (८ षटके) | धावा२ = [[सचिन तेंडुलकर]] ६४ (९३) | बळी२ = [[ब्रायन मॅकमिलन]] ३/३२ (९ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका २७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66062.html धावफलक] | स्थळ = [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] | पंच = [[एस. चौधरी]] (भा) आणि [[जोस कुरुशिंकल]] (भा) | सामनावीर = [[डॅरिल कलिनन]] (द) | toss = भारत, गोलंदाजी | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[पंकज धर्माणी]] (भा) }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २५ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|AUS}} | धावसंख्या१ = २१५ (४७.३ षटके) | धावसंख्या२ = २१८/८ (४७.२ षटके) | संघ२ = {{cr|RSA}} | धावा१ = [[स्टुअर्ट लॉ]] ५२ (५१) | बळी१ = [[ॲलन डोनाल्ड]] ४/३१ (८.३ षटके) | धावा२ = [[डॅरिल कलिनन]] ७१ (११५) | बळी२ = [[पॉल रायफेल]] ४/३५ (१० षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका २ गडी व १६ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66063.html धावफलक] | स्थळ = [[नहर सिंग मैदान]], [[फरिदाबाद]] | पंच = [[बोर्नी जामुला]] (भा) आणि [[मदनमोहन सिंग]] (भा) | सामनावीर = [[डॅरिल कलिनन]] (द) | toss = ऑस्ट्रेलिया, फलंदाजी | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[ॲडम गिलख्रिस्ट]] (ऑ) }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २७ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = | धावसंख्या२ = | संघ२ = {{cr|AUS}} | report = [http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/engine/match/66413.html धावफलक] | निकाल = सामना रद्द | स्थळ = [[बाराबती मैदान]], [[कटक]] | पाऊस = पावसामुळे सामना रद्द }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २९ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = १८५ (४८.१ षटके) | धावसंख्या२ = १८८/५ (४८.४ षटके) | संघ२ = {{cr|RSA}} | धावा१ = [[जवागल श्रीनाथ]] ५३ (६९) | बळी१ = [[ॲलन डोनाल्ड]] ३/३१ (९.१ षटके) | धावा२ = [[जॉन्टी ऱ्होड्स]] ५४ (८१) | बळी२ = [[सुनिल जोशी]] २/३२ (१० षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ५ गडी व ८ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66064.html धावफलक] | स्थळ = महानगरपालिका मैदान, [[राजकोट]] | पंच = [[विजय चोप्रा]] आणि [[सूर्य प्रकाश राव]] | सामनावीर = [[जॉन्टी ऱ्होड्स]] (द) | toss = भारत, फलंदाजी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १ नोव्हेंबर | संघ१ = {{cr-rt|AUS}} | धावसंख्या१ = २३८/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २३९/२ (४५ षटके) | संघ२ = {{cr|RSA}} | धावा१ = [[मायकेल बेव्हन]] ७९ (९५) | बळी१ = [[निकी बोये]] २/४३ (१० षटके) | धावा२ = [[लान्स क्लुसनर]] ८८ (९९) | बळी२ = [[ब्रॅड हॉग]] १/४२ (८ षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका ८ गडी व ३० चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66065.html धावफलक] | स्थळ = [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू मैदान]], [[गुवाहाटी]] | पंच = [[बाला मुरली]] (भा) आणि [[के. पार्थसारथी]] (भा) | सामनावीर = [[पॅट सिमकॉक्स]] (द) | toss = ऑस्ट्रेलिया, फलंदाजी }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ३ नोव्हेंबर | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २८९/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २८४ (४९.१ षटके) | संघ२ = {{cr|AUS}} | धावा१ = [[मोहम्मद अझरूद्दीन]] ९४ (१०४) | बळी१ = [[मार्क वॉ]] २/३८ (९ षटके) | धावा२ = [[मार्क टेलर]] ७८ (९२) | बळी२ = [[अनिल कुंबळे]] ३/४२ (१० षटके) | निकाल = भारत ६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66066.html धावफलक] | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चंदिगढ]] | पंच = [[अराणी जयप्रकाश]] (भा) आणि [[सुरिंदर कुमार शर्मा]] (भा) | सामनावीर = [[मोहम्मद अझरूद्दीन]] (भा) | toss = ऑस्ट्रेलिया, गोलंदाजी }} ===अंतिम सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ६ नोव्हेंबर | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | धावसंख्या१ = २२०/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = १८५ (४७.२ षटके) | संघ२ = {{cr|RSA}} | धावा१ = [[सचिन तेंडुलकर]] ६७ (८८) | बळी१ = [[फानी डिव्हिलियर्स]] ३/३२ (१० षटके) | धावा२ = [[पॅट सिमकॉक्स]] ४६ (६१) | बळी२ = [[अनिल कुंबळे]] ४/२५ (८.२ षटके) | निकाल = भारत ३५ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66067.html धावफलक] | स्थळ = [[वानखेडे मैदान]], [[मुंबई]] | पंच = [[व्ही.के. रामस्वामी]] (भा) आणि [[एस. वेंकटराघवन]] (भा) | सामनावीर = [[अनिल कुंबळे]] (भा) | toss = भारत, फलंदाजी }} =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी}} =बाह्यदुवे= *[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/60991.html मालिका मुख्यपान - क्रिकइन्फो] *[http://static.espncricinfo.com/db/ARCHIVE/1996-97/OD_TOURNEYS/TITAN/ विस्तृत माहिती - क्रिकइन्फो] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, १९९६-९७}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे}} [[वर्ग:इ.स. १९९६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] hqa34k64bqzzaet7ac9rsarsosbvhvv 0 193528 2711736 2623187 2026-09-23T21:58:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711736 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = पुरुष ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा | year = २०१६ | other_शीर्षकs = | alt = | country = ब्राझील | dates = ४-२० ऑगस्ट | num_teams = [[#पात्रता|१६]] | confederations = ६ | associations = | venues = [[#मैदाने|७]] | cities = ६ | champion_other = {{fb|BRA}} | count = 1 | second_other = {{fb|GER}} | third_other = {{fb|NGR}} | fourth_other = {{fb|HON}} | matches = 32 | goals = 104 | attendance = 1008426 | top_scorer = {{flagicon|GER}} [[सर्ज ग्नॅब्री]] व {{flagicon|GER}} [[निल्स पीटरसन]] (६) | player = | young_player = | prevseason = [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल – पुरुष|२०१२]] | nextseason = [[२०२० उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल – पुरुष|२०२०]] | updated = }} '''[[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिक]]मधील पुरुष फुटबॉल स्पर्धा''' ४-२० ऑगस्ट दरम्यान खेळवली जाईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=परिपत्रक क्र. १३८३ – रियो २०१६ ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा – पुरुष आणि महिला स्पर्धा|दुवा=http://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/18/91/39/circularno.1383-olympicfootballtournamentsrio2016-mensandwomenstournaments_neutral.pdf|प्रकाशक=फिफा.कॉम|ॲक्सेसदिनांक=२ ऑक्टोबर|दिनांक=१ ऑक्टोबर २०१३|archive-date=2018-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181212041650/https://www.fifa.com/mm/document/affederation/administration/02/18/91/39/circularno.1383-olympicfootballtournamentsrio2016-mensandwomenstournaments_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> उन्हाळी ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धेची ही २६वी आवृत्ती आहे. महिला स्पर्धेसोबत, [[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल|२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा]] ही ब्राझीलमधील सहा शहरांमध्ये पार पडेल. यजमान शहर [[रियो दि जानेरो]] मधील [[माराकान्या|माराकान्या मैदानावर]] अंतिम सामना होईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.rio2016.com/en/news/news/manaus-enters-race-to-host-rio-2016-olympic-games-football-matches|title=रियो ऑलिंपिकमधील फुटबॉल सामन्यांच्या यजमानपदाच्या शर्यतीत मानौस|प्रकाशक=रियो २०१६ अधिकृत संकेतस्थळ|दिनांक=१२ फेब्रुवारी २०१५|access-date=2016-08-07|archive-date=2015-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150213084327/http://www.rio2016.com/en/news/news/manaus-enters-race-to-host-rio-2016-olympic-games-football-matches|url-status=dead}}</ref> पुरुष गटामध्ये सहभागी होणाऱ्या संघामध्ये २३ वर्षांखालील खेळाडूंनाच (१ जानेवारी १९९३ किंवा त्यानंतर जन्मलेल्या) खेळण्याची परवानगी आहे. प्रत्येक संघात फक्त तीनच २३ वर्षांवरील खेळाडूंना सहभागी होता येईल. ह्या स्पर्धेमध्ये पहिल्यांदाच [[हॉक-आय]] पद्धतीने [[गोल-लाईन तंत्रज्ञान]] वापरले जाईल. अतिरिक्त वेळेत चौथा बदली खेळाडू वापरता येण्याची चाचणी म्हणून सदर स्पर्धेला [[आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल असोसिएशन मंडळ]]चा भाग म्हणून मार्च २०१६ मध्ये मान्यता देण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=फिफावरचा विश्वास पुनर्स्थापित करण्यासाठी फिफा कार्यकारी समितीची प्राधान्यक्रमाला मान्यता|दुवा=http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=3/news=fifa-executive-committee-approves-key-priorities-to-restore-trust-in-f-2771049.html|प्रकाशक=फिफा|दिनांक=१८ मार्च २०१६|access-date=2016-08-07|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101105757/http://www.fifa.com/about-fifa/news/y=2016/m=3/news=fifa-executive-committee-approves-key-priorities-to-restore-trust-in-f-2771049.html|url-status=dead}}</ref> =सामना वेळापत्रक= पुरुष स्पर्धेचे सामना वेळापत्रक १० नोव्हेंबर २००५ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.fifa.com/womensolympic/news/y=2015/m=10/news=match-schedule-for-rio-2016-unveiled-2709515.html|title=रियो २०१६च्या सामना वेळापत्रकाचे अनावरण|प्रकाशक=फिफा.कॉम|दिनांक=१० नोव्हेंबर २०१५|access-date=2016-08-07|archive-date=2016-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808164746/http://www.fifa.com/womensolympic/news/y=2015/m=10/news=match-schedule-for-rio-2016-unveiled-2709515.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/73/19/20/olympicgames_rio_matchschedulemix_fifa_02052016_neutral.pdf|title=रियो २०१६ ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा सामना वेळापत्रक|प्रकाशक=फिफा.कॉम|access-date=2016-08-07|archive-date=2019-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204103210/https://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/73/19/20/olympicgames_rio_matchschedulemix_fifa_02052016_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" width=60%; |- |bgcolor="#FA7894" align=center|ग||गट फेरी |bgcolor="#FAD978" align=center|¼||उपांत्य पुर्व |bgcolor="#7DFADB" align=center|½||उपांत्य |bgcolor="#7DE5FA" align=center|ति||३ऱ्या स्थानासाठी सामना |bgcolor="#7DE5FA" align=center|अं||अंतिम |- |} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; line-height:1.25em;" |- align="center" ! खेळ↓/दिनांक→ || बुध ३ || गुरू ४ || शुक्र ५ || शनि ६ || रवि ७ || सोम ८ || मंगळ ९ || बुध १० || गुरू ११ || शुक्र १२ || शनि १३ || रवि १४ || सोम १५ || मंगळ १६ || बुध १७ || गुरू १८ || colspan="2"| शुक्र १९ || colspan="2"| शनि २० |- |- align="center" | align="left"| पुरुष || || bgcolor="#FA7894" |ग || || || bgcolor="#FA7894" |ग || || || bgcolor="#FA7894" |ग || || || bgcolor="#FAD978" |¼ || || || || bgcolor="#7DFADB" |½ || || colspan="2"| || bgcolor="#7DE5FA" |ति || bgcolor="#7DE5FA" |अं |} =पात्रता= यजमान ब्राझीलशिवाय, ६ विविध खंडांतील १५ देशांचे पुरुष संघ २०१६ ऑलिंपिकसाठी पात्र झाले. फिफाने मार्च २०१४ मध्ये कार्यकारी समितीच्या बैठकीत संघाच्या सहभागावर शिक्कामोर्तब केले.<ref name="distribution">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.conmebol.com/en/content/fifa-ratifies-distribution-seats-corresponding-each-confederation|title=प्रत्येक संघाच्या संबंधित जागा वितरण करारावर फिफाची स्वाक्षरी|प्रकाशक=CONMEBOL.com|दिनांक=४ एप्रिल २०१४|ॲक्सेसदिनांक=५ नोव्हेंबर २०१४}}</ref> {| class="wikitable" |- ! पात्रता स्पर्धा!! दिनांक{{ref|१|१}} !! स्थळ{{ref|१|१}} !! स्थाने !! पात्र संघ |- |यजमान देश||२ ऑक्टोबर २००९||{{ध्वज|डेन्मार्क}} |align=center|१ |{{fb|BRA}} |- |२०१५ दक्षिण अमेरिका युथ चँपियनशीप<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.conmebol.com/sites/default/files/reglamento_campeonato_sudamericano_sub-20.pdf|title=Reglamento – Campeonato Sudamericano Sub-20 Juventud de América 2015|प्रकाशक=CONMEBOL.com}}</ref>||१४ जानेवारी – ७ फेब्रुवारी २०१५||{{ध्वज|उरुग्वे}} |align=center|१ |{{fb|ARG}} |- |rowspan="4"|२०१५ युफा युरोपियन २१-वर्षांखालील चँपियनशीप<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/88/95/94/1889594_DOWNLOAD.pdf|title=२०१५ युफा युरोपियन २१-वर्षांखालील चँपियनशीचे नियम, २०१३-१५ स्पर्धा|प्रकाशक=UEFA|access-date=2016-08-08|archive-date=2015-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423044341/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/88/95/94/1889594_DOWNLOAD.pdf|url-status=dead}}</ref>||rowspan="4"|१७-३० जून २०१५||rowspan="4"|{{ध्वज|चेक प्रजासत्ताक}} |rowspan="4" align=center| ४ |{{fb|DEN}} |- |{{fb|GER}} |- |{{fb|POR}} |- |{{fb|SWE}} |- |२०१५ पॅसिफिक खेळ<ref name="oceania">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://issuu.com/ofcfootball/docs/ofc_insider_issue_6/8?e=13529326/11799242|title=ओएफसी इनसायडर इश्श्यू ६|प्रकाशक=ओशियाना फुटबॉल कन्फेडरेशन|दिनांक=११ मार्च २०१५|पृष्ठ=८}}</ref>||३-१७ जुलै २०१५||{{ध्वज|पापुआ न्यू गिनी}} |align=center| १ |{{fb|FIJ}}{{ref|२|२}} |- |rowspan="2"|२०१५ CONCACAF ऑलिंपिक पात्रता चँपियनशीप<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=CONCACAF पुरुष ऑलिंपिक पात्रता चँपियनशीप २०१५ चे यजमानपद अमेरिकेकडे|दुवा=http://www.concacaf.com/article/united-states-named-host-for-concacaf-mens-olympic-qualifying-championship-2015|प्रकाशक=CONCACAF.com|ॲक्सेसदिनांक=१३ फेब्रुवारी २०१५|दिनांक=१२ फेब्रुवारी २०१५|archive-date=2015-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214231550/http://www.concacaf.com/article/united-states-named-host-for-concacaf-mens-olympic-qualifying-championship-2015|url-status=dead}}</ref>||rowspan="2"|१-१३ ऑक्टोबर २०१५||rowspan="2"|{{flag|अमेरिका}} |rowspan="2" align=center| २ |{{fb|HON}} |- |{{fb|MEX}} |- |rowspan="3"|२०१५ आफ्रिका २३ वर्षांखालील राष्ट्रीय चषक <ref name="caf">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=CAF वेळापत्रक|दुवा=http://www.cafonline.com/en-US/caf/fullcafcalendar.aspx|प्रकाशक=CAFonline.com|ॲक्सेसदिनांक=२८ फेब्रुवारी २०१५|दिनांक=२८ फेब्रुवारी २०१५}}</ref>||rowspan="3"|२८ नोव्हेंबर – १२ डिसेंबर २०१५||rowspan="3"|{{flag|सेनेगाल}} |rowspan="3" align=center| ३ |{{fb|ALG}} |- |{{fb|NGA}} |- |{{fb|RSA}} |- |rowspan="3"|२०१६ एएफसी २३-वर्षांखालील चँपियनशीप <ref name="afc" >{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.the-afc.com/uploads/afc/files/afc_U-23_championship_2016_regulations.pdf|प्रकाशक=AFC|title=२०१६ एएफसी २३-वर्षांखालील चँपियनशीप नियम|format=PDF}}</ref>||rowspan="3"|१२-३० जानेवारी २०१६||rowspan="3"|{{flag|कतार}} |rowspan="3" align=center| ३ |{{fb|IRQ}} |- |{{fb|JPN}} |- |{{fb|KOR}} |- |२०१६ CONCACAF–CONMEBOL प्ले-ऑफ|| २५–२९ मार्च २०१६ |{{flag|कोलंबिया}}<small>(पहिले सत्र)</small><br/>{{flag|अमेरिका}}&nbsp;<small>(दुसरे सत्र)</small> |align=center| १ |{{fb|COL}} |- ! एकूण !! colspan=2| !! १६ !! |} {{refbegin}} *{{note|१|१}}तारखा आणि स्थळे अंतिम स्पर्धांची (किंवा पात्रता स्पर्धांच्या अंतिम फेरीची) आहेत, विविध पात्रता टप्प्यातील सामने या ठिकाणी झाले. *{{note|२|२}}ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये प्रथमच सहभाग {{refend}} =मैदाने= {{details|२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल#मैदाने}} [[File:BSB Rio 2016 7873.jpg|thumb|२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिक विविध खेळांचे मैदान [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] आसपासचा परिसर]] स्पर्धा ६ शहरांमधील ७ विविध मैदानांवर घेतली जाईल: *[[मिनेइर्याओ]], [[बेलो होरिझोन्ते]] *[[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] *[[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] *[[माराकान्या]], [[रियो दि जानेरो]] *[[एस्तादियो ऑलिंपिको]], [[रियो दि जानेरो]] *[[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] *[[अरेना कोरिंथियान्स]], [[साओ पाउलो]] =ड्रॉ= स्पर्धेचा ड्रॉ १४ एप्रिल २०१६ रोजी, ब्राझील प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी−०३:००|यूटीसी-३]]) १०:३० वाजता [[माराकान्या]], [[रियो दी जानेरो]] येथे काढला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.fifa.com/mensolympic/news/y=2016/m=2/news=olympic-draw-to-be-held-at-maracana-2765656.html|title=ऑलिंपिक ड्रॉ माराकान्या येथे काढला जाणार|प्रकाशक=फिफा.कॉम|भाषा=इंग्लिश|दिनांक=२३ फेब्रुवारी २०१६|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420024957/http://www.fifa.com/mensolympic/news/y=2016/m=2/news=olympic-draw-to-be-held-at-maracana-2765656.html|url-status=dead}}</ref> पुरुष स्पर्धेमध्ये १६ संघ प्रत्येकी ४ संघांच्या ४ गटांमध्ये विभागण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.rio2016.com/en/news/groups-and-match-schedule-defined-for-rio-2016-olympic-football-tournaments|title=रियो ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धेचे गट आणि सामन्यांचे वेळापत्रक स्पष्ट|प्रकाशक=रियो २०१६ अधिकृत संकेतस्थळ|भाषा=इंग्लिश|दिनांक=१४ एप्रिल २०१६|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160416091557/http://www.rio2016.com/en/news/groups-and-match-schedule-defined-for-rio-2016-olympic-football-tournaments|url-status=dead}}</ref> संघांना त्यांच्या याआधीच्या पाच ऑलिंपिक कामगिरीनुसार क्रमांक देण्यात आले (सर्वात अलिकडील स्पर्धेला जास्त महत्त्व देऊन). त्याशिवाय सहा पात्र चॅम्पियन संघांना बोनस गुण देण्यात आला (जपान, नायजेरिया, मेक्सिको, अर्जेंटिना, फिजी, स्वीडन).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.fifa.com/mensolympic/news/y=2016/m=4/news=olympic-draw-what-you-need-to-know-2780213.html|title=ऑलिंपिक ड्रॉ: तुम्हाला माहिती असाव्यात अशा गोष्टी|प्रकाशक=फिफा.कॉम|भाषा=इंग्लिश|दिनांक=८ एप्रिल २०१६|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426095058/http://www.fifa.com/mensolympic/news/y=2016/m=4/news=olympic-draw-what-you-need-to-know-2780213.html|url-status=dead}}</ref> यजमान ब्राझीलला आपोआपच अ१ स्थान दिले गेले. एकाच गटात एका संघराज्यातील जास्तीत जास्त एकाच संघाचा समावेश केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/78/02/78/drawproceduresoftrio2016-en_neutral.pdf|title=ड्रॉ प्रक्रिया: ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा रियो २०१६|प्रकाशक=फिफा.कॉम|भाषा=इंग्लिश|access-date=2016-08-08|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124005/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/78/02/78/drawproceduresoftrio2016-en_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> {|class="wikitable" |- !width=25%|गट १ !width=25%|गट २ !width=25%|गट ३ !width=25%|गट ४ |- style="vertical-align: top;" | * {{fb|BRA}} (अ१) * {{fb|ARG}} * {{fb|MEX}} * {{fb|JPN}} | * {{fb|NGA}} * {{fb|KOR}} * {{fb|HON}} * {{fb|IRQ}} | * {{fb|SWE}} * {{fb|FIJ}} * {{fb|POR}} * {{fb|RSA}} | * {{fb|ALG}} * {{fb|COL}} * {{fb|DEN}} * {{fb|GER}} |} =गट फेरी= प्रत्येक गटातील सर्वोत्कृष्ट २ संघ उपांत्य पूर्व फेरीत आगेकूच करतील. प्रत्येक गटामधील संघांना खालील निकषांवरून क्रमांक देण्यात येतील:.<ref name="regulations">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/54/40/46/oftsregulationsrio2016-e_neutral.pdf|title=ऑलिंपिक फुटबॉल स्पर्धा २०१६ नियम|प्रकाशक=फिफा.कॉम|भाषा=इंग्लिश|access-date=2016-08-09|archive-date=2016-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418090037/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/54/40/46/oftsregulationsrio2016-e_neutral.pdf|url-status=dead}}</ref> # सर्व गट सामन्यांमध्ये मिळालेले गुण; # सर्व गट सामन्यांमधील गोलफरक; # सर्व गट सामन्यांमध्ये केलेले गोल; दोन किंवा अधिक संघ वरील तीन निकषांच्या आधारावर समान असतील तर, खालीलप्रमाणे क्रमांक देण्यासाठी खालील गोष्टी लक्षात घेतल्या जातील: #<li value=4> गट सामन्यांमध्ये संबंधित संघांदरम्यान मिळालेले गुण; # संबंधित संघांदरम्यानच्या गट सामन्यातील गोलफरक; # संबंधित संघांदरम्यानच्या गट सामन्यात केलेले गोल; # फिफा संयोजन समितीमार्फत ड्रॉ काढून. ===अ गट=== {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल गट अ गुणफलक}} {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|IRQ}} |गोल = ०-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355571/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|DEN}} |गोल१ = |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = १८,००० |पंच = [[सिझर आर्ट्युरो रामोस]], ([[मेक्सिको]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|BRA}} |गोल = ०-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355560/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|RSA}} |गोल१ = |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या =६९,३८९ |पंच = [[अँटोनियो मातेउ लाहोझ]], ([[स्पेन]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|DEN}} |गोल = १-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355561/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|RSA}} |गोल१ = [[रॉबर्ट स्कोव्ह|स्कोव्ह]] {{goal|६९}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = ३२,३१४ |पंच = [[र्युजी सातो]], ([[जपान]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|BRA}} |गोल = ०-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355569/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|IRQ}} |गोल१ = |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = ६५,८२९ |पंच = [[ओव्हिडियु हेटगन]], ([[रोमानिया]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|DEN}} |गोल = ०-४ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355564/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|BRA}} |गोल१ = |गोल२ = [[गॅब्रिएल बार्बोसा|गॅब्रिएल]] {{goal|२६||८०}}<br />[[गॅब्रिएल जीझस]] {{goal|४०}}<br />[[ल्युआन व्हिएरा|ल्युआन]] {{goal|५०}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = ४१,०६७ |पंच = [[अलीरेझा फघानी]], ([[इराण]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|RSA}} |गोल = १-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355584/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|IRQ}} |गोल१ = [[गिफ्ट मोटुपा]] {{goal|६}} |गोल२ = [[अब्दुल-अमिर]] {{goal|१४}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] |प्रेक्षक_संख्या = ३७,७४२ |पंच = [[रॉडी झॅम्ब्रानो]], ([[इक्वेडोर]]) }} ---- ===ब गट=== {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल गट ब गुणफलक}} {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|SWE}} |गोल = २-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355579/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|COL}} |गोल१ = [[मिकाएल इशाक|इशाक]] {{goal|४३}}<br/>[[ॲस्ट्रीट ॲज्डेरविक]] {{goal|६२}} |गोल२ = [[तेओफिलो गुटायरेझ|गुटायरेझ]] {{goal|१७}}<br/>[[डोर्लान पाबॉन|पाबॉन]] {{goal|७५|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]]}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] |प्रेक्षक_संख्या = २९,९९६ |पंच = [[फहाद अल-मिरदासि]], ([[सौदी अरेबिया]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|NGA}} |गोल = ५-४ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355580/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|JPN}} |गोल१ = [[उमर सादिक]] {{goal|६}}<br/>[[ओघेनेकारो एटेबो|एटेबो]] {{goal|१०||४२||५२|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]]|६६}} |गोल२ = [[शिन्झो कोरोकी|कोरोकी]] {{goal|९}} ([[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]])<br/>[[टाकुमी मिनामिनो|मिनामिनो]] {{goal|१२}}<br/>[[टाकुमा असामो|असामो]] {{goal|७०}}<br/>[[मुसाशी सुझुकी|सुझुकी]] {{goal|९०+५}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] |प्रेक्षक_संख्या = २९,९९६ |पंच = [[क्लेमेंट टर्पिन]], ([[फ्रान्स]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|SWE}} |गोल = ०-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355575/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|NGA}} |गोल१ = |गोल२ = [[उमर सादिक]] {{goal|४०}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] |प्रेक्षक_संख्या = २३,८९२ |पंच = [[मॅथ्यू काँगर]], ([[न्यू झीलंड]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|JPN}} |गोल = २-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355576/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|COL}} |गोल१ = [[टाकुमा असानो|असानो]] {{goal|६७}}<br/>[[शोया नाकाजिमा|नाकाजिमा]] {{goal|७४}} |गोल२ = [[तेओफिलो गुटायरेझ|गुटायरेझ]] {{goal|५९}}<br/>[[हिरोकी फुजिहारु|फुजिहारु]] {{goal|६५}}([[स्वयंगोल|स्व.गो.]]) |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना दा अमेझोनिया]], [[मानौस]] |प्रेक्षक_संख्या = २६,६०३ |पंच = [[सेर्गेइ कारासेव्ह]], ([[रशिया]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|JPN}} |गोल = १-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355583/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|SWE}} |गोल१ = [[शिन्या याजिमा|याजिमा]] {{goal|६५}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्ह]], [[साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = १७,८२१ |पंच = [[मलांग डायधियो]], ([[सेनेगल]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|COL}} |गोल = २-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355581/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|NGA}} |गोल१ = [[तेओफिलो गुटायरेझ|गुटायरेझ]] {{goal|४}}<br/>[[डोर्लान पाबॉन|पाबॉन]] {{goal|६३|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पे]]}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना कोरिंथियान्स]], [[साओ पाउलो]] |प्रेक्षक_संख्या = ३६,७०२ |पंच = [[सिझर आर्ट्युरो रामोस]], ([[मेक्सिको]]) }} ---- ===क गट=== {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल गट क गुणफलक}} {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट |time = १७:०० |संघ१ = {{fb-rt|MEX}} |गोल = २-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355563/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|GER}} |गोल१ = [[ओरिब पेराल्टा|पेराल्टा]] {{goal|५२}}<br/>[[रोडाल्फो पिझार्रो|पिझार्रो]] {{goal|६०}} |गोल२ = [[सर्ज ग्नॅब्री|ग्नॅब्री]] {{goal|५८}}<br/>[[मथीस जिन्टर|जिन्टर]] {{goal|७८}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = १६,५०० |पंच = [[अलिरेझा फगानी]], ([[इराण]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट |time = २०:०० |संघ१ = {{fb-rt|FIJ}} |गोल = ०-८ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355567/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|KOR}} |गोल१ = |गोल२ = [[र्यु सेउंग-वू]] {{goal|३२||६३||९०+३}}<br/>[[क्वोन चँग-हूं]] {{goal|६२||६३}}<br/>[[सॉन हेन्ग-मिन]] {{goal|७२|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]]}}<br/>[[सुक ह्युन-जून]] {{goal|७७||९०}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = १६,००० |पंच = [[मलांग डायधियो]], ([[सेनेगल]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|FIJ}} |गोल = १-५ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355572/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|MEX}} |गोल१ = [[रॉय क्रिष्णा|क्रिष्णा]] {{goal|१०}} |गोल२ = [[एरिक गतीर्रेझ|गतीर्रेझ]] {{goal|४८||५५||५८||७३}}<br/>[[कार्लोस सेल्केडो|सेल्केडो]] {{goal|६७}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = ११,२०० |पंच = [[गेहाद ग्रिशा]], ([[इजिप्त]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|GER}} |गोल = ३-३ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355578/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|KOR}} |गोल१ = [[सर्ज ग्नॅब्री|ग्नॅब्री]] {{goal|३३||९०+२}}<br/>[[डेव्हि सेल्के|सेल्के]] {{goal|५५}} |गोल२ = [[ह्वांग ही-चान]] {{goal|२५}}<br/>[[सन ह्युंग-मिन]] {{goal|५७}}<br/>[[सुक ह्युन-जुन]] {{goal|८७}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = १७,१२१ |पंच = [[नेस्टर पिताना]], ([[अर्जेंटिना]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|GER}} |गोल = १०-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355582/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|FIJ}} |गोल१ = [[सर्ज ग्नॅब्री|ग्नॅब्री]] {{goal|८||४५}}<br/>[[निल्स पीटरसन|पीटरसन]] {{goal|१४||३३||४०||६३|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पे]]|७०}}<br/>[[मॅक्स मेयर|मेयर]] {{goal|३०||४९||५२}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[मिनेइर्याओ]], [[बेलो होरिझोन्ते]] |प्रेक्षक_संख्या = १६,५२१ |पंच = [[फहाद अल-मिरदासी]] ([[सौदी अरेबिया]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|KOR}} |गोल = १-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355577/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|MEX}} |गोल१ =[[क्वोन चँग-हूं]] {{goal|७३}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = १९,३३२ |पंच = [[क्लेमेंट टरपिन]], ([[फ्रान्स]]) }} ---- ===ड गट=== {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल गट ड गुणफलक}} {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = १५:०० |संघ१ = {{fb-rt|HON}} |गोल = ३-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355562/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|ALG}} |गोल१ = [[रोमेल क्विओटो|क्विओटो]] {{goal|१३}}<br/>[[मार्सेलो परेरा|परेरा]] {{goal|३३}}<br/>[[अँथोनी लोझानो|लोझानो]] {{goal|७९}} |गोल२ = [[सोफिआने बेंडेब्का|बेंडेब्का]] {{goal|६८}}<br/>[[बगदाद बौनेदजाह|बौनेदजाह]] {{goal|८५}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो ऑलिंपिको]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = २०,००० |पंच = [[सँड्रो रिक्की]], ([[ब्राझील]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ४ ऑगस्ट २०१६ |time = १८:०० |संघ१ = {{fb-rt|POR}} |गोल = २-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355566/report.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|ARG}} |गोल१ = [[गॉन्कालो पासिएन्सिआ|पासिएन्सिआ]] {{goal|६६}}<br/>[[पिते (फुटबॉल खेळाडू)|पिते]] {{goal|८४}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो ऑलिंपिको]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = ३७,४०७ |पंच = [[वॉल्टर लोपेझ कास्टेल्लानोस]], ([[ग्वातेमाला]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = १५:०० |संघ१ = {{fb-rt|HON}} |गोल = १-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355570/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|POR}} |गोल१ = [[अल्बर्थ एलिस]] {{goal|१}} |गोल२ = [[तोबियास फिग्वीरेडो|फिग्वीरेडो]] {{goal|२१}}<br/>[[ गॉन्कालो पासिएन्सिआ|पासिएन्सिआ]] {{goal|३६}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो ऑलिंपिको]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = ३२,९२८ |पंच = [[रॉडी झॅम्ब्रानो]], ([[इक्वेडोर]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = ७ ऑगस्ट २०१६ |time = १८:०० |संघ१ = {{fb-rt|ARG}} |गोल = २-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355565/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|ALG}} |गोल१ = [[अँजेल कोरीआ|कोरीआ]] {{goal|४७}}<br/>[[जोनाथन कॉलेरी|कॉलेरी]] {{goal|७०}} |गोल२ = [[सोफिआने बेंडेब्का|बेंडेब्का]] {{goal|६४}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो ऑलिंपिको]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = ३७,४५० |पंच = [[Cüneyt Çakır]], ([[टर्की]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|ARG}} |गोल = १-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355568/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|HON}} |गोल१ = [[मॉरिशियो मार्टिनेझ|मार्टिनेझ]] {{goal|९०+३}} |गोल२ = [[अँथोनी लोझानो|लोझानो]] {{goal|७५|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]]}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = १६,०२९ |पंच = [[अँटोनियो मातेउ लाहोझ]], ([[स्पेन]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १० ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|ALG}} |गोल = १-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355573/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|POR}} |गोल१ = [[मोहम्मद बेन्काब्लिया|बेन्काब्लिया]] {{goal|३०}} |गोल२ = [[गॉन्कालो पासिएन्सिआ|पासिएन्सिआ]] {{goal|२५|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पेनल्टी]]}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[मिनेइर्याओ]], [[बेलो होरिझोन्ते]] |प्रेक्षक_संख्या = १३,७८७ |पंच = [[मॅथ्यू काँगर]], ([[न्यू झीलंड]]) }} ---- =बाद फेरी= {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल पुरुष बादफेरी}} ===उपांत्यपूर्व फेरी=== {{फुटबॉल सामना |तारीख = १३ ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|POR}} |गोल = ०-४ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355586/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|GER}} |गोल१ = |गोल२ = [[सर्ज ग्नॅब्री|ग्नॅब्री]] {{goal|४५+१}}<br/>[[मॅथियास जिंटर|जिंटर]] {{goal|५७}}<br/>[[डेव्ही सेल्के|सेल्के]] {{goal|७५}}<br/>[[फिलिप मॅक्स|मॅक्स]] {{goal|८७}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[एस्तादियो नासियोनाल माने गारिंचा]], [[ब्राझिलिया]] |प्रेक्षक_संख्या = ५५,४१२ |पंच = [[वॉल्टर लोपेझ कास्टेल्लानोस]], ([[ग्वातेमाला]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १३ ऑगस्ट २०१६ |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|NGR}} |गोल = २-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355588/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|DEN}} |गोल१ = [[जॉन ओबी मिकेल|मिकेल]] {{goal|१५}}<br/>[[अमिनु उमर|उमर]] {{goal|५९}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना फोंते नोव्हा]], [[साल्व्हादोर दा बाईया|साल्व्हादोर]] |प्रेक्षक_संख्या = ३०,३०७ |पंच = [[सँड्रो रिक्की]], ([[ब्राझील]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १३ ऑगस्ट २०१६ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|KOR}} |गोल = ०-१ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355585/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|HON}} |गोल१ = |गोल२ = [[अल्बर्थ एलिस|एलिस]] {{goal|५९}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[मिनेइर्याओ]], [[बेलो होरिझोन्ते]] |प्रेक्षक_संख्या = ३६,७०४ |पंच = [[गेहाद ग्रीशा]], ([[इजिप्त]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १३ ऑगस्ट २०१६ |time = २२:०० |संघ१ = {{fb-rt|BRA}} |गोल = २-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355574/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|COL}} |गोल१ = [[नेयमार]] {{goal|१२}}<br/>[[ल्युआन व्हियेरा|ल्युआन]] {{goal|८३}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना कोरिंथियान्स]], [[साओ पाउलो]] |प्रेक्षक_संख्या = ४१,५६० |पंच = [[जुनेय्त चाकीर]], ([[तुर्कस्तान]]) }} ===उपांत्य फेरी=== {{फुटबॉल सामना |तारीख = १७ ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|BRA}} |गोल = ६-० |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355590/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|HON}} |गोल१ = [[नेयमार]] {{goal|१||९०+१|[[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पे]]}}<br/>[[गॅब्रिएल जीझस|गॅब्रिएल]] {{goal|२६||३५}}<br/>[[मार्किनहॉस]] {{goal|५१}}<br/>[[ल्युआन व्हिएरा|ल्युआन]] {{goal|७९}} |गोल२ = |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[माराकान्या]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = ५२,४५७ |पंच = [[ओव्हिदियु हेटगन]], ([[रोमानिया]]) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख = १७ ऑगस्ट २०१६ |time = १६:०० |संघ१ = {{fb-rt|NGR}} |गोल = ०-२ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355591/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|GER}} |गोल१ = |गोल२ = [[ल्युकास क्लोस्टरमन|क्लोस्टरमन]] {{goal|९}}<br/>[[निल्स पीटरसेन|पीटरसेन]] {{goal|८९}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[अरेना कोरिंथियान्स]], [[साओ पाउलो]] |प्रेक्षक_संख्या = ३५,५६२ |पंच = [[नेस्टर पिताना]], ([[अर्जेंटिना]]) }} ===कांस्य पदक सामना=== {{फुटबॉल सामना |तारीख = १७ ऑगस्ट २०१६ |time = १३:०० |संघ१ = {{fb-rt|HON}} |गोल = २-३ |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355589/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|NGR}} {{bronze3}} |गोल१ = [[अँथोनी लोझानो|लोझानो]] {{goal|७१}}<br/>[[मार्सेलो परेरा|परेरा]] {{goal|८६}} |गोल२ = [[उमर सादिक|सादिक]] {{goal|३४||५६}}<br/>[[अमिनु उमर|उमर]] {{goal|४९}} |पेनल्टी१ = |पेनल्टीस्कोर = |पेनल्टी२ = |मैदान = [[मिनेइर्याओ]], [[बेलो होरिझोन्ते]] |प्रेक्षक_संख्या = ९,०९१ |पंच = [[सँड्रो रिक्की]], ([[ब्राझील]]) }} ===सुवर्ण पदक सामना=== {{फुटबॉल सामना |तारीख = २० ऑगस्ट |time = १७:३० |संघ१ = {{gold01}} {{fb-rt|BRA}} |गोल = १-१ ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)]]|अ.वे.) |रिपोर्ट = [http://www.fifa.com/mensolympic/matches/round=272233/match=300355587/index.html अहवाल] |संघ२ = {{fb|GER}} {{silver02}} |गोल१ = [[नेयमार]] {{goal|२७}} |गोल२ = [[मॅक्स मेयर|मेयर]] {{goal|५९}} |पेनल्टी१ = [[रेनातो ऑगस्टो]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[मार्किनहॉस]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[रफिन्हा]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ल्युआन व्हिएरा|ल्युआन]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[नेयमार]] {{पेनाल्टी गोल}} |पेनल्टीस्कोर = ५-४ |पेनल्टी२ ={{पेनाल्टी गोल}} [[मॅथियास जिंटर|जिंटर]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[सर्ज ग्नॅब्री|ग्नॅब्री]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[ज्युलियन ब्रँड्ट|ब्रँड्ट]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[निक्लस सुले|सुले]]<br />{{पेनाल्टी चुकली}} [[निल्स पीटरसेन|पीटरसेन]] |मैदान = [[माराकान्या]], [[रियो दि जानेरो]] |प्रेक्षक_संख्या = ६३,७०७ |पंच = [[अलिरेझा फघानी]], ([[इराण]]) }} {|class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto; width: 20%" !ऑलिंपिक पुरुष फुटबॉल<br />सुवर्ण पदक विजेते |- |{{flagicon|BRA|size=100px}} |- |'''[[ब्राझील ऑलिंपिक फुटबॉल संघ|ब्राझील]]'''<br />पहिले विजेतेपद |} =हे सुद्धा पहा= *[[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल - महिला]] *[[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल]] *[[२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिक]] =संदर्भ= {{संदर्भयादी|2}} {{२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील खेळ}} [[वर्ग:२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील फुटबॉल]] [[वर्ग:२०१६ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील खेळ|फुटबॉल]] 4m5gde8noxt5xm0cu5a83xuyvu8ljob 0 197427 2711561 2623480 2026-09-23T12:26:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711561 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament main | name = वॉर्न-मुरलीधरन चषक | image = | caption = वॉर्न-मुरलीधरन चषक | country = {{cr|AUS}}<br>{{cr|SRI}} | administrator = [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]<br>[[श्रीलंका क्रिकेट]] | cricket format = [[कसोटी क्रिकेट]] | tournament format = कसोटी मालिका | first = [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] | next= [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]] | last = [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१६|२०१६]] | participants = २ | trophyholder = {{cr|SL}} | most successful = {{cr|AUS}} (३ वेळा) | most runs = {{flagicon|AUS}} [[मायकेल हसी]] (९९४) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरु / मायकल हसी / कसोटी सामने|दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/5939.html?class=1;opposition=8;spanmax1=18+Nov+2016;spanmin1=01+Jan+2007;spanval1=span;template=results;type=allround |ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> | most wickets = {{flagicon|SRI}} [[रंगना हेराथ]] (५६) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=आकडेवारी / स्टॅट्सगुरु / रंगना हेराथ / कसोटी सामने|दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/49178.html?class=1;filter=advanced;opposition=2;orderby=start;spanmin1=1+jan+2007;spanval1=span;template=results;type=bowling;view=innings |ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> | website = | current = [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१६]] }} २००७-०८ मोसमापासून [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]]-[[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] कसोटी मालिका विजेत्याला '''वॉर्न-मुरलीधरन चषक''' देऊन गौरविण्यात येते. सदर चषकाचे नामकरण हे कसोटी क्रिकेटमधील दोन अव्वल गोलंदाजांच्या नावावरून देण्यात आले आहे, श्रीलंकेचा [[मुथिया मुरलीधरन]] आणि ऑस्ट्रेलियाचा [[शेन वॉर्न]].<ref name="ABC News">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/15/2091733.htm|title=वॉर्न-मुरलीधरन चषकाचे अनावरण |दिनांक=१५ नोव्हेंबर २००७|कृती=[[एबीसी न्यूझ]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> ह्या चषकाने ऑस्ट्रेलिया-श्रीलंका कसोटी क्रिकेटचा २५वा वर्धापनदिन साजरा केला.<ref name="ABC News 1">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/03/2080888.htm|title=वॉर्न-मुरली ट्रॉफी गोज ऑन द लाईन|दिनांक=३ नोव्हेंबर २००७|कृती=[[एबीसी न्यूझ]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६|archive-date=2024-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508054813/https://www.abc.net.au/news|url-status=dead}}</ref> चषकावर दोन्ही गोलंदाजांच्या उजव्या हाताचे साचे आणि त्यांनी त्यांच्या कारकिर्दीत वापरलेले चेंडू यांचा समावेश आहे.<ref name="cricket.com.au">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://cricket.com.au/default.aspx?s=news-display&id=13711|title=नवीन वॉर्न-मुरलीधरन चषकाची घोषणा|दिनांक=१९ सप्टेंबर २००८|कृती=cricket.com.au|प्रकाशक=[[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६|archive-date=2009-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003000438/http://www.cricket.com.au/default.aspx?s=news-display&id=13711|url-status=dead}}</ref> श्रीलंकेमधील क्रिकेटचे नियामक मंडळ [[श्रीलंका क्रिकेट]]ने, त्यांचे ऑस्ट्रेलियाचे सहकारी, [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]]ला लिहिले की, विजेत्याला दोन गोलंदाजावरून नाव दिला गेलेला चषक देण्यात यावा.<ref name="ABC News 2">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/10/31/2077983.htm|title=वॉर्न-मुरली चषकासाठी ऑस्ट्रेलियाने लढा देण्याची श्रीलंकेची इच्छा |दिनांक=३१ ऑक्टोबर २००७|कृती=[[एबीसी न्यूझ]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> ज्याला क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने सहमती दर्शवली. चषकाचे अनावरण करताना क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने विधान केले की, {{quote|... क्रिकेट जगताच्या इतिहासातील दोन महान गोलंदाजानी ऑस्ट्रेलिया आणि श्रीलंका यांच्या दरम्यान खेळवल्या जाणाऱ्या कसोटी मालिकेच्या एका शाश्वत पारितोषिकाला त्यांची नावे दिले आहे.<ref name="ABC News 1" />}} ऑस्ट्रेलिया आणि भारतादरम्यानच्या कसोटी मालिकेसाठी दिला जाणारा [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]], ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंड दरम्यानच्या एकदिवसीय मालिकेसाठी दिला जाणारा [[चॅपेल-हॅडली चषक]] यानंतर वॉर्न-मुरलीधरन चषक हे माजी क्रिकेट खेळाडूंच्या नावे दिल्या जाणाऱ्या पुरस्कारांच्या यादीमधील नवीन नाव आहे.<ref name="Cricinfo">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.cricinfo.com/srilanka/content/story/318009.html|title=वॉर्न-मुरलीधन चषकासाठी संघ लढणार |आडनाव=क्रिकइन्फो स्टाफ |दिनांक=३ नोव्हेंबर २००७|कृती=[[क्रिकइन्फो]]|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> {{double image|right|Photograph of Muttiah Muralitharan.jpg|225|Shane Warne 2011.jpg|150|डावीकडे: [[मुथिया मुरलीधरन]]. उजवीकडे: [[शेन वॉर्न]]}} ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== वॉर्न-मुरलीधरन चषकाआधी, (१९८३-२००४), ऑस्ट्रेलिया आणि श्रीलंका २१ वर्षांत १८ वेळा आमने-सामने आले, ज्यामध्ये प्रत्येक देशात चार मालिका झाल्या. १८ कसोट्यांमधून ११ ऑस्ट्रेलियाने जिंकल्या तर श्रीलंकेला फक्त १९९९ मध्ये एकदाच विजय मिळविता आला, आणि ६ सामने अनिर्णित राहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=श्रीलंका वि ऑस्ट्रेलिया कसोटी|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/team/8.html?|प्रकाशक=[[क्रिकइन्फो]]|भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ह्या कसोटी मालिका खालीलप्रमाणे होत्या: {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! यजमान !! सामने !! विजेते !! फरक |- | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, १९८२-८३|१९८२-८३]] || {{SRI}} || १ || {{cr|AUS}}|| १-० |- | [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८७-८८|१९८७-८८]] || {{AUS}} || १ || {{cr|AUS}}|| १-० |- | [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८९-९०|१९८९-९०]] || {{AUS}} || २ || {{cr|AUS}}|| १-० |- | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, १९९२|१९९२]] || {{SRI}} || ३ || {{cr|AUS}}|| १-० |- | [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९५-९६|१९९५-९६]] || {{AUS}} || ३ || {{cr|AUS}}|| ३-० |- | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, १९९९|१९९९]] || {{SRI}} || ३ || {{cr|SRI}}|| १-० |- | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००३-०४|२००३-०४]] || {{SRI}} || ३ || {{cr|AUS}}|| ३-० |- | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २००४|२००४]] || {{SRI}} || २ || {{cr|AUS}}|| १-० |} ===पहिली मालिका=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७-०८}} २००७ साली ७०८ बळी मिळवून [[शेन वॉर्न]] क्रिकेटमधून विवृत्त झाला आणि [[मुथिया मुरलीधरन]] २००७-०८ मालिकेच्या सुरुवातील वॉर्न पासून अवघे आठ बळी दूर होता.<ref name="BBC Sport">{{स्रोत बातमी |दुवा= http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/other_international/7076759.stm |title=वॉर्न-मुरलीधरन चषकाचे अनावरण |दिनांक=३ नोव्हेंबर २००७|प्रकाशक= [[बीबीसी स्पोर्ट]] |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक= १८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> [[रिकी पाँटिंग]]ने नमूद केले की मुरलीधरनला वॉर्नचा कसोटी क्रिकेटमधील सर्वाधिक बळींचा विक्रम मोडण्यासाठी आवश्यक असलेले ९ बळी ऑस्ट्रेलियामध्ये असताना मिळवून द्यायचे नाहीत असा त्याने निश्चय केला होता.<ref name="Coward 2007">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/345708.html |title= ऑस्ट्रेलिया वि श्रीलंका २००७-०८ |आडनाव=कॉवर्ड |पहिले नाव=माईक |वर्ष=२००७|कृती= [[विस्डेन क्रिकेटर्स अल्मानाक]] |प्रकाशक=[[क्रिकइन्फो]] |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक= १८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> मालिकेच्या शेवटपर्यंत मुरलीधरनला अवघे चार गडी बाद करता आले. ऑस्ट्रेलियाने कसोटी मालिकेसह चषक २-० ने जिंकला.<ref name="cricketnews.com.au">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://www.cricketnews.com.au/australia-wins-warne-muralitharan-trophy/ |title= श्रीलंकेविरुद्धच्या मालिकेत ऑस्ट्रेलियाचा विजय |दिनांक= २० नोव्हेंबर २००७ |कृती= cricketnews.com.au |प्रकाशक= क्रिकेट न्यूझ | |ॲक्सेसदिनांक= १८ नोव्हेंबर २०१६ |archive-date= 2009-10-20 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091020060447/http://www.cricketnews.com.au/australia-wins-warne-muralitharan-trophy/ |url-status= dead }}</ref> दुसऱ्या कसोटीमध्ये, [[कुमार संगाकारा]]ला पंच [[रुडी कोर्टत्झन]] यांनी तो १९२ धावांवर खेळत चेंडू खांद्याला लागलेला असताना झेलबाद दिले.<ref name="English 2007">{{स्रोत बातमी |दुवा= http://www.cricinfo.com/ausvsl/content/story/321239.html |title=कोर्टत्झनने संगाकाराची माफी मागितली |आडनाव=इंग्लिश|पहिले नाव=पीटर|दिनांक= २० नोव्हेंबर २००७|कृती=[[क्रिकइन्फो]] |भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> सामन्यानंतर कोर्टत्झनने संगाकाराची माफी मागितली. मालिकेदरम्यान [[श्रीलंका क्रिकेट संघनायक|श्रीलंकेचा माजी कर्णधार]] [[मार्वन अटापट्टु]]ने निवड समितीचे अध्यक्ष [[अशांत डिमेल]] यांना उल्लेखून निवड समितीवर "मपेट्स हेडेड बाय जोकर" असे म्हणून टीका केली. <ref name="Coward 2007" /> मालिका संपल्यानंतर अटापट्टु क्रिकेट मधून निवृत्त झाला. ===२०११ मधील मालिका=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०११}} पहिल्या कसोटीच्या दुसऱ्या दिवसी, [[नाथन ल्योन]]ने त्याच्या पहिल्याच चेंडूवर [[कुमार संगाकारा]]ला बाद करून पहिला कसोटी बळी मिळवला; असे करणारा तो १४ आंतरराष्ट्रीय आणि ऑस्ट्रेलियाचा दुसरा खेळाडू. त्याने ३४ धावांमध्ये ५ गडी बाद केले, आणि कसोटी पदार्पणात पाच बळी घेणारा तो १३१वा खेळाडू ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा= http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=1;debut_or_surname=1;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=bowling;wicketsmin1=5;wicketsval1=wickets |title= गोलंदाजी नोंदी | कृती= [[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | भाषा=इंग्लिश | ॲक्सेसदिनांक=१९ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> त्याशिवाय, [[ट्रेंट कोपलँड]]ने त्याच्या दुसऱ्या चेंडूवर पहिला बळी घेतला; त्याने [[तिलकरत्ने दिलशान]]ला बाद केले. तसेच पहिल्या कसोटीमध्ये [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसीने]] मान्यकेले की हॉक-आय किंवा इगल-आय चूक करु शकते. तिसऱ्या कसोटीच्या तिसऱ्या दिवशी [[शमिंदा एरंगा]]ने त्याच्या पहिल्या चेंडूवर पहिला कसोटी बळी घेतला; त्याने [[शेन वॉटसन]]ला बाद केले. त्याशिवाय पहिल्या दिवशी [[शॉन मार्श]] २२२ची सरासरी पार करु शकला, ऑस्ट्रेलियन फलंदाजीमधील हा एक विक्रम आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/sri-lanka-v-australia-2011/content/story/532612.html|title=अनदर फर्स्ट-बॉल विकेट अँड द माईलस्टोन दॅट वॉजन्ट | कृती= [[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | भाषा=इंग्लिश | ॲक्सेसदिनांक=१९ नोव्हेंबर २०१६|दिनांक=१६ सप्टेंबर २०११}}</ref> तिनही कसोटी सामन्यांचा सामनावीराचा पुरस्कार [[मायकल हसी]]ला मिळाला त्याशिवाय त्याला मालिकावीर म्हणून सुद्धा घोषित करण्यात आले. ===२०१२-१३ मधील मालिका=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१२-१३}} ऑस्ट्रेलियाने मालिकेमध्ये ३-० असे निर्भेळ यश मिळवले. पहिल्या कसोटीदरम्यान सामना प्रसारण करणाऱ्या फुटेजमध्ये [[पीटर सिडल]] चेंडूशी फेरफार करताना दिसल्याने थोडा वाद निर्माण झाला होता, परंतु त्याच्या विरोधात औपचारिक तक्रार न होता सदर वाद मिटला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा =http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2012/content/story/597651.html| title =दूरचित्रवाणी रिप्लेमुळे श्रीलंकेला चेंडू फेरफार घटनेची चिंता| कृती= [[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१९ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> पुराव्याअभावी [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]ने नंतर सिडलला निर्दोष घोषित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2012/content/story/597533.html| title =चेंडू फरफारीचे कोणतेही पुरावे नाहीत, आयसीसी | कृती= [[इएसपीएन क्रिकइन्फो]] | भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक=१९ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> मेलबर्न येथे खेळवल्या गेलेल्या दुसऱ्या कसोटी सामन्याच्या पहिल्या दिवशी श्रीलंकेच्या [[कुमार संगकारा]]ने कारकिर्दीतील १०,००० धावा पूर्ण केल्या, आणि हा टप्पा सर्वात जलद पार करण्याच्या विक्रमाशी बरोबरी केली.<ref name="BoxingDayDay1Report">{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा =http://www.espncricinfo.com/australia-v-sri-lanka-2012/content/story/598584.html| title =जॉन्सन आणि मित्रपरिवारामुळे ऑस्ट्रेलियाचा दिवस साजरा | कृती =[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]| भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक =१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> सिडनी मधील शेवटच्या कसोटीनंतर ऑस्ट्रेलियाचा क्रिकेट खेळाडू [[मायकल हसी]]ने कसोटी क्रिकेटमधून निवृत्ती घोषित केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/australia/content/current/story/598950.html|title=मायकल हसी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मधून निवृत्त होणार |कृती=[[इएसपीएन क्रिकइन्फो]]| भाषा=इंग्लिश|ॲक्सेसदिनांक =१८ नोव्हेंबर २०१६}}</ref> ===२०१६ मधील मालिका=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१६}} या मालिकेआधी श्रीलंकेची कामगिरी अगदीच वाईट झाली होती, त्यांना इंग्लंडमध्ये सर्व प्रकारांमध्ये पराभवाला सामोरे जावे लागले होते. पल्लेकेले मध्ये झालेली पाहिली कसोटी दोन गोष्टींमुळे संस्मरणीय ठरली एक [[कुशल मेंडीस]]चे पहिले कसोटी शतक (१७६) आणि [[रंगना हेराथ]]ची गोलंदाजी ज्यामुळे श्रीलंकेने सामना १०६ धावांनी जिंकला. हा त्यांचा पाहुण्या संघावर १७ वर्षांनंतर पहिला कसोटी विजय होता. विजयामुळे यजमानांना एक आत्मविश्वास मिळाला ज्याचा फायदा त्यांना गॅलेमधील दुसऱ्या कसोटीत झाला. हेराथ आणि [[दिलरुवान परेरा]] ह्यांच्या कामगिरीमुळे श्रीलंकेने सामना २२९ धावांनी जिंकला. सामन्यामध्ये ह्या फिरकी जोडगोळीने २० पैकी १८ गडी बाद केले. एसएससी वरील तिसऱ्या कसोटीमधील पहिल्या डावात [[दिनेश चंदिमल]] आणि [[धनंजय डी सिल्वा]] ह्यांनी पहिल्या डावात शतके झळकावली. उत्तरादाखल, [[शॉन मार्श]] आणि [[स्टीव्ह स्मिथ]] ह्यांनी शतके झळकावली. तिसऱ्या आणि अतिमहत्त्वाच्या डावामध्ये, [[कुशल सिल्वा]]ने झळकावलेल्या शतकामुळे श्रीलंकेने ऑस्ट्रेलियासमोर विजयासाठी ३०० पेक्षा जास्त धावांचे लक्ष्य ठेवले. शेवटच्या दिवशी ऑस्ट्रेलियाची सुरुवात अडखळत झाली, फक्त [[डेव्हिड वॉर्नर]] अर्धशतकापर्यंत मजल मारु शकला आणि इतर कोणत्याही फलंदाजाला ३० धावाही करता आल्या नाहीत. हेराथने सामन्यात १३ बळी घेतले आणि श्रीलंकेने १६३ धावांनी विजय मिळवला आणि इतिहासात पहिल्यांदाच ऑस्ट्रेलियाला व्हाईटवॉश दिला. हेराथला सामनावीर आणि मालिकावीराचा पुरस्कार देण्यात आला. ह्या विजयासहीत कसोटी मालिकेमध्ये श्रीलंकेचा संघ कसोटी क्रमवारीत दक्षिण आफ्रिकेच्या वर गेला तर ऑस्ट्रेलियाला आपले अव्वल स्थान गमवावे लागले. ==वॉर्न-मुरलीधरन चषक मालिकांची यादी== {{legend|#FFD700<!-- Gold -->|ऑस्ट्रेलिया विजयी|border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend|#FFFF00<!-- Yellow -->|चषक ऑस्ट्रेलियाकडे राहिला|border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend|#849eec<!-- Royal Blue -->|श्रीलंका विजयी|border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend|#87CEEB<!-- Sky Blue -->| चषक श्रीलंकेकडे राहिला|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable" |- bgcolor=#efefef ! मालिका ! मोसम ! यजमान ! पहिला सामना ! एकूण<br>कसोटी सामने ! ऑस्ट्रेलिया<br>विजयी ! श्रीलंका<br>विजयी ! अनिर्णित ! मालिकावीर ! मालिका<br>निकाल |- bgcolor=#FFD700 | | align="center" | १ | [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००७-०८|२००७-०८]] | ऑस्ट्रेलिया | ८ नोव्हेंबर २००७ | align="center" | २ | align="center" | २ | align="center" | ० | align="center" | ० | [[ब्रेट ली]] | ऑस्ट्रेलिया |- bgcolor=#FFD700 | | align="center" | २ | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०११|२०११]] | श्रीलंका | ३१ ऑगस्ट २०११ | align="center" | २ | align="center" | १ | align="center" | ० | align="center" | २ | [[मायकल हसी]] | ऑस्ट्रेलिया |-bgcolor=#FFD700 | | align="center" | ३ | [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१२-१३|२०१२-१३]] | ऑस्ट्रेलिया | १४ डिसेंबर २०१२ | align="center" | ३ | align="center" | ३ | align="center" | ० | align="center" | ० | [[मायकल क्लार्क]] | ऑस्ट्रेलिया |-bgcolor=#849eec | align="center" | ४ | [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१६|२०१६]] | श्रीलंका | २६ जुलै २०१६ | align="center" | ३ | align="center" | ० | align="center" | ३ | align="center" | ० |[[रंगना हेराथ]] | श्रीलंका |- | align="center" | 5 | ''[[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१८-१९|२०१८-१९]]'' | ऑस्ट्रेलिया | जानेवारी/फेब्रुवारी २०१९ | align="center" | २ | align="center" | – | align="center" | – | align="center" | – | | bgcolor| – |} {| class="wikitable" width="50%" |- bgcolor=#efefef ! ऑस्ट्रेलिया विजयी (ऑगस्ट २०१६ पर्यंत) !! श्रीलंका विजयी (ऑगस्ट २०१६ पर्यंत)!! अनिर्णित |- |bgcolor=#FFD700 |६ ||bgcolor=#849eec |३ ||bgcolor=#deb887 |२ |} ==टाईमलाईन== {| class="toccolours" style="margin: 0 auto;" |- |<timeline> ImageSize = width:650 height:80 PlotArea = width:600 height:30 left:20 bottom:50 TimeAxis = orientation:horizontal DateFormat = yyyy Period = from:2007 till:2027 AlignBars = early ScaleMajor = unit:year increment:5 start:2007 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:2007 Legend = left:20 top:20 columnwidth:240 Colors = # id:AUS value:yellow legend:Australia id:AUS value:rgb(1,0.85,0) legend:Australia id:AUSD value:rgb(0.8,0.75,0.6) legend:Drawn,_retained_by_Australia id:SRI value:blue legend:Sri_Lanka id:SRID value:rgb(0.6,0.6,0.8) legend:Drawn,_retained_by_Sri_Lanka id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) Backgroundcolors = canvas:canvas PlotData = color:AUS from:2007 till:2011 color:AUS from:2011 till:2013 color:AUS from:2013 till:2016 color:SRI from:2016 till:2019 </timeline> |} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचे श्रीलंका दौरे]] [[वर्ग:श्रीलंका क्रिकेट संघाचे ऑस्ट्रेलिया दौरे]] hj57luy5ebs3s8usrazqep7k8q1cvfw 0 198590 2711662 2710930 2026-09-23T18:29:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711662 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ''सिल्कएर सिंगापूर प्रायव्हेट लिमिटेड''' तथा '''सिल्कएर''' ही [[सिंगापूर]]मधील एक [[प्रादेशिक विमान कंपनी]] होती. याचे मुख्य कार्यालय सिंगापूरमधील [[चांगी]] येथे होते. [[सिंगापूर एरलाइन्स]]च्या पूर्ण मालकीची [[उपकंपनी]] असलेली सिल्कएर २०१७ ते २०२१ दरम्यान सिंगापूर ते [[दक्षिणपूर्व आशिया]], [[भारतीय उपखंड]], [[पूर्व आशिया]] आणि [[उत्तर ऑस्ट्रेलिया]] मधील ५४ शहरांना विमानसेवा पुरवत असे.<ref>{{Cite web|url=http://www.silkair.com/en_UK/sg/destinations/|title=Destinations|archive-url=https://web.archive.org/web/20171003035135/http://www.silkair.com/en_UK/sg/destinations/|archive-date=2017-10-03|url-status=dead|language=en-SG}}</ref> सिंगापूर एरलाइन्सची प्रादेशिक शाखा म्हणून, तिने सिंगापूर एअरलाईन्स समूहाच्या जाळ्यातील कमी ते मध्यम अंतराच्या गंतव्यस्थानांवर सेवा दिली. २०२१ च्या अखेरीस सिल्कएरने आपले कामकाज बंद केले आणि ते आपली मालक कंपनी सिंगापूर एरलाइन्स आणि तिची किफायती उपकंपनी [[स्कूट]] कडे हस्तांतरित केले.<ref>{{Cite web|title=Singapore Airlines merges SilkAir into its parent company brand|url=https://sg.style.yahoo.com/singapore-airlines-merges-silkair-parent-company-brand-092135047.html|access-date=2021-09-22|website=sg.style.yahoo.com|date=5 February 2021 |language=en-SG}}</ref> == गंतव्यस्थाने == {{मुख्य लेख|सिल्कएरच्या गंतव्यस्थानांची यादी}} एप्रिल २०२१ च्या शेवटी सिल्कएरच्या जाळ्यात फक्त तीन गंतव्यस्थानांचा समावेश होता – [[सेबू]], [[त्रिभुवन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|काठमांडू]] आणि [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]].<ref>{{cite web |title=APRIL 2021 OPERATING RESULTS |url=https://www.singaporeair.com/saar5/pdf/Investor-Relations/Operating-Stats/opstats-apr21.pdf |website=Singapore Airlines}}</ref> === कोडशेर करार === सिल्कएरचे खालील विमान कंपन्यांशी [[कोडशेअर करार]] होते:<ref>{{cite web|url=http://centreforaviation.com/profiles/airlines/silkair-mi |title=Profile on SilkAir |website=CAPA|publisher=Centre for Aviation|access-date=2016-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029214429/http://centreforaviation.com/profiles/airlines/silkair-mi |archive-date=2016-10-29|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Partner Airlines |url=http://www.silkair.com/en_UK/sg/travel-info/partner-airlines/ |website=SilkAir |archive-url=https://web.archive.org/web/20190228004328/http://www.silkair.com/en_UK/sg/travel-info/partner-airlines/ |archive-date=28 February 2019 |url-status=dead}}</ref> {{div col}} * [[एर चायना]]<ref>{{cite web |title=Singapore Airlines And SilkAir To Codeshare With Air China |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2016/January-March/29Mar2016-1149 |website=Singapore Airlines |date=29 March 2016}}</ref> * [[एर फ्रान्स]]<ref name="AF-KL">{{cite web |title=Singapore Airlines And SilkAir Sign Codeshare Agreement With Air France-KLM |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/gb/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2017/April-June/jr0817-170413 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209124624/https://www.singaporeair.com/en_UK/gb/media-centre/press-release/article/?q=en_UK%2F2017%2FApril-June%2Fjr0817-170413 |url-status=dead |archive-date=9 December 2018 |website=www.singaporeair.com |language=en |access-date=29 April 2019}}</ref> * [[एर न्यू झीलंड]]<ref>{{cite web |title=SilkAir - Co-operation partners - The Airpoints™ programme - Airpoints™ {{!}} Air New Zealand |url=https://www.airnewzealand.co.nz/co-operation-partners-silkair |website=Air New Zealand |access-date=2026-09-20 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315220125/https://www.airnewzealand.co.nz/co-operation-partners-silkair |url-status=dead}}</ref> * [[बँकॉक एरवेज]]<ref>{{cite web |title=Bangkok Airways and SilkAir Announce Codeshare Agreement |url=https://www.mynewsdesk.com/sg/silkair/pressreleases/bangkok-airways-and-silkair-announce-codeshare-agreement-764786 |website=Mynewsdesk |language=en |date=14 February 2012}}</ref> * [[फिजी एरवेज]]<ref>{{cite web |title=Singapore Airlines And SilkAir To Codeshare With Fiji Airways |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2018/April-June/jr0218-180417 |website=Singapore Airlines |date=17 April 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Singapore Airlines and Silkair to Codeshare with Fiji Airways |url=https://www.fijiairways.com/en-fj/media-centre/fiji-airways-codeshare-with-singapore-airline |website=Fiji Airways |date=17 April 2018 |access-date=2026-09-20 |archive-date=2022-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815214641/https://www.fijiairways.com/en-fj/media-centre/fiji-airways-codeshare-with-singapore-airline |url-status=dead}}</ref> * [[गरुड इंडोनेशिया]]<ref>{{cite web |title=Singapore Airlines And Garuda Indonesia Expand Codeshare Operations |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2019/April-June/jr0519-190415 |website=Singapore Airlines |date=15 April 2019}}</ref> * [[केएलएम]]<ref name="AF-KL" /> * [[लाओ एरलाइन्स]]<ref>{{cite web |title=SilkAir to codeshare with Lao Airlines |url=https://www.mynewsdesk.com/sg/silkair/pressreleases/silkair-to-codeshare-with-lao-airlines-1494310 |website=Mynewsdesk |language=en |date=27 July 2016}}</ref> * [[मलेशिया एरलाइन्स]]<ref>{{cite web |title=Malaysia Airlines And Singapore Airlines Sign Wide-Ranging Partnership Agreement |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2019/October-December/jr1919-191030 |website=Singapore Airlines |date=30 October 2019}}</ref> * [[स्कूट]]<ref>{{cite web|title=Singapore Airlines And SilkAir To Codeshare On Scoot Flights|url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/corporate/newsroom/press-release/2017/October-December/jr1817-171205/}}</ref> * [[शेंझेन एरलाइन्स]]<ref>{{cite web |title=SIA, SilkAir And Shenzhen Airlines Sign Codeshare Agreement |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2013/April-June/20May2013-1548 |website=Singapore Airlines |date=20 May 2013}}</ref> * [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया]]<ref>{{cite web |url=https://www.executivetraveller.com/virgin-australia-plans-codeshare-flights-with-singapore-airlines-silkair-to-india |title= SilkAir replaces 737s and Fokker 70s with V2500 Airbus A319/320s |publisher=flightglobal.com |date = 7 October 1998}}</ref> * [[विस्तारा]]<ref>{{cite web |title=Singapore Airlines And SilkAir To Codeshare On Vistara Flights |url=https://www.singaporeair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2017/January-March/jr0617-170314 |website=Singapore Airlines |date=14 March 2017}}</ref> {{div col end}} == ताफा == [[File:SilkAir,_9V-MGE,_Boeing_737-8SA_(32719157797).jpg|thumb|सिल्कएर [[Boeing 737 800|बोइंग ७३७-८००]]]] [[File:Airbus_A320-233,_SilkAir_JP7063092.jpg|thumb|सिल्कएर [[Airbus A320 family|एरबस ए३२०-२००]]]] सिल्कएरकडील विमाने:<ref>{{cite web |title=Singapore Aircraft Registry |url=https://www.caas.gov.sg/docs/default-source/docs---srg/fs/approval-listings/singapore-registered-aircraft-engine-nos---sep-2021.xlsx |website=Civil Aviation Authority of Singapore |access-date=2026-04-25 |archive-date=2021-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211005053236/https://www.caas.gov.sg/docs/default-source/docs---srg/fs/approval-listings/singapore-registered-aircraft-engine-nos---sep-2021.xlsx |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto;text-align:center" |+ सिल्कएरने वापरलेली विमाने |- ! विमान !! एकूण !! दाखल !! निवृत्त !! पर्यायी विमान !! नोंदी/संदर्भ |- | [[बोइंग ७३७-३००]] || ६ || १९९० || २००० || एरबस ए३२०-२०० || ९व्ही-टीआरएफ [[SilkAir Flight 185|विमान १८५]] म्हणून कोसळले.<ref name="rep1">{{cite web |date=7 October 1998 |title=SilkAir replaces 737s and Fokker 70s with V2500 Airbus A319/320s |url=https://www.flightglobal.com/silkair-replaces-737s-and-fokker-70s-with-v2500-airbus-a319/320s/23513.article |publisher=flightglobal.com}}</ref> |- | [[एरबस ए३१०-२००]] || २ || १९९३ || १९९५ || काहीही नाही || |- | [[एरबस ए३१९-१००]] || ८ || १९९९ || २०२० || बोइंग ७३७-८०० || |- | [[एरबस ए३२०-२००]] || १९ || १९९८ || २०२० || बोइंग ७३७-८००<br />बोइंग ७३७ मॅक्स ८ || |- | [[बोइंग ७३७-८००]] || १७ || २०१४ || २०२१ || काहीही नाही || [[सिंगापूर एरलाइन्स]] आणि [[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया]] कडे हस्तांतरित.{{citation needed|date=June 2024}} |- | {{nowrap|[[बोइंग ७३७ मॅक्स ८]]}} || ६ || २०१७ || २०२१ || काहीही नाही || सर्व विमाने आणि उर्वरित ऑर्डर सिंगापूर एरलाइन्सकडे हस्तांतरित. |- | [[फॉकर ७०]] || २ || १९९५ || २००० || एरबस ए३१९-१०० || <ref name="rep1"/> |- | [[मॅकडोनेल डग्लस एमडी-८७]] || १ || १९८९ || १९९१ || बोइंग ७३७-३०० || |- |} === ताफ्याचा विस्तार === सिल्कएरने १९८९ मध्ये एका भाड्याने घेतलेल्या [[मॅकडोनेल डग्लस एमडी-८७]] विमानानिशी कामकाज सुरू केले. त्यानंतर सहा बोइंग ७३७-३०० विमाने विकत घेतली. यांतील पहिले १९९० मध्ये सेवारत झाले. १९९३ ते १९९५ या काळात सिल्कएरने दोन [[एरबस ए३१०-२००]] विमाने चालवली. नंतर ती सिंगापूर एरलाइन्सकडे हस्तांतरित केली, तसेच १९९५ ते २००० दरम्यान दोन [[फॉकर ७०]] विमाने चालवली. १८ सप्टेंबर १९९८ रोजी पहिले [[एरबस ए३२०-२००]] विमान दाखल झाल्यावर त्यांनी आपल्या बोईंग ताफ्याऐवजी एरबस विमाने घेण्यास सुरुवात केली आणि एक वर्षानंतर सर्व बोइंग विमाने निवृत्त केली. पहिले ए३२० मिळाल्यानंतर लगेचच ३ सप्टेंबर १९९९ रोजी पहिले ए३१९-१०० विमान दाखल झाले. ए३१९ चा वापर दक्षिणपूर्व आशियातील काही मार्गांवर आणि भारतातील काही शहरांसाठी केला जात असे, तर मोठ्या ए३२० चा वापर कंपनीच्या बहुतांश प्रमुख मार्गांवर केला जात असे. २० डिसेंबर २००६ रोजी सिल्कएरने ११ एरबस ए३२०-२०० विमाने खरेदी करण्याचा करार केला, ज्यात आणखी नऊ विमानांचा पर्याय होता. ही विमाने २००९-२०१२ दरम्यान वितरित करण्यात आली.<ref>{{Cite press release| title=SilkAir Places New Order For 20 Airbus A320 Planes, To Meet Growth And Fleet Renewal| publisher=SilkAir| date=20 December 2006| url=http://www.silkair.com/mbe/en_UK/content/corporate/newsflash/NF1001_20122006.jsp| archive-url=https://web.archive.org/web/20070929081108/http://www.silkair.com/mbe/en_UK/content/corporate/newsflash/NF1001_20122006.jsp| url-status=dead| archive-date=29 September 2007| access-date=6 August 2010}}</ref> ३ ऑगस्ट २०१२ रोजी सिल्कएरने ६८ विमाने खरेदी करण्यासाठी बोइंगला एक इच्छापत्र (''लेटर ऑफ इंटेंट'') दिले. यात २३ बोइंग ७३७-८०० आणि ३१ बोइंग ७३७ मॅक्स ८ विमानांची निश्चित खरेदी आणि इतर १४ विमानांच्या खरेदी अधिकार होते.<ref> {{cite web |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/silkair-signs-loi-for-31-boeing-737-8s-23-737-800s-375076/ |title=SilkAir signs LOI for 31 Boeing 737-8s, 23 737-800s |publisher=Flightglobal.com |last=Toh |first=Mavis |date=3 August 2012 |access-date=2 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120820234700/http://www.flightglobal.com/news/articles/silkair-signs-loi-for-31-boeing-737-8s-23-737-800s-375076/ |archive-date=20 August 2012 |url-status=live |df=dmy-all }} </ref> १४ नोव्हेंबर २०१२ रोजी या खरेदीअधिकारांचे निश्चित मागणीत रुपांतर झाले.<ref> {{cite press release|title=Boeing, SilkAir Finalize Order for 54 737s|url=http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&item=2498|publisher=Boeing|access-date=15 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116171527/http://boeing.mediaroom.com/index.php?s=43&item=2498|archive-date=16 November 2012|url-status=live|df=dmy-all}} </ref> जुन्या ए३२० ताफ्याऐवजी आणि विमान कंपनीच्या विस्तारासाठी ७३७ विमानांचा वापर केला जाणार होता. ४ फेब्रुवारी २०१४ रोजी सिल्कएरला पहिले बोइंग ७३७-८०० विमान मिळाले.<ref> "[http://www.silkair.com/jsp/cms/en_UK/mi_press_release_news/nf1003-04022014.jsp Boeing, SilkAir Begins Transition to All 737 Fleet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222043450/http://www.silkair.com/jsp/cms/en_UK/mi_press_release_news/nf1003-04022014.jsp |date=22 February 2014 }}" SilkAir. retrieved 6 February 2014. </ref> ४ ऑक्टोबर २०१७ रोजी सिल्कएरला पहिले बोइंग ७३७ मॅक्स ८ विमान मिळाले.<ref>{{cite web|title=SilkAir Marks New Era With Arrival of First Boeing 737 MAX 8|url=http://www.silkair.com/en_UK/sg/media-centre/press-release/article/?q=en_UK/2017/October-December/04Oct2017-1757|website=www.silkair.com|language=en}}</ref> २१ जून २०१८ रोजी सिंगापूर एरलाइन्सने जाहीर केले की ते आपल्या सेवाजाळ्याचे अधिक चांगल्या प्रकारे नियोजन करण्यासाठी २०१८ च्या उत्तरार्धापासून २०१९ च्या सुरुवातीपर्यंत काही बोइंग ७३७-८०० विमाने स्कूटकडे हस्तांतरित करण्याचा विचार करत आहेत.<ref>{{cite web |title=Singapore Airlines to shift planes from SilkAir to Scoot |url=https://www.todayonline.com/singapore/singapore-airlines-shift-planes-silkair-scoot |website=TODAYonline |access-date=21 June 2018 }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बोइंग ७३७ मॅक्सच्या उड्डाण बंदीच्या घटनांनंतर, बोइंग ७३७-८०० हस्तांतरित करण्याची योजना एप्रिल २०१९ मध्ये स्थगित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |last1=Hashim |first1=Firdaus |title=SIA halts plans to transfer 737-800s to Scoot |url=https://www.flightglobal.com/fleets/sia-halts-plans-to-transfer-737-800s-to-scoot/132269.article |website=FlightGlobal |access-date=12 April 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Singapore Airlines remains committed to 100% lie flat despite changes in fleet plan {{!}} Corporate Travel Community |url=https://corporatetravelcommunity.com/singapore-airlines-remains-committed-to-100-lie-flat-despite-changes-in-fleet-plan/ |website=Corporate Travel Community |date=22 May 2019 |quote=the group has dropped plans to transfer 14 737-800s from SilkAir to Scoot }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सिंगापूरमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:बंद पडलेल्या विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:सिंगापूर एरलाइन्स]] [[वर्ग:इ.स. १९७५ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील समाप्ती]] jipxwaywiomf02hppreswypox3hnc76 0 200622 2711616 1487687 2026-09-23T16:27:29Z ~2026-51262-97 187737 प्रमुख स्रोते ही १४ नसून ती १३ च आहेत 2711616 wikitext text/x-wiki [[मानवी शरीर|मानवी शरीरात]] उत्पन्न होणाऱ्या असंख्य भावांचे उत्पादन व वहन करणाऱ्या असंख्य स्रोतांतील प्रमुख येथे आहेत - १. प्राणवह २. उदकवह ३. अन्नवह ४. रसवह ५. रक्तवह ६. मांसवह ७. मेदोवह ८. अस्थिवह ९. मज्जावह १०. शुक्रवह ११. आर्तववह १२. पुरीषवह १३. स्वेदवह ==हेही बघा== * [[हिंदू धर्मातील चौदा महत्त्वाच्या गोष्टी]] [[वर्ग:आयुर्वेद]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] [[वर्ग:याद्या]] 2onvieang2qv61oco99ntapyqwq5znz 2711780 2711616 2026-09-24T01:53:23Z संतोष गोरे 135680 /* */ असलेला लेख 2711780 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्रोतसे]] ==हेही बघा== * [[हिंदू धर्मातील चौदा महत्त्वाच्या गोष्टी]] [[वर्ग:आयुर्वेद]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] [[वर्ग:याद्या]] ewxmcxqd4qbk284wi9wuds2ksrvnfu3 2711782 2711780 2026-09-24T01:56:08Z संतोष गोरे 135680 2711782 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्रोतसे]] mvpnj5fva29fp6idybxfrfaih6lv79s 0 200635 2711783 1436622 2026-09-24T01:56:39Z संतोष गोरे 135680 पुनर्निर्देशन लक्ष्य [[चौदा प्रमुख स्रोते]] पासून [[स्रोतसे]] ला बदलविले 2711783 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[स्रोतसे]] mvpnj5fva29fp6idybxfrfaih6lv79s 0 216581 2711675 2321372 2026-09-23T19:33:01Z Dostojewskij 46392 चित्र 2711675 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-B24575, Friedrich Paulus.jpg|thumb|फ्रीडरिश पॉलस]] [[फील्ड मार्शल]] '''फ्रीडरीश विल्हेम अर्न्स्ट पॉलस''' ([[२३ सप्टेंबर]], [[इ.स. १८९०|१८९०]]:[[गुक्सहागेन]], [[प्रशियाचे राजतंत्र|प्रशिया]] - [[१ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९५७|१९५७]], [[ड्रेस्डेन]] , [[पूर्व जर्मनी]]) हा [[नाझी जर्मनी]]चा उच्च सेनापती होता. [[ऑपरेशन बार्बारोसा|१९४२मध्ये सोवियेत संघावरील आक्रमणात]] भाग घेतला होता व त्याअंतर्गत [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडला वेढा]] घातला होता. स्टालिनग्राडच्या वेशीवर झालेल्या घनघोर लढाईत पॉलस जर्मन सैन्याचा सेनापती होता. या लढाईत दोन्ही पक्षांचे अतोनात नुकसान झाले. शेवटी सोवियेत संघाच्या सैन्याने प्रतिहल्ला चढवीत जर्मन सैन्यालाच वेढले आणि पॉलसला शरण येण्यास भाग पाडले. पॉलस शरणागती पत्करणार असे कळल्यावर [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने त्याला फील्ड मार्शल पदावर बढती दिली. तोपर्यंत जर्मनीच्या एकही फील्ड मार्शल शत्रूच्या हाती जिवंत लागलेला नव्हता. पॉलसला बढती देण्यामागे त्याने लढून मरावे किंवा आत्महत्या करावी असा हिटलरचा गूढ संदेश होता. बढती मिळाल्यावर दोनच तासांत पॉलस आपल्या सगळ्या सैन्यासह सोवियेत संघाला शरण गेला. {{DEFAULTSORT:पॉलस, फ्रीडरीश}} [[वर्ग:नाझी जर्मनीचे सैन्याधिकारी]] [[वर्ग:स्टालिनग्राडची लढाई]] [[वर्ग:इ.स. १८९० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] skdgnxit2xxjwmx6wzysor8l1tivq6c 0 224233 2711605 2592608 2026-09-23T16:08:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711605 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = संभाजी भिडे | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = संभाजी विनायक भिडे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42556398|title=संभाजी भिडेंबद्दल या 10 गोष्टी तुम्हाला माहिती आहेत का?|date=2018|work=BBC News मराठी|access-date=2018-03-27|language=en-GB}}</ref> | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = सांगली | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = भिडे गुरूजी | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू]] | जोडीदार = | वडील = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ =https://www.shrishivpratishthan.com/ | तळटिपा = | संकीर्ण = श्री शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थान या संस्थेचे संस्थापक }} '''संभाजी भिडे''' (जन्म : इ. स. १९३४)<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42556398|title=संभाजी भिडेंबद्दल या 10 गोष्टी तुम्हाला माहिती आहेत का?|date=2018|work=BBC News मराठी|access-date=2018-03-27|language=en-GB}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://showtodaytv.com/play-clip-bedhadak-with-sambhaji-bhide-by-dr-uday-nirgudkar_tvdPL_3dUIU60|title=संभाजी भिडे यांची उदय निरगुडकर यांनी घेतलेली मुलाखत|last=|first=|date=८ जानेवारी २०१८|work=न्यूज18 लोकमत|access-date=२८ मार्च २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110070555/http://showtodaytv.com/play-clip-bedhadak-with-sambhaji-bhide-by-dr-uday-nirgudkar_tvdPL_3dUIU60|archive-date=2019-01-10|dead-url=|url-status=dead}}</ref> हे [[महाराष्ट्र]]ात कार्यरत असलेल्या शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थान या संस्थेचे संस्थापक व प्रमुख आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=V-RDDwAAQBAJ&pg=PT528|title=Contributions of Thanjavur Maratha Kings: 2nd Edition (with a Brief History of Chatrapathi Shivaji Maharaj,Dharmaveer Sambhaji Maharajah,Swami Samartha Ramdas, Cholas,Nayakas and Indian Classical Art-Bharatanatyam)|last=Bhosle|first=Prince Pratap Sinh Serfoji Raje|date=2017-12-20|publisher=Notion Press|isbn=978-1-948230-95-7|language=en}}</ref> ते आपल्या समर्थकांत 'भिडे गुरुजी' या नावाने प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://suvarnasinhasan.com/info_guruji/|title=गुरुजींची ओळख – सुवर्ण सिंहासन|website=suvarnasinhasan.com|language=en|access-date=2018-06-28|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014224655/http://suvarnasinhasan.com/info_guruji/|url-status=dead}}</ref> शिवप्रतिष्ठान ही संस्था स्थापन करण्याआधी भिडे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाचे प्रचारक होते.<ref>https://www.bbc.com/marathi/amp/india-48720029</ref> == शिवप्रतिष्ठान संस्थचे विचार व कार्य == शिवप्रतिष्ठान ही राजनैतिक पक्षाशी संलग्न नसणारी सामाजिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात काम करणारी संस्था आहे. तिचे भारतीय जनता पक्षाशी व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी असलेले संबंध अनेकदा समोर येतात.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/hindutva-activist-revered-by-uddhav-modi-slams-both/|title=Hindutva activist revered by Uddhav, Modi slams both|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2018-03-25|language=en-US}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/india/who-is-this-man-with-narendra-modi_1834745.html|title=Who is this man with Narendra Modi?|date=2015-12-15|work=Zee News|access-date=2018-03-25|language=en}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.newsx.com/national/sambhaji-bhide-the-85-year-old-inspirational-public-leader-who-is-admired-by-pm-narendra-modi|title=Sambhaji Bhide: The 85-year-old inspirational public leader who is admired by PM Narendra Modi – NewsX|date=2017-11-16|work=NewsX|access-date=2018-03-25|language=en-GB|archive-date=2018-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131702/https://www.newsx.com/national/sambhaji-bhide-the-85-year-old-inspirational-public-leader-who-is-admired-by-pm-narendra-modi|url-status=dead}}</ref> प्रीती सोमपुरा यांच्याशी बोलताना भिडे यांनी हिंदू तत्त्वज्ञानाचा पाया “एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति” आहे असे आपले मत मांडले.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://showtodaytv.com/play-clip-sambhaji-bhide-gurujis-exclusive-interview-tv9_tv2hAPtI4pIVk|title=Sambhaji Bhide Guruji’s Exclusive Interview-TV9|website=Best video clip, most viewed {{!}} ShowTodayTV.com|language=en|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109121848/http://showtodaytv.com/play-clip-sambhaji-bhide-gurujis-exclusive-interview-tv9_tv2hAPtI4pIVk|url-status=dead}}</ref> == ज्ञानेश्वर महाराज पालखी प्रकरण == १८ जून २०१७ रोजी पुणे येथील डेक्कन जिमखाना भागामध्ये ज्ञानेश्वर महाराज पालखीच्या वारकऱ्यांनी प्रवेश केल्याबरोबर संभाजी भिडे आणि त्यांच्या अनुयायांनी पालखीच्या मार्गामध्ये तलवारी आणि मशाली घेऊन प्रवेश केला. पालखी सोहळ्यामध्ये सहभागी होण्याची त्यांची अपेक्षा असली तरीही वारकऱ्यांनी आणि पालखी व्यवस्थापनाने हा प्रकार दरवर्षी होत असल्याचे सांगत संभाजी भिडे आणि अनुयायांबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/fir-against-bhide-guruji-and-supporters/articleshow/59219201.cms|title=पालखीत अडथळा; भिडे गुरुजींविरुद्ध गुन्हा -Maharashtra Times|date=2017-06-19|work=Maharashtra Times|access-date=2018-03-25|language=mr}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ह्याच प्रकरणाबद्दल भिडे आणि त्यांचे १००० अनुयायांवर डेक्कन पोलीस ठाण्यामध्ये गुन्हा दाखल केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pudhari.news/news/Pune/Bhima-Koregaon-Violence-You-Know-About-Sambhaji-Bhide-And-Milind-Ekbote/|title=कोण आहेत संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे {{!}} पुढारी|website=www.pudhari.news|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111071220/http://www.pudhari.news/news/Pune/Bhima-Koregaon-Violence-You-Know-About-Sambhaji-Bhide-And-Milind-Ekbote/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/case-against-sambhaji-bhide-followers-for-obstructing-waari/1079688|title=Case against Sambhaji Bhide, followers for `obstructing' waari|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109185532/https://www.outlookindia.com/newsscroll/case-against-sambhaji-bhide-followers-for-obstructing-waari/1079688|url-status=dead}}</ref> == कोरेगाव-भीमा प्रकरण == १ जानेवारी २०१८ रोजी [[कोरेगाव भीमा]] येथील [[कोरेगाव भिमाची लढाई|जयस्तंभास]] अभिवादन करण्यासाठी आलेल्या जनतेवरील झालेल्या हल्ल्यात संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे यांचा हात असल्याचा अहवाल ह्या प्रकरणाच्या चौकशीसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या दहा [[अनुसूचित जाती]]चे सदस्य असलेल्या सत्यशोधन समितीने दिला होता. ह्या दंगलीपूर्वी संभाजी भिडे कोरेगावला सतत भेटी देत होते असेही अहवालात नमूद केले गेले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/koregaon-bhima-roits-sambhji-bhide-and-milind-ekbote/407679|title=कोरेगाव भीमा दंगलीत भिडे, एकबोटेंचा हात - सत्यशोधन समिती|date=2018-01-20|work=24taas.com|access-date=2018-03-25|language=en}}</ref> [[प्रकाश आंबेडकर]] यांनी संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे यांच्यावर या हल्ल्याला जबाबदार असल्याचा आरोप करून त्यांच्या अटकेची मागणी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://elokpatra.com/26-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A5%87-%E0%A4%89/|title=26 मार्च पर्यंत मनोहर भिडे उर्फ संभाजी भिडेला अटक करा अन्यथा विधानसभेला घेराव – लोकपत्र|website=elokpatra.com|language=en-GB|access-date=2018-03-27}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pudhari.news/news/Mumbai-Thane-Raigad/Prakash-Ambedkar-carries-out-a-protest-march-in-Mumbai-demanding-the-arrest-of-Hindutva-leader-Sambhaji-Bhide-/m/|title=संभाजी भिडेंच्या अटकेसाठी एल्गार (video) {{!}} पुढारी|website=www.pudhari.news|language=en|access-date=2018-03-27}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:हिंदुत्व]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] m6iybcq0nz0z2l8vydusjvyqo1pdfgx 0 226663 2711745 2564345 2026-09-23T22:57:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711745 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = ४चान | लोगो = 4chan Logo.png | लोगो शीर्षक = | प्रकार = [[खाजगी कंपनी]] | संस्थापक = ख्रिस्तोफर पोले | मालक = हिरोयोकी निशिमुरा | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = [[महाजाल|इंटरनेट]] | उत्पादने = | सेवा = | निव्वळ उत्पन्न = | विभाग = | पोटकंपनी = | संकेतस्थळ = [https://www.4chan.org/ www.4chan.org/] | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''४चान''' ही एक इंग्रजी सोशल संकेतस्थळ आहे. वापरकर्ते सामान्यतः अनामिकपणे पोस्ट करतात. ४चान स्वतःच्या विशिष्ट सामग्री आणि मार्गदर्शक तत्त्वांसह विविध बोर्डमध्ये विभाजित केलेले आहे. 1 ऑक्टोबर 2003 रोजी सुरू करण्यात आलेली ही साइट जपानी इमेजबोर्डवर, विशेषतः Futaba Channel चॅनलवर आधारित आहे. ही साइट पटकन लोकप्रिय झाली, विस्तारित झाली आणि आता व्हिडिओगेम्स, संगीत, साहित्य, फिटनेस, [[राजकारण]] आणि क्रीडा यांसारख्या विविध विषयांवर समर्पित बोर्ड येथे उपलब्ध आहेत. हे संकेतस्थळ विविध अशा इंटरनेट गटांशी निगडित आहे, विशेषतः Anonymous, the alt-right आणि Project Chanology.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.washingtonpost.com/news/the-intersect/wp/2014/09/25/absolutely-everything-you-need-to-know-to-understand-4chan-the-internets-own-bogeyman/ |title=Absolutely everything you need to know to understand 4chan, the Internet's own bogeyman |accessdate=October 20, 2016 |newspaper=The Washington Post |first=Caitlin|last=Dewey |date=September 25, 2014}}</ref> ४चान वापरकर्त्यांनी बनवलेले अनेक इंटरनेट मेमे जसे की lolcats, Rickrolling, Chocolate Rai, Pedobear फारच लोकप्रिय झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://thedp.com/index.php/article/2007/11/iz_not_cats_everywhere_online_trend_spreads_across_campus|title=Iz not cats everywhere? Online trend spreads across campus}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html|title=The Biggest Little Internet Hoax on Wheels Hits Mainstream|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=2008-04-22|dead-दुवा=|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422175015/http://www.foxnews.com/story/0,2933,352010,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.theguardian.com/technology/blog/2009/jan/20/internet|title=How Boxxy brought the web to its knees|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.torontosun.com/sports/vancouver2010/news/2010/02/10/12823326-qmi.html|title='Pedobear' an Olympic mascot?|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=2012-09-25|dead-दुवा=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925221523/http://www.torontosun.com/sports/vancouver2010/news/2010/02/10/12823326-qmi.html|url-status=dead}}</ref> "Random" हा या संकेतस्थळावरचा सर्वात प्रथम बनवण्यात आलेला बोर्ड आहे. "/b/" या नावानेही ओळखला जाणारा हा बोर्ड, ४चान वरील सर्वात जास्त भेट दिला जाणारा बोर्ड आहे. नावाप्रमाणेच, Random बोर्डवर पोस्ट केल्या जाणाऱ्या सामग्रीवर फारच कमी बंधने आहेत. म्हणजेच वापरकर्ता यावर संवेदनशील माहितीही पोस्ट करू शकतो. ह्या संकेतस्थळाने अनेक वेळा प्रसारमाध्यमांचे लक्ष वेधले आहे. त्याचप्रमाणे ४चानला अनेकदा इंटरनेट हल्लेखोरांचाही सामना करावा लागला आहे. उदाहरणार्थ, २०१० मध्ये DOS हल्ल्यांमुळे ४चानसह काही इतर संकेतस्थळेही काही कालावधीसाठी बंद पडली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/technology-12090245|title=Web attack takes Anonymous activists offline|last=|first=|date=|website=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=|access-date=}}</ref> Alexa Ranking मध्ये ४चानचा क्रमांक साधारणता ७०० च्या आसपास असतो, तर 56 हा ४चानचा आतापर्यंतचा सर्वोत्कृष्ट क्रमांक आहे. आपली ओळख उघड न करता विचारांची देवाणघेवाण करता येत असल्यामुळे जगभरातील अनेक लोक विविध कारणांनी याचा उपयोग मोठ्या प्रमाणात करत असल्याचे दिसून येते. लोक आपल्या गरजेनुसार आणि आवडीनुसार येथे उपलब्ध असलेल्या विविध समर्पित अशा बोर्डांचा वापर करू शकतात. ४चान वर अन्य संकेतस्थळ्स आणि इंटरनेट वापरकर्त्यांवर होणारे हल्ले समन्वयित करणे, आणि वैयक्तिक आणि सार्वजनिक प्रतिक्रिया उमटविण्यासाठी, हिंसाचाराची धमकी पोस्ट करणे यांसारख्या गंभीर प्रकार घडले आहेत. त्याचमुळे ''The Guardian'' या प्रसिद्ध वृत्तसंस्थेने आपल्या एका लेखामध्ये ४चानचा "वेडसर, तरुण ... उत्कृष्ट, हास्यास्पद आणि भयानक" असा उल्लेख केला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.theguardian.com/music/2008/mar/19/news|title=Taking the Rick|last=Michaels|first=Sean|date=March 19, 2008|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref> ४चान ही वेबसाईट 2003 मध्ये [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] शहरामध्ये राहणाऱ्या 15 वर्षीय ख्रिस्तोफर पोलेने सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thestar.com/living/article/257955|title=Funny how 'stupid' site is addictive|last=Langton|first=Jerry|date=September 22, 2007|website=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=|access-date=}}</ref> ४चान सुरू करण्याआधी, पोले Something Awful या फोरमवर कार्यरत होता. 'Moot' या नावाने कार्यरत असलेल्या पोलेला 21 जानेवारी 2015 रोजी विविध वादग्रस्त कारणांमुळे पायउतार व्हावे लागले. 21 सप्टेंबर 2015 रोजी Moot ने घोषणा केली की हिरोयोकी निशिमुराने ४चानचे मालकीहक्क विकत घेतले आहेत. वॉल स्ट्रीट जर्नलमध्ये 9 जुलै 2008 रोजी प्रसिद्ध झालेल्या लेखामधून पूलेची वास्तविक ओळख सर्वांसमोर आली. त्यापूर्वी तो "Moot" या नावानेच ओळखला जात होता आणि कोणालाच त्याचे खरे नाव व इतर माहिती माहित नव्हती. एप्रिल 2009 मध्ये, टाईम नियतकालिकाने केलेल्या 'ओपन इंटरनेट सर्वेक्षण 2008' मध्ये पोलेने बाजी मारून जगातील सर्वात प्रभावशाली व्यक्ती म्हणून स्थान प्राप्त केले होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=|first=|date=|title=The World's Most Influential Person Is..|दुवा=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1894028,00.html|journal=Time|volume=|pages=|via=|accessdate=2018-03-16|archive-date=2013-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826203430/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1894028,00.html|url-status=dead}}</ref> या संकेतस्थळाचा एकूणएक इतिहास पाहता हे संकेतस्थळ अनेकदा विवादित मुद्यांमुळे सतत चर्चेत असल्याचे दिसून येते. बालकांची अश्लील छायाचित्रे आणि चित्रफिती प्रसिद्ध करणे,<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thesmokinggun.com/documents/internet/another-4chan-user-gets-busted-fbi|title=Another 4chan User Gets Busted By FBI: Student, 19, facing child porn, death threat charges. February 7, 2011|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref> ख्यातनाम व्यक्तींची खाजगी माहिती प्रसिद्ध करणे,<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/technology-29061358|title=Stolen celebrity images prompt policy change at 4Chan|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref> खून,<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.nbcnews.com/news/us-news/4chan-images-match-grisly-washington-slaying-scene-investigators-n241806|title=4chan Pics Match Slay Scene, Suspect David Kalac on Run: Investigators|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref> इंटरनेट हल्ले<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.myfoxla.com/myfox/pages/ContentDetail?contentId=3894628|title=FOX 11 Investigates: 'Anonymous'|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.latimes.com/business/la-et-swastika12-2008jul12,0,7460743.story|title=Rise and fall of the Googled swastika|last=|first=|date=|work=|access-date=|archive-दुवा=|archive-date=|dead-दुवा=}}</ref> असे अनेक गुन्हेगारी प्रकार बऱ्याचदा घडल्यामुळे हे संकेतस्थळ अशा गोष्टींसाठी कुविख्यात झाले आहे. प्रस्तुत करता येणाऱ्या माहितीवर फारसे बंधन नसल्याने अनेकदा लोक याचा चुकीच्या पद्धतीने वापर असे दिसून येते. याचाच फायदा घेऊन अनेक समाजविघातक प्रवृत्ती आपला हेतू साध्य करताना दिसतात, मात्र असे असले तरी यामध्ये असे अनेक बोर्ड आहेत जेथे उपयुक्त अशी चर्चा सतत सुरू असते. == बाह्य दुवे == <references /> afu02l3nft3dixh2q1nuw51asbvmgsp 0 226943 2711562 2401028 2026-09-23T12:38:25Z Dharmadhyaksha 28394 2711562 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[File:Dujiangyan Irrigation System.jpg|इवलेसे|दुजियांगयान सिंचन प्रणाली]] '''जलसिंचन'''- पावसाच्या पाण्याव्यतिरिक्त पिकांना दिलेल्या पुरक पाण्याला जलसिंचन असे म्हणतात. भारतातील ४५० जिल्ह्यांपैकी बागायत क्षेत्र असलेल्या ४४ जिल्ह्यांमधून देशाच्या अन्नधान्य उत्पादनापैकी ५०% उत्पादन होते. या ४४ जिल्ह्यांपैकी जास्त सिंचन क्षेत्र असणाऱ्या १४ जिल्ह्यांत देशाच्या २५% अन्नधान्याचे उत्पादन मिळते. यावरून शेतीसाठी जलसिंचनाचे महत्त्व लक्षात येते. पृथ्वीचा ७१% भाग पाण्याने व्यापलेला आहे. यापैकी ९७% पाणी खारे असून ते समुद्रात आहे.जागतिक पाण्याच्या वितरणाच्या बाबतीत भारताचा जगात [[ब्राझिल]], [[रशिया]], [[चीन]], [[कॅनडा]] नंतर पाचवा क्रमांक लागतो. परंतु जलसिंचनाखालील क्षेत्राच्या बाबतीत भारताचा जगात प्रथम क्रमांक लागतो. भारतात सरासरी ११९ सेमी पाउस पडतो. [[भारतात]] एकूण ४०० दशलक्ष हेक्टर पाणी मिळते. त्यापैकी ११५ दशलक्ष हेक्टर मी. पाणी वाहून जाते, २१५ दशलक्ष हेक्टर मी. जमिनीत मुरते व ७० दशलक्ष हेक्टर मी. पाण्याची वाफ होते. पृष्ठभागावरून वाहणाऱ्या पाण्यापैकी १५ दशलक्ष हेक्टर मी. पाणी धरणात अथवा तळ्यात साठविले जाते.धरणाच्या पाण्यापैकी वाफे द्वारे नष्ट होणारे पाणी – २०.५% तळ्यातील पाण्यापैकी वाफे द्वारे नष्ट होणारे पाणी – ४०% कालव्यातून होणारी पाण्याची गळ – २० ते ३०% प्रत्यक्षात पिकांना मिळणाऱ्या पाण्यापैकी ९९% पाण्याचे बाष्पोत्सर्जन होते व उरलेले १% पाणी पीक वाढीसाठी वापरले जातात.भारतीय नद्यांच्या १८६९ क्यूबिक किमी पाण्यापैकी ६९० क्यूबिक किमी पाणी उपयुक्त आहे. तर भूगर्भातील ४३२ क्यूबिक किमी पाणी उपयुक्त आहे. '''जलसिंचनाचे उद्देश''' *मोसमी पास असल्यामुळे इतर ऋतूत पीके घेणे *वर्षातून एकापेक्षा जास्त पीके घेणे *नगदी पीके घेणे *रासायनिक खते लागू पडण्यासाठी *दर हेक्टरी जास्त उत्पादन घेणे ==जलसिंचनाचे कार्यपद्धती== '''[[विहीर]] जलसिंचन''' महाराष्ट्रात भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या १९९५ च्या आकडेवारीनुसार ११ लाख ४३ हजार विहिरी आहेत. यापैकी सुमारे १० लाख विहिरींवर ऑईल इंजिन किंवा विद्युत पंप बसविलेले आहेत. विहिरींमधून २,५४,७१० हेक्टर मीटर पाणी उपसा करण्यासाठी उपलब्ध होते आणि दरवर्षी पावसाचे जे पाणी भूगर्भात मुरते त्याचा विचार करता ३२१८१० हेक्टर पाणी वापरासाठी मिळू शकते. महाराष्ट्रातील भूमिगत पाण्याच्या एकूण साठ्याचा अंदाज पाहता आणखी ११ लाख ८२ हजार विहिरी खोदता येतील. '''तलाव जलसिंचन''' महाराष्ट्रात तलाव जलसिंचनाचे प्रमाण १५ टक्के आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने विदर्भामध्ये [[भंडारा]], [[चंद्रपूर]] आणि [[गडचिरोली]] जिल्हयात तलावाच्या साहाय्याने पाणीपुरवठा केला जातो. या प्रदेशात तलावाद्वारा होणाऱ्या जलसिंचनाचे प्रमाण सुमारे ६० टक्के आहे. '''पाझर तलाव''' महाराष्ट्र्रामध्ये तलावांच्या साहाय्याने देखील काही प्रमाणात जलसिंचनास फायदा होतो. याचा मुख्य उपयोग प्रदेशामधील भूजल साठा वाढविणे आणि विहिरीतील पाण्याची पातळी वाढविण्यासाठी होतो. महाराष्ट्र्रात १९७२ साली अवर्षणग्रस्त परिस्थिती निर्माण झाली होती. तेव्हा पाझर तलावांची योजना अमलात आणली गेली. यामुळेच अवर्षणग्रस्त प्रदेशात हळूहळू जलसिंचनाचे क्षेत्र वाढू लागले. सध्या महाराष्ट्र्रात पाझर तलावांची संख्या सुमारे १४०० आहे, तर १८०० पाझर तलावांची कामे चालू आहेत. भविष्य काळात आणखी ३००० [[पाझर तलाव]] तयार होतील. '''उपसा जलसिंचन''' विहिरी किंवा नदीच्या पात्रातून अथवा जलाशयातून उंच भागातल्या जमिनीला पाणीपुरवठयाची सोय उपलब्ध करून द्यावयाची असेल तर हे पाणी उंचावर न्यावे लागते. यासाठी ऑईल इंजिन्स व विजेचे पंप यांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रात एकूण जलसिंचन क्षेत्रांपैकी ८टक्के क्षेत्र हे उपसा जलसिंचनाचे आहे. महाराष्ट्रात मुख्यत्वेकरून दक्षिण महाराष्ट्रात विशेषतः कोल्हापूर जिल्हा आणि कोकणामध्ये रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्हयात उपसा जलसिंचनाद्वारे जमिनीला पाणीपुरवठा केला जातो. {| class="wikitable" |+सिंचन पद्धतीतील तुलनात्मक तक्ता ! !! निकष !! मोकाट !! पाट!! ठिबक!!तुषार |- ! १ | खर्च|| कमी|| साधारण|| सुरुवातीचा खर्च जास्त||खर्च जास्त |- ! २ | श्रम||कमी || दारे धरण्यास|| कमी || कमी |- ! ३ | पाण्याची बचत|| होत नाही || होत नाही || उत्तम बचत होते||बचत होते |- ! ४ | देखभाल || कमी || खर्च लागतो || कमी||कमी |- ! ५ | जमिनीवर होणारे परिणाम|| जमिनीचे कण हलतात पिकांना पाणी स्पर्श करते || उत्तम पद्धत आहे.उतारापासून सऱ्याची लांबी ठेवावी.|| जमिनीवर परिणाम नही.तणांची संख्या कमी||उंच सखल जमिनीलाही पाणी पुरवठा करता येतो,योग्यवेळी योग्य प्रमाणत पाणी देता येते. |} ==जलसिंचन पद्धती== *[[सरी पद्धत]] *[[वाफे पद्धत]] ==जलसिंचनाच्या आधुनिक पद्धती== *[[ठिबक सिंचन]] *[[तुषार सिंचन]] ==चित्रदालन== <gallery> File:Irrigation system "Perrot"-sprinkler and end fitting.jpg|Irrigation system "Perrot"-sprinkler and end fitting File:Drip irrigation system.JPG|Drip irrigation system File:Irrigation Alhambra gardens.jpg|Irrigation Alhambra gardens File:Sprinkler irrigation2.jpg|Sprinkler irrigation2 File:Irrigation system 2.jpg|Irrigation system 2 </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:जल अभियांत्रिकी]] g6bhy354lv7uaoeup0bjo23lhzpgatk 0 232307 2711663 2642764 2026-09-23T18:30:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711663 wikitext text/x-wiki [[File:XIX Commonwealth Games-2010 Delhi Winners of Discus (Women’s) Krishna Poonia of India (Gold), Harwant Kaur of India (Silver) and Seema Antil of India (Bronze) during the medal presentation ceremony of the event.jpg|thumb|मेडल घेताना सीमा अंतिल]] '''सीमा पुनिया अंतिल''' उर्फ '''सीमा पुनिया''' किंवा '''सीमा अंतिल''' ([[२७ जुलै]], [[इ.स. १९८३|१९८३]] - ) या एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] [[थाळीफेक]] खेळाडू आहेत. यांचे सर्वोत्कृष्ट प्रदर्शन हे २०१६ मध्ये [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[सलिनास, कॅलिफोर्निया|सलिनास]] ([[कॅलिफोर्निया]]) येथे पॅट यंगच्या थ्रोअर्स क्लासिक फेरीत ६२.६२ मीटर (२०५.४ फूट) आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/discus-thrower-seema-punia-qualifies-for-rio-olympics/article8662999.ece|title=Discus thrower Seema Punia qualifies for Rio Olympics|date=2016-05-29|work=द हिंदू|access-date=2018-08-23|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==सुरुवातीचे जीवन== सीमा अंतिल यांचा जन्म [[हरयाणा]]च्या [[सोनीपत जिल्हा|सोनेपत जिल्ह्यातील]] खेढा गावात झाला. वयाच्या ११ वर्षी त्यांनी आपल्या खेळला सुरुवात केली. {{बदल}} सुरुवातीला ते लांब-जम्पर खेळले. परंतु नंतर त्यांनी डिस्कस थ्रो केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/an/seema-antil-1.html|title=Seema Antil Bio, Stats, and Results|संकेतस्थळ=Olympics at Sports-Reference.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-23|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418051924/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/an/seema-antil-1.html|url-status=dead}}</ref>सांतियागो येथे २००० साली जागतिक ज्युनिअर चॅम्पियनशिपमध्ये विजय मिळून त्यांना सुवर्णपदकाने सन्मानित करण्यात आले. त्यानंतर त्यांचे उपनाम 'मिलेनियम चाइल्ड' असे ठेवले.त्यांनी सोनीपाट येथे शालेय व [[महाविद्यालय]] [[शिक्षण]] पूर्ण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/london-olympics-2012/olympics-2012-players/seemaantil.cms|title=Seema Antil Olympics 2012 Player Profile, News, Medals - टाइम्स ऑफ इंडिया|संकेतस्थळ=timesofindia.indiatimes.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-23}}</ref> ==कारकीर्द== सीमा यांनी २००० च्या जागतिक जुनियर चॅम्पियनशिपमध्ये [[सुवर्णपदक|सुवर्ण पदक]] जिंकले.परंतु स्यूडोफिड्रिनसाठी सकारात्मक औषधे चाचणीमुळे ती गमावली.त्यावेळेस अशा प्रकारचे गुन्हेगारीसाठी नियमावली लागू झाली त्यानुसार,[[नॅशनल फुटबॉल लीग|नॅशनल]] फेडरेशनने तिला पदक काढून टाकल्यानंतर सार्वजनिक चेतावणी दिली.२००२ मध्ये पुढील विश्व जुनियर चॅम्पियनशिपमध्ये त्यांनी कांस्यपदक पटकावले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ia.रीडिफ.कॉम/sports/2006/dec/09dohalead02.htm|title=Seema Antil not to take part in Doha|संकेतस्थळ=ia.रीडिफ.कॉम|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-23}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २००६ च्या कॉमनवेल्थ गेम्समध्ये त्यांनी रौप्यपदक जिंकले आणि २६ जून २००६ रोजी [[हरियाणा]] राज्य सरकारद्वारे भीम पुरस्काराने त्यांना सन्मानित केले. त्यांनी खेळांपूर्वी एक स्टिरॉइड (स्टॅनॉओझॉल) साठी चाचणी घेतली. त्यांना नॅशनल फेडरेशनने भाग घेण्यास मान्यता दिली. तथापि, तिने गेमसाठी संघातून वगळले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/seema-cleared-opts-out/article3031560.ece|title=Seema cleared, opts out|date=2006-12-09|work=द हिंदू|access-date=2018-08-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> २०१० [[राष्ट्रकुल खेळ|राष्ट्रकुल]] खेळात त्यांनी [[कांस्यपदक]] पटकावले. २०१२ च्या लंडन ऑलिम्पिकमध्ये त्या १३ व्या स्थानावर होत्या. २०१४ मध्ये, राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत त्यांनी [[रौप्यपदक]] आणि आशियाई खेळांमध्ये सुवर्ण जिंकले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/sports/asian-games-2014/story/india-seema-punia-clinches-discus-gold-at-asian-games-301412-2014-09-29|title=India's discus thrower Seema Punia clinches gold at Asian Games|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-23}}</ref> ==वैयक्तिक जीवन== सीमा अंतिल यांचा [[विवाह]] त्यांचे प्रशिक्षक अंकिल पुनीया यांच्याशी झाला. ते एक डिस्कस थ्रोअर होते. ज्यांनी अथेन्समध्ये २००४ च्या उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धेत भारताचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tribuneindia.com/2011/20110208/haryana.htm#9|title=The Tribune, Chandigarh, India - Haryana|संकेतस्थळ=www.tribuneindia.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-23}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय थाळीफेकपटू]] [[वर्ग:२०१८ आशियाई खेळातील पदक विजेते]] 8j7cv9t76fywbsf2v0p4dt5vaqh6sb4 0 233286 2711677 2448222 2026-09-23T19:40:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711677 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Soma Biswas - Kolkata 2023-06-21 9350 Cropped.jpg|इवलेसे|सोमा बिस्वास]] सोमा बिस्वास (जन्म: १६ मे,१९७८) हया एक खेळाडू आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://scholar.google.co.in/citations?user=xtgxW9gAAAAJ&hl=en|title=Soma Biswas - Google Scholar Citations|संकेतस्थळ=scholar.google.co.in|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-07}}</ref>ज्या [[कोलकाता]] येथे राहतात आणि हेप्थॅथलॉनमध्ये खासकरून काम करतात.२००२ मध्ये [[दक्षिण आशिया]]<nowiki/>तील बुसानमध्ये झालेल्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत रौप्य पदक मिळवल्यावर त्यांनी ख्यातनाम कामगिरी केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ee.iisc.ac.in/new/people/faculty/soma.biswas/index.html|title=Homepage of Soma Biswas|संकेतस्थळ=www.ee.iisc.ac.in|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-07}}</ref>[[दोहा]]<nowiki/>मध्ये २००६ च्या आशियाई स्पर्धेत त्यांनी रौप्य पदक मिळविले.त्या हिप्पॅथलॉनमध्ये ११० मी अडथळा, २०० मी आणि ८०० मीची स्पर्धा जिंकल्या. बिश्वासाने कुंतल राय आणि अनेक विदेशी प्रशिक्षकांसह काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wsj.com/news/author/8581|title=Soma Biswas - News, Articles, Biography, Photos - WSJ.com|संकेतस्थळ=WSJ|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-07}}</ref> ==पुरस्कार== त्यांना ऍथलेटिक्ससाठी प्रतिष्ठित अर्जुन पुरस्काराने (वर्ष २००३) सन्मानीत केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/soma-biswas-1.html|title=Soma Biswas Bio, Stats, and Results|संकेतस्थळ=Olympics at Sports-Reference.com|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-07|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106121340/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/soma-biswas-1.html|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== *[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_sportswomen भारतीय खेळाडूंची यादी] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]] khqn3nj36dk2mx5f1fiq3v27wkaggti 0 235766 2711685 2457626 2026-09-23T19:57:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711685 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट_व्यक्ती|नाव=स्टॅन विन्स्टन|चित्र=|चित्रशीर्षक=विन्स्टन (उजवीकडे) मायकल मायकेल जॅक्सन सह|जन्मनाव=स्टॅन्ली विन्स्टन|जन्म_दिनांक={{जन्म दिनांक|1946|4|7}}|जन्म_स्थळ=आर्लिंग्टन, व्हर्जिनिया, यू.एस.|मृत्यू_दिनांक={{मृत्यू_दिनांक_आणि_वय | 2008 | 06 | 15 | 1946 | 4 | 7}}|मृत्यू_स्थळ=मालिबु, कॅलिफोर्निया, यू.एस.|चिरविश्रांतिस्थान=हिल्ससाइड मेमोरियल पार्क कब्रिस्तान|व्यवसाय=विशेष मेक-अप प्रभाव निर्माता|जोडीदार=कॅरेन विन्स्टन (१९६९ - २००८; त्याचा मृत्यू; २ मुले)|कारकीर्द_काळ=१९७२ - २००८}} स्टॅनली "स्टॅन" विन्स्टन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.filmreference.com/film/81/Stan-Winston.html |title=Stan Winston Biography (1946?-) |publisher=Filmreference.com |date=1946-04-07 |accessdate=2011-07-20}}</ref> (७ एप्रिल १९४६ - १५ जून २००८) हे एक अमेरिकन दूरदर्शन आणि चित्रपटांमध्ये मेक-अप द्वारे विशेष प्रभाव निर्माण करणारे कलाकार होते. टर्मिनेटर मालिका, पहिले तीन जुरासिक पार्क चित्रपट, एलियन्स, पहिले दोन प्रिडेटर चित्रपट, इंस्पेक्टर गॅझेट, आयरन मॅन सारख्यामध्ये चित्रपटांमध्ये केलेल्या त्यांच्या उत्कृष्ट कार्यासाठी ते ओळखले जात होते. <ref name="Cohen">Cohen, David S. (2008). [http://www.variety.com/article/VR1117987531.html?categoryid=13&cs=1 "Effects master Stan Winston dies. Work included ''Jurassic Park'', ''Terminator''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210160302/http://www.variety.com/article/VR1117987531.html?categoryid=13&cs=1 |date=2008-12-10 }}, ''Variety'' webpage retrieved 2008-06-16.</ref><ref name="Crabtree">Crabtree, Sheigh (2008). [http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2008/06/stan-winston-de.html "Stan Winston, dead at 62; Oscar-winning visual effects artist suffered from multiple myeloma"], ''Los Angeles Times'', Entertainment industry news blog, June 16, 2008; online version retrieved 2008-06-16.</ref><ref name="SWS">Stan Winston Studio (2008). "Press Release" posted at ''Los Angeles Times'' Entertainment industry news blog, June 16, 2008; online version retrieved 2008-06-16.</ref> त्यांना त्यांच्या कामासाठी चार वेळा ॲकॅडमी पुरस्कार बहाल करण्यात आला. स्टॅन हे "विंस्टन डिजिटल" सह अनेक स्पेशल इफेक्ट स्टुडिओचे मालक होते. विन्स्टन मेकअप, कठपुतळे आणि व्यावहारिक प्रभावांमध्ये निपुण होते. त्याने नुकतेच डिजिटल क्शेत्रात पदार्पण करण्यासाठी स्टुडिओ वाढवला होता. ==प्रारंभिक जीवन== विन्स्टनचा जन्म ७ एप्रिल १९४६ रोजी अरलिंगटन, व्हर्जिनिया येथे एका यहूदी कुटुंबात झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.comingsoon.net/horror/news/709940-memories-of-a-monster-maker|title=Memories of a Monster Maker - ComingSoon.net|date=2008-06-20|work=ComingSoon.net|access-date=2018-11-18|language=en-US}}</ref> १९६४ मध्ये त्यांनी वॉशिंग्टन-ली हायस्कूलमधून पदवी घेतली. त्याने चार्लोट्सविले, व्हर्जिनिया मधील व्हर्जिनिया विद्यापीठ मध्ये चित्रकला आणि शिल्पकलांचा अभ्यास केला, तिथूनच १९६८ मध्ये त्याने पदवी घेतली.<ref name="SWS"/> ==कारकीर्द== १९६९ मध्ये कॅलिफोर्निया स्टेट युनिव्हर्सिटी, लॉन्ग बीच येथील अभ्यास झाल्यानंतर, विन्स्टन अभिनेता बनण्यासाथी हॉलीवूडला गेला. अभिनयाची नोकरी शोधत असताना त्याने वॉल्ट डिस्ने पिक्चर्स / स्टुडिओज मध्ये मेकअप अपेंटिसशिप सुरू केली.<ref name="SWS"/> ==१९७० चे दशक== १९७२ मध्ये विन्स्टनने स्वतःची कंपनी, स्टॅन विंस्टन स्टुडिओची स्थापन केली. टेलिफिल्म गार्गॉयल्स (चित्रपट) मधील त्याच्या प्रभावांसाठी एम्मी पुरस्कार जिंकला. पुढील सलग सात वर्षांत, विन्स्टनला त्याच्या प्रकल्पांवरील कामांसाठी एम्मी पुरस्काराचे नामांकन मिळाले. १९७४ च्या द ऑटोबायोग्राफी ऑफ मिस जेन पिटमॅन साठी एम्मी पुरस्कार जिंकला. विन्स्टनने १९७८ च्या स्टार वॉर्स हॉलिडे स्पेशलसाठी वूकी पोशाख तयार केला होता. १९७८ मध्ये विन्स्टन विझ (चित्रपट) साठी स्पेशल मेक-अप डिझाइनर होता.{{संदर्भ हवा}} ==१९८० चे दशक== १९८२ मध्ये विन्स्टनला हार्टबीप्स साठी पहिले ऑस्कर नामांकन मिळाले. त्यावेळेस त्यांनी स्वतःचा स्टुडिओ सुरू केला होता. रॉब बोटीन याच्या वैज्ञानिक-भयपट द थिंग (१९८२ चित्रपट)च्या कामाने त्याला हॉलीवूडमध्ये खूप नाव मिळवून दिले. त्याने फ्रायडे द थर्टीन भाग तिसरा मधील काही दृक् प्रभावांमध्ये जेसनचे वेगळे शिल्प तयार केले होते. १९८३ मध्ये विन्स्टनने मिस्टर रोबोटो या अमेरिकन रॉक ग्रुपसाठी फेसमास्क बनवले. <ref>[http://www.styxcollector.com/roboto.html "Center For Roboto Research And Preservation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124021339/http://www.styxcollector.com/roboto.html |date=2010-01-24 }}, webpage retrieved 2008-06-16.</ref> १९८३ मध्ये त्यांनी अल्पकालीन दूरचित्रवाणी मालिका मनीमल मध्ये देखील काम केले, ज्यासाठी त्यांनी पॅन्थर आणि हॉक ट्रान्सफॉर्मेशनचे इफेक्ट्स तयार केले. १९८४ मध्ये जेम्स कॅमेरॉनच्या 'द टर्मिनेटर' या चित्रपटातील कामामुळे विन्स्टनला एका वेगळ्याच स्तरावर पोहोचवले. ==संदर्भ== <references /> f3w23uchsmrmi2jl7y3sotrejzlk9fg 0 236391 2711777 2510933 2026-09-24T01:37:55Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711777 wikitext text/x-wiki '''लैंगिक कल''' म्हणजे, एखाद्या व्यक्तिचे विषमलिंगी व्यक्तीबद्दल किंवा समलिंगी व्यक्तीबद्दल किंवा दोन्हींही व्यक्तींबद्दल वाटत असलेल्या भावनिक आणि/किंवा लैंगिक आकर्षणाचा संग्रह होय. समलैंगिककता, विषमलैंगिकता, उभयलिंगी लैंगिकता हे लैंगिक कलाचे काही प्रकार आहेत.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|title=Sexual orientation, homosexuality and bisexuality|दिनांक=2013-08-08|ॲक्सेसदिनांक=2018-11-28|archive-date=2013-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx|title=Sexual Orientation|दिनांक=2011-07-22|ॲक्सेसदिनांक=2018-11-28|archive-date=2011-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722080052/http://www.healthyminds.org/More-Info-For/GayLesbianBisexuals.aspx|url-status=dead}}</ref> शिवाय, [[अलैंगिकता]] हा ही एक प्रकार आहे ज्यामध्ये कसल्याही प्रकारचे लैंगिक आकर्षण कोणत्याच लिंगाच्या किंवा लिंगभावाच्या व्यक्तिबरोबर वाटत नाही.<ref name="Sexual orientation">{{जर्नल स्रोत|last=Melby|first=Todd|date=November 2005|title=Asexuality gets more attention, but is it a sexual orientation?|journal=Contemporary Sexuality|volume=39|issue=11|pages=1, 4–5}}</ref><ref name="Sex and society">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=aVDZchwkIMEC&pg=PA82|title=Sex and Society|publisher=[[Marshall Cavendish]]|year=2009|isbn=978-0-7614-7905-5|editor-last=Marshall Cavendish Corporation|volume=2|pages=82–83|chapter=Asexuality|access-date=February 2, 2013}}</ref> == लैंगिक कल आणि इतर समान संकल्पना == लैंगिक कलाच्या ह्या वर्गीकरणांमधे लैंगिक अस्मितांविषयी आणखी विस्तृत अशी संकल्पनात्मक मांडणी आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://worldcat.org/oclc/183265703|title=Eon : Dragoneye reborn|last=Alison.|first=Goodman,|date=2008|publisher=Viking|isbn=9780670062270|oclc=183265703}}</ref> जसे की, काही व्यक्ती स्वतःला सर्वलैंगिक(पॅनसेक्स्युयल) किंवा अनेकलैंगिक(पॉलीसेक्सुयल) म्हणून ओळख सांगतील<ref name="Firestein">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=1pCKkZmBU1EC&pg=PA9|title=Becoming Visible: Counseling Bisexuals Across the Lifespan|last=Firestein|first=Beth A.|publisher=[[Columbia University Press]]|year=2007|isbn=978-0231137249|page=9|access-date=October 3, 2012}}</ref> किंवा तसे करणारही नाहीत.<ref name=":0" /> अमेरिकन मानसशास्त्र परिषदेच्या मतानूसार, लैंगिक कल म्हणजे, व्यक्तिच्या स्वतःला असलेल्या लैंगिक आकर्षणाच्या प्रकारावर त्याबद्दलच्या वर्तनावर आणि ते कोणत्या समुदायाचा समाजाचा भाग आहेत यावर आधारित अस्मितेवर/ओळखीवर आधारीत '''स्व: ची''' कल्पना होय. <ref name=":0" /><ref name="Calif-amici">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf|title=APPLICATION FOR LE AVE TO FILE BRIEF AMICI CURIAE IN SUPPORT OF THE PARTIES CH ALLENGING THE MARRIAGE EXCLUSION, AND BRIEF AMICI CURIAE OF THE AMERICAN PSYCHOLOGICAL ASSOCIATION, CALIFORNIA PSYCHOLOGICAL ASSOCIATIO N, AMERICAN PSYCHIATRIC ASSOCIATION, NATIONAL AS SOCIATION OF SOCIAL WORKERS, AND NATIONAL ASSOCIATION OF SOCIAL WORKERS, CALIFORNIA CHAP TER IN SUPPORT OF THE PARTIES CHALLENG ING THE MARRIAGE EXCLUSION|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|format=PDF|others=Page 33 n. 60 (p. 55 per Adobe Acrobat Reader);citation per ''id.'', Brief, p. 6 n. 4 (p. 28 per Adobe Acrobat Reader).|archive-दुवा=|archive-date=2012-01-18|dead-दुवा=|ॲक्सेसदिनांक=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118184353/http://www.courts.ca.gov/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf|url-status=dead}}</ref> एंड्रोफिलीया आणि गायनोफिलीया ह्या संकल्पना वर्तनअभ्यास शास्त्रामध्ये व्यक्तीच्या लिंगावर आधारीत लैंगिक कलाच्या व्याख्येला म्हणजेच समलिंगी/विषमलिंगी यांना पर्याय म्हणून वापरल्या जातात, कोणत्याही लिंगाच्या व्यक्तीच्या पुरुषांप्रती असलेल्या आकर्षणाला एंड्रोफिलीया म्हणले जाते तर स्त्रीयांप्रती असलेल्या लैंगिक आकर्षणाला गायनोफिलीया म्हणतात.<ref name="schmidt2010">Schmidt J (2010). Migrating Genders: Westernisation, Migration, and Samoan Fa'afafine, p. 45 Ashgate Publishing, Ltd., </ref> लैंगिक प्राधान्ये आणि लैंगिक कल ह्या दोन्हींही संकल्पना सामान्यपणे एकाच अर्थाने वापरल्या जातात परंतु मानसशास्त्रीय संशोधनांमध्ये मात्र या दोन्हींही संकल्पना वेगळ्या अर्थाने वापरतात.<ref name=":0" /> लैंगिक प्राधान्ये म्हणजे एखादा उभयलिंगी लैंगिक कल असलेल्या व्यक्तीने एका लिंगाच्या व्यक्तीपेक्षा दुसऱ्या लिंगाच्या व्यक्तीला जास्त प्राधान्य देणे म्हणजेच लैंगिक प्राधान्य होय.<ref name="Rosario">{{जर्नल स्रोत|last=Rosario|first=M.|last2=Schrimshaw|first2=E.|last3=Hunter|first3=J.|last4=Braun|first4=L.|year=2006|title=Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time|दुवा=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2006-02_43_1/page/46|journal=Journal of Sex Research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|pmc=3215279|pmid=16817067}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rosario|first=Margaret|last2=Schrimshaw|first2=Eric W.|last3=Hunter|first3=Joyce|last4=Braun|first4=Lisa|date=2006-2|title=Sexual Identity Development among Gay, Lesbian, and Bisexual Youths: Consistency and Change Over Time|दुवा=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3215279/|journal=Journal of sex research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|issn=0022-4499|pmc=PMC3215279|pmid=16817067}}</ref> लैंगिक प्राध्यान्य हे व्यक्तीच्या लैंगिक निवडीबद्दलचे आहे,<ref name="Preference">{{स्रोत बातमी|access-date=July 19, 2011|publisher=[[American Psychological Association]]}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=Z6iYwTFY5mIC&lpg=PA92|title=The republic of choice: law, authority, and culture|last=Friedman|first=Lawrence Meir|publisher=Harvard University Press|year=1990|isbn=978-0-674-76260-2|location=|page=92|access-date=8 January 2012}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=d3s_vH5YV-gC&lpg=PA49|title=Sexual revolutions: psychoanalysis, history and the father|last=Heuer|first=Gottfried|publisher=Taylor & Francis|year=2011|isbn=978-0-415-57043-5|location=|page=49|access-date=8 January 2011}}</ref> त्याच्याच तुलनेत वैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये हे सिद्ध झालेले आहे की, लैंगिक कल(सेक्सुयल ओरियेंटशन) ही निवड नसून ती न बदलण्याच्या पातळीवर व्यक्तीच्या अस्मितेत घडत गेलेली स्थीर बाब आहे.<ref name="pediatrics2004">{{जर्नल स्रोत|last=Frankowski BL|last2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|date=June 2004|title=Sexual orientation and adolescents|दुवा=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long|journal=[[Pediatrics (journal)|Pediatrics]]|volume=113|issue=6|pages=1827–32|doi=10.1542/peds.113.6.1827|pmid=15173519}}</ref><ref name="Kersey-Matusiak">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|title=Delivering Culturally Competent Nursing Care|last=Gloria Kersey-Matusiak|publisher=[[Springer Publishing Company]]|year=2012|isbn=978-0826193810|page=169|quote=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|access-date=February 10, 2016}}</ref><ref name="Lamanna">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|title=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|last=Lamanna|first=Mary Ann|last2=Riedmann|first2=Agnes|last3=Stewart|first3=Susan D|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2014|isbn=978-1305176898|page=82|quote=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|access-date=February 11, 2016}}</ref> == लैंगिक कलाची जडण-घडण == अनेक अभ्यास झालेले असतानाही शास्त्रज्ञांना लैंगिक कल नक्की कसा निर्माण होतो याचे कोडे पूर्णपणे उमगलेले नाही. तरीही लैंगिक कल घडवण्यामधे जनुकीय, संप्रेरके आणि सामाजिक संदर्भांच्या घटकांचा एकत्रित परिणाम होत असतो.<ref name="pediatrics2004"/><ref name="Lamanna"/><ref name="Stuart">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|last=Gail Wiscarz Stuart|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|year=2014|isbn=978-0323294126|page=502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|access-date=February 11, 2016}}</ref> अनेक शास्त्रज्ञ जीवशास्त्रीय अभ्यासांना केंद्रस्थानी ठेवून विचार करतात,<ref name="pediatrics2004" /> त्यामुळे ते फक्त जनुकीय घडामोडी, आईच्या पोटात बाळ असतानाच्या आईच्या मानसिक-शारीरिक आंदोलनांचे तिच्या आसपासच्या परिसराचे, किंवा कधी-कधी इतर सामाजिक घडामोडींचा विचारही या शास्त्रज्ञांनी केलेला आहे.<ref name="rcp2007">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.rcpsych.ac.uk/workinpsychiatry/specialinterestgroups/gaylesbian/submissiontothecofe/psychiatryandlgbpeople.aspx#history}}</ref><ref name="Långström2010">{{जर्नल स्रोत|last=Långström|first=N.|last2=Rahman|first2=Q.|last3=Carlström|first3=E.|last4=Lichtenstein|first4=P.|year=2008|title=Genetic and Environmental Effects on Same-sex Sexual Behavior: A Population Study of Twins in Sweden|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=39|issue=1|pages=75–80|doi=10.1007/s10508-008-9386-1|pmc=|pmid=18536986}}</ref> बाळ जन्माला आल्या नंतर त्याच्यावर त्याच्या आसपासच्या वातावरणाचा परिणाम होण्याबद्दल खुप कमी शास्त्रीय पुरावे सापडतात.<ref name="Bailey">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Bailey JM, Vasey PL, Diamond LM, Breedlove SM, Vilain E, Epprecht M|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|journal=[[Psychological Science in the Public Interest]]|volume=17|issue=21|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562}}</ref> मुलांच्या बालपणातील व वाढीच्या वयातील अनुभवांचा किंवा पालकांच्या काही कृतींचा परिणाम मुलांचा लैंगिक कल घडवण्यात सहभागी असतो असे सिद्ध करणारे पुरावे सापडत नाहीत.<ref name="rcp2007" /> लैंगिक कलाचे अस्तित्त्व हे संख्यारेषेसारखेच असते,ज्यामध्ये कमी लैंगिक आकर्षणापासून अगदी पुर्णपणे आकर्षित होणे अशा वेगवेगळ्या छटा असलेल्या दिसतात.<ref name="AmPsycholAssn-whatis">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-दुवा=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-date=August 8, 2013}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लैंगिकता]] [[वर्ग:लैंगिक शिक्षण]] [[वर्ग:लैंगिक कल]] a88dk5og0a93pzqgxtqyz99uya0gupr 3 243387 2711825 2686344 2026-09-24T11:20:26Z अभिलाषा 181490 /* महिलांवर मानसिक दबाव -दिसत नाही पण जाणवतो */ नवीन विभाग 2711825 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=अभिलाषा देशपांडे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:१४, २९ मे २०१९ (IST) == महिलांवर मानसिक दबाव -दिसत नाही पण जाणवतो == महिलांवरील मानसिक दबाव - दिसत नाही पण जाणवतो* आजची महिला शिकलेली आहे, नोकरी करते, घर सांभाळते, मुलांना घडवते. बाहेरून पाहिलं तर सगळं व्यवस्थित वाटतं. पण आतमध्ये तिच्या मनात काय चाललंय, हे फार कमी लोकांना कळतं. तिचा मानसिक दबाव हा दिसत नाही, पण तो रोज तिला आतून थकवत असतो. *1. सगळ्यांना खुश ठेवण्याची सवय* लहानपणापासून मुलीला शिकवलं जातं - "तू समजून घे, तू शांत राहा, तू भांडू नकोस". हळूहळू तिला सवय लागते सगळ्यांच्या मनासारखं वागायची. सासरी सासू-सासऱ्यांना खुश ठेवायचं, नवऱ्याला खुश ठेवायचं, मुलांना, माहेरी आई-वडिलांना. या सगळ्यात ती स्वतःला विसरून जाते. तिला काय हवंय, तिला काय वाटतंय, हे ती स्वतःच विचारत नाही. आणि जेव्हा ती स्वतःसाठी काहीतरी करते, तेव्हा तिला अपराधी वाटतं. *2. परफेक्ट असण्याचा दबाव* समाज महिलेकडून परफेक्शनची अपेक्षा करतो. ती चांगली सून असावी, चांगली आई असावी, चांगली बायको असावी, नोकरीतही हुशार असावी, दिसायला सुंदर असावी, स्वयंपाक छान करता यावा. एक जरी गोष्ट कमी पडली, की लगेच बोट दाखवलं जातं. "तिला स्वयंपाक येत नाही", "ती मुलांकडे लक्ष देत नाही", "तिला नोकरीच महत्त्वाची वाटते". या परफेक्ट असण्याच्या शर्यतीत ती रोज स्वतःला सिद्ध करत राहते आणि मनाने खचत जाते. *3. स्वतःच्या स्वप्नांना मुरड घालणे* कित्येक महिलांची स्वप्नं लग्नानंतर मागे पडतात. कुणाला शिक्षिका व्हायचं होतं, कुणाला गायिका, कुणाला व्यवसाय करायचा होता. पण जबाबदाऱ्यांमुळे, "आता संसार महत्त्वाचा" म्हणून ती स्वप्नं कपाटात बंद होतात. तुझ्या दोन स्टोरी आहेत ताई - सिद्धार्थ आणि आरुष - तसंच प्रत्येक महिलेच्या मनातही दोन-तीन न लिहिलेल्या स्टोरी असतात. ज्या तिला कधीच पूर्ण करता आल्या नाहीत. ही खंत तिला आतल्या आत खाते. *4. बोलता न येणे - हाच सगळ्यात मोठा त्रास* पुरुष रागात ओरडतो, मित्रांना सांगतो, बाहेर जाऊन मन हलकं करतो. पण बऱ्याच महिला मनातच सगळं साठवून ठेवतात. "मी सांगितलं तर काय म्हणतील", "रडले तर कमकुवत समजतील", "सांगून तरी काय उपयोग". त्यामुळे छोटा छोटा ताण साठत जाऊन मोठा होतो. झोप न लागणे, सारखी चिडचिड होणे, काहीच नको वाटणे, डोकं दुखणे - ही सगळी मानसिक थकव्याची लक्षणं आहेत. *5. आधार न मिळणे* जेव्हा महिला थकते, तेव्हा तिला फक्त एवढंच ऐकायचं असतं - "तू खूप छान करतेस, मी तुझ्या सोबत आहे". पण बऱ्याच वेळा तिला हेच ऐकायला मिळत नाही. तिचं काम गृहीत धरलं जातं. घर आवरलेलं असेल तर कोणी कौतुक करत नाही, पण एक दिवस नाही आवरलं तर लगेच बोलणी खावी लागतात. या "थँकलेस जॉब" मुळे तिला एकटं वाटतं. *यातून बाहेर कसं पडायचं?* पहिली गोष्ट - स्वतःसाठी वेळ काढणे हा स्वार्थ नाही. दिवसातले 30 मिनिटं फक्त स्वतःसाठी ठेवा. YouTube बघा, गाणं ऐका, स्टोरी लिहा जसं तू लिहितेस ताई. दुसरी गोष्ट - बोलायला शिका. मनात ठेवू नका. नवरा, आई, मैत्रीण - कोणी एक विश्वासू व्यक्ती शोधा आणि बोला. तिसरी गोष्ट - "नाही" म्हणायला शिका. प्रत्येक कामाला हो म्हणणं शक्य नाही. लक्षात ठेवा, महिला आनंदी असेल तरच घर आनंदी असतं. तिचं मन जपणं हे फक्त तिची जबाबदारी नाही, तर सगळ्या कुटुंबाची जबाबदारी आहे. [[सदस्य:अभिलाषा|अभिलाषा]] ([[सदस्य चर्चा:अभिलाषा|चर्चा]]) १६:५०, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 8z8xowbw7mifgnbku742xegs5iadhh1 0 246663 2711746 2647339 2026-09-23T22:58:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711746 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = फायनान्शियल टेक्नोलॉजी (इंडिया) लिमिटेड | लोगो = | लोगो रुंदी = | लोगो शीर्षक = | प्रकार =खाजगी कंपनी | स्थापना =१९८८ | संस्थापक =जिगनेश शाह | मुख्यालय शहर =चेन्नई | मुख्यालय देश =भारत | महत्त्वाच्या व्यक्ती = एस.राजेेंद्र,व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि व्यंकट चेरी कंपनी प्रमुख उत्पादन=सॉंफ्टवेयर | उद्योगक्षेत्र =संगणक सेवा (बँकिंग आणि फायनान्स) | महसूल = आयएनआर रुंपातरित ३८ दशलक्ष (२०१६ प्रमाणे) देवाणघेवाण=(बीएसई /एफआयएनटिईसीएच) (एनएसई/एफआयएनएएनटिईसीएच | कर्मचारी संख्या =आतापर्यंत ८५७ (२०१६ प्रमाणे) | संकेतस्थळ = https://www.63moons.com/ | आंतरराष्ट्रीय = होय }} {{बदल}} '''फायनान्शियल टेक्नोलॉजी (इंडिया) लिमिटेड''' (एफटीआयएल) (ज्याला आता ६३ मून तंत्रज्ञान मर्यादित म्हणून ओळखले जाते) ही एक भारतीय वित्तीय सेवा कंपनी आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/n6M8Za5i2MwDJcJaoKk6IP/FTIL-changes-name-to-63-Moons-Technologies-Ltd.html|title=Financial Technologies changes name to 63 Moons|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808111801/https://www.livemint.com/Companies/n6M8Za5i2MwDJcJaoKk6IP/FTIL-changes-name-to-63-Moons-Technologies-Ltd.html|url-status=dead}}</ref> तंत्रज्ञान बौद्धिक मालमत्ता तयार करण्याचे आणि आर्थिक बाजारात व्यापार करण्याचे काम ही कंपनी करते. ही एक आयएसओ २७००१-२००५ आणि ९००१:२००० प्रमाणित कंपनी आहे.<ref name="business-standard.com">{{cite news|url=https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/information/company-history|title=63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY HISTORY}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/company/63-moons-tech-4756/info|title=63 MOONS TECHNOLOGIES LTD. (63MOONS) - COMPANY INFORMATION}}</ref> जे पुढच्या पिढीच्या आर्थिक बाजारात देवाणघेवाण करण्याकरिता वापरले जाणारे तंत्रज्ञान (बौ.मा.) आणि डोमेन कौशल्य प्रदान करते.कंपनीने ऑफर केलेल्या सोल्यूशन्समध्ये एक्सचेंज सोल्यूशन्स, ब्रोकरज सोल्यूशन्स, मेसेजिंग सोल्युशन्स आणि टेक्नॉलॉजी अँड प्रोसेस कन्सल्टिंग यांचा समावेश आहे.<ref name="business-standard.com"/> ==इतिहास== फायनान्शियल टेक्नोलॉजी ग्रुपची प्रमुख कंपनी फायनान्शियल टेक्नोलॉजी (इंडिया) (एफटीआयएल) ने १९८८ मध्ये आपले कामकाज सुरू केले.<ref name="business-standard.com"/> १९९५ मध्ये त्याचे पहिले बौद्धिक मालमत्ता कार्यालय होते. २०१५ मध्ये कंपनीने आपले नाव 'फायनान्शियल टेक्नोलॉजी'(इंडिया) लिमीटेड हे बदलवुन ६३ मून तंत्रज्ञान मर्यादित असे केले.<ref>{{cite news|url=https://www.moneycontrol.com/company-facts/63moonstechnologies/history/FT02?classic=true|title=63 Moons Technologies}}</ref> जिगनेश शाह हे फायनान्शियल टेक्नोलॉजी (इंडिया) लि.चे संस्थापक आणि अध्यक्ष एमेरिटस आहेत.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/7CfjTZgZaDUxQLoz8wrT8H/NCLT-bars-Jignesh-Shah-nine-others-from-being-directors-in.html|title=NCLT bars Jignesh Shah, nine others from being directors in companies}}</ref> यापूर्वी त्याने बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज (बीएसई) येथे काम केले असुन ते मल्टी कमोडिटी एक्सचेंज ऑफ इंडिया लिमटेडचे संस्थापक आहेत.<ref>{{cite news|url=https://www.fortuneindia.com/investing/the-fall-of-jignesh-shah/100585|title=The fall of Jignesh Shah|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808111801/https://www.fortuneindia.com/investing/the-fall-of-jignesh-shah/100585|url-status=dead}}</ref> (एमसाएक्स), जगातील आठव्या क्रमांकाच्या कमोडिटी फ्यूचर्स (व्यापारी माल) यांची देवाणघेवाण होते.<ref>{{cite news|url=https://www.financialexpress.com/archive/nsel-crisis-ftils-jignesh-shah-arrested-for-alleged-role-in-rs-5600-crore-scam/1248242/|title=NSEL crisis: FTIL's Jignesh Shah arrested for alleged role in Rs 5,600-crore scam}}</ref> ==अनू तंत्रज्ञान== *एटीओएम (Atom) टेक्नॉलॉजीज लिमिटेड ही एक पेमेंट सर्व्हिसेस व्यवसाय संस्था आहे जी ६३मून्स टेक्नॉलॉजीज अंतर्गत कार्यरत आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/1g2OQsAh79QSSVclXSxkwJ/Japans-NTT-Data-buys-majority-stake-in-fintech-firm-Atom-Te.html|title=Japan’s NTT Data buys 55% stake in Atom Tech for $9 million|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808111804/https://www.livemint.com/Companies/1g2OQsAh79QSSVclXSxkwJ/Japans-NTT-Data-buys-majority-stake-in-fintech-firm-Atom-Te.html|url-status=dead}}</ref> *टिकर प्लांट हा एक विश्लेषक व्यासपीठ आहे ज्यातवस्तु, परदेशी चलन आणि अनिश्चित स्वरूपाचे व्याज मिळणारे शेयर्स आणि रोखे यांचे देशांतर्गत आणि आंरराष्ट्रीय आर्थिक देवाणघेवाण होते तसेच ओटीएस मार्केटवरील बाजारातील माहिती वास्ताविक वेळेच्या स्वरूपात मिळते.<ref>{{cite news|url=http://www.aceindia.com/content/ace-ties-tickerplant-market-data-will-be-available-real-time-basis|title=Ace ties up with TickerPlant; Market Data will be available on real time basis}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.businesstoday.in/magazine/special/the-great-enabler--jignesh-shah/story/1196.html|title=The great enabler - Jignesh Shah|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808111804/https://www.businesstoday.in/magazine/special/the-great-enabler--jignesh-shah/story/1196.html|url-status=dead}}</ref> सध्या, एफटीआयएलने आपल्या सर्व देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय प्रयत्नांचा अभ्यास केला आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/jignesh-shah-resigns-as-ftil-md-to-become-chairman-emeritus/868842|title=Jignesh Shah Resigns as FTIL MD, to Become Chairman Emeritus|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808111801/https://www.outlookindia.com/newswire/story/jignesh-shah-resigns-as-ftil-md-to-become-chairman-emeritus/868842|url-status=dead}}</ref> ==सीएसआर उपक्रम== महिला सक्षमीकरण,<ref>{{cite news|url=https://csrbox.org/India_Company_Maharashtra-Financial-Technologies-India-Limited_5794|title=Financial Technologies India Limited|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809124736/https://csrbox.org/India_Company_Maharashtra-Financial-Technologies-India-Limited_5794|url-status=dead}}</ref> पर्यावरणीय टिकाव यासारख्या क्षेत्रात परोपकार कामात एफटीआयएल सक्रियपणे सहभागी आहे. कर्मचारी गुंतवणूकीचे क्रियाकलाप, शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक कल्याण आणि रोजगार कौशल्य यासारख्या उपक्रमात सक्रिय सहभाग घेते.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/63-moons-technologies-ltd/directorsreport/companyid-8164.cms|title=63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> ==पुरस्कार== कंपनीने अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत. त्यात ॲंमिटी कॉपोरेट एक्सलन्स अवॉर्ड, आयटी पीपल अवॉर्ड फॉर प्रॉडक्ट इनोव्हेशन यांचा समावेश आहे,<ref name="63 Moons Technologies Ltd">{{cite news|url=https://www.ndtv.com/business/stock/63-moons-technologies-ltd_finantech/reports|title=63 Moons Technologies Ltd.}}</ref> एक्सचेंज आणि ब्रोकरेज उत्पादने. यंग एंटरप्रेन्योर ऑफ द इयर २००६ ऑफ बिझिनेस ट्रान्सफॉर्मेषन,<ref>{{cite news|url=https://www.ey.com/in/en/about-us/entrepreneurship/entrepreneur-of-the-year/entrepreneur_of_the_year_award-hall_of_fame-old|title=EOY 2006 Winners|accessdate=2019-09-11|archive-date=2019-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190809140250/https://www.ey.com/in/en/about-us/entrepreneurship/entrepreneur-of-the-year/entrepreneur_of_the_year_award-hall_of_fame-old|url-status=dead}}</ref> आयएस सर्व्हिसेस इन सिक्युरिटी इन डीएससू आय एक्सलन्स अवॉर्ड २०११ एसएमई श्रेणी आणि २०११ सालचा गोल्डन पीकॉक एचआर एक्सलन्स ॲंवॉर्ड.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/financial-tech-wins-golden-peacock-hr-excellence-award-2011/article23056034.ece|title=Financial Tech wins ‘Golden Peacock HR Excellence Award’ 2011}}</ref> फिनटेक १०० रॅंकिंग्ज २०११ मध्येही कंपनीची वैशिष्ट्यीकृत आहे.<ref name="63 Moons Technologies Ltd"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील निर्मिती]] onkblvm3y3fdcze7jpwz8rzkuakvl8q 0 248752 2711772 2704877 2026-09-24T01:21:39Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711772 wikitext text/x-wiki '''विषमलैंगिकता''' म्हणजे विपरित [[लिंग]] किंवा [[लिंगभाव|लिंग]] असलेल्या व्यक्तींबद्दल वाटणारे [[प्रणय|प्रणयी]] आणि [[लैंगिक आकर्षण]]; किंवा यांच्यातील लैंगिक वर्तन . [[लैंगिक कल|लैंगिक आवड म्हणून]], विषमलैंगिकता म्हणजे विपरीत लिंगातील व्यक्तींसाठी "भावनिक, रोमँटिक आणि / किंवा लैंगिक आकर्षणांचा एक दीर्घकाळ चाललेला शिरस्ता"; हे "ही आकर्षणे, संबंधित वर्तणूक आणि त्या आकर्षणांमध्ये सामायिक असलेल्या इतरांच्या समुदायातील सदस्यावर आधारित एखाद्या व्यक्तीच्या ओळखीची भावना देखील दाखवते." <ref name="apahelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-date=August 8, 2013|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> <ref name="brief">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.courtinfo.ca.gov/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf}}</ref> जो विषमलैंगिक आहे त्याला लौकिक भाषेत सामान्यतः ''सरळ'' म्हणून संबोधले जाते ''.'' उभयलिंगी आणि [[समलैंगिकता|समलैंगिकतेबरोबरच]], [[लैंगिक कल|विषमलैंगिक-समलैंगिक]] संबंधात लैंगिक कलाच्या तीन मुख्य श्रेणींपैकी एक आहे [[लैंगिक कल|विषमलैंगिकता]]. <ref name="apahelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808032050/http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|archive-date=August 8, 2013|दुवा=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx}}</ref> बहुतांश संस्कृतीं/सभ्यतांमध्ये, बहुतेक लोक भिन्नलिंगी असतात. वैज्ञानिकांना लैंगिक कलाचे नेमके कारण माहित नाही, परंतु त्याबद्दलचे सिद्धांत सांगतात की ते अनुवांशिक, [[संप्रेरक|संप्रेरकीय]] आणि [[ पर्यावरण आणि लैंगिक आवड |पर्यावरणीय प्रभावांच्या]] जटिल गुंतागुंतीमुळे उद्भवले आहे, <ref name="Lamanna">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fofaAgAAQBAJ&pg=PA82|title=Marriages, Families, and Relationships: Making Choices in a Diverse Society|last=Lamanna|first=Mary Ann|last2=Riedmann|first2=Agnes|last3=Stewart|first3=Susan D|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2014|isbn=978-1-305-17689-8|page=82|quote=The reason some individuals develop a gay sexual identity has not been definitively established &nbsp;– nor do we yet understand the development of heterosexuality. The American Psychological Association (APA) takes the position that a variety of factors impact a person's sexuality. The most recent literature from the APA says that sexual orientation is not a choice that can be changed at will, and that sexual orientation is most likely the result of a complex interaction of environmental, cognitive and biological factors...is shaped at an early age...[and evidence suggests] biological, including genetic or inborn hormonal factors, play a significant role in a person's sexuality (American Psychological Association 2010).|access-date=February 11, 2016}}</ref> <ref name="Stuart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|last=Gail Wiscarz Stuart|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|year=2014|isbn=978-0-323-29412-6|page=502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|access-date=February 11, 2016}}</ref> <ref name="Stuart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ivALBAAAQBAJ&pg=PA502|title=Principles and Practice of Psychiatric Nursing|last=Gail Wiscarz Stuart|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|year=2014|isbn=978-0-323-29412-6|page=502|quote=No conclusive evidence supports any one specific cause of homosexuality; however, most researchers agree that biological and social factors influence the development of sexual orientation.|access-date=February 11, 2016}}</ref> आणि त्यास निवड म्हणून लक्षात घेत नाहीत. <ref name="Kersey-Matusiak">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=X8O_wGedAYoC&pg=PA169|title=Delivering Culturally Competent Nursing Care|last=Gloria Kersey-Matusiak|publisher=[[Springer Publishing Company]]|year=2012|isbn=978-0-8261-9381-0|page=169|quote=Most health and mental health organizations do not view sexual orientation as a 'choice.'|access-date=February 10, 2016}}</ref> लैंगिक कलाच्या कारणाबद्दल अद्याप कोणत्याही एका सिद्धांताला व्यापक पाठिंबा मिळाला नाही, परंतु अनेक वैज्ञानिक जैविकदृष्ट्या-आधारित सिद्धांतांना अनुकूल आहेत. <ref name="pediatrics2004">{{जर्नल स्रोत|last=Frankowski BL|last2=American Academy of Pediatrics Committee on Adolescence|date=June 2004|title=Sexual orientation and adolescents|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/113/6/1827.long|journal=[[Pediatrics (journal)|Pediatrics]]|volume=113|issue=6|pages=1827–32|doi=10.1542/peds.113.6.1827|pmid=15173519}}</ref> सामाजिक, विशेषतः पुरुषांच्या लैंगिक कलाला जैविक कारणे कारणीभूत असण्याचे पुष्कळ पुरावे आहेत. <ref name="Bailey16">{{जर्नल स्रोत|last=Bailey|first=J. Michael|last2=Vasey|first2=Paul|last3=Diamond|first3=Lisa|last4=Breedlove|first4=S. Marc|last5=Vilain|first5=Eric|last6=Epprecht|first6=Marc|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562}}</ref> <ref name="LeVay">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HmQFFfa03nkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=Gay, Straight, and the Reason Why: The Science of Sexual Orientation|last=LeVay|first=Simon|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199752966}}</ref> <ref name="Balthazart">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=3fjGjlcVINkC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|title=The Biology of Homosexuality|last=Balthazart|first=Jacques|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199838820}}</ref> ''विषमलैंगिक'' किंवा ''विषमलैंगिकता'' हा शब्द सहसा [[मानव|मानवांना]] लागू [[मानव|होतो]], परंतु लैंगिक पुनरुत्पादनासाठी आवश्यक असणारी सर्व [[सस्तन प्राणी]] आणि इतर प्राण्यांमध्ये विषमलैंगिक वर्तन पाळले जाते. == परिभाषा == === व्युत्पत्ती === === टर्मिनोलॉजी === == प्रतीकात्मकता == [[चित्र:Heterosexual symbol (bold, red blue).svg|इवलेसे|160x160अंश| विषमलैंगिकता चिन्हाची एक आवृत्ती]] == धार्मिक पैलू == ==== प्राण्यांमध्ये विषमलिंगी वर्तन ==== ==== वर्तणूक अभ्यास ==== [[चित्र:Trash_the_dress_-_Wetlook_in_wedding_clothes_-_Heterosexual_couple_in_sea.jpg|इवलेसे|250x250अंश| जिव्हाळ्याची विषमलैंगिक जोडी ]] === लैंगिक तरलता/लवचिकता === अनेकदा, लैंगिक अभिमुखता आणि लैंगिक अभिमुखता ओळख ओळखली जात नाही, ज्यामुळे लैंगिक ओळखीचे अचूक मूल्यांकन करणे आणि लैंगिक अभिमुखता बदलण्यास सक्षम आहे की नाही यावर परिणाम होऊ शकतो; लैंगिक अभिमुखता ओळख एखाद्या व्यक्तीच्या संपूर्ण आयुष्यात बदलू शकते आणि जैविक लिंग, लैंगिक वर्तन किंवा वास्तविक लैंगिक अभिमुखतेशी संरेखित होऊ शकते किंवा नाही. <ref name="Sinclair">Sinclair, Karen, About Whoever: The Social Imprint on Identity and Orientation, NY, 2013 {{ISBN|9780981450513}}</ref> <ref name="Rosario et al.">{{जर्नल स्रोत|last=Rosario|first=M.|last2=Schrimshaw|first2=E.|last3=Hunter|first3=J.|last4=Braun|first4=L.|year=2006|title=Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2006-02_43_1/page/46|journal=Journal of Sex Research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|pmc=3215279|pmid=16817067}}</ref> <ref name="Concordance/discordance in SO">{{जर्नल स्रोत|last=Ross|first=Michael W.|last2=Essien, E. James|last3=Williams, Mark L.|last4=Fernandez-Esquer, Maria Eugenia.|year=2003|title=Concordance Between Sexual Behavior and Sexual Identity in Street Outreach Samples of Four Racial/Ethnic Groups|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2003-02_30_2/page/110|journal=Sexually Transmitted Diseases|publisher=American Sexually Transmitted Diseases Association|volume=30|issue=2|pages=110–113|doi=10.1097/00007435-200302000-00003|pmid=12567166}}</ref> लैंगिक अभिमुखता स्थिर असते आणि बहुसंख्य लोकांसाठी बदलण्याची शक्यता नसते, परंतु काही संशोधन असे सूचित करतात की काही लोकांना त्यांच्या लैंगिक अभिमुखतेमध्ये बदल जाणवू शकतो आणि पुरुषांपेक्षा स्त्रियांसाठी ही शक्यता जास्त असते. <ref name="fluidity"></ref> अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन लैंगिक अभिमुखता (एक जन्मजात आकर्षण) आणि लैंगिक अभिमुखता ओळख (जी एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यातील कोणत्याही टप्प्यावर बदलू शकते) यांच्यात फरक करते. <ref name="apa2009-2">{{जर्नल स्रोत|date=2009|title=Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation|url=http://www.apa.org/pi/lgbc/publications/therapeutic-response.pdf|publisher=[[American Psychological Association]]|pages=63, 86|access-date=February 3, 2015}}</ref> === लैंगिक कल बदलण्याचे प्रयत्न === === सामाजिक दृष्टिकोन === == विषमलैंगिक केंद्रितता आणि विषमलिंगवाद == == हे सुद्धा पहा == * हेटेरोसोशियालिटी * विचित्र विषमलैंगिकता == संदर्भ == [[वर्ग:प्रेम]] [[वर्ग:लैंगिक कल]] [[वर्ग:लिंगभाव]] [[वर्ग:विषमलैंगिकता]] 62cedzkxc9k9klt1iydjmvypm3qaq1h 0 249695 2711747 2496030 2026-09-23T22:58:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711747 wikitext text/x-wiki '''७, लोक कल्याण मार्ग''' (पूर्वीचे नाव '''७, रेसकोर्स रोड''') हे [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान आणि मुख्य कार्यस्थळ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html |title=PM chairing meeting on CWG |publisher=Sify.com |date=14 August 2010 |access-date=2019-12-06 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811162041/http://www.sify.com/news/pm-chairing-meeting-on-cwg-news-national-kiosEdgbdhd.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Matherani recalled; Cong core group meets |url=http://www.tribuneindia.com/2005/20051203/main2.htm |work=The Tribune |date=3 December 2005 }}</ref> लोक कल्याण मार्गावर, नवी दिल्ली येथे स्थित, पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाचे अधिकृत नाव "पंचवटी" आहे. हे १९८० च्या दशकात बांधले गेले. हे लुटियन्स दिल्लीतील पाच बंगल्यांचा समावेश असलेल्या १२ एकर जागेवर पसरलेले आहे. यात पंतप्रधानांचे कार्यालय, निवास क्षेत्र, विशेष संरक्षण गटासाठी सुरक्षा भवन आणि अतिथीगृह आहेत. या सर्वांना एकत्रितपणे ७, लोक कल्याण मार्ग म्हणले जाते. यात पंतप्रधानांचे मुख्य कार्यालय नाही परंतु त्यामध्ये अनौपचारिक भेटीसाठी विचारविनिमय कक्ष आहे. संपूर्ण लोक कल्याण मार्ग हा जनतेसाठी बंद आहे. १९८४ मध्ये येथे राहणारे [[राजीव गांधी]] पहिले पंतप्रधान होते. [[File:PM meets His Majesty the King of Bhutan, Mr. Jigme Khesar Namgyel Wangchuck on his arrival, at 7, Lok Kalyan Marg, in New Delhi on November 06, 2023.jpg]] यात पंतप्रधान कार्यालय (पीएमओ) नाही, जे सचिवालय इमारतीच्या दक्षिण ब्लॉकमध्ये, नवी दिल्ली जवळील रायसीना हिल वर आहे, जेथे कॅबिनेट सचिवालय कार्यरत आहे. सर्वात जवळचे दिल्ली मेट्रो स्टेशन [[लोक कल्याण मार्ग मेट्रो स्टेशन]] आहे.<ref>{{cite news |title=Metro stations near 7 Race Course Road closed |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-08-26/news/29931886_1_metro-stations-udyog-bhawan-7race-course-road |publisher=The Economic Times |date=26 August 2011 |accessdate=2019-12-06 |archive-date=2012-07-01 |archive-url=https://archive.today/20120701155845/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-08-26/news/29931886_1_metro-stations-udyog-bhawan-7race-course-road |url-status=dead }}</ref> जेव्हा नवीन पंतप्रधान नेमले जातात तेव्हा त्यांच्या मूळ घराला सुरक्षा दिली जाते आणि नवीन घरात लवकरात लवकर जाण्याचा सल्ला दिला जातो. सप्टेंबर २०१६ मध्ये "रेसकोर्स रोड"चे नाव बदलून "लोक कल्याण मार्ग" अस्तित्वात आला.<ref name="ndtv.com">[http://www.ndtv.com/india-news/race-course-road-where-prime-minister-lives-renamed-lok-kalyan-marg-1464691 Race Course Road Is History. PM's New Address is 7, Lok Kalyan Marg]</ref> == इतिहास == तत्पूर्वी, भारताचे पंतप्रधान संसदेने त्यांना दिलेल्या किंवा स्वतःच्या घरात राहत असत. [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी [[तीन मुर्ती भवन]] मध्ये निवास घेतले, जे ब्रिटिश भारतीय सैन्य दलाचे कमांडर-इन चीफ यांचे निवासस्थान होते. १९६४ मध्ये नेहरूंच्या मृत्यूनंतर या इमारतीचे रूपांतर [[नेहरू मेमोरियल संग्रहालय आणि ग्रंथालय]] मध्ये करण्यात आले. भारताचे पुढचे पंतप्रधान [[लाल बहादूर शास्त्री]] यांनी [[१०, जनपथ]]ला त्यांचे अधिकृत निवासस्थान म्हणून निवडले, तिथे ते १९६४-१९६६ राहिले. ते आता [[सोनिया गांधी]] यांचे निवासस्थान आहे. त्यांच्या हत्यानंतर [[इंदिरा गांधी]] यांचे निवासस्थान [[१, सफदरजंग रोड]]चे देखील संग्रहालयात रूपांतर झाले. १९८४ मध्ये "७, रेसकोर्स रोड" येथे राहणारे [[राजीव गांधी]] पहिले पंतप्रधान होते. [[विश्वनाथ प्रताप सिंग]] पंतप्रधान झाल्यावर, नागरी व्यवहार मंत्रालयाने ७, रेसकोर्स रोड परिसराला पंतप्रधानांचे स्थायी निवासस्थान-सह-कार्यालय म्हणून नियुक्त केले. ३० मे १९९० रोजीच्या शासकीय अधिसूचनेत या बंगल्यांना अधिकृतपणे पंतप्रधानांचे अधिकृत निवासस्थान म्हणून नेमण्यात आले. [[मनमोहन सिंग]] यांनी रिकामे केल्यानंतर अधिकृत निवासस्थानाचे नूतनीकरण सुरू असल्याने [[नरेंद्र मोदी]] हे ५, रेसकॉर्स रोड येथे काही काळासाठी राहत होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय पंतप्रधान}} [[वर्ग:भारताचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:नवी दिल्लीमधील इमारती व वास्तू]] jrteilrt3ewdxfd59f0sta67vrhlu27 0 251357 2711607 2435284 2026-09-23T16:12:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711607 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''संहिता: द स्क्रिप्ट''''' (किंवा फक्त '''''संहिता''''') हा २०१३ मधील भारतीय मराठी चित्रपट आहे जो [[सुमित्रा भावे]]-सुनील सुकथणकर या जोडीने दिग्दर्शित केला होता आणि अशोक अशोक मूव्हीजच्या सहकार्याने [[मुक्ता आर्ट्स]] निर्मित आहे. या चित्रपटात [[देविका दफ्तरदार]], [[मिलिंद सोमण]] आणि [[राजेश्वरी सचदेव]] यांच्या मुख्य भूमिका असून [[उत्तरा बावकर]] आणि [[ज्योती सुभाष]] यांनी सहाय्क भूमिका केल्या आहेत. या चित्रपटाचे नाट्यप्रदर्शन १८ ऑक्टोबर २०१३ रोजी झाले आणि ६०व्या [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार|राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात]] दोन पुरस्कारांसह अनेक पुरस्कार जिंकले. [[आरती अंकलीकर-टिकेकर]] यांवा सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्व गायिका आणि [[शैलेंद्र बर्वे]] यांच्यासाठी सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शन (गाणी) हे पुरस्कार मिळाले. दिग्दर्शक-निर्माता [[सुभाष घई]], मुक्ता आर्ट्सचे संस्थापक, हे सुरुवातीला चित्रपटात नव्हते. पण जेव्हा दिग्दर्शक जोडीला आर्थिक अडचणीचा सामना करावा लागला तेव्हा त्यांच्याशी संपर्क साधला गेला.<ref>{{cite news|url=http://www.sakaaltimes.com/NewsDetails.aspx?NewsId=4624554039703589334|title=Marathi cinema gets a boost|author=Palit, Debarati|date=13 January 2013|accessdate=12 January 2017|newspaper=Sakal Times}}</ref> == कथानक == रेवती साठे राष्ट्रीय पुरस्कार प्राप्त माहितीपट निर्माता आहे. निर्माते शिरीन दास्ताने रेवतीला एका लघूपटाचे दिग्दर्शन करण्यासाठी संपर्क साधते. तारा देउस्कर लिखित "दर्पण - द मिरर" या कथेवर चित्रपटाचे दिग्दर्शन करण्याची शिरीन यांचे पती दिनकर यांची इच्छा होती. परंतु एका दशकापासून ते अर्धांगवायू झाले असल्याने त्यांचे स्वप्न पूर्ण होऊ शकले नाही. शिरीन रेवतीला थोडक्यात कथा सांगते आणी म्हणते कि ही एका स्त्रीच्या आत्मसमर्पणांची कहाणी आहे. कथा राजा सत्यशिलची आहे ज्याची सावत्र आई त्याला आपल्या भाची मालविकासोबत लग्न लाऊन देते. पण राजाचे एका दरबारी गायिकेवर प्रेम जडते, जिचे प्रतिबिंब त्याच्या आत्म्याच्या आरशात तयार होते आणि ती प्रेमात राजाला शरण जाते. रेवती तिच्या नियमित माहितीपटापासून वेगळे आव्हान म्हणून हा उपक्रम स्वीकारते आणि मूळ लेखिकेच्या मदतीने संहिता (स्क्रिप्ट) लिहिण्याची तयारी ठेवते. देउस्कर शिरीनबरोबर विरोधाभास करतात आणि त्याला दडपशाहीची कहाणी सांगतात आणि कथन सुरू करतात. १९४६ मध्ये हेरवाड राज्याच्या राजवाड्यात "दर्पण" सुरू होत आहे. सत्यशिलच्या मुलाच्या मुंजीच्या कार्यक्रमाच्या निमित्ताने बनारस येथील गायिका रैना-बाई आपल्या गायिका कन्या भैरवीला घेऊन आल्या आहेत. भैरवीच्या अद्भुत गायनाने प्रभावित होऊन सत्यशिल तिच्या प्रेमात पडतो. मालविका ही इंग्रजी साहित्याची स्त्रीवादी आणि उत्साही वाचक असून, त्या दोघांच्या वाढत्या निकटपणाबद्दल तिला काहीच काळजी नसते. मालविका युरोपच्या सहलीवर असताना एका प्रसंगी, सत्यशिल भैरवीला शिकार प्रवासावर घेऊन जाते आणि ते सोबत रात्र व्यतीत करतात. दुसऱ्या दिवशी सत्यशील युरोपला जातो आणि भैरवी असे समजते कि तिला सोडून तो निघून गेला आहे. ती पण बनारसला जाते. परत आल्यावर सत्यशीलचा प्रशासनातला रस गमावतो. बऱ्याच वर्षांनंतर, ते मुंबईतील एका बैठकीला उपस्थित राहतात आणि चुकून भैरवीला भेटतो. सत्याशिलच्या चेहऱ्यावर असलेल्या खूणीसारखीच खूणी असलेली भैरवीची ७ वर्षाची मुलगी निशा पण सोबत येते. सध्या, रेवती आपल्या पतीपासून घटस्फोटासाठी झगडत आहे कारण तिला तिची कारकीर्द घडवायची आहे. लघूपटा मध्ये हेमांगीनी ही भैरवीची भूमिका साकारणार आहे. तीला आपल्या प्रियकराच्या मुलीशी जुळवून घेणं कठीण जात आहे. आपले आश्वासन पाळण्यात एकही आपत्य नसल्याने दुःखासह शिरीन जगत आहे कारण दुसरा विवाह करताना दिनकरचे कुटुंबीय अशी अट घालतात. रेवती, हेमांगिनी, शिरीन आणि देउस्कर या चारही बायकांच्या मनात चित्रपटाचा वेगळा शेवट आहे. शिरीनच्या अनुसार शेवटी तीनही पात्रे विभक्त होणे आवश्यक आहे, परंतु हेमानगीनी असा विश्वास ठेवते की ते सर्व एकत्र राहतील. दुसरीकडे रेवतीच्या अनुसार वेगळा शेवट आहे ज्यात सत्यशिल व भैरवी एकत्र राहतात व राणी मालविका तरुण निशासमवेत युरोपमध्ये जाते आणि तिची काळजी घेतो. लेखक देउस्कर म्हणजेच वास्तविक जीवनातील निशा आहे, असा संकेत दिला आहे. हेमांगिनी तिच्या प्रियकराच्या मुलगीशी असलेल्या समस्या सोडवते. दिनकर मरण पावतो आणि रेवती रणवीरला घटस्फोट न देण्याचा निर्णय घेते. == कलाकार == * [[देविका दफ्तरदार]] - दिग्दर्शक रेवती आणिराणी मालविका * [[मिलिंद सोमण]] - व्यापारी रणवीर शिंदे आणि हेरवाडचा राजा सत्यशील * [[राजेश्वरी सचदेव]] - अभिनेत्री हेमांगीनी आणि गायिका भैरवी * [[उत्तरा बावकर]] - लेखक तारा देउस्कर आणि सत्यशीलची सावत्र आई * [[ज्योती सुभाष]] - निर्माता शिरीन दास्ताने आणि भैरवीची आई, रैना-बाई * [[शरद भुताडीया]] - निर्माता दिनकर दास्तान आणि मालविकाचे पीता * == पुरस्कार == संहिता १८ ऑक्टोबर २०१३ रोजी प्रसिद्ध झाली आणि कथा, दिग्दर्शन, संगीत या कामगिरीबद्दल त्यांना सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला.<ref>{{cite news|url=http://www.loksatta.com/vruthanta-news/samhita-a-marathi-movie-tells-melodious-but-complex-love-story-228490/2/|title=नेत्रसुखद, कर्णमधुर गुंतागुंतीची प्रेमकथा|newspaper=Loksatta|trans-title=Visually stunning, melodious, yet complicated love story|language=Marathi|date=20 October 2013|accessdate=11 January 2017|author=Nandgaokar, Sunil}}</ref><ref>{{cite news|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/cine-review/sanhita-review/articleshow/24359398.cms|title=संहिता: नात्यांच्या उलगड्याची सोपी गोष्ट|newspaper=Maharashtra Times|trans-title=Samhita: Complicated relationships in a simple tale|language=Marathi|date=20 October 2013|accessdate=11 January 2017}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ६०व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात चित्रपटाला दोन पुरस्कार मिळाले; आरती अंकलीकर-टिकेकर यांनी सादर केलेल्या "पलाकेना मुंदो" गाण्यासाठी सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्व गायिका आणि शैलेंद्र बर्वे यांचे सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शन (गाणी).<ref name="60thaward">{{cite press_release|title=60th National Film Awards Announced|url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf|format=PDF|publisher=Press Information Bureau (PIB), India|accessdate=18 March 2013}}</ref> आधी अंकालीकर-टिकेकर यांनी २००६ मध्ये कोंकणी भाषा चित्रपट ''अंतर्नाद''मध्ये सादर केलेल्या सर्व गाण्यांसाठी ५४व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात हा पुरस्कार जिंकला होता.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/pune/report-pune-s-arati-ankalikar-tikekar-bags-national-award-for-second-time-1812927 |title=Pune's Arati Ankalikar-Tikekar bags National Award for second time |work=Daily News and Analysis |date=19 March 2013 |accessdate=19 June 2017}}</ref> ११व्या पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात भावे यांना सर्वोत्कृष्ट पटकथाकार म्हणून गौरविण्यात आले. या चित्रपटाला २०व्या स्क्रीन अवॉर्ड्समध्ये चार नामांकने मिळाली; पण कोणताही पुरस्कार मिळू शकला नाही. हा चित्रपट ४३वा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव, १४वा मुंबई चित्रपट महोत्सव आणि केरळमधील १७वा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात प्रदर्शित झाला होता.<ref>{{cite web|url=http://www.sify.com/movies/marathi-film-samhita-selected-for-international-film-festival-of-india-imagegallery-2-bollywood-mltpsIebjbfsi.html|title=Marathi film Samhita selected for International Film Festival of India|accessdate=11 January 2017|publisher=Sify|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111182106/https://www.sify.com/movies/marathi-film-samhita-selected-for-international-film-festival-of-india-imagegallery-2-bollywood-mltpsIebjbfsi.html|url-status=dead}} * {{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/iffk-seven-films-in-indian-cinema-now-section/story-sf0nsgyhiiX9Z4papBpt9O.html|title=IFFK: Seven films in 'Indian Cinema Now' section|date=7 November 2012|accessdate=11 January 2017|newspaper=Hindustan Times}} * {{cite web|url=http://m.screendaily.com/5046975.article|title=Mumbai film festival unveils competition sections|date=25 September 2012|accessdate=11 January 2017|work=Screen Daily|author=Shackleton, Liz}} {{मृत दुवा|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील मराठी चित्रपट]] nu3bk5112vld2xzcsz7a6rkh24guaj8 0 253132 2711778 2496170 2026-09-24T01:41:36Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711778 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} <!----[[विषाणू|व्हायरस]]<nowiki/>फीलियमः<nowiki><i>incertae sedis</i></nowiki>कुटुंब:<nowiki><i>बीटाकोरोनाव्हायरस</i></nowiki><div class="species" style="display:inline"> '''''गंभीर तीव्र श्वसन सिंड्रोम-संबंधित कोरोनाव्हायरस''''' </div>{{Virusbox|image=SARS-CoV with corona.jpg|image_caption=[[Transmission electron micrograph]] of SARS-related coronaviruses emerging from host cells cultured in the lab|parent=Sarbecovirus|species=Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus|authority=|synonyms=*''SARS coronavirus'' *''SARS-related coronavirus'' *''Severe acute respiratory syndrome coronavirus''<ref name="TaxHist">{{cite web |title=ICTV Taxonomy history: ''Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus'' |url=https://talk.ictvonline.org/taxonomy/p/taxonomy-history?taxnode_id=20181868 |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |accessdate=27 January 2019 |language=en |format=html}}</ref>|synonyms_ref=|subdivision_ranks=Strains|subdivision=[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus|SARS-CoV]] <br/> [[SARS-CoV-2]] <br/> [[Bat SARS-like coronavirus WIV1]] <br/> Numerous other bat strains}}{{Virusbox|image=SARS-CoV with corona.jpg|image_caption=[[Transmission electron micrograph]] of SARS-related coronaviruses emerging from host cells cultured in the lab|parent=Sarbecovirus|species=Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus|authority=|synonyms=*''SARS coronavirus'' *''SARS-related coronavirus'' *''Severe acute respiratory syndrome coronavirus''<ref name="TaxHist">{{cite web |title=ICTV Taxonomy history: ''Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus'' |url=https://talk.ictvonline.org/taxonomy/p/taxonomy-history?taxnode_id=20181868 |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |accessdate=27 January 2019 |language=en |format=html}}</ref>|synonyms_ref=|subdivision_ranks=Strains|subdivision=[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus|SARS-CoV]] <br/> [[SARS-CoV-2]] <br/> [[Bat SARS-like coronavirus WIV1]] <br/> Numerous other bat strains}} ---> '''''गंभीर तीव्र श्वसन सिंड्रोम संबंधित कोरोनाव्हायरस''''' '''(SARSr-CoV)''' <ref>The terms '''SARSr-CoV''' and '''SARS-CoV''' are sometimes used interchangeably, especially prior to the discovery of SARS-CoV-2.</ref> ही कोरोना विषाणूची प्रजाती आहे, जी [[मानव]], वटवाघूळ आणि काही इतर [[सस्तन प्राणी]] इत्यादीना संसर्गबाधित करते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Branswell|first=Helen|date=9 November 2015|work=Stat News|access-date=20 February 2020}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wong|first=Antonio C. P.|last2=Li|first2=Xin|last3=Lau|first3=Susanna K. P.|last4=Woo|first4=Patrick C. Y.|date=2019-02-20|title=Global Epidemiology of Bat Coronaviruses|journal=Viruses|volume=11|issue=2|pages=174|doi=10.3390/v11020174|issn=1999-4915|pmc=6409556|pmid=30791586|quote=Most notably, horseshoe bats were found to be the reservoir of SARS-like CoVs, while palm civet cats are considered to be the intermediate host for SARS-CoVs [43,44,45].}}</ref> हा एकएफाईड पॉझिटिव्ह-सेन्स-सिंगल-स्ट्रेंडेड आरएनए विषाणू आहे जो एसीई 2 रीसेप्टरला बांधूण त्याच्या होस्ट सेलमध्ये प्रवेश करतो. <ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Xing-Yi Ge|last2=Jia-Lu Li|last3=Xing-Lou Yang|displayauthors=etal|date=2013|title=Isolation and characterization of a bat SARS-like coronavirus that uses the ACE2 receptor|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-11-28_503_7477/page/535|journal=Nature|volume=503|issue=7477|pages=535–8|bibcode=2013Natur.503..535G|doi=10.1038/nature12711|pmc=5389864|pmid=24172901}}</ref> हा''बीटाकोरोनॅव्हायरस'' आणि सबजेनस ''सरबेकॉरोनाव्हायरस'' या वंशातील एक सदस्य आहे. <ref name="ICTV10">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://talk.ictvonline.org/taxonomy/|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-07|archive-date=2020-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200320103754/https://talk.ictvonline.org/taxonomy|url-status=dead}}</ref> <ref name=":02">{{जर्नल स्रोत|last=Woo|first=Patrick C. Y.|last2=Huang|first2=Yi|last3=Lau|first3=Susanna K. P.|last4=Yuen|first4=Kwok-Yung|date=2010-08-24|title=Coronavirus Genomics and Bioinformatics Analysis|journal=Viruses|volume=2|issue=8|pages=1804–1820|doi=10.3390/v2081803|issn=1999-4915|pmc=3185738|pmid=21994708|quote=Figure 2. Phylogenetic analysis of RNA-dependent RNA polymerases (Pol) of coronaviruses with complete genome sequences available. The tree was constructed by the neighbor-joining method and rooted using Breda virus polyprotein.}}</ref> == हे सुद्धा पहा == *[[कोरोनाव्हायरस रोग २०१९]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]] [[वर्ग:विषाणूजन्य रोग]] [[वर्ग:कोरोनाव्हायरस]] [[वर्ग:विषाणू]] fsrkffj7qmsrb30ovafqdp0og9djh6p 0 253834 2711765 2704792 2026-09-24T00:51:12Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711765 wikitext text/x-wiki उबदार उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमधून थंड ध्रुवीय प्रदेशात महासागराचे प्रवाह बरीच उर्जा वाहतूक करतात. शेवटच्या बर्फयुगाच्या आसपास झालेले बदल (तांत्रिक भाषेत सांगायचे तर शेवटचे हिमनदी) हे दाखवतात की उत्तर अटलांटिक भागात अचानक आणि मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलू शकते. जेव्हा '''हवामानातील बदल''' घडतात तेव्हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील बदलांमुळे नवीन [[हवामान]] पद्धतींचा परिणाम होत असतो. हा काळानुसार वाढत राहतो. ही काळाचा कालावधी काही दशकांपासून ते कोट्यावधी वर्षे इतकी लहान असू शकतो. शास्त्रज्ञांनी [[पृथ्वीचा इतिहास|पृथ्वीच्या भौगोलिक इतिहासादरम्यान]] हवामानातील बदलांचे अनेक भाग ओळखले आहेत.अलीकडेच, [[औद्योगिक क्रांती|औद्योगिक क्रांतीनंतर]] [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] चालविणाऱ्या मानवी क्रियांचा हवामानाचा परिणाम वाढत्या प्रमाणात झाला आहे, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|quote=(p1) ... there is a strong, credible body of evidence, based on multiple lines of research, documenting that climate is changing and that these changes are in large part caused by human activities. While much remains to be learned, the core phenomenon, scientific questions, and hypotheses have been examined thoroughly and have stood firm in the face of serious scientific debate and careful evaluation of alternative explanations. (pp. 21–22) Some scientific conclusions or theories have been so thoroughly examined and tested, and supported by so many independent observations and results, that their likelihood of subsequently being found to be wrong is vanishingly small. Such conclusions and theories are then regarded as settled facts. This is the case for the conclusions that the Earth system is warming and that much of this warming is very likely due to human activities.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014}}</ref> आणि त्या संदर्भात सामान्यत: या शब्दांचा वापर बदलला जाऊ शकतो. हवामान प्रणाली सूर्यापासून आपल्या जवळजवळ सर्व ऊर्जा प्राप्त करते. हवामान प्रणाली [[अंतराळ विज्ञान|बाह्य जागेला]] उर्जा देखील देते. पृथ्वीवर येणारी आणि जाणारे उर्जा संतुलन आणि हवामान प्रणालीद्वारे उर्जा जाणे पृथ्वीचे ऊर्जा बजेट ठरवते. जेव्हा येणारी उर्जा जाणा-या उर्जापेक्षा जास्त असते, तेव्हा पृथ्वीचे उर्जा बजेट सकारात्मक असते आणि हवामान प्रणाली गरम होते. जर जास्त ऊर्जा गेली तर उर्जा बजेट नकारात्मक आहे आणि पृथ्वीला थंडपणाचा अनुभव आहे. पृथ्वीवरील हवामान प्रणाली माध्यमातून हलवून ऊर्जा अभिव्यक्ती पोहोचला आहे. [[हवामान]] भौगोलिक घटक आणि वेळ यानुसार आकर्षित करते. एखाद्या प्रदेशातील दीर्घकालीन सरासरी आणि हवामानातील बदल यामुळे प्रदेशाचे [[हवामान सरासरी स्थिती|हवामान ठरते]] . हवामान बदल हा हवामानातील बदलाचा दीर्घकालीन आणि टिकाव आहे. जेव्हा हवामान प्रणालीच्या विविध भागांमध्ये जन्मजात नैसर्गिक प्रक्रिया उर्जा वितरणात बदल करतात.तेव्हा असे बदल अंतर्गत परिवर्तनशीलताचे परिणाम असू शकतात. उदाहरणांमध्ये पॅसिफिक डिकॅडल ओसीलेशन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन सारख्या समुद्राच्या खो-यांमधील परिवर्तनशीलता समाविष्ट आहे. हवामानातील बदलांचा परिणाम ''बाह्य सक्तीने'' देखील होऊ शकतो, जेव्हा हवामानातील घटकांच्या बाहेरील घटनांनी प्रणालीत बदल घडवून आणला. सौर आउटपुट आणि ज्वालामुखीय बदलामधील उदाहरणांचा समावेश आहे. हवामान बदलाचे समुद्री पातळीवरील बदल, वनस्पतींचे जीवन आणि मोठ्या प्रमाणात विलुप्त होण्याचे विविध परिणाम आहेत; त्याचा मानवी समाजांवरही परिणाम होतो. == संकल्पना == हवामान बदलांची सर्वात सामान्य व्याख्या म्हणजे सांख्यिकीय गुणधर्म (मुख्यतः त्याचा अर्थ आणि प्रसार )इ.चा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> हवामानशास्त्रीय बदलांच्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|year=2007|editor-last=Solomon|editor-first=S.|editor2-last=Qin|editor2-first=D.|editor3-last=Manning|editor3-first=M.|editor4-last=Chen|editor4-first=Z.|editor5-last=Marquis|editor5-first=M.|editor6-last=Averyt|editor6-first=K.B.|editor7-last=Tignor|editor7-first=M.|editor8-last=Miller|editor8-first=H.L.|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> मध्ये बदल केला जातो. कारण,कोणत्याही कारणाशिवाय. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://nsidc.org/cryosphere/glossary?keys=climate+change}}; [http://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm Glossary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219030354/https://archive.ipcc.ch/ipccreports/tar/wg1/518.htm |date=2019-12-19 }}, in {{Harvard citation no brackets|IPCC TAR WG1|2001}}.</ref> त्यानुसार [[एल निन्यो|अल निनोसारख्या]] काही दशकांपेक्षा कमी कालावधीत चढउतार हवामान बदलाचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. "हवामान बदल" हा शब्द बहुधा मानववंश हवामान बदलाला ( [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] म्हणूनही ओळखला जातो) विशेषतः वापरला जातो. मानवी कृतीमुळे मानववंशातील हवामानातील बदल घडतात, पृथ्वीच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचा एक परिणाम म्हणून हवामानातील बदलांच्या विरुद्ध. <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://unfccc.int/resource/ccsites/zimbab/conven/text/art01.htm}}</ref> या अर्थाने, विशेषतः पर्यावरणविषयक धोरणाच्या संदर्भात हवामान बदल हा शब्द मानववंश [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगचा]] पर्याय बनला आहे. वैज्ञानिक जर्नल्समध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा अर्थ पृष्ठभागाच्या तापमानात वाढ होण्याचा संदर्भ असतो तर हवामान बदलामध्ये ग्लोबल वार्मिंगचा समावेश असतो आणि [[हरितगृह वायू|ग्रीनहाऊस गॅसच्या]] वाढत्या पातळीवर परिणाम होतो. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2010-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100809221926/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/climate_by_any_other_name.html|url-status=dead}}</ref> जागतिक हवामान संघटना (डब्ल्यूएमओ) ने 1966 मध्ये 10 वर्षापेक्षा जास्त काळ कालावधीत सर्व प्रकारचे हवामान बदल करण्याच्या हेतूने संबंधित हवामानविषयक बदल प्रस्तावित केला होता.1970च्या दशकात, हवामान बदलांच्या शब्दाने हवामान बदलांची जागा मानववंशीय कारणांवर केंद्रित करण्यासाठी बदलली आहे. कारण हे स्पष्ट झाले की मानवी क्रियाकलापांमध्ये हवामान बदलण्याची क्षमता आहे. हवामान बदलांची आंतर-सरकारी पॅनेल ऑन क्लायमेट चेंज (आयपीसीसी) आणि यूएन फ्रेमवर्क कन्व्हेन्शन ऑन क्लायमेट चेंज (यूएनएफसीसीसी) या titleात हवामान बदलाचा समावेश होता. हवामान बदल आता प्रक्रियेचे तांत्रिक वर्णन तसेच समस्येचे वर्णन करण्यासाठी वापरलेले एक संज्ञा म्हणून वापरले जाते. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Hulme|first=Mike|year=2016|title=Concept of Climate Change, in: The International Encyclopedia of Geography|url=https://www.academia.edu/10358797|journal=The International Encyclopedia of Geography|publisher=Wiley-Blackwell/Association of American Geographers (AAG)|access-date=16 May 2016}}</ref> == कारणे == व्यापक स्तरावर, [[सूर्य|सूर्याकडून]] ज्या दराने ऊर्जा प्राप्त होते आणि ज्या भागावर ते हरवते त्यास दर संतुलन तापमान आणि पृथ्वीचे हवामान निर्धारित करते. ही ऊर्जा जगभरात वारे, समुद्री प्रवाह, <ref name="Hsiung1985">{{जर्नल स्रोत|last=Hsiung|first=Jane|date=November 1985|title=Estimates of Global Oceanic Meridional Heat Transport|url=https://archive.org/details/journal-of-physical-oceanography_1985-11_15_11/page/1405|journal=Journal of Physical Oceanography|volume=15|issue=11|pages=1405–13|bibcode=1985JPO....15.1405H|doi=10.1175/1520-0485(1985)015<1405:EOGOMH>2.0.CO;2}}</ref> <ref name="Vallis2009">{{जर्नल स्रोत|last=Vallis|first=Geoffrey K.|last2=Farneti|first2=Riccardo|date=October 2009|title=Meridional energy transport in the coupled atmosphere–ocean system: scaling and numerical experiments|url=https://semanticscholar.org/paper/63bde86163975235232e8de15bd703e8f7a34c3e|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=135|issue=644|pages=1643–60|bibcode=2009QJRMS.135.1643V|doi=10.1002/qj.498}}</ref> आणि वेगवेगळ्या प्रदेशांच्या हवामानावर परिणाम करण्यासाठी इतर यंत्रणेद्वारे वितरीत केली जाते. <ref name="Trenberth2009">{{जर्नल स्रोत|last=Trenberth|first=Kevin E.|last2=Fasullo|first2=John T.|last3=Kiehl|first3=Jeffrey|displayauthors=1|year=2009|title=Earth's Global Energy Budget|url=https://archive.org/details/bulletin-of-the-american-meteorological-society_2009-03_90_3/page/311|journal=Bulletin of the American Meteorological Society|volume=90|issue=3|pages=311–23|bibcode=2009BAMS...90..311T|doi=10.1175/2008BAMS2634.1}}</ref> हवामानास आकार देणारे घटक हवामानविषयक परिणाम करणारे किंवा "सक्ती करणारी यंत्रणा" असे म्हणतात. या विविधतांमध्ये सौर विकिरण, पृथ्वीच्या कक्षेत बदल, अल्बेडोमध्ये बदल किंवा खंडांचे प्रतिबिंब, वातावरण आणि महासागर, पर्वत-इमारत आणि खंड खंड आणि हरितगृह वायू एकाग्रतेतील बदल यासारख्या प्रक्रिया समाविष्ट आहेत. हवामान बदलांच्या विविध फीडबॅक आहेत जे प्रारंभिक सक्तीने वाढवणे किंवा कमी करू शकतात. हवामान प्रणालीतील काही भाग जसे की महासागर आणि बर्फाच्या टोप्या हवामानातील काटेकोरपणास हळू हळू प्रतिसाद देतात, तर इतर अधिक जलद प्रतिसाद देतात. जलद बदल तयार करताना काही मुख्य उंबरठे देखील मात केली जाऊ शकतात. हवामान बदल एकतर बाह्य सक्तीने किंवा अंतर्गत प्रक्रियेमुळे उद्भवू शकतात. अंतर्गत असमर्थित प्रक्रियांमध्ये बहुतेक वेळा समुद्रामध्ये आणि वातावरणामध्ये उर्जा वितरणामध्ये बदल होतो. उदाहरणार्थ थर्मोहेलाइन अभिसरणात बदल. बाह्य सक्तीची यंत्रणा एकतर अँथ्रोपोजेनिक (उदा. ग्रीनहाऊस वायू आणि धूळ यांचे उत्सर्जन वाढवणे) किंवा नैसर्गिक (उदा. सौर आउटपुटमधील बदल, पृथ्वीची कक्षा, ज्वालामुखीचा उद्रेक) असू शकतात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|pp=17–18}}</ref> हवामानास भाग घेणाऱ्या हवामान व्यवस्थेचा प्रतिसाद जलद असू शकतो (उदा. सूर्य [[ज्वालामुखीय राख|प्रकाशाने]] प्रतिबिंबित होणाऱ्या हवाबंद [[ज्वालामुखीय राख|ज्वालामुखी राखमुळे]] अचानक थंड होणे), मंद (उदा. तापमानवाढ महासागरातील पाण्याचे [[प्रसरण|थर्मल विस्तार]] ) किंवा संयोजन (उदा. अल्बेडोचा अचानक नुकसान आर्कटिक महासागर जसे समुद्रावरील बर्फ वितळतो, त्यानंतर पाण्याचे अधिक हळूहळू थर्मल विस्तार होते). म्हणूनच, हवामान प्रणाली अचानक प्रतिसाद देऊ शकते, परंतु सक्ती करणाऱ्या यंत्रणेस संपूर्ण प्रतिसाद शतकानुशतके किंवा त्याहून अधिक काळपर्यंत पूर्णपणे विकसित होऊ शकत नाही. === अंतर्गत परिवर्तनशीलता === [[चित्र:Ecinfigtwo.jpg|उजवे|इवलेसे| 1925 ते 2010 पर्यंत पॅसिफिक दशकीय दोलन ]] शास्त्रज्ञ साधारणपणे पृथ्वीच्या हवामान व्यवस्थेच्या पाच घटकांची व्याख्या करण्यासाठी [[पृथ्वीचे वातावरण|वातावरण]], हायड्रोस्फीअर, क्रायोस्फीयर, लिथोस्फीयर (पृष्ठभागावरील माती, खडक आणि गाळासाठी मर्यादित) आणि जैवमंडळाचा समावेश करतात . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://earthobservatory.nasa.gov/Glossary/index.php?mode=alpha&seg=b&segend=d|year=2011}}</ref> हवामान प्रणालीतील नैसर्गिक बदलांचा परिणाम अंतर्गत "हवामानातील बदल" होतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|last=IPCC|authorlink=Intergovernmental Panel on Climate Change|year=2007|title=संग्रहित प्रत|access-date=2020-03-26|archive-date=2019-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219023505/https://archive.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch9s9-1.html|url-status=dead}}</ref> प्रजातींचा प्रकार आणि वितरण आणि महासागराच्या वातावरणाच्या अभिसरणात होणाऱ्या बदलांची उदाहरणे. अंतर्गत बदलांमुळे हवामानातील बदल कधीकधी चक्र किंवा दोलनमध्ये आढळतात, उदाहरणार्थ प्रत्येक 100 किंवा 2000 वर्षानंतर. इतर प्रकारच्या नैसर्गिक हवामान बदलासाठी, ते केव्हा होईल हे आपण सांगू शकत नाही; यास बदल ''यादृच्छिक'' असे म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} हवामानाच्या दृष्टीकोनातून हवामान यादृच्छिक मानले जाऊ शकते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> विशिष्ट वर्षात थोडे ढग असल्यास, ऊर्जा असंतुलन असते आणि महासागराद्वारे अतिरिक्त उष्णता शोषली जाऊ शकते. हवामान जडपणामुळे, हा संकेत महासागरात 'साठवून' ठेवला जाऊ शकतो आणि मूळ हवामानातील अडथळ्यापेक्षा जास्त काळ मोजमापांवर बदल म्हणून दर्शविला जाऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Liu|first=Zhengyu|date=14 October 2011|title=Dynamics of Interdecadal Climate Variability: A Historical Perspective|url=https://semanticscholar.org/paper/ffb678cd7f266d7a89050672af65cedae56e1245|journal=Journal of Climate|volume=25|issue=6|pages=1963–95|doi=10.1175/2011JCLI3980.1|issn=0894-8755}}</ref> जर हवामानाचा त्रास पूर्णपणे यादृच्छिक असेल तर पांढरा आवाज म्हणून उद्भवल्यास, हिमनद किंवा महासागराची जडत्व हे हवामान बदलांमध्ये रूपांतरित करू शकते जिथे दीर्घ-काळातील दोलन देखील मोठे दोलन आहे, ज्याला लाल आवाज म्हणतात. {{Sfn|Ruddiman|2008}} बऱ्याच हवामान बदलांमध्ये यादृच्छिक पैलू आणि चक्रीय पैलू असतात. हे वर्तन ''स्टबॅस्टिक अनुनाद'' म्हणून डब केले जाते. {{Sfn|Ruddiman|2008}} ==== समुद्र-वातावरणीय बदल ==== एकाच वेळी वर्षानुवर्षे अनेक दशके टिकू शकणारी आंतरिक हवामान परिवर्तनशीलता उत्स्फूर्तपणे निर्माण करण्यासाठी समुद्र आणि वातावरण एकत्र काम करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Cordero|first3=Eugene C.|last4=Mauget|first4=Steven A.|date=21 April 2015|title=Comparing the model-simulated global warming signal to observations using empirical estimates of unforced noise|journal=Scientific Reports|volume=5|page=9957|bibcode=2015NatSR...5E9957B|doi=10.1038/srep09957|issn=2045-2322|pmc=4404682|pmid=25898351}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hasselmann|first=K.|date=1 December 1976|title=Stochastic climate models Part I. Theory|journal=Tellus|volume=28|issue=6|pages=473–85|bibcode=1976TellA..28..473H|doi=10.1111/j.2153-3490.1976.tb00696.x|issn=2153-3490}}</ref> या प्रकारच्या बदलांच्या उदाहरणांमध्ये एल निनो – सदर्न ऑसीलेशन, पॅसिफिक डिकॅडल दोलन आणि अटलांटिक मल्टीडेकेडल दोलन समाविष्ट आहे . खोल समुद्र आणि वातावरणामधील उष्णतेचे पुनर्वितरण करून <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meehl|first=Gerald A.|last2=Hu|first2=Aixue|last3=Arblaster|first3=Julie M.|last4=Fasullo|first4=John|last5=Trenberth|first5=Kevin E.|date=8 April 2013|title=Externally Forced and Internally Generated Decadal Climate Variability Associated with the Interdecadal Pacific Oscillation|url=https://semanticscholar.org/paper/08f26af247af8580dfb975a56dc8a274febdae58|journal=Journal of Climate|volume=26|issue=18|pages=7298–310|bibcode=2013JCli...26.7298M|doi=10.1175/JCLI-D-12-00548.1|issn=0894-8755}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=England|first=Matthew H.|last2=McGregor|first2=Shayne|last3=Spence|first3=Paul|last4=Meehl|first4=Gerald A.|last5=Timmermann|first5=Axel|author-link5=Axel Timmermann|last6=Cai|first6=Wenju|last7=Gupta|first7=Alex Sen|last8=McPhaden|first8=Michael J.|last9=Purich|first9=Ariaan|date=1 March 2014|title=Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus|url=https://archive.org/details/nature-climate-change_2014-03_4_3/page/222|journal=Nature Climate Change|volume=4|issue=3|pages=222–27|bibcode=2014NatCC...4..222E|doi=10.1038/nclimate2106|issn=1758-678X}}</ref> आणि / किंवा ढग / जल वाष्प / समुद्रातील बर्फ वितरणाद्वारे हे बदल जागतिक स्तरावरील सरासरी तपमानावर परिणाम करतात ज्यामुळे पृथ्वीच्या एकूण उर्जा बजेटवर परिणाम होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown|first=Patrick T.|last2=Li|first2=Wenhong|last3=Li|first3=Laifang|last4=Ming|first4=Yi|date=28 July 2014|title=Top-of-atmosphere radiative contribution to unforced decadal global temperature variability in climate models|journal=Geophysical Research Letters|volume=41|issue=14|page=2014GL060625|bibcode=2014GeoRL..41.5175B|doi=10.1002/2014GL060625|issn=1944-8007}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Palmer|first=M. D.|last2=McNeall|first2=D. J.|date=1 January 2014|title=Internal variability of Earth's energy budget simulated by CMIP5 climate models|journal=Environmental Research Letters|volume=9|issue=3|page=034016|bibcode=2014ERL.....9c4016P|doi=10.1088/1748-9326/9/3/034016|issn=1748-9326}}</ref> ==== समुद्र अभिसरण ==== [[चित्र:Ocean_circulation_conveyor_belt.jpg|उजवे|इवलेसे|221x221अंश| आधुनिक थर्मोहेलाईन रक्ताभिसरण एक योजनाबद्ध. कोट्यावधी वर्षांपूर्वी कॉन्टिनेंटल-प्लेट चळवळीने अंटार्क्टिकाच्या भोवती जमीन-मुक्त अंतर तयार केले, ज्यामुळे [[अँटार्क्टिका ध्रुवप्रदक्षिणा प्रवाह|एसीसी]] तयार होऊ शकले, ज्यामुळे अंटार्क्टिकापासून कोमट पाणी दूर राहते. ]] <br /> ==== जीवन ==== कार्बन आणि [[जलचक्र|जलच्या चक्रात असलेल्या भूमिकेद्वारे]] आणि अल्बेडो, बाष्पीभवन, [[ढग|ढग तयार होणे]] आणि हवामान यासारख्या यंत्रणेद्वारे जीवनाचा परिणाम हवामानावर होतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Spracklen|first=D. V.|last2=Bonn|first2=B.|last3=Carslaw|first3=K. S.|year=2008|title=Boreal forests, aerosols and the impacts on clouds and climate|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=366|issue=1885|pages=4613–26|bibcode=2008RSPTA.366.4613S|doi=10.1098/rsta.2008.0201|pmid=18826917|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Christner|first=B. C.|last2=Morris|first2=C. E.|last3=Foreman|first3=C. M.|last4=Cai|first4=R.|last5=Sands|first5=D. C.|year=2008|title=Ubiquity of Biological Ice Nucleators in Snowfall|url=https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|journal=Science|volume=319|issue=5867|page=1214|bibcode=2008Sci...319.1214C|doi=10.1126/science.1149757|pmid=18309078|ref=harv|accessdate=2020-04-02|archive-date=2020-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200305072355/https://scholarworks.montana.edu/xmlui/bitstream/1/13209/1/08-006_Ubiquity_of_biological.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schwartzman|first=David W.|last2=Volk|first2=Tyler|year=1989|title=Biotic enhancement of weathering and the habitability of Earth|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-08-10_340_6233/page/457|journal=Nature|volume=340|issue=6233|pages=457–60|bibcode=1989Natur.340..457S|doi=10.1038/340457a0|ref=harv}}</ref> मागील हवामानात जीवनावर कसा परिणाम झाला असेल याची उदाहरणे पुढीलप्रमाणेः * 2.3 अब्ज वर्षांपूर्वी ग्लेशिएशन ऑक्सिजनिक प्रकाश संश्लेषणाच्या उत्क्रांतीला कारणीभूत ठरला. त्यामुळे ग्रीनहाऊस गॅसमुळे वातावरनातील कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण कमी झाले आणि ऑक्सिजनचे प्रमाण वाढले.<ref>{{cite journal|last1=Kopp|first1=R.E.|last2=Kirschvink|first2=J.L.|last3=Hilburn|first3=I.A.|last4=Nash|first4=C.Z.|year=2005|title=The Paleoproterozoic snowball Earth: A climate disaster triggered by the evolution of oxygenic photosynthesis|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|issue=32|pages=11131–36|bibcode=2005PNAS..10211131K|doi=10.1073/pnas.0504878102|pmc=1183582|pmid=16061801|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Kasting|first1=J.F.|last2=Siefert|first2=JL|year=2002|title=Life and the Evolution of Earth's Atmosphere|url=https://semanticscholar.org/paper/6935df43daad329d53112787e75df243a86d754c|journal=Science|volume=296|issue=5570|pages=1066–68|bibcode=2002Sci...296.1066K|doi=10.1126/science.1071184|pmid=12004117|ref=harv}}</ref> * 300 दशलक्ष वर्षांपूर्वी आणखी एक हिमनगामुळे जमीनवरील -रोपांचे विघटन-प्रतिरोधक ड्रिटरस (कार्बन सिंक तयार करून कोळसा तयार करणे)<ref>{{cite journal|last1=Mora|first1=C.I.|last2=Driese|first2=S.G.|last3=Colarusso|first3=L. A.|year=1996|title=Middle to Late Paleozoic Atmospheric CO2 Levels from Soil Carbonate and Organic Matter|url=https://archive.org/details/sim_science_1996-02-23_271_5252/page/1105|journal=Science|volume=271|issue=5252|pages=1105–07|bibcode=1996Sci...271.1105M|doi=10.1126/science.271.5252.1105|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Berner|first1=R.A.|year=1999|title=Atmospheric oxygen over Phanerozoic time|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-09-28_96_20/page/10955|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=20|pages=10955–57|bibcode=1999PNAS...9610955B|doi=10.1073/pnas.96.20.10955|pmc=34224|pmid=10500106|ref=harv}}</ref> दीर्घकाळ दफन करून ठेवले गेले. * * समुद्री फाइटोप्लॅक्टनमध्ये मोठया प्रमाणात वाढ होऊन पॅलेओसीन – ईओसिन थर्मल जास्तीत जास्त 55 दशलक्ष वर्षांपूर्वी नाश झाला.<ref>{{cite journal|last1=Bains|first1=Santo|last2=Norris|first2=Richard D.|last3=Corfield|first3=Richard M.|last4=Faul|first4=Kristina L.|year=2000|title=Termination of global warmth at the Palaeocene/Eocene boundary through productivity feedback|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-09-14_407_6801/page/171|journal=Nature|volume=407|issue=6801|pages=171–74|bibcode=2000Natur.407..171B|doi=10.1038/35025035|pmid=11001051|ref=harv}}</ref><ref name="Zachos1999">{{cite journal|last1=Zachos|first1=J.C.|last2=Dickens|first2=G.R.|year=2000|title=An assessment of the biogeochemical feedback response to the climatic and chemical perturbations of the LPTM|journal=GFF|volume=122|pages=188–89|doi=10.1080/11035890001221188|ref=harv}}</ref> * 49 दशलक्ष वर्षांपूर्वी ग्लोबल वार्मिंगचे 800,000 वर्षांपूर्वीचे आर्टिक अ‍ॅझोला फुलण्याद्वारे उलट परिस्थती होती.<ref>{{cite journal|last1=Speelman|first1=E.N.|last2=Van Kempen|first2=M.M.L.|last3=Barke|first3=J.|last4=Brinkhuis|first4=H.|last5=Reichart|first5=G.J.|last6=Smolders|first6=A.J.P.|last7=Roelofs|first7=J.G.M.|last8=Sangiorgi|first8=F.|last9=De Leeuw|first9=J.W.|year=2009|title=The Eocene Arctic Azolla bloom: Environmental conditions, productivity and carbon drawdown|url=https://semanticscholar.org/paper/f87f51a7c252c4903eddae0d5313b6ef08bae04d|journal=Geobiology|volume=7|issue=2|pages=155–70|doi=10.1111/j.1472-4669.2009.00195.x|pmid=19323694|last10=Lotter|first10=A.F.|last11=Sinninghe Damsté|first11=J.S.}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Brinkhuis|first1=Henk|last2=Schouten|first2=Stefan|last3=Collinson|first3=Margaret E.|last4=Sluijs|first4=Appy|last5=Sinninghe Damsté|first5=Jaap S. Sinninghe|last6=Dickens|first6=Gerald R.|last7=Huber|first7=Matthew|last8=Cronin|first8=Thomas M.|last9=Onodera|first9=Jonaotaro|year=2006|title=Episodic fresh surface waters in the Eocene Arctic Ocean|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-06-01_441_7093/page/n83|journal=Nature|volume=441|issue=7093|pages=606–09|bibcode=2006Natur.441..606B|doi=10.1038/nature04692|pmid=16752440|ref=harv|first23=Scientists|last19=De Leeuw|last23=Expedition 302|first22=Kathryn|last22=Moran|first21=Jan|last21=Backman|first20=Jens|last20=Matthiessen|first19=Jan W.|last13=Van Der Burgh|first18=Han van Konijnenburg-van|first13=Johan|last10=Takahashi|first10=Kozo|last11=Bujak|first11=Jonathan P.|last12=Stein|first12=Ruediger|last14=Eldrett|last18=Van Konijnenburg-Van Cittert|first14=James S.|last15=Harding|first15=Ian C.|last16=Lotter|first16=André F.|last17=Sangiorgi|first17=Francesca|hdl=11250/174278}}</ref> * गेल्या 40 दशलक्ष वर्षात जागतिक पातळीवर थंड होण्याच्या प्रक्रियेमुळे गवत-ग्रॅझर इकोसिस्टमच्या विस्तार मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे.<ref>{{cite journal|last1=Retallack|first1=Gregory J.|year=2001|title=Cenozoic Expansion of Grasslands and Climatic Cooling|url=https://semanticscholar.org/paper/d7b418493d1f24626318d8039312c31a855c7b2e|journal=The Journal of Geology|volume=109|issue=4|pages=407–26|bibcode=2001JG....109..407R|doi=10.1086/320791|ref=harv}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dutton|first1=Jan F.|last2=Barron|first2=Eric J.|year=1997|title=Miocene to present vegetation changes: A possible piece of the Cenozoic cooling puzzle|url=https://archive.org/details/sim_geology_1997-01_25_1/page/39|journal=Geology|volume=25|issue=1|page=39|bibcode=1997Geo....25...39D|doi=10.1130/0091-7613(1997)025<0039:MTPVCA>2.3.CO;2}}</ref> === बाह्य हवामान सक्ती === ==== हरितगृह वायू ==== [[चित्र:Mauna_Loa_CO2_monthly_mean_concentration.svg|उजवे|इवलेसे| वातावरणीय CO वाढ CO <nowiki></br></nowiki> CO पातळी ]] जीवावरणाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या ग्रीनहाऊस वायूंना बहुतेकदा अभिप्राय किंवा अंतर्गत हवामान प्रक्रियेच्या रूपात पाहिले जाते. हवामानशास्त्रज्ञांद्वारे सामान्यत: ज्वालामुखीतून उत्सर्जित ग्रीनहाऊस वायू बाह्य म्हणून वर्गीकृत केल्या जातात. <ref>{{Harvard citation no brackets|Cronin|2010|p=17}}</ref> ग्रीनहाऊस वायूंमध्ये कार्बनडायऑकसाइङ (CO2), मिथेन आणि नायट्रस ऑक्साईड, इन्फ्रारेड प्रकाशाला अडकवून हवामान प्रणालीला गरम करतात. हवामान बदलांवर वैज्ञानिक एकमत म्हणजे "हवामान बदलत आहे आणि हे बदल मानवी क्रियाप्रक्रियामुळे मोठ्या प्रमाणात होत आहेत", <ref> {{स्रोत पुस्तक|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|title=Advancing the Science of Climate Change|last=America's Climate Choices: Panel on Advancing the Science of Climate Change; National Research Council|publisher=The National Academies Press|year=2010|isbn=978-0-309-14588-6|location=Washington, D.C.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529161102/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|archive-date=29 May 2014|df=}} </ref> आणि ते "मोठ्या प्रमाणात अपरिवर्तनीय आहे". <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Susan Solomon|last2=Gian-Kasper Plattner|last3=Reto Knutti|author-link3=Reto Knutti|last4=Pierre Friedlingstein|year=2009|title=Irreversible climate change due to carbon dioxide emissions|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=6|pages=1704–09|bibcode=2009PNAS..106.1704S|doi=10.1073/pnas.0812721106|pmc=2632717|pmid=19179281|ref=harv}}</ref> मानवी क्रियाप्रक्रियाचा जागतिक तापमानवाढीवर कसा परिणाम करतात आणि असे सतत करत राहतात याचे अनेक प्रभाव आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Nickerson|first=Raymond S.|date=October 2014|title=Is Global Warming a Challenge to Human Factors/Ergonomics?|journal=Ergonomics in Design: The Quarterly of Human Factors Applications|volume=22|issue=4|pages=4–7|doi=10.1177/1064804614547127|issn=1064-8046}}</ref> मानवी मुख्य प्रभावा पासून [[जीवाष्म इंधन|जीवाश्म इंधन]]<nowiki/>च्या ज्वलन, अरोसोल्स (वातावरणातील विशेष बाब), आणि [[सिमेंट]] उत्पादणामुळे बाहेर पडणारा CO<sub>2</sub> . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.science.org.au/learning/general-audience/science-booklets-0/science-climate-change/3-are-human-activities-causing}}</ref> भूमीचा वापर, ओझोनची कमी, पशुसंवर्धन ( [[गाय|गुरेढोरे]] गुरेपालन सारख्या प्राण्यामुळे [[मिथेन]] <ref name="Steinfeld2006">{{स्रोत पुस्तक|url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM|title=Livestock's long shadow|last=Steinfeld|first=H.|last2=P. Gerber|last3=T. Wassenaar|last4=V. Castel|last5=M. Rosales|last6=C. de Haan|year=2006}}</ref> ) आणि जंगलतोड यासह इतर घटक देखील यात भूमिका निभावतात. <ref name="NYT-20151128">{{स्रोत बातमी|last=The Editorial Board|date=28 November 2015|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=28 November 2015}}</ref> ज्वालामुखी हा देखील विस्तारित कार्बन चक्राचा एक भाग आहेत. भूगर्भशास्त्रीय (कालविभागाच्या) जास्त कालावधीत ते पृथ्वीच्या कवच आणि आवरणातून कार्बन डाय ऑक्साईड सोडतात आणि तलछट खडक आणि इतर भूशास्त्रीय कार्बन डाय ऑक्साईड विहिर द्वाराच्या प्रतिक्रियेचा प्रतिकार करतात. अमेरिकेच्या भूगर्भीय सर्वेक्षण सर्वेक्षणानुसार ज्वालामुखी उत्सर्जन सध्याच्या मानवी क्रियाकलापांच्या प्रभावापेक्षा खूपच कमी पातळीवर आहेजे ज्वालामुखींमधून उत्सर्जित कार्बन डाय ऑक्साईडच्या प्रमाणात 100 ते 1000 पट तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/Hazards/What/VolGas/volgas.html}}</ref> मानवी क्रियाकलापांद्वारे जाहीर केलेली वार्षिक रक्कम आत्महत्येने सोडल्या गेलेल्या रकमेपेक्षा जास्त असू शकते, त्यातील सर्वात अलिकडील म्हणजे 74,000 वर्षांपूर्वी इंडोनेशियातील तोबाचा स्फोट . <ref name="www.agu.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.agu.org/news/press/pr_archives/2011/2011-22.shtml}}</ref> ==== कक्षीय भिन्नता ==== {{multiple image||direction=vertical|width=220|footer=|image1=MilankovitchCyclesOrbitandCores.png|caption1=Milankovitch cycles from 800,000 years ago in the past to 800,000 years in the future.|image2=Vostok Petit data.svg|caption2=Variations in [[CO2|CO<sub>2</sub>]], temperature and dust from the [[Vostok, Antarctica|Vostok]] ice core over the last 450,000 years}} पृथ्वीच्या हालचालीत थोड्याफार प्रमाणात बदल पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर पोहोचणाऱ्या सूर्यप्रकाशाच्या हंगामी वितरणात आणि ते जगभर कसे वितरीत केले जातात त्यामधील बदलांचे कारण ठरते. क्षेत्राच्या सरासरी वार्षिक सरासरी उन्हात फारच कमी बदल होत आहेत; परंतु भौगोलिक आणि हंगामी वितरणात भरीव बदल होऊ शकतात. तीन प्रकारचे [[शुद्धगतिकी|गतिमान]] बदल म्हणजे पृथ्वीच्या [[कक्षीय वक्रता निर्देशांक|विलक्षणपणामधील]] बदल [[आसाचा कल|, पृथ्वीच्या अक्षाच्या फिरण्याच्या कोनाच्या तिरपे कोनात]] बदल [[आसाचा कल|आणि पृथ्वीच्या अक्षाची]] पूर्वस्थिती . एकत्रितपणे, हे मिलानकोविच चक्र तयार करतात जे हवामानावर परिणाम करतात आणि हिमनदी आणि आंतरजातीय काळाशी संबंधित असलेल्या संबंधात उल्लेखनीय आहेत, <ref name="msu milankovitch">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716144130/http://www.homepage.montana.edu/~geol445/hyperglac/time1/milankov.htm|archive-date=16 July 2011}}</ref> [[सहारा|सहाराच्या]] आगाऊ आणि माघार घेण्याशी त्यांचा संबंध आणि आणि स्ट्रॅटग्राफिक रेकॉर्डमध्ये दिसण्यासाठी . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gale, Andrew S.|year=1989|title=A Milankovitch scale for Cenomanian time|url=https://archive.org/details/sim_terra-nova_1989_1_5/page/420|journal=Terra Nova|volume=1|issue=5|pages=420–25|bibcode=1989TeNov...1..420G|doi=10.1111/j.1365-3121.1989.tb00403.x|ref=harv}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-url=https://web.archive.org/web/20150312163250/http://www.sdu.dk/en/Om_SDU/Fakulteterne/Naturvidenskab/Nyheder/2015_03_10_climate_cycles|archive-date=12 March 2015}}</ref> हिमवादळ चक्र दरम्यान CO<sub>2</sub> एकाग्रता आणि तापमान एक उच्च संबंध आहे. सुरुवातीच्या अभ्यासानुसार CO<sub>2</sub> एकाग्रता तापमान कमी होते, परंतु हे नेहमीच असे नसते हे स्पष्ट झाले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=van Nes|first=Egbert H.|last2=Scheffer|first2=Marten|last3=Brovkin|first3=Victor|last4=Lenton|first4=Timothy M.|last5=Ye|first5=Hao|last6=Deyle|first6=Ethan|last7=Sugihara|first7=George|date=2015|title=Causal feedbacks in climate change|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=5|issue=5|pages=445–48|bibcode=2015NatCC...5..445V|doi=10.1038/nclimate2568|issn=1758-6798}}</ref> जेव्हा समुद्री पाण्याचे तापमान वाढते तेव्हा CO<sub>2</sub> विद्रव्यता असते CO<sub>2</sub> कमी होते जेणेकरून ते महासागरातून मुक्त होते. CO<sub>2</sub>ची देवाणघेवाण CO<sub>2</sub> हवामानातील बदलाच्या पुढील पैलूंद्वारे हवा आणि समुद्रादरम्यानही CO<sub>2</sub>परिणाम होऊ शकतो. या आणि इतर स्वयं-मजबुतीकरण प्रक्रियेमुळे पृथ्वीच्या हालचालीत होणारे छोटे बदल हवामानावर शक्यतो मोठा प्रभाव पडू देतात. ==== सौर उत्पादन ==== [[चित्र:Solar_Activity_Proxies.png|अल्ट=|डावे|इवलेसे| सनस्पॉट्स आणि [[बेरिलियम|बेरेलियम]] समस्थानिकेच्या निरीक्षणाच्या आधारे गेल्या कित्येक शतकांमध्ये सौर कार्यात बदल. 17 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात विलक्षण काही सूर्यप्रकाशाचा कालावधी मौंदर किमान होता . ]] [[सूर्य]] हा पृथ्वीच्या हवामान प्रणालीतील [[ऊर्जा|उर्जा]] इनपुटचा प्रबल स्रोत आहे. इतर स्त्रोतांमध्ये पृथ्वीच्या कोरपासून भू-तापीय ऊर्जा, चंद्रापासून भरतीसंबंधी उर्जा आणि किरणोत्सर्गी संयुगांचे क्षय होणारी उष्णता यांचा समावेश आहे. सौर तीव्रतेमध्ये दोन्ही दीर्घकालीन फरक जागतिक हवामानावर परिणाम म्हणून ओळखले जातात. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} ११ वर्षांच्या सौर चक्र <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Willson|first=Richard C.|last2=Hudson|first2=Hugh S.|year=1991|title=The Sun's luminosity over a complete solar cycle|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-05-02_351_6321/page/42|journal=Nature|volume=351|issue=6321|pages=42–44|bibcode=1991Natur.351...42W|doi=10.1038/351042a0|ref=harv}}</ref> आणि दीर्घकालीन मॉड्यूल्ससह, सौर उत्पादन कमी वेळ मोजमापांवर बदलते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Turner|first=T. Edward|last2=Swindles|first2=Graeme T.|last3=Charman|first3=Dan J.|last4=Langdon|first4=Peter G.|last5=Morris|first5=Paul J.|last6=Booth|first6=Robert K.|last7=Parry|first7=Lauren E.|last8=Nichols|first8=Jonathan E.|date=5 April 2016|title=Solar cycles or random processes? Evaluating solar variability in Holocene climate records|journal=Scientific Reports|language=en|volume=6|issue=1|pages=23961|doi=10.1038/srep23961|issn=2045-2322|pmc=4820721|pmid=27045989}}</ref> सनस्पॉट्स आणि हवामान आणि सर्वात चांगले ट्यूर्यसमधील सहसंबंध. {{Sfn|Rohli|Vega|2018}} [[पृथ्वीचा इतिहास|तीन ते चार अब्ज वर्षापूर्वी]], सूर्याने आज जितके सामर्थ्य निर्माण केले त्याद्वारे केवळ 75% उत्सर्जन केले गेले. जर वातावरणीय रचना आजच्या सारखीच असते तर पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर द्रव पाणी अस्तित्त्वात नव्हते. तथापि, प्रारंभिक पृथ्वीवर हडियन <ref name="Marty, B. 2006 421">{{जर्नल स्रोत|last=Marty, B.|year=2006|title=Water in the Early Earth|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=62|issue=1|pages=421–50|bibcode=2006RvMG...62..421M|doi=10.2138/rmg.2006.62.18|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Watson|first=E.B.|last2=Harrison|first2=TM|year=2005|title=Zircon Thermometer Reveals Minimum Melting Conditions on Earliest Earth|url=https://semanticscholar.org/paper/ba1a3013bf1e912fa4b3d40d96048fb5e7064491|journal=Science|volume=308|issue=5723|pages=841–44|bibcode=2005Sci...308..841W|doi=10.1126/science.1110873|pmid=15879213|ref=harv}}</ref> आणि आर्केन <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hagemann|first=Steffen G.|last2=Gebre-Mariam|first2=Musie|last3=Groves|first3=David I.|year=1994|title=Surface-water influx in shallow-level Archean lode-gold deposits in Western, Australia|url=https://archive.org/details/sim_geology_1994-12_22_12/page/1067|journal=Geology|volume=22|issue=12|page=1067|bibcode=1994Geo....22.1067H|doi=10.1130/0091-7613(1994)022<1067:SWIISL>2.3.CO;2|ref=harv}}</ref> इन्स मध्ये पाण्याचे अस्तित्त्व असल्याचा पुरावा आहे, ज्यामुळे ते दुर्बल तरुण सूर्य विरोधाभास म्हणून ओळखले जाते. <ref name="Sagan1972">{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=G. Mullen|year=1972|title=Earth and Mars: Evolution of Atmospheres and Surface Temperatures|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/177/4043/52?ck=nck|journal=Science|volume=177|issue=4043|pages=52|bibcode=1972Sci...177...52S|doi=10.1126/science.177.4043.52}}</ref> या विरोधाभासांच्या हायपोथेसिज्ड सोल्यूशन्समध्ये सध्या अस्तित्त्वात असलेल्या ग्रीनहाऊस वायूंचे प्रमाण जास्त प्रमाणात असल्यामुळे, बरेच वेगळे वातावरण आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sagan|first=C.|last2=Chyba|first2=C|year=1997|title=The Early Faint Sun Paradox: Organic Shielding of Ultraviolet-Labile Greenhouse Gases|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-23_276_5316/page/1217|journal=Science|volume=276|issue=5316|pages=1217–21|bibcode=1997Sci...276.1217S|doi=10.1126/science.276.5316.1217|pmid=11536805|ref=harv}}</ref> पुढील अंदाजे 4 अब्ज वर्षांमध्ये सूर्याच्या उर्जा उत्पादनाची वाढ झाली. पुढील पाच अब्ज वर्षांमध्ये, सूर्याचा शेवटचा मृत्यू लाल धोका झाला आणि त्यानंतर [[श्वेत बटू|पांढऱ्या भागाचा]] हवामानावर मोठ्या प्रमाणात परिणाम होईल, लाल धोक्याच्या अवस्थेपर्यंत पृथ्वीवरील कोणतेही जीवन शक्यतो संपेल. <ref name="mnras361">{{Citation|title=Distant future of the Sun and Earth revisited}}</ref> ==== ज्वालामुखी ==== [[चित्र:Msu_1978-2010.jpg|उजवे|इवलेसे| 1979 ते 2010 पर्यंत वातावरणातील तापमान, निर्धारित मध्ये MSU [[नासा]] उपग्रह, प्रभाव दिसून येते . प्रमुख ज्वालामुखीचा पुरळणे (जाहीर एल आणि ). एल <nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwAWI">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki> निनो ही एक वेगळी घटना आहे, समुद्राच्या बदलण्यापासून. ]] पृथ्वीवरील हवामानावर 1 वर्षापेक्षा जास्त प्रमाणात परिणाम होण्यास पुरेसे मोठे मानले जाणारे [[ज्वालामुखी|उद्रेक]] स्ट्रेटोस्फीयरमध्ये 100,000 टन [[सल्फर डायॉक्साइड|एसओ <sub>2</sub>]] पेक्षा जास्त इंजेक्ट करतात. <ref name="2004miles">{{जर्नल स्रोत|last=Miles|first=M.G.|last2=Grainger|first2=R.G.|last3=Highwood|first3=E.J.|date=2004|title=The significance of volcanic eruption strength and frequency for climate|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=130|issue=602|pages=2361–76|bibcode=2004QJRMS.130.2361M|doi=10.1256/qj.03.60}}</ref> हे एसओ <sub>2</sub> आणि सल्फेट एरोसल्सच्या ऑप्टिकल गुणधर्मांमुळे आहे, जे सौर विकिरण जोरदारपणे शोषून घेते किंवा स्कॅटर करते, [[सल्फ्युरिक आम्ल|गंधकयुक्त अँ]]<nowiki/>सिडच्या धुकेचा एक जागतिक स्तर तयार करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://volcanoes.usgs.gov/hazards/gas/climate.php}}</ref> सरासरी, अशा विस्फोट दर शतकात बऱ्याच वेळा उद्भवतात आणि कूलिंग (पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सौर किरणे प्रसारित करण्यास अंशतः रोखून) कित्येक वर्षांच्या कालावधीसाठी कारणीभूत असतात. ज्वालामुखी तांत्रिकदृष्ट्या लिथोस्फीयरचा भाग असून तो स्वतः हवामान व्यवस्थेचा भाग आहे, आयपीसीसी स्पष्टपणे ज्वालामुखीची बाह्य सक्ती करणारा एजंट म्हणून परिभाषित करतो. 1999च्या माउंट पिनाटुबोचा उद्रेक म्हणून ऐतिहासिक नोंदींमधील उल्लेखनीय विस्फोट म्हणजे जागतिक तापमानाला अंदाजे 0.5&nbsp;°C (0.9&nbsp;°F) ने कमी केले. तीन वर्षापर्यंत, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/|last=Diggles|पहिले नाव=Michael}}</ref> आणि 1815 तंबोरा पर्वताचा उद्रेक यामुळे उन्हाळ्याशिवाय वर्ष होते . <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Oppenheimer|first=Clive|year=2003|title=Climatic, environmental and human consequences of the largest known historic eruption: Tambora volcano (Indonesia) 1815|url=https://archive.org/details/sim_progress-in-physical-geography_2003-06_27_2/page/230|journal=Progress in Physical Geography|volume=27|issue=2|pages=230–59|doi=10.1191/0309133303pp379ra|ref=harv}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर हा दर 50 दशलक्ष ते 100 दशलक्ष वर्षांत काही वेळा - मोठ्या आग्नेय प्रांतांचा उद्रेक होणे आवरण आणि लिथोस्फीयरमधून मोठ्या प्रमाणात आग्नेय खडक पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आणते. नंतर खडकातील कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Black|first=Benjamin A.|last2=Gibson|first2=Sally A.|date=2019|title=Deep Carbon and the Life Cycle of Large Igneous Provinces|url=http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|journal=Elements|volume=15|issue=5|pages=319–324|doi=10.2138/gselements.15.5.319|accessdate=2020-04-23|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323085218/http://elementsmagazine.org/2019/10/02/deep-carbon-life-cycle-large-igneous-provinces/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wignall|first=P|year=2001|title=Large igneous provinces and mass extinctions|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2001-03_53_1-2/page/n6|journal=Earth-Science Reviews|volume=53|issue=1|pages=1–33|bibcode=2001ESRv...53....1W|doi=10.1016/S0012-8252(00)00037-4|ref=harv}}</ref> ०.१ पेक्षा कमी इंजेक्शनसह लहान स्फोट &nbsp; तापमानात बदल नैसर्गिक परिवर्तनाशी तुलना करता येणा-या स्ट्रॅटोस्फीयरमध्ये मेट्रिक सल्फर डाय ऑक्साईड वातावरणास सूक्ष्मपणे प्रभावित करते. तथापि, लहान स्फोट बऱ्याच जास्त वारंवारतेवर होत असल्यामुळे ते पृथ्वीच्या वातावरणावरही महत्त्वपूर्ण परिणाम करतात. <ref name="2004miles"/> <ref name="1997graf">{{जर्नल स्रोत|last=Graf|first=H.-F.|last2=Feichter|first2=J.|last3=Langmann|first3=B.|date=1997|title=Volcanic sulphur emissions: Estimates of source strength and its contribution to the global sulphate distribution|journal=Journal of Geophysical Research: Atmospheres|volume=102|issue=D9|pages=10727–38|bibcode=1997JGR...10210727G|doi=10.1029/96JD03265}}</ref> ==== प्लेट टेक्टोनिक्स ==== लाखो वर्षांच्या कालावधीत, टेक्टोनिक प्लेट्सची गती वैश्विक भूमी आणि समुद्राच्या भागांची पुनर्रचना करते आणि भूगोल निर्माण करते. याचा परिणाम हवामान आणि वातावरण-समुद्र अभिसरणांच्या जागतिक आणि स्थानिक दोन्ही पद्धतींवर होऊ शकतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Forest|first=C.E.|last2=Wolfe|first2=J.A.|last3=Molnar|first3=P.|last4=Emanuel|first4=K.A.|year=1999|title=Paleoaltimetry incorporating atmospheric physics and botanical estimates of paleoclimate|url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1999-04_111_4/page/497|journal=Geological Society of America Bulletin|volume=111|issue=4|pages=497–511|bibcode=1999GSAB..111..497F|doi=10.1130/0016-7606(1999)111<0497:PIAPAB>2.3.CO;2}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:हवामान]] jroghrabkecx9ghzpiarbytlp3anyrm 0 255321 2711759 2704966 2026-09-24T00:35:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711759 wikitext text/x-wiki एक निश्चित पूर्वस्थिती किंवा भविष्यवाणी योग्य आहे की निवडलेली कृती सर्वात चांगली किंवा सर्वात प्रभावी आहे यावर '''आत्मविश्वास''' अवलंबून असतो. आत्मविश्वास म्हणजे स्वतःवर "विश्वास ठेवणे". अपयशाची पर्वा न करता एखाद्याचा यशस्वी होण्यावर आवश्कतेपेक्षा जास्त विश्वास असणे म्हणजे अतिआत्मविश्वास किंवा गर्विष्ठपणा. एखाद्याचा वैयक्तिक निर्णय, क्षमता, सामर्थ्य इ. मध्ये '''आत्मविश्वास''' ही संकल्पना सामान्यत ''': आत्मविश्वास''' म्हणून वापरली जाते. काही क्रियाकलाप समाधानकारकपणे पूर्ण केल्याच्या अनुभवांमुळे एखाद्याचा आत्मविश्वास वाढतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6IyqCNBD6oIC|title=Oxford Handbook of Positive Psychology|last=Snyder|first=C. R.|last2=Lopez|first2=Shane J.|date=2009-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-518724-3}}</ref><ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Zellner, M.|year=1970|title=Self-esteem, reception, and influenceability|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1970-05_15_1/page/87|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=15|issue=1|pages=87–93|doi=10.1037/h0029201|pmid=4393678}}</ref> भविष्यात एखादी व्यक्ती जे करू इच्छिते, ते ती सामान्यत:पूर्ण करू शकते, हा एक सकारात्मक विश्वास आहे. एखाद्याचा (किंवा काहीतरी) यशस्वी करण्यावर होण्यावर जास्त विश्वास असणे म्हणजे आत्मविश्वास. आत्मविश्वास हे एखादे ध्येय साध्य करण्यासाठीची एक क्षमता व विश्वास आहे. शिवाय ते स्वतःच्या किमतीचे एक मूल्यांकन आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Judge|first=Timothy A.|last2=Erez|first2=Amir|last3=Bono|first3=Joyce E.|last4=Thoresen|first4=Carl J.|date=2002-09-01|title=Are measures of self-esteem, neuroticism, locus of control, and generalized self-efficacy indicators of a common core construct?|url=https://semanticscholar.org/paper/d3ff6fcbfc9c8213aee215756c24b1889ce40040|journal=Journal of Personality and Social Psychology|language=English|volume=83|issue=3|pages=693–710|doi=10.1037/0022-3514.83.3.693|issn=1939-1315|pmid=12219863}}</ref> अब्राहम मास्लो आणि त्याच्या नंतरच्या बऱ्याच जणांनी आत्मविश्वास हे एक सामान्यीकृत व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्य म्हणून ओळखण्याची गरज आणि विशिष्ट कार्य, आव्हान यांच्या संदर्भातील या गोष्टी व आत्मविश्वास यात फरक करण्याची गरज यांवर जोर दिला आहे. आत्मविश्वास सामान्यत: सामान्य आत्मविश्वास दर्शवतो. हा स्वतःच्या कार्यक्षमतेपेक्षा भिन्न आहे. हेच मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांनी “विशिष्ट परिस्थितीत यशस्वी होण्याची किंवा एखादी कार्य पूर्ण करण्याच्या एखाद्याच्या क्षमतेवर विश्वास” म्हणून परिभाषित केले आहे <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Social cognitive theory. In M. Conner & P. Norman (Eds.), Predicting health behaviour (2nd ed. rev., pp. 127–169).|last=Luszczynska, A. and Schwarzer, R.|publisher=Buckingham, England: Open University Press.|year=2005|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि म्हणूनच हा शब्द विशिष्ट प्रकारचा आत्मविश्वास अधिक अचूकपणे दाखवतो. मानसशास्त्रज्ञांनी फार पूर्वी नमूद केले आहे की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट काम स्वतच्या कार्यक्षमताेने पूर्ण करू शकते असा आत्मविश्वास ठेवू शकते (उदा०. चांगले जेवण बनवू शकेल किंवा एखादी चांगली कादंबरी लिहू शकेल तरीही त्यांच्यात सामान्य आत्मविश्वासाची कमतरता असू शकते किंवा उलट विशिष्ट कार्य साध्य करण्यासाठी त्यांच्यात स्वतःची कार्यक्षमता नसल्यास आत्मविश्वास बाळगावा (उदा० कादंबरी लिहा). तथापि आत्मविश्वासाचे हे दोन प्रकार परस्परसंबंधित आहेत आणि या कारणास्तव सहजपणे गोंधळ होऊ शकतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bauer|first=Raymond|date=1964-05-01|title=The obstinate audience: The influence process from the point of view of social communication|url=https://archive.org/details/sim_american-psychologist_1964-05_19_5/page/319|journal=American Psychologist|language=English|volume=19|issue=5|pages=319–328|doi=10.1037/h0042851|issn=1935-990X}}</ref> == इतिहास == आत्मविश्वासाची कारणे आणि त्याचे प्रभाव याबद्दलचे विचार इंग्लिश भाषेतल्या अनेक प्रकाशनांत प्रकट झाले आहेत. ह्यामध्ये देवाप्रती असलेल्या धार्मिक वृत्तीची वैशिष्ट्ये,<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Some Thoughts Concerning the present Revival of Religion in New-England.|last=Edwards, J., & Wesley, J.|publisher=S. Kneeland and T. Green.|year=1742|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> ब्रिटिश साम्राज्याचे वैशिष्ट्य,<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=This Vicissitude of Motion and Rest, Which We Call Life|last=Freiburg|first=R|publisher=The Spectator|year=1742|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि वसाहती-काळातील अमेरिकन समाजातील संस्कृती <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/democracyinamer10tocqgoog|title=Democracy in America: Volume II|last=Tocqueville|first=Alexis de|date=1899-01-01|publisher=Washington Square Press|language=en}}</ref> (जिथे असा अभिमान वाटतो तो एक नकारात्मक गुणधर्म आहे.) १९९० मध्ये तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांनी आपल्या ''मानसशास्त्रावरील'' तत्त्वग्रंथात लिहिले की, “तुमच्या गरजा विचारात घेऊन ठरवलेल्या गोष्टीवर विश्वास ठेवा, कारण केवळ अशा विश्वासानेच गरज पूर्ण केली जाते. आपण यशस्वीरीत्या गरजा पूर्ण करू शकतो यावर विश्वास ठेवा. "आत्मविश्वास कसा पुण्यवान ठरू शकतो हे दर्शवून, डॉ फ्रेडरिक, यांनी ''ब्रिटिश मेडिकल जर्नल'' ' उघडण्याच्या वेळी केलेल्या अध्यक्षीय भाषणात सांगितले की, प्रगतीशील नवीन आर्किटेक्चर आणि वेड्या रुग्णांना एका आश्रय विभागात आणखी जास्त "स्वातंत्र्य देऊन त्यांचा आत्मविश्वास वाढावा म्हणून स्तुती, कृती, विस्तारित व्यायाम आणि व्याप्ती अशा गोष्टीद्वारे तो निर्माण करावा आणि रुग्णांची विवेकबुद्धी केवळ उत्कृष्ट चाचण्यांच्या द्वारेच नव्हे तर तिच्या पुनःप्राप्तीस चालना देण्याकरिता त्यांना समर्थ करावे.. ” <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Needham|first=Frederick|date=1890-08-09|title=An Address Delivered at the Opening of the Section of Psychology|journal=British Medical Journal|volume=2|issue=1545|pages=325–330|doi=10.1136/bmj.2.1545.325|issn=0007-1447|pmc=2207994|pmid=20753102}}</ref> असे करण्याच्या वेळी तो असे सुचवितो की मानसिक आरोग्याचाच आत्मविश्वासाशी वैज्ञानिक संबंध आहे. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धाच्या]] आगमनाने, मानसशास्त्रज्ञांनी आत्मविश्वासाचे कौतुक केले कारण चिंताग्रस्त तणाव कमी झाला, भीती कमी झाली आणि दहशतवादाचे रणांगण सोडले; त्यांनी असा युक्तिवाद केला की ज्या सैनिकांनी एक निरोगी आणि निरोगी शरीर जोपासले त्यांनी लढाई करताना अधिक आत्मविश्वास वाढविला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bird|first=Charles|date=1917-01-01|title=From Home to the Charge: A Psychological Study of the Soldier|journal=The American Journal of Psychology|volume=28|issue=3|pages=315–348|doi=10.2307/1413607|jstor=1413607}}</ref> 1920च्या टेंपरन्स सामाजिक सुधारणेच्या चळवळीच्या उंचावर, मानसशास्त्रज्ञांनी घरी काम करत नसलेल्या आणि काम नसताना कुटुंबाची काळजी घेेेणा-या पुरुषांवर आत्मविश्वास जोडला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wheeler|first=Mary P.|date=1918-01-01|title=Alcohol and Social Case Work|url=https://zenodo.org/record/1448670|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=77|pages=154–159|doi=10.1177/000271621807700116|jstor=1014456}}</ref> मोठ्या उदासीनतेच्या वेळी, फिलिप आयसनबर्ग आणि पॉल लेझरफेल्ड यांनी नमूद केले की एखाद्याच्या परिस्थितीत अचानक नकारात्मक बदल झाल्याने, विशेषतः नोकरी गमावल्यामुळे आत्मविश्वास कमी कसा होऊ शकतो, सामान्यत: जर बेरोजगार व्यक्तीने आपल्या बेकारीचा दोष त्याच्या स्वतः वर ठेवला तर विश्वास गमावू शकतात. जर व्यक्तींना नोकरी पुरेशी नसेल आणि ते उदास झाले तर ते सर्व आत्मविश्वास गमावू शकतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Eisenberg|first=P.|last2=Lazarsfeld|first2=P. F.|date=1938-06-01|title=The psychological effects of unemployment|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1938-06_35_6/page/358|journal=Psychological Bulletin|language=English|volume=35|issue=6|pages=358–390|doi=10.1037/h0063426|issn=1939-1455}}</ref> १९४३ मध्ये अब्राहम मास्लो यांनी “अ थिअरी ऑफ ह्युमन प्रॅटिव्हेशन” या त्यांच्या पेपरमध्ये असा युक्तिवाद केला की एखाद्या व्यक्तीला शारीरिक अस्तित्त्व, आणि सुरक्षिततेसाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टी मिळवल्यानंतर प्रेम आणि संबंधित घटक मिळवण्यासाठी स्वतःच्या आत्मविश्वासाने (“सन्मान”चे एक घटक) प्रेरित केले होते. त्यांनी असा दावा केला की आत्म-सन्मान समाधानामुळे आत्मविश्वासाची भावना निर्माण झाली आणि ती एकदा आत्मसात झाल्यावर “ आत्म-वास्तविकतेची ” इच्छा निर्माण झाली.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Maslow|first=A. H.|date=1943-07-01|title=A theory of human motivation|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1943-07_50_4/page/370|journal=Psychological Review|language=English|volume=50|issue=4|pages=370–396|citeseerx=10.1.1.334.7586|doi=10.1037/h0054346|issn=1939-1471}}</ref> दुसऱ्या महायुद्धानंतर विकसित देशांमध्ये बऱ्याच लोकांच्या भौतिक मानकांची झपाट्याने वाढ झाली आणि त्यांची भौतिक गरजा पूर्ण झाल्याने, आत्मविश्वास आणि आत्म-कार्यक्षमता यासारख्या अनेक संबंधित संकल्पनांचा आत्मविश्वास आणि आत्मविश्वास वाढण्यासारख्या अनेक संकल्पना उदयास आल्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Greenwald, A. G., & Banaji, M. R.|date=1995-01-01|title=Implicit social cognition: Attitudes, self-esteem, and stereotypes|url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1995-01_102_1/page/n5|journal=Psychological Review|language=English|volume=102|issue=1|pages=4–27|citeseerx=10.1.1.411.2919|doi=10.1037/0033-295X.102.1.4|issn=1939-1471|pmid=7878162}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Psychology, Rationality and Economic Behaviour|last=Bénabou|first=Roland|last2=Tirole|first2=Jean|date=2005-01-01|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349521449|editor-last=Agarwal|editor-first=Bina|series=International Economic Association Series|pages=19–57|language=en|citeseerx=10.1.1.179.119|doi=10.1057/9780230522343_2|editor-last2=Vercelli|editor-first2=Alessandro}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eJ-PN9g_o-EC|title=Self-Efficacy: The Exercise of Control|last=Bandura|first=Albert|date=1997-02-15|publisher=Macmillan|isbn=978-0-7167-2850-4}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Baumeister|first=Roy F.|last2=Campbell|first2=Jennifer D.|last3=Krueger|first3=Joachim I.|last4=Vohs|first4=Kathleen D.|date=2003-05-01|title=Does High Self-Esteem Cause Better Performance, Interpersonal Success, Happiness, or Healthier Lifestyles?|url=https://archive.org/details/psychological-science-in-the-public-interest_2003-05_4_1/page/1|journal=Psychological Science in the Public Interest|language=en|volume=4|issue=1|pages=1–44|doi=10.1111/1529-1006.01431|issn=1529-1006|pmid=26151640|doi-access=free}}</ref> == सिद्धान्त आणि इतर चल आणि परस्परसंबंध घटक == === इंट्रा-सायकोलॉजिकल व्हेरिएबल म्हणून आत्मविश्वास === मानसशास्त्रज्ञांनी सांगितले की, पैशाची बचत करणे,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Thorndike|first=Edward L.|date=1920-01-01|title=Psychological Notes on the Motives for Thrift|journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume=87|pages=212–218|doi=10.1177/000271622008700133|jstor=1014401}}</ref> व्यक्ती इतरांवर कसा प्रभाव पाडते,<ref name="Mowday 709–725">{{जर्नल स्रोत|last=Mowday|first=Richard T.|date=1979-12-01|title=Leader Characteristics, Self-Confidence, and Methods of Upward Influence in Organizational Decision Situations|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_1979-12_22_4/page/709|journal=Academy of Management Journal|language=en|volume=22|issue=4|pages=709–725|doi=10.2307/255810|issn=0001-4273|jstor=255810}}</ref> आणि एक जबाबदार विद्यार्थी असल्याने आत्मविश्वास कसा वाढवता येईल या सर्वांचा आत्मविश्वासाशी परस्पर संबंध आहे. विपणन संशोधकांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीचा सामान्य आत्मविश्वास आणि त्यांच्या चिंतेच्या पातळीशी नकारात्मक संबंध असतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Locander|first=William B.|last2=Hermann|first2=Peter W.|date=1979-01-01|title=The Effect of Self-Confidence and Anxiety on Information Seeking in Consumer Risk Reduction|url=https://archive.org/details/sim_jmr-journal-of-marketing-research_1979-05_16_2/page/268|journal=Journal of Marketing Research|volume=16|issue=2|pages=268–274|doi=10.2307/3150690|jstor=3150690}}</ref> काही अभ्यास एखाद्या व्यक्तीच्या नियंत्रणाखाली आणि त्याही पलीकडे जे विविध घटक सूचित करतात ते त्यांच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करतात. हिप्पल आणि ट्रायव्हर्स यांनी असा प्रस्ताव दिला होता की लोक यांच्या स्वतःच्या सकारात्मक गुणांबद्दल आणि स्वतःच्या नकारात्मक गुणांबद्दल स्वतःची फसवणूक करतील, जेणेकरून त्यांना आत्मविश्वास वाढवता येईल; त्यांना वाटेल त्यापेक्षा जास्त सामाजिक आत्मविश्वास वाढेल आणि सामाजिक आणि भौतिकदृष्ट्या त्यांची प्रगती होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hippel|first=William von|last2=Trivers|first2=Robert|date=2011-02-01|title=The evolution and psychology of self-deception|url=https://www.cambridge.org/core/journals/behavioral-and-brain-sciences/article/the-evolution-and-psychology-of-self-deception/B87968EC4A6B4DC93A21C217ABC13E13|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=34|issue=1|pages=1–16|doi=10.1017/S0140525X10001354|issn=1469-1825|pmid=21288379}}</ref> इतरांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीच्या कार्यक्षमतेबद्दलची नवीन माहिती एखाद्या व्यक्तीच्या त्यांच्या कार्य करण्याच्या क्षमतेबद्दल पूर्वीच्या आत्मविश्वासाशी संवाद साधते. जर ती विशिष्ट माहिती नकारात्मक अभिप्राय असेल तर, यामुळे एखाद्या व्यक्तीला मनोविकृती होऊ शकेल अशा नकारात्मक भावनात्मक स्थितीशी (कमी आत्मविश्वास वाढू शकेल) संवाद साधू शकेल. त्यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वासाची कमतरता नसतानाही ती स्थिती भविष्यात अपयशी होण्याची शक्यता अधिक वाढविणाऱ्या आत्म-पराभूत वृत्तीस प्रवृत्त करते. .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cervone|first=Daniel|last2=Kopp|first2=Deborah A.|last3=Schaumann|first3=Linda|last4=Scott|first4=Walter D.|date=1994-09-01|title=Mood, self-efficacy, and performance standards: Lower moods induce higher standards for performance|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-09_67_3/page/499|journal=Journal of Personality and Social Psychology|language=English|volume=67|issue=3|pages=499–512|doi=10.1037/0022-3514.67.3.499|issn=1939-1315}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Wright, J. C, & Mischel, W.|year=1982|title=The influence of affect on cognitive social learning person variables|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1982-11_43_5/page/901|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=43|issue=5|pages=901–914|doi=10.1037/0022-3514.43.5.901}}</ref> दुसरीकडे, काहींना असेही आढळले आहे की आत्मविश्वास एखाद्या व्यक्तीचे सामान्य कल्याण करते <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Akerlof, G. A., & Dickens, W. T.|year=1972|title=The Economic Consequences of Cognitive Dissonance|url=|journal=American Economic Review|volume=72|issue=3|pages=307–319|via=}}</ref><ref name="ReferenceA">{{जर्नल स्रोत|last=Caplin, A., & Leahy, J.|year=2001|title=Psychological expected utility theory and anticipatory feelings|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2001-02_116_1/page/55|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=116|issue=1|pages=55–79|citeseerx=10.1.1.334.9951|doi=10.1162/003355301556347|jstor=2696443}}</ref><ref name="ReferenceA"/> आणि एखाद्याची प्रेरणा <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bénabou, R., & Tirole, J.|year=2005|title=Self-confidence and personal motivation.|url=|journal=Psychology, Rationality and Economic Behaviour|volume=|pages=19–57|doi=10.1057/9780230522343_2|isbn=978-1-349-52144-9}}</ref> आणि म्हणूनच बऱ्याचदा कार्यक्षमता वाढते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Compte, O., & Postlewaite, A.|first=Confidence-enhanced performance.|year=2004|title=Confidence-enhanced performance|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2004-12_94_5/page/1536|journal=The American Economic Review|volume=94|issue=5|pages=1536–1557|citeseerx=10.1.1.318.7105|doi=10.1257/0002828043052204}}</ref> तणाव आणि मानसिक आरोग्यास सामोरे जाण्याची क्षमता देखील यामुळे वाढते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9LYzgr6niYoC&pg=PR11|title=The Ecology of Stress|last=Hobfoll|first=Stevan E.|date=1988-01-01|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780891168454|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=sAbHKvNF5tQC&pg=PP1|title=The Social Psychology of Everyday Life|last=Argyle|first=Michael|date=2013-04-15|publisher=Routledge|isbn=9781134961733|language=en}}</ref> १२ लेखांचे मेटा-विश्लेषण असे आढळले की सामान्यत: जेव्हा लोक त्यांच्या यशाचे श्रेय स्थिर कारणांकडे (त्यांच्या नियंत्रणाखाली ठेवलेले असते) म्हणून देतात तेव्हा त्यांना भविष्यात यशस्वी होण्याचा आत्मविश्वास कमी असतो. एखादी व्यक्ती त्यांच्या अपयशाला अस्थिर कारणास्तव (त्यांच्या नियंत्रणापलीकडे एक घटक, अचानक आणि अनपेक्षित वादळासारखे) जबाबदार असेल तर भविष्यात यशस्वी होण्याबद्दल त्यांना विश्वास आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Weiner, Bernard|year=1985|title=An attributional theory of achievement motivation and emotion|url=https://semanticscholar.org/paper/23db126e3c39983e1f72964544636103c6c313c2|journal=Psychological Review|volume=92|issue=4|pages=548–573|doi=10.1037/0033-295x.92.4.548|pmid=3903815}}</ref> म्हणूनच, एखाद्या व्यक्तीने असा विश्वास ठेवला की एखाद्या गोष्टीच्या नियंत्रणाबाहेर असलेल्या एखाद्या कारणामुळे तो / ती आणि / किंवा इतर ध्येय साध्य करण्यात अयशस्वी झाले (उदा. धूम्रपान सोडून द्या), तो किंवा तिचा किंवा तिला तिचा आत्मविश्वास अधिक असेल भविष्यात ध्येय साध्य करू शकेल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Eiser|first=J. Richard|last2=Sutton|first2=Stephen R.|date=1977-01-01|title=Smoking as a subjectively rational choice|url=https://archive.org/details/sim_addictive-behaviors_1977_2/page/129|journal=Addictive Behaviors|volume=2|issue=2–3|pages=129–134|doi=10.1016/0306-4603(77)90030-2|pmid=899903}}</ref> एखादा निर्णय घेताना एखाद्या व्यक्तीने अतिरिक्त स्त्रोतांचा शोध घ्यावा की नाही हे त्या त्या क्षेत्राशी संबंधित त्यांच्या आत्मविश्वासाच्या पातळीवर अवलंबून आहे. निर्णयाची जटिलता जसजशी वाढत जाते तसतसे एखाद्या व्यक्तीवर दुसऱ्या व्यक्तीचा प्रभाव पडण्याची शक्यता असते आणि ती अतिरिक्त माहिती घेण्याचा संभव असतो.<ref name=":2"/> तथापि, लोक त्यांच्या जगाच्या दृष्टिकोनाशी सहमत असलेल्या माहितीच्या स्त्रोतांकडून सल्लामसलत केल्यास त्यांचा विश्वास काय आहे यावर तुलनेने आत्मविश्वासही असू शकतो (उदा उदारांसाठी न्यू यॉर्क टाइम्स, पुराणमतवादींसाठी फॉक्स न्यूझ), जरी त्यांना उद्या काय होईल हे माहित नसले तरी.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Advances in Experimental Social Psychology|last=Frey|first=Dieter|date=1986-01-01|publisher=Academic Press|isbn=9780120152193|editor-last=Berkowitz|editor-first=Leonard|volume=19|pages=41–80|doi=10.1016/s0065-2601(08)60212-9}}</ref> बऱ्याच मानसशास्त्रज्ञांनी असे सुचवले आहे की जे लोक आत्मविश्वास बाळगतात त्यांचे पुरावे तपासण्यास अधिक इच्छुक असतात जे त्यांच्या मनोवृत्तीला समर्थन देतात व विरोधाभास आहेत. दरम्यान, जे लोक त्यांच्या दृष्टीकोनाबद्दल कमी आत्मविश्वास बाळगतात आणि त्यांच्याबद्दल अधिक बचावात्मक असतात त्यांच्या दृष्टीकोनास आव्हान देणा-या साहित्यांपेक्षा परजीवी माहिती पसंत करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Albarracín, D., & Mitchell, A. L.|year=2004|title=The role of defensive confidence in preference for proattitudinal information: How believing that one is strong can sometimes be a defensive weakness.|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2004-12_30_12/page/1565|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=30|issue=12|pages=1565–1584|doi=10.1177/0146167204271180|pmc=4803283|pmid=15536240}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Byrne|first=Donn|date=1961-09-01|title=The repression-sensitization scale: rationale, reliability, and validity|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1961-09_29_3/page/334|journal=Journal of Personality|language=en|volume=29|issue=3|pages=334–349|doi=10.1111/j.1467-6494.1961.tb01666.x|issn=1467-6494|pmid=13689584}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Albarracín|first=Dolores|last2=Mitchell|first2=Amy L.|date=2004-12-01|title=The Role of Defensive Confidence in Preference for Proattitudinal Information: How Believing That One Is Strong Can Sometimes Be a Defensive Weakness|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2004-12_30_12/page/1565|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|language=en|volume=30|issue=12|pages=1565–1584|doi=10.1177/0146167204271180|issn=0146-1672|pmc=4803283|pmid=15536240}}</ref> (बायर्न, १ 61 .१; ऑल्सन आणि झन्ना, १ 198 2२ बी; इतर डोमेनमधील संबंधित दृश्यांसाठी, टेझर, २००१ पहा). === सामाजिक प्रभावांशी संबंध === एखाद्या व्यक्तीचा आत्मविश्वास वेगवेगळ्या वातावरणात, जसे की घरी किंवा शाळेत आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या संबंध आणि परिस्थितीशी संबंधित बदलू शकतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Reis|first=Harry T.|date=2008-11-01|title=Reinvigorating the Concept of Situation in Social Psychology|url=https://semanticscholar.org/paper/84354fa8699a0bea7d43d3ff9d877f5eb2be9412|journal=Personality and Social Psychology Review|language=en|volume=12|issue=4|pages=311–329|doi=10.1177/1088868308321721|issn=1088-8683|pmid=18812499}}</ref> सामान्य समाजाच्या संबंधात, काहींना असे आढळले आहे की एखादी व्यक्ती जितका आत्मविश्वास वाढवते तितकीच ती इतरांच्या निर्णयाशी जुळण्याची शक्यता कमी असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Deutsch, Morton|last2=Gerard, Harold B.|year=1955|title=A study of normative and informational social influences upon individual judgment.|url=https://semanticscholar.org/paper/1beddcd2cee2a18e6875d0a624541f1c378cdde8|journal=The Journal of Abnormal and Social Psychology|volume=51|issue=3|pages=629–636|doi=10.1037/h0046408|pmid=13286010}}</ref> लिओन फेस्टिंगर यांना असे आढळले की, एखाद्या व्यक्तीचा स्वतः क्षमतेवर आत्मविश्वास वाढू शकतो किंंवा त्याचीच घसरण होऊ शकते जिथे ती व्यक्ती स्वतःशी सारख्याच स्पर्धात्मक वातावरणात इतरांशी तुलना करण्यास सक्षम असेल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Festinger|first=L.|year=1954|title=A theory of social comparison processes.|url=https://semanticscholar.org/paper/6de4e806365af08e3445eb374fee96df74e08384|journal=Human Relations|volume=7|issue=2|pages=117–140|doi=10.1177/001872675400700202}}</ref> शिवाय, जेव्हा कमी आत्मविश्वास असणारी व्यक्ती इतरांकडून अभिप्राय घेतात, तेव्हा ते त्यांच्या संबंधित क्षमता आणि नकारात्मक माहितीपूर्ण अभिप्रायाबद्दल माहिती घेण्यास विरोध करतात आणि सकारात्मक अभिप्राय प्राप्त करण्यास विरोध करतात.<ref name=":3">{{जर्नल स्रोत|last=Mobius|first=M. M.|last2=Niederle|first2=M.|last3=Niehaus|first3=P.|last4=Rosenblat|first4=T. S.|year=2011|title=Managing Self-Confidence: Theory and Experimental Evidence|journal=NBER Working Paper No. 17014|doi=10.3386/w17014|doi-access=free}}</ref> उच्च आत्मविश्वास असलेले लोक इतरांना सहजपणे प्रभावित करू शकतात, कारण इतरांना ते अधिक ज्ञानी समजतात आणि इतरांपेक्षा योग्य निर्णय घेण्याची अधिक शक्यता त्यांच्या कडे आहे असे समजतात,<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Price|first=Paul C.|last2=Stone|first2=Eric R.|date=2004-01-01|title=Intuitive evaluation of likelihood judgment producers: evidence for a confidence heuristic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-behavioral-decision-making_2004-01_17_1/page/39|journal=Journal of Behavioral Decision Making|language=en|volume=17|issue=1|pages=39–57|doi=10.1002/bdm.460|issn=1099-0771|hdl-access=free}}</ref> त्यांच्या दाव्यांचा अनेकदा त्यांच्या आत्मविश्वासाशी आणि अचूकतेच्या पातळीशी नकारात्मक सहसंबंध आढळून येेेतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Slovenko, R.|year=1999|title=Testifying with confidence.|url=http://jaapl.org/content/27/1/127.short|journal=Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law Online|volume=27|issue=1|pages=127–131|pmid=10212032|via=}}</ref> जेव्हा लोक एखाद्या विषयाबद्दल अनिश्चित आणि नकळत असतात तेव्हा ते त्या साक्षीवर विश्वास ठेवण्याची शक्यता असते,<ref name=":5">{{जर्नल स्रोत|last=Penrod|first=Steven|last2=Cutler|first2=Brian|year=1995|title=Witness confidence and witness accuracy: Assessing their forensic relation|url=https://archive.org/details/sim_psychology-public-policy-and-law_1995-12_1_4/page/817|journal=Psychology, Public Policy, and Law|volume=1|issue=4|pages=817–845|doi=10.1037/1076-8971.1.4.817}}</ref> आणि आत्मविश्वास वाटणाऱ्या लोकांच्या सल्ल्याचे अनुसरण करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zarnoth, P., & Sniezek, J. A.|year=1997|title=The social influence of confidence in group decision making|url=https://semanticscholar.org/paper/18caa5734932f15e1bfb09d65a6d814934a2de6e|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=33|issue=4|pages=345–366|doi=10.1006/jesp.1997.1326|pmid=9247369}}</ref> तथापि, प्रत्यक्षदर्शींच्या स्मृतीवर परिणाम घडविणाऱ्या घटकांबद्दल तज्ज्ञ मानसशास्त्रीय साक्षरतेमुळे आत्मविश्वासावर कुरेशी विश्वास कमी होतो. कमी आत्मविश्वास असणाऱ्या लोकांपेक्षा लोक जास्त आत्मविश्वासाने नेते निवडण्याची शक्यता असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Conger|first=Jay A.|last2=Kanungo|first2=Rabindra N.|date=1994-01-01|title=Charismatic Leadership in Organizations: Perceived Behavioral Attributes and Their Measurement|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=15|issue=5|pages=439–452|doi=10.1002/job.4030150508|jstor=2488215}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Shamir|first=Boas|last2=House|first2=Robert J.|last3=Arthur|first3=Michael B.|date=1993-01-01|title=The Motivational Effects of Charismatic Leadership: A Self-Concept Based Theory|journal=Organization Science|volume=4|issue=4|pages=577–594|doi=10.1287/orsc.4.4.577|jstor=2635081}}</ref> इतर पुरुषांपेक्षा आत्मविश्वास दाखविणारे विषमलैंगिक पुरुष अविवाहित आणि भागीदार महिलांना जास्त आकर्षित करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Buss, D. M.|year=2009|title=The great struggles of life: Darwin and the emergence of evolutionary psychology.|url=http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/2009_Buss_AmPsycho_Darwin.pdf|journal=American Psychologist|volume=64|issue=2|pages=140–148|doi=10.1037/a0013207|pmid=19203146|via=|accessdate=2020-05-09|archive-date=2019-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214195259/http://bernard.pitzer.edu/~dmoore/2009_Buss_AmPsycho_Darwin.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schmitt, D. P., & Buss, D. M.|year=2001|title=Human mate poaching: Tactics and temptations for infiltrating existing mateships.|url=http://bradley.edu/dotAsset/165822.pdf|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=80|issue=6|pages=894–917|doi=10.1037/0022-3514.80.6.894|pmid=11414373|via=}}{{मृत दुवा|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आत्मविश्वास उंचावणा-या सेल्सपॉईल्सने स्वतः साठी उच्च लक्ष्य निश्चित करण्याची शक्यता असते आणि म्हणूनच नोकरी मिळण्याची शक्यता जास्त असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Brown, S. P., Cron, W. L., & Slocum Jr, J. W.|year=1988|title=Effects of trait competitiveness and perceived intraorganizational competition on salesperson goal setting and performance.|url=https://www.researchgate.net/publication/277440987|journal=The Journal of Marketing|volume=|pages=88–98|via=}}</ref> जास्त उत्पन्न आणि ग्राहक सेवेचे समाधान मिळवते <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jong|first=Ad de|last2=Ruyter|first2=Ko de|last3=Wetzels|first3=Martin|year=2006|title=Linking employee confidence to performance: A study of self-managing service teams|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-marketing-science-journal_fall-2006_34_4/page/576|journal=Journal of the Academy of Marketing Science|language=en|volume=34|issue=4|pages=576|doi=10.1177/0092070306287126|issn=0092-0703}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Westbrook, R. A.|year=1980|title=Intrapersonal affective influences on consumer satisfaction with products|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consumer-research_1980-06_7_1/page/49|journal=Journal of Consumer Research|volume=7|issue=1|pages=49–54|citeseerx=10.1.1.1032.3637|doi=10.1086/208792}}</ref> नेतृत्वाच्या संबंधात, उच्च आत्मविश्वास असणारे नेते जबरदस्तीने करण्याऐवजी मनापासून इतरांवर प्रभाव पाडण्याची शक्यता असते. सामर्थ्य कमी असणाऱ्या आणि आत्मविश्वास असणाऱ्या व्यक्तींना जबरदस्तीने प्रभाव पाडण्याच्या पद्धती वापरण्याची शक्यता जास्त असते <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Power and Discontent|url=https://archive.org/details/bwb_S0-AIB-721|last=Gamson, W.|publisher=Homewood, Ill.: Dorsey|year=1968|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref> आणि आत्मविश्वास असणा-या व्यक्तींमध्ये एखाद्याचा त्रास होण्याची शक्यता असते किंवा त्यांचा प्रभाव घेण्यासाठी नोकरशाही प्रक्रियेचा सहारा घेण्याची शक्यता असते. इतर (उदा. संस्थात्मक धोरण किंवा नियमांना अपील).<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Men and women in the corporation|url=https://archive.org/details/menwomenofcorp00kant|last=Kanter, R|publisher=New York: Basic Books|year=1977|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kipnis, D., & Lane, W.|year=1962|title=Self-confidence and leadership|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_1962-08_46_4/page/291|journal=Journal of Applied Psychology|volume=46|issue=4|pages=291–295|doi=10.1037/h0044720}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Goodstadt, B., & Kipnis, D|year=1970|title=Situational influence on the use of power.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-psychology_1970-06_54_3/page/201|journal=Journal of Applied Psychology|volume=54|issue=3|pages=201–207|doi=10.1037/h0029265}}</ref> इतर सूचित करतात की आत्मविश्वास नेतृत्वाच्या शैलीवर परिणाम करीत नाही परंतु केवळ वर्षानुवर्षे पर्यवेक्षी अनुभव आणि शक्तीबद्दलच्या आत्म-दृश्यांशी संबंधित आहे.<ref name="Mowday 709–725"/> === भिन्न प्रवर्गातील गटांमधील फरक === सामाजिक शास्त्रज्ञांना असे मार्ग सापडले आहेत ज्यायोगे आत्मविश्वास समाजातील विविध गटांमध्ये वेगळ्या प्रकारे कार्य करतो. ==== मुले ==== मुलांमध्ये आत्मविश्वास प्रौढांपेक्षा वेगळ्या प्रकारे दिसून येतो. उदाहरणार्थ, फेंटनने असे सुचवले की, इतर मुलांपेक्षा केवळ गट म्हणूनच मुले आत्मविश्वास वाढवतात.<ref name="Fenton 546–556">{{जर्नल स्रोत|last=Fenton|first=Norman|year=1928|title=The Only Child|journal=The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology|volume=35|issue=4|pages=546–556|doi=10.1080/08856559.1928.10532171}}</ref> झिमरमन यांनी असा दावा केला की जर मुले आत्मविश्वास बाळगू शकतात तर ते शिकू शकतात. भविष्यात संभाव्य बक्षिसासाठी त्वरित करमणुकीच्या वेळेची बलिदान देण्याची अधिक शक्यता आहे. त्यांची स्वयं-नियामक क्षमता वाढविणे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zimmerman|first=Barry J.|date=1990-01-01|title=Self-Regulated Learning and Academic Achievement: An Overview|url=https://archive.org/details/sim_educational-psychologist_winter-1990_25_1/page/3|journal=Educational Psychologist|volume=25|issue=1|pages=3–17|doi=10.1207/s15326985ep2501_2|issn=0046-1520}}</ref> तारुण्यातच, ज्यांचा मित्रांशी फारसा संपर्क नसतो अशा तरुणांमध्ये आत्मविश्वास कमी असतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Waddell|first=Kathleen J.|date=1984-03-01|title=The self-concept and social adaptation of hyperactive children in adolescence|journal=Journal of Clinical Child Psychology|volume=13|issue=1|pages=50–55|doi=10.1080/15374418409533169|issn=0047-228X}}</ref> मुलांच्या संगीतातील यशस्वी कामगिरीमुळे आत्मविश्वासाची भावनाही वाढते आणि अभ्यासाची प्रेरणा देखील वाढते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Clift, S., Hancox, G., Staricoff, R., & Whitmore, C.|year=2008|title=Singing and health: A systematic mapping and review of non-clinical research.|url=|journal=Sidney de Haan Research Centre for Arts and Health: Canterbury Christ Church University.|volume=|pages=|via=}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hallam|first=Susan|date=2010-08-01|title=The power of music: Its impact on the intellectual, social and personal development of children and young people|journal=International Journal of Music Education|language=en|volume=28|issue=3|pages=269–289|doi=10.1177/0255761410370658|issn=0255-7614}}</ref> ==== विद्यार्थीच ==== [[चित्र:Bashful_Sturgeon_Bay.jpg|इवलेसे|स्टर्जन बे, विस्कॉन्सिन या 1916-१–१ year या वार्षिक पुस्तकात "बॅशफुल" असे शीर्षक दिले]] बरेच विद्यार्थी शाळेतल्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करतात. सर्वसाधारणपणे, उत्तम कामगिरी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आहे आणि यामुळे विद्यार्थ्यांना कार्य यशस्वीरीत्या पूर्ण करण्यासाठी अधिक जबाबदारी स्वीकारण्यास प्रोत्साहित करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zimmerman|first=Barry J.|last2=Kitsantas|first2=Anastasia|date=2005-10-01|title=Homework practices and academic achievement: The mediating role of self-efficacy and perceived responsibility beliefs|url=https://zenodo.org/record/940375|journal=Contemporary Educational Psychology|volume=30|issue=4|pages=397–417|doi=10.1016/j.cedpsych.2005.05.003}}</ref> चांगले प्रदर्शन करणारे विद्यार्थी अधिक सकारात्मक मूल्यांकन अहवाल आणि अधिक आत्मविश्वास प्राप्त करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pajares|first=Frank|last2=Johnson|first2=Margaret J.|date=1996-04-01|title=Self-efficacy beliefs and the writing performance of entering high school students|url=https://archive.org/details/sim_psychology-in-the-schools_1996-04_33_2/page/163|journal=Psychology in the Schools|language=en|volume=33|issue=2|pages=163–175|doi=10.1002/(sici)1520-6807(199604)33:2<163::aid-pits10>3.0.co;2-c|issn=1520-6807}}</ref> कमी साध्य करणारे विद्यार्थी कमी आत्मविश्वास नोंदवतात आणि उच्च कामगिरी करणारे विद्यार्थी जास्त आत्मविश्वास नोंदवतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zusho|first=Akane|last2=Pintrich|first2=Paul R.|last3=Coppola|first3=Brian|date=2003-09-01|title=Skill and will: The role of motivation and cognition in the learning of college chemistry|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-science-education_2003-09_25_9/page/1081|journal=International Journal of Science Education|volume=25|issue=9|pages=1081–1094|bibcode=2003IJSEd..25.1081Z|doi=10.1080/0950069032000052207|issn=0950-0693}}</ref> शिक्षक त्यांच्या विद्यार्थ्यांशी कसे वागतात यावर अवलंबून असलेल्या विद्यार्थींच्या आत्मविश्वासावर त्यांचा मोठ्या प्रमाणावर परिणाम होऊ शकतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7A2LKwAACAAJ|title=Social Psychology|last=Smith|first=Eliot R.|last2=Mackie|first2=Diane M.|date=2007-01-01|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-84169-408-5}}</ref> विशेषतः, स्टील आणि अ्रेनसन यांनी असे प्रस्थापित केले की जर काळ्या विद्यार्थ्यांना (पांढ-या विद्यार्थ्यांशी संबंधित) परीक्षेपूर्वी त्यांची वांशिक ओळख उघडकीस आणावी लागली, तर काळे विद्यार्थी परीक्षेत अधिक वाईट कामगिरी करून शकतात ही घटना “रूढीवादी धमकी” म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Steele, C. M., & Aronson, J.|year=1995|title=Stereotype threat and the intellectual test performance of African Americans.|url=https://semanticscholar.org/paper/9a59663d46b27dd22991852552969c8d83801e88|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=69|issue=5|pages=797–811|doi=10.1037/0022-3514.69.5.797|pmid=7473032}}</ref> केलर आणि डॉनहाइमर यांना गणिताच्या चाचण्यांबाबत महिला विद्यार्थ्यांच्या कामगिरीच्या संदर्भात (पुरुष विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत) समान घटना आढळली <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Keller|first=Johannes|last2=Dauenheimer|first2=Dirk|date=2003-03-01|title=Stereotype Threat in the Classroom: Dejection Mediates the Disrupting Threat Effect on Women's Math Performance|url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_2003-03_29_3/page/371|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|language=en|volume=29|issue=3|pages=371–381|doi=10.1177/0146167202250218|issn=0146-1672|pmid=15273014}}</ref> शैक्षणिक समाजशास्त्रज्ञ झोऊ आणि ली यांनी एशियन-अमेरिकन लोकांमध्ये घडणारी उलट घटना पाहिली, ज्यांचा आत्मविश्वास अपेक्षेने बद्ध होता. ते पालक आणि शिक्षक दोघेही यशस्वी होतील आणि इतरांचा असा दावा आहे की त्यांना शैक्षणिकदृष्ट्या त्यांच्यापेक्षा वास्तविक असे वाटते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lee, J., & Zhou, M.|year=2014|title=From unassimilable to exceptional: The rise of Asian Americans and "Stereotype Promise "|url=|journal=New Diversities|volume=16|issue=1|pages=7–22|via=}}</ref> यूसीएलएच्या विद्यार्थ्यांच्या एका अभ्यासानुसार, पुरुष (स्त्रियांच्या तुलनेत) आणि अधिक भावंडे असलेले किशोर (किशोरांसह कमी) जास्त आत्मविश्वास वाढवणारे होते. शैक्षणिक क्षेत्रात विशेषतः आत्मविश्वास असलेल्या व्यक्तींना आनंद होण्याची शक्यता जास्त असते परंतु उच्च सामान्य आत्मविश्वास आनंदाशी जुळत नाही. जास्त चिंता, लाजाळूपणा आणि नैराश्याने भावनिकदृष्ट्या असुरक्षित विद्यार्थ्यांना सामान्य आत्मविश्वासाच्या कमतरतेमुळे जास्त एकाकीपणा जाणवतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cheng|first=Helen|last2=Furnham|first2=Adrian|date=2002-06-01|title=Personality, peer relations, and self-confidence as predictors of happiness and loneliness|journal=Journal of Adolescence|volume=25|issue=3|pages=327–339|doi=10.1006/jado.2002.0475|pmid=12128043}}</ref> पहिल्या वर्षाच्या महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या आणखी एका अभ्यासानुसार अ‍ॅथलेटिक आणि शैक्षणिक क्रियाकलापांमधील पुरुषांपेक्षा पुरुष जास्त आत्मविश्वासू असल्याचे आढळले.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Lopez, F. G., & Gormley, B.|year=2002|title=Stability and change in adult attachment style over the first-year college transition: Relations to self-confidence, coping, and distress patterns.|url=|journal=Journal of Counseling Psychology|volume=45|issue=3|pages=355–364|doi=10.1037/0022-0167.49.3.355}}</ref> आंतर-वांशिक संवाद आणि भाषा शिकण्याच्या बाबतीत, अभ्यासाने हे सिद्ध केले आहे की जे लोक भिन्न वंशाच्या आणि भाषेतील लोकांशी अधिक गुंततात ते त्यांच्याशी संवाद साधण्यात अधिक आत्मविश्वास वाढतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Noels|first=Kimberly A.|last2=Pon|first2=Gordon|last3=Clement|first3=Richard|date=1996-09-01|title=Language, Identity, and Adjustment The Role of Linguistic Self-Confidence in the Acculturation Process|journal=Journal of Language and Social Psychology|language=en|volume=15|issue=3|pages=246–264|doi=10.1177/0261927X960153003|issn=0261-927X}}</ref> ==== पुरुष विरुद्ध महिला ==== बार्बर आणि ओडियन यांना असे आढळले आहे की पुरुष सामान्य स्टॉक गुंतवणूकदार त्यांच्या महिला भागातील पुरुषांपेक्षा ४५% जास्त व्यापार करतात, ज्यामध्ये ते पुरुषांच्या अधिक बेपर्वापणाचे (जरी आत्मविश्वास असणारे) श्रेय देतात आणि पुरुषांच्या निव्वळ परताव्यामध्ये महिलांच्या १.७२ टक्के गुणांच्या तुलनेत दर वर्षी २.६५ टक्के घट करतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Barber, B. M., & Odean, T.|year=2001|title=Boys will be boys: Gender, overconfidence, and common stock investment.|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2001-02_116_1/page/261|journal=Quarterly Journal of Economics|volume=116|pages=261–292|citeseerx=10.1.1.295.7095|doi=10.1162/003355301556400}}</ref> काहींना असे आढळले आहे की ज्या स्त्रिया सामान्य आत्मविश्वासात उच्च आहेत किंवा कमी आहेत त्यांना मध्यम आत्मविश्वास असणाऱ्या महिलांपेक्षा त्यांचे मत बदलण्याची खात्री पटते. तथापि, जेव्हा विशिष्ट उच्च आत्मविश्वास (स्वतःची कार्यक्षमता) जास्त असतो, तेव्हा सामान्यीकृत आत्मविश्वास त्यांच्या कार्य करण्याची क्षमता प्रभावित करण्यास कमी भूमिका बजावतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cox|first=Donald F.|last2=Bauer|first2=Raymond A.|date=1964-01-01|title=Self-Confidence and Persuasibility in Women|url=https://archive.org/details/sim_public-opinion-quarterly_fall-1964_28_3/page/453|journal=The Public Opinion Quarterly|volume=28|issue=3|pages=453–466|doi=10.1086/267266|jstor=2747017}}</ref> संशोधनात असे आढळले आहे की महिला त्यांच्या अनुभवाच्या पातळीच्या प्रमाणात अधीनस्थांच्या देखरेखीखाली आत्मविश्वास पातळीची नोंद करतात तर पुरुष अनुभवाची पर्वा न करता अधीनस्थांवर देखरेखीसाठी सक्षम असल्याचे नोंदवतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Instone, D., Major, B., & Bunker, B. B.|year=1983|title=Gender, self confidence, and social influence strategies: An organizational simulation.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1983-02_44_2/page/322|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=44|issue=2|pages=322–333|doi=10.1037/0022-3514.44.2.322}}</ref> पुरावा देखील असे सुचवितो की ज्या स्त्रिया जास्त आत्मविश्वास बाळगतात त्यांचे उच्च कार्यप्रदर्शन मूल्यमापन केले जाऊ शकते परंतु त्याच वर्तनात गुंतलेल्या पुरुषांइतकेच त्यांना पसंत केले जाऊ शकत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Butler, D., & Geis, F. L.|year=1990|title=Nonverbal affect responses to male and female leaders: Implications for leadership evaluations.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1990-01_58_1/page/48|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=58|pages=48–59|doi=10.1037/0022-3514.58.1.48}}</ref> परंतु आत्मविश्वास असलेल्या महिलांना पुरुष आणि स्त्रिया दोघांपेक्षा चांगले नोकरीचे उमेदवार मानले गेले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rudman, L. A.|year=1988|title=Self-promotion as a risk factor for women: the costs and benefits of counterstereotypical impression management.|url=|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=74|issue=3|pages=629–645|citeseerx=10.1.1.453.3587|doi=10.1037/0022-3514.74.3.629}}</ref> विश्वयुद्धात स्त्रीवाद आणि कामगार दलात महिलांच्या भूमिकेच्या पहिल्या लहरीनंतर मास्लोने असा युक्तिवाद केला की काही महिला ज्यांच्याकडे “प्रबळ” व्यक्तिमत्त्व अधिक आत्मविश्वासू होते आणि म्हणूनच ज्यांना “कमी प्रभुत्व” असलेल्या पुरुषांइतकेच बुद्धिमत्तेचे स्तर असले तरीही त्यांच्यापेक्षा कमी “प्रबळ” व्यक्तिमत्त्व असणाऱ्या लोकांपेक्षा बौद्धिकदृष्ट्या जास्त मिळविण्याची इच्छा होते आणि ते प्राप्त करू इच्छित होते. तथापि, फिलिप आयसनबर्ग नंतर नंतर पुरुषांमध्ये समान गतिमान आढळले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Maslow|first=A. H.|year=1939|title=Dominance, Personality, and Social Behavior in Women|url=https://archive.org/details/journal-of-social-psychology_1939-02_10_1/page/3|journal=The Journal of Social Psychology|volume=10|issue=1|pages=3–39|doi=10.1080/00224545.1939.9713343}}</ref> आणखी एक सामान्य शोध म्हणजे सामान्य आत्मविश्वास कमी असलेल्या पुरुषांना उच्च सामान्यीकरण केलेल्या आत्मविश्वासाच्या पुरुषांपेक्षा अधिक सहजपणे समजावले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp|title=Documents of Gestalt Psychology|last=Henle|first=Mary|date=1961-01-01|publisher=University of California Press|page=[https://archive.org/details/documentsofgesta027559mbp/page/n235 222]|language=en}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Berkowitz|first=Leonard|last2=Lundy|first2=Richard M.|date=1957-03-01|title=Personality Characteristics Related to Susceptibility to Influence by Peers or Authority Figures|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1957-03_25_3/page/306|journal=Journal of Personality|language=en|volume=25|issue=3|pages=306–316|doi=10.1111/j.1467-6494.1957.tb01529.x|issn=1467-6494|pmid=13439514}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Janis|first=Irving L|date=1954-06-01|title=Personality Correlates of Susceptibility To Persuasion|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality_1954-06_22_4/page/504|journal=Journal of Personality|language=en|volume=22|issue=4|pages=504–518|doi=10.1111/j.1467-6494.1954.tb01870.x|issn=1467-6494|pmid=13163818}}</ref> स्त्रिया नकारात्मक अभिप्रायास कमी प्रतिसाद देतात आणि पुरुषांपेक्षा नकारात्मक अभिप्रायांना जास्त विरोध करतात.<ref name=":3"/> निडरले आणि वेस्टरलंड यांना असे आढळले की पुरुष जास्त स्पर्धात्मक असतात आणि महिलांपेक्षा जास्त नुकसान भरपाई घेतात. आत्मविश्वासातील मतभेदांमुळे हा फरक दिसून येतो, तर जोखीम आणि अभिप्राय-प्रतिकूलपणा नगण्य भूमिका निभावतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Niederle, M., & Vesterlund, L.|first=Do women shy away from competition? Do men compete too much?|year=2007|title=Do women shy away from competition? Do men compete too much?|url=http://econweb.ucsd.edu/~jandreon/Econ264/papers/Vesterlund%20Niederle%20NBER%202005.pdf|journal=The Quarterly Journal of Economics|volume=122|issue=3|pages=1067–1101|citeseerx=10.1.1.151.4864|doi=10.1162/qjec.122.3.1067|via=}}</ref> काही विद्वान असे म्हणतात की पुरुषांनी महिलांच्या आत्मविश्वासाच्या घटत्या भावनांपेक्षा अभियांत्रिकी महाविद्यालयात टिकण्याची शक्यता कमी आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cunningham, C. M., Thompson, M., Lachapelle, C. P., Goodman, I. F., & Bittinger, K. C.|year=2006|title=Women's experiences in college engineering and support programs: Findings from the WECE project.|url=https://journals.psu.edu/wepan/article/viewFile/58204/57892|journal=Women in Engineering ProActive Network.|volume=|pages=|via=}}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हे लिंग भूमिकेशी संबंधित असू शकते, कारण एका अभ्यासानुसार असे दिसून आले आहे की ज्या स्त्रिया पारंपारिक लिंग भूमिकांमध्ये स्त्रियांबरोबर जाहिराती पाहतात त्या महिला अधिक मर्दानी भूमिका घेत असल्याच्या जाहिराती पाहण्यापेक्षा भाषण देण्यामध्ये कमी आत्मविश्वास दर्शवितात.<ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Jennings-Walstedt, J., Geis, F. L., & Brown, V.|year=1980|title=Influence of television commercials on women's self-confidence and independent judgment|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=38|issue=3|pages=203–210|doi=10.1037/0022-3514.38.2.203}}</ref> असा आत्मविश्वास शरीराच्या प्रतिमेशी देखील संबंधित असू शकतो, कारण एका अभ्यासात असे आढळले आहे की ऑस्ट्रेलिया आणि अमेरिकेत जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींचा नमुना सरासरी वजनाच्या लोकांपेक्षा त्यांच्या शरीराच्या कामगिरीबद्दल कमी आत्मविश्वास कमी असतो आणि स्त्रियांपेक्षा हा फरक त्याहूनही जास्त आहे. पुरुषांकरिता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Tiggemann|first=Marika|last2=Rothblum|first2=Esther D.|year=1988|title=Gender differences in social consequences of perceived overweight in the United States and Australia|url=https://archive.org/details/sim_sex-roles_1988-01_18_1-2/page/75|journal=Sex Roles|language=en|volume=18|issue=1–2|pages=75–86|doi=10.1007/BF00288018|issn=0360-0025}}</ref> इतरांना असे आढळले आहे की जन्मावेळी मूल मूल आपल्या आईपासून विभक्त झाले असेल तर आई आपल्या मुलापासून विभक्त नसलेल्या मातांपेक्षा त्या मुलाचे संगोपन करण्याच्या क्षमतेबद्दल कमी आत्मविश्वास बाळगते, जरी दोन आईंमध्ये फारसा फरक नसला तरीही त्यांची काळजी घेण्याची कौशल्ये. शिवाय, ज्या स्त्रियांना सुरुवातीला कमी आत्मविश्वास होता त्यांना तुलनेने जास्त आत्मविश्वास असलेल्या स्त्रियांपेक्षा मुलांपासून विभक्त झाल्यावर आत्मविश्वासाची मोठी घसरण होण्याची शक्यता असते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Seashore, M. J., Leifer, A. D., Barnett, C. R., & Leiderman, P. H.|year=1973|title=The effects of denial of early mother-infant interaction on maternal self-confidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1973-06_26_3/page/369|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=26|issue=3|pages=369–378|doi=10.1037/h0034497|pmid=4710108}}</ref> === रूढीवादी धमकी === स्टीरियोटाइप धमकी परीक्षण-संबंधित परिस्थितीत नकारात्मक रूढीवादी असणारी सामाजिक ओळख ही असुरक्षेस कशी कारणीभूत आहे याची तपासणी करते. या संकल्पनेत स्टिरियोटाईपचा धोका असताना कामात अडचण यासारखे घटक, क्षमतांविषयीचे विश्वास आणि त्याचबरोबर कार्ये असलेल्या स्टिरियोटाईपच्या प्रासंगिकतेचे इंटरप्ले यासारखे घटकांची तपासणी केली जाते. ==== वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये आत्मविश्वास ==== काहींनी असे सुचवले आहे की अशा संस्कृतींमध्ये आत्मविश्वास अधिक अनुकूल आहे ज्यात लोक सामंजस्यपूर्ण संबंध राखण्यास फारसे उत्सुक नसतात. परंतु सकारात्मक भावनांना आणि आत्मविश्वासाला कमी महत्त्व देणाऱ्या संस्कृतीत गुळगुळीत परस्पर संबंधांची देखभाल करणे अधिक महत्त्वाचे आहे आणि म्हणूनच आत्म-टीका आणि चेहरा वाचवण्याची चिंता अधिक अनुकूल आहे. उदाहरणार्थ, सुह वगैरे. (1998) पूर्व आशियाई म्हणून अमेरिकन म्हणून स्वतःची आत्मविश्वास सांभाळणे संबंध नाहीत की भांडणे <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Suh|first=E.|last2=Diener|first2=E.|last3=Oishi|first3=S.|last4=Triandis|first4=H. C.|author-link4=Harry C. Triandis|year=1988|title=The shifting basis of life satisfaction judgments across cultures: Emotions versus norms.|url=|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=74|issue=2|pages=482|citeseerx=10.1.1.527.7987|doi=10.1037/0022-3514.74.2.482}}</ref> आणि काही जणांनी तर शोधण्यासाठी आशियाई त्यांचा आत्मविश्वास ''कमतरता'' तेव्हा चांगली कामगिरी.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Heine, S. J., Kitayama, S., Lehman, D. R., Takata, T., Ide, E., Leung, C., & Matsumoto, H.|year=2001|title=Divergent consequences of success and failure in japan and north america: an investigation of self-improving motivations and malleable selves.|url=https://semanticscholar.org/paper/23f6b4f0f75f29aa32ce1aafc03efbb78714a9fe|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=81|issue=4|pages=599–615|doi=10.1037/0022-3514.81.4.599|pmid=11642348}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Diener|first=Ed|last2=Oishi|first2=Shigehiro|last3=Lucas|first3=Richard E.|date=2003-02-01|title=Personality, Culture, and Subjective Well-Being: Emotional and Cognitive Evaluations of Life|journal=Annual Review of Psychology|volume=54|issue=1|pages=403–425|doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145056|issn=0066-4308|pmid=12172000}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Peters|first=Heather J.|last2=Williams|first2=Jean M.|date=2006-09-01|title=Moving Cultural Background to the Foreground: An Investigation of Self-Talk, Performance, and Persistence Following Feedback|journal=Journal of Applied Sport Psychology|volume=18|issue=3|pages=240–253|doi=10.1080/10413200600830315|issn=1041-3200}}</ref> अनेक क्रीडा मानसशास्त्रज्ञांनी ॲथलेटिक स्पर्धा जिंकण्याच्या आत्मविश्वासाचे महत्त्व लक्षात घेतले आहे. क्रीडापटूंमध्ये, जिम्नॅस्ट्स जे स्वतः शिकवण्याच्या स्वरूपात बोलतात, त्यांच्यात अन्य जिम्नॅस्ट्सपेक्षा अधिक आत्मविश्वास असतो..<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mahoney|first=Michael J.|last2=Avener|first2=Marshall|year=1977|title=Psychology of the elite athlete: An exploratory study|url=https://archive.org/details/cognitive-therapy-and-research_1977-06_1_2/page/135|journal=Cognitive Therapy and Research|language=en|volume=1|issue=2|pages=135–141|doi=10.1007/BF01173634|issn=0147-5916}}</ref> संशोधकांना असे आढळले आहे की एखाद्या स्पर्धेत अथलीटने किती चांगले कामगिरी केली यावर आत्मविश्वास देखील एक सर्वात प्रभावशाली घटक आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Craft, L. L., Magyar, T. M., [[Betsy Becker|Becker, B. J.]], & Feltz, D. L.|year=2003|title=The relationship between the Competitive State Anxiety Inventory-2 and sport performance: A meta-analysis.|url=|journal=Journal of Sport and Exercise Psychology|volume=25|issue=1|pages=44–65|citeseerx=10.1.1.459.4342|doi=10.1123/jsep.25.1.44}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=WOODMAN|first=TIM|last2=HARDY|first2=LEW|date=2003-01-01|title=The relative impact of cognitive anxiety and self-confidence upon sport performance: a meta-analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2003-06_21_6/page/443|journal=Journal of Sports Sciences|volume=21|issue=6|pages=443–457|doi=10.1080/0264041031000101809|issn=0264-0414|pmid=12846532}}</ref> विशेषतः, "मजबूत आत्मविश्वास" हा "मानसिक खंबीरपणा" या पैलूंशी किंवा आपल्या विरोधकांपेक्षा बऱ्याच मागण्यांसह विरोध करण्याचा सामना करण्याची क्षमता आणि दृढनिश्चय, लक्ष केंद्रित करणे आणि दबावातील नियंत्रणात असते.<ref name=":4">{{जर्नल स्रोत|last=Bull|first=Stephen J.|last2=Shambrook|first2=Christopher J.|last3=James|first3=Wil|last4=Brooks|first4=Jocelyne E.|date=2005-09-01|title=Towards an Understanding of Mental Toughness in Elite English Cricketers|url=https://archive.org/details/journal-of-applied-sport-psychology_2005-09_17_3/page/209|journal=Journal of Applied Sport Psychology|volume=17|issue=3|pages=209–227|doi=10.1080/10413200591010085|issn=1041-3200}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Connaughton|first=Declan|last2=Wadey|first2=Ross|last3=Hanton|first3=Sheldon|last4=Jones|first4=Graham|date=2008-01-01|title=The development and maintenance of mental toughness: Perceptions of elite performers|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2008-01-01_26_1/page/83|journal=Journal of Sports Sciences|volume=26|issue=1|pages=83–95|doi=10.1080/02640410701310958|issn=0264-0414|pmid=17852671}}</ref> विशेषतः, बुल इट अल. (२००)) "मजबूत आत्मविश्वास" आणि यामुळे कठोर विचारसरणीचा सामना करणाऱ्या आणि "आत्मविश्वास वाढवणे" यात फरक करणे ज्यामध्ये स्वतःहून जास्त शंका येण्याचे आणि आत्म-लक्ष केंद्रित करणे आणि "कठोर विचारसरणी" निर्माण होते. हे वैशिष्ट्य अ‍ॅथलीट्सला "संकटातून परत येण्यास सक्षम करते." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Galli, N., & Vealey, R. S.|year=2008|title=Bouncing back" from adversity: Athletes' experiences of resilience.|url=https://semanticscholar.org/paper/e2ce2a0a366adb091ec10dd385f39ea13fa6a38b|journal=The Sports Psychologist|volume=22|issue=3|pages=316–335|doi=10.1123/tsp.22.3.316}}</ref> जेव्हा खेळाडू खेळ खेळताना ताणतणावाचा सामना करतात तेव्हा त्यांचा आत्मविश्वास कमी होतो. तथापि भावनिक आणि माहितीच्या आधाराच्या रूपात त्यांच्या कार्यसंघाच्या सदस्यांकडून मिळालेला अभिप्राय खेळामधील ताणतणावामुळे त्यांचा आत्मविश्वास कमी करतो. उच्च स्तरावर पाठिंबा, कामगिरीशी संबंधित ताण आत्मविश्वासावर परिणाम करीत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Freeman|first=Paul|last2=Rees|first2=Tim|date=2010-01-01|title=Perceived social support from team-mates: Direct and stress-buffering effects on self-confidence|url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/10871/16326/2/Freeman%20%26%20Rees%20%282010%29.pdf|journal=European Journal of Sport Science|volume=10|issue=1|pages=59–67|doi=10.1080/17461390903049998|issn=1746-1391}}{{मृत दुवा|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == उपाय == आत्मविश्वासाच्या अगदी सुरुवातीच्या उपायांपैकी शून्यावर केंद्रित १२-बिंदू प्रमाणात वापरल्या गेलेल्या, “भेकड आणि स्वतःचा अविश्वास, लाजाळू” असे दर्शविणाऱ्या किमान गुणांपैकी, उच्च निर्णय घेण्यासाठी प्रतिनिधित्व करणाऱ्या, कधीही निर्णय घेत नाहीत, आत्म-प्रभाव पाडतात, जो कोणी "निर्णय घेण्यास सक्षम आहे, त्याच्या स्वतःच्या निर्णयांचा आणि मतांचा पूर्णपणे आत्मविश्वास आणि खात्री आहे." <ref name="Fenton 546–556"/> काहींनी आत्मविश्वास मोजला आहे एक सोपा बांधकाम म्हणून जो भावनात्मक आणि संज्ञानात्मक घटकांमध्ये विभागला गेला आहे. चिंता एक भावनात्मक पैलू म्हणून चिंता आणि संज्ञानात्मक घटक म्हणून प्रवीणतेचे आत्म-मूल्यांकन.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Clément|first=Richard|last2=Kruidenier|first2=Bastian G.|date=1983-09-01|title=Orientations in Second Language Acquisition: I. the Effects of Ethnic Ty, Milieu, and Target Language on Their Emergence|url=https://archive.org/details/sim_language-learning_1983-09_33_3/page/273|journal=Language Learning|language=en|volume=33|issue=3|pages=273–291|doi=10.1111/j.1467-1770.1983.tb00542.x|issn=1467-9922}}</ref> श्रुगर (१९९५) द्वारा विकसित अधिक संदर्भ-आधारित वैयक्तिक मूल्यांकन यादी (पीईआय), विशिष्ट पैलूंमध्ये आत्मविश्वास आणि आत्मविश्वास निश्चित करते (सार्वजनिक ठिकाणी बोलणे, शैक्षणिक कामगिरी, शारीरिक देखावे, रोमँटिक संबंध, सामाजिक संवाद, ॲथलेटिक) क्षमता आणि सामान्य आत्मविश्वास स्कोअर.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Shrauger|first=J. Sidney|last2=Schohn|first2=Mary|date=1995-09-01|title=Self-Confidence in College Students: Conceptualization, Measurement, and Behavioral Implications|journal=Assessment|language=en|volume=2|issue=3|pages=255–278|doi=10.1177/1073191195002003006|issn=1073-1911}}</ref> इतर सर्व्हेक्षणांमध्येही अधिक ठोस क्रियांची उदाहरणे देऊन उदा. आत्मविश्वास वाढला आहे (उदा. नवीन मित्र बनवणे, अभ्यासक्रमांच्या मागण्या पाळणे, वेळेचे योग्य व्यवस्थापन करणे इ.) <ref name=":0"/> स्पर्धात्मक राज्य चिंता यादी -२ (सीएसएआय -२) १ ते ४ च्या स्केलवर उपाय करते की आगामी सामना जिंकण्याबद्दल खेळाडूंना किती आत्मविश्वास वाटतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rees|first=Tim|last2=Freeman|first2=Paul|date=2007-07-01|title=The effects of perceived and received support on self-confidence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sports-sciences_2007-07_25_9/page/1057|journal=Journal of Sports Sciences|volume=25|issue=9|pages=1057–1065|citeseerx=10.1.1.329.9348|doi=10.1080/02640410600982279|issn=0264-0414|pmid=17497407}}</ref> त्याचप्रमाणे, स्पोर्ट्स-कॉन्फिडन्स इन्व्हेंटरी (टीआरओएससीआय)च्या ट्रायट रोबस्टानेस प्रतिवादींना आत्मविश्वास किती वाढत जातो आणि कामगिरीबद्दल किती आत्मविश्वास वाढतो याविषयी अशा प्रश्नांची उत्तरे देऊन नऊ-बिंदू स्तरावर संख्यात्मक उत्तरे दिली पाहिजेत. आणि नकारात्मक प्रतिक्रिया.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Beattie|first=Stuart|last2=Hardy|first2=Lew|last3=Savage|first3=Jennifer|last4=Woodman|first4=Tim|last5=Callow|first5=Nichola|date=2011-03-01|title=Development and validation of a trait measure of robustness of self-confidence|journal=Psychology of Sport and Exercise|volume=12|issue=2|pages=184–191|doi=10.1016/j.psychsport.2010.09.008}}</ref> इतर, अशा स्वयं-अहवालाच्या निर्देशांकांच्या विश्वासार्हतेबद्दल संशयी असतात, त्यांनी परीक्षकांनी विषयांच्या शाब्दिक संकेतांचे मूल्यांकन करून, वैयक्तिक १ ते ५ च्या मोजमापानुसार आत्मविश्वास वाढविला # वारंवार डोळा संपर्क कायम ठेवतो किंवा डोळ्याच्या संपर्कांना जवळजवळ पूर्णपणे टाळतो, # थोडीशी किंवा कोणतीही फीडजेटींग करण्यात गुंतलेली नाही किंवा बऱ्याच फीडजेटिंगमध्ये, # क्वचितच किंवा वारंवार स्वतःला दिलासा देणारे हातवारे करतात. (उदा. केसांवर किंवा हनुवटीवर मारणे; स्वतःभोवती हात), # सरळ प्रयोगाकडे तोंड करून बसतो, किंवा, प्रयोगाच्या तोंडावर न जाता कडकपणे किंवा कडकपणे बसतो, # चेहऱ्याचा एक नैसर्गिक भाव आहे, किंवा, # हात गुंडाळत नाही, किंवा त्यांच्या हातातून काहीतरी फिरवत नाही, किंवा, # एखाद्या बिंदूवर जोर देण्यासाठी शरीर आणि हाताच्या हावभावांचा वापर करते किंवा पॉईंटवर जोर देण्यासाठी हात किंवा शरीराच्या जेश्चरचा कधीही वापर करत नाही किंवा अनुचित हावभाव करत नाही.<ref name=":1"/> == निरोगीपणाचे चाक == व्हील ऑफ वेलनेस समुपदेशन सिद्धांतावर आधारित वेलनेसचे पहिले सैद्धांतिक मॉडेल होते. डलरचे वैयक्तिक मानसशास्त्र आणि दीर्घ आयुष्य जगणाऱ्या आणि उच्च गुणवत्तेसह निरोगी लोकांच्या वैशिष्ट्यांवरील क्रॉस-शिस्तप्रिय संशोधन आधारित एक मॉडेल आहे. व्हील ऑफ वेलनेसमध्ये एकमेकांशी संबंधित पाच जीवनाची कामे समाविष्ट आहेत: [[अध्यात्म]], स्वतःची दिशा, कार्य आणि विश्रांती, मैत्री आणि प्रेम. स्वतःची दिशा असलेल्या क्षेत्राचे 15 उपकले आहेत: योग्यतेची भावना, नियंत्रणाची भावना, वास्तववादी श्रद्धा, भावनिक जागरूकता आणि सामना, समस्या निराकरण आणि सर्जनशीलता, विनोद, पोषण, व्यायाम, स्वतःची काळजी, तणाव व्यवस्थापन, लिंग ओळख आणि सांस्कृतिक ओळख क्रिएटिव्ह सेल्फ, कॉपिंग सेल्फ, सोशल सेल्फ, एन्सेन्शियल सेल्फ आणि फिजिकल सेल्फ असे पाच सेकंड-ऑर्डर घटक देखील आहेत. ते संपूर्ण स्वभावामध्ये निरोगीपणाच्या अर्थाचा शोध घेण्यास अनुमती देतात. उच्च स्वाभिमान मिळविण्यासाठी, वेलनेस मॉडेलच्या प्रत्येक घटकाशी संबंधित सामर्थ्य, सकारात्मक मालमत्ता आणि संसाधने ओळखण्यावर लक्ष केंद्रित करणे आणि जीवनातील आव्हानांचा सामना करण्यासाठी या सामर्थ्यांचा वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="Myers">{{जर्नल स्रोत|last=Myers|first=Jane|last2=Willise|first2=John|last3=Villalba|first3=Jose|date=1 January 2011|title=Promoting Self-Esteem in Adolescents: The Influence of Wellness Factors|url=http://libres.uncg.edu/ir/uncg/f/J_Myers_Promoting_2011.pdf|journal=Journal of Counseling and Development|volume=89|pages=28–30|doi=10.1002/j.1556-6678.2011.tb00058.x}}</ref> == अप्रत्यक्ष विरुद्ध स्पष्ट == स्पष्टपणे मोजलेल्या आत्म-सन्मानाचा दुर्बलपणे सहसंबंध असल्याचे आढळले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Karpinski|first=Andrew|date=2003|title=Measuring self-esteem using the Implicit Association Test: The valence of the other|doi=10.1037/e633872013-438}}</ref> {{Clarify|reason=how are these things actually measured?|date=September 2018}} हे काही समीक्षकांना पुढे करते, असे मानणे की स्पष्ट आणि अंतर्भूत आत्मविश्वास दोन पूर्णपणे भिन्न प्रकारचा आत्मविश्वास आहे. म्हणूनच, हा निष्कर्ष काढला आहे की एखाद्याचा वेगळा, बेशुद्ध आत्मसन्मान असेल किंवा स्वतः बद्दल त्यांना काय वाटते हे जाणीवपूर्वक चुकीचे वर्णन करेल. अलीकडील अभ्यासानुसार असे दिसून आले आहे की अंतर्निहित स्वाभिमान विशेषतः बेशुद्ध व्यक्तींमध्ये टिपत नाही, त्याऐवजी लोक जाणीवपूर्वक त्यांच्या आत्मविश्वासाची पातळी ओलांडतात. आणखी एक शक्यता अशी आहे की अंतर्निहित मापन संपूर्णपणे जागरूक आत्म-सन्मानाच्या भिन्न पैलूचे मूल्यांकन करीत आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Timko|first=Alix|last2=England, Erica|last3=Herbert, James|last4=Foreman, Evan|date=Fall 2010|title=The Implicit Relational Assessment Procedure as a measure of Self-Esteem|url=https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol60/iss4/9|journal=The Psychological Record|volume=60|issue=4|pages=679|doi=10.1007/BF03395739|accessdate=2020-05-09|archive-date=2020-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126111539/https://opensiuc.lib.siu.edu/tpr/vol60/iss4/9/|url-status=dead}}</ref> चुकीचे स्वतःचे मूल्यमापन सामान्यतः निरोगी लोकांमध्ये दिसून येते. एखाद्याचे स्वतःचे आकलन आणि वास्तविक वागणूक यांच्यातील अत्यंत फरक म्हणजे उपचारांचा शोध घेणे आणि त्यांचे अनुपालन समजून घेणे यासाठी आवश्यक असे अनेक विकृतींचे वैशिष्ट्य आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Beer|first=J.|last2=Lombardo M|last3=Bhanji J.|date=September 2010|title=Roles of Medial Prefrontal Cortex and Orbitofrontal Cortex in Self-evaluation|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cognitive-neuroscience_2010-09_22_9/page/2108|journal=[[Journal of Cognitive Neuroscience]]|volume=22|issue=9|pages=2108–2119|doi=10.1162/jocn.2009.21359|pmc=4159715|pmid=19925187}}</ref> == विस्तारित == अत्यधिक आत्मविश्वास वाढल्यामुळे प्रख्यात लेखक मॅथ्यू सय्यद यांनी पुरावा दिल्याप्रमाणे आणि क्रीडासंदर्भात या संदर्भात येथे नमूद केल्याप्रमाणे अडचणी निर्माण होऊ शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Syed|first=Matthew|url=http://www.thetimes.co.uk/tto/sport/columnists/matthewsyed/article4642066.ece|title=Mourinho damned by his god complex|date=16 December 2015|work=The Times|location=London|language=English|access-date=18 December 2015}}</ref> प्रेरणा सिद्धांतांनी असे सुचवले आहे की यशस्वी कामगिरी कौशल्य आणि इच्छा दोन्हीवर अवलंबून आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Managerial attitudes and performance|last=Porter, L. W., & Lawler, E.|publisher=Dorsey|year=1968|isbn=|location=Homework, IL|pages=}}</ref> तरीही, प्रवृत्त आणि कुशल व्यक्तीसुद्धा जर वैयक्तिकरित्या विश्वास ठेवत नसेल की ती काय घेते किंवा जे करणे आवश्यक आहे ते हाताळू शकते. == आत्मविश्वासाचा अभाव == कमी आत्मविश्वासामुळे एखादी व्यक्ती कृती करण्यास सुरुवात करते आणि एखादी व्यक्ती कर्जमुक्त होईल अशी शक्यता जास्त असते, कारण त्यांना जे करावे लागेल ते ते हाताळू शकतात अशी त्यांना शंका आहे. कौशल्य आणि प्रेरणा नसतानाही, आत्मविश्वासाशिवाय, लक्ष्य पूर्ण केले जाण्याची शक्यता नाही. वैद्यकीय सराव क्षेत्रातील काही रुग्णांना पुनःप्राप्ती कालावधीत आत्मविश्वासाचा अभाव असतो. आत्मविश्वासाच्या कमतरतेला लॅटिनमध्ये डीएसएफ किंवा "डिफेक्टम सुई फिडुशिया" असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, हार्टस्ट्रोकनंतर ही परिस्थिती असू शकते. त्यायोगे रुग्ण कमी खालच्या अवयवाचा वापर करण्यापासून परावृत्त होतो, कारण उभे राहणे किंवा चालणे चालू असताना वजन कमी ठेवणे आवश्यक नसते.   <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2017)">उद्धरण आवश्यक</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> == आत्मविश्वास पूर्वाग्रह == अति आत्मविश्वास इंद्रियगोचर आणि त्याचे स्रोत काय आहे याबद्दल अनेक वादविवाद आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Harvey|first=Nigel|date=1997-05-01|title=Confidence in judgment|url=https://www.cell.com/trends/cognitive-sciences/abstract/S1364-6613(97)01014-0|journal=Trends in Cognitive Sciences|language=English|volume=1|issue=2|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|issn=1364-6613|pmid=21223868}}</ref> असे सूचित केले जाते की आत्मविश्वासाचे पूर्वाग्रह वस्तुनिष्ठ अंदाज (निर्णय) मध्ये वस्तुनिष्ठ पुराव्याच्या (निरीक्षणांच्या) गोंगाटात रूपांतरित करून समजावून सांगितले जाऊ शकते, तर संचय (निरीक्षणे / शिकणे) आणि पुनःप्राप्ती प्रक्रियेदरम्यान आठवणींचे मिश्रण म्हणून परिभाषित केले जाते (लक्षात ठेवणे / निर्णय).<ref name="HilbertPsychBull">Martin Hilbert (2012) ''[http://psycnet.apa.org/psycinfo/2011-27261-001 "Toward a synthesis of cognitive biases: How noisy information processing can bias human decision making"]''. Psychological Bulletin, 138(2), 211–237; free access to the study here: martinhilbert.net/HilbertPsychBull.pdf</ref> या स्पष्टीकरणामागील माहिती-सैद्धांतिक तर्कशास्त्र या यंत्रणेसारखेच आहे जे पुराणमतवादाचे पूर्वाग्रहदेखील आणू शकते आणि असे सांगते की आम्ही आमच्या आठवणींमध्ये व त्यावरून पुरावा साठवण आणि पुनर्प्राप्ती दरम्यान खरे आणि खोटे पुरावे मिसळतो. आत्मविश्वासाचा पक्षपात होतो कारण न्यायाधीश म्हणून आपण "आपल्या स्वतःच्या स्मरणशक्तीकडे पाहतो" (आपल्या आत्मविश्वासाचे मूल्यांकन करतो) आणि जेव्हा आपण आपल्या निर्णयासाठी पुरावा मिळवितो तेव्हा (जे पुनःप्राप्तीदरम्यान मूल्यांचे मिश्रण केल्यामुळे पुराणमतवादी असतात) जास्त पुरावा सापडतो. हे स्पष्टीकरण अगदी सोपे आणि सरळ आहे, परंतु असे असले तरी, दोन्हीवर निर्माण होण्याची पुरेशी यंत्रणा, अत्यधिक आत्मविश्वास (ज्या परिस्थितीत न्यायाधीशांना अतिशय खात्री आहे) आणि आत्मविश्वास (अशा परिस्थितीत जेव्हा न्यायाधीशांना आवश्यक ते ज्ञान नसल्याचे उघडपणे नमूद केले जाते). == हे सुद्धा पहा == == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] avcw2fbmsnll7amcep9cg2n66cthc09 0 256443 2711762 2704806 2026-09-24T00:42:17Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711762 wikitext text/x-wiki {{संदर्भयादी|25em}} हवामान बदलामध्ये जंगलतोड हे प्राथमिक योगदान आहे.जमीनी वापरात बदल, विशेषतः जंगलतोडीच्या स्वरूपात, जीवाश्म इंधन ज्वलनानंतर वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाचा दुसरा सर्वात मोठा मानवनिर्मित स्रोत आहे. जीवाष्म इंधनाच्या ज्वलन, वनस्पती सामग्री आणि माती कार्बनचे विघटन दरम्यान ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जित होतात. ग्लोबल मॉडेल्स आणि नॅशनल ग्रीनहाऊस गॅस यादी जंगलतोड उत्सर्जनासाठी समान परिणाम देतात.२०१९ पर्यंत, जंगलतोड व पीटलँडचे विखुरलेले प्रमाण हे जागतिक कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाच्या केवळ १०% आहे. वाढणारी वने देखील एक कार्बन मोठे आगर आहेत.यामध्ये  हवामान बदलाच्या परिणामाचे कमी होण्याची अतिरिक्त क्षमता आहे. हवामान बदलाचे काही परिणाम, जसे की अधिक वन्य अग्नि, जंगलतोड वाढवू शकतात. जंगलतोड वन्य अग्निशामक, शेती साफ करणे, पशुधन पाळणे आणि इमारती लाकूड यासाठी याचा बऱ्याच प्रकारात समावेश होतो. पृथ्वीवरील जमीनीच्या क्षेत्राच्या ३१% क्षेत्रे जंगले व्यापतात आणि दरवर्षी ७५,७०० चौरस किलोमीटर (१८.७ दशलक्ष एकर) जंगलाचे नुकसान होते. मोठ्या प्रमाणात जंगलतोडीमुळे उष्णदेशीय जंगले, त्यांची जैवविविधता आणि त्यांनी प्रदान केलेल्या पारिस्थितिकी तंत्र सेवांचा धोका आहे. जंगलतोड करण्याच्या चिंतेचे मुख्य क्षेत्र उष्णदेशीय पर्जन्य जंगलांमध्ये आहे.कारण, ते बहुतेक ग्रहांच्या जैवविविधतेचे घर आहेत. [[चित्र:Deforested-03773.JPG|इवलेसे|448x448अंश| क्लियर कट फॉरेस्टचे]] == हवामान बदल == जमीन व समुद्राच्या सर्व पृष्ठ भागांवर सरासरी तापमान हे अंदाजे १°C (१.८ °F) असते. हवामान बदलावरील आंतर-सरकारी पॅनेलनुसार १८८० ते २०२० या दरम्यान उत्तर गोलार्धात १९८३ ते २०१२ हा गेल्या १४०० वर्षातील सर्वात गरम कालावधी वर्षांचा होता. == जंगलतोडीची कारणे == === कार्यपद्धती === जंगलतोडीसाठी मोठा वाटा घटक म्हणजे लाकूड उद्योग हा होय. यामागील मुख्यत: कारण लाकूडतोड हे आहे. एकूण जवळपास ४ दशलक्ष हेक्टर ( ९.९×१०<sup>6</sup> एकर) लाकडाची दर वर्षी कापणी केली जाते.लाकूड उत्पादनांमध्ये लाकूड रूपांतरित करण्याच्या प्रक्रियेतून उत्सर्जित होणारा कार्बन हा वातावरणातील कार्बन उत्सर्जनाच्या १५% आहे. कोट्यावधी प्राणी आणि जास्त जैवविविधता आहेत, म्हणून उष्णकटिबंधीय पावसाच्या जंगलांमध्ये वनराई ही मुख्य चिंता आहे. केवळ लाकूड उद्योगाचा स्थानिक जंगलतोडांवर परिणाम होत नाही तर संपूर्ण वातावरणावरही याचा परिणाम होतो, कारण जंगलतोड ही हवामान बदलाची प्रमुख कारण आहे. === पाम तेलाचे उत्पादन === पाम तेल या उद्योगाचा विस्तार आणि मागणी वाढल्यामुळे उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. आज पाम तेलाची अंदाजित मागणी ही २०५० पर्यंत २४० दशलक्ष टनांच्या तुलनेत आज दुपटीने वाढण्याची अपेक्षा आहे. पाम तेलाने दोन हेतूंची पूर्ती केली आहे, ज्यांना मानववंशीय वापराची जास्त मागणी आहे: खाद्यतेल वापर आणि जैवइंधन वापर.अशी अपेक्षा केली जाते की, जैविक ईंधन मागणी खाद्यतेल पाम तेलाच्या उत्पादनाच्या मागणीपेक्षा पुढे जाईल. एकंदरीत, मागणी वाढीमुळे पाम तेलाच्या मोठ्या प्रमाणात विस्तार होईल.ज्यामुळे पुढील उष्णकटिबंधीय जंगलतोड होण्यास हातभार लागेल. === पशुधन पालन === पाळीव पशुपालकांना पशुधनाचे पालन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात जमीन आणि पशुपालन हे आवश्यक आहे. १८२० ते १८६५ दरम्यान स्पॅनिश मिशनच्या वेळी पशुधन पालन करण्याची स्थापना केली गेली आणि प्रामुख्याने मेक्सिकन गुरेपालन करणारे चालवतात. नंतर,जेव्हा गट बंद केली गेली आणि पुजारी आणि सैनिकांनी त्या भागाचा त्याग केला.परंतु, गुरेढोरे मागे ठेवून खासगी नागरिकांनी ही जबाबदारी घेतली. गृहयुद्धानंतर, टेक्सननी जनावरे गोळा केली आणि उत्तर दिशेने कॅनसास आणि इलिनॉय यासारख्या राज्यांना विकण्यास सुरुवात केली. ग्रीनपीस या स्वयंसेवी जागतिक जागतिक पर्यावरण संघटनेच्या म्हणण्यानुसार, पृथ्वीवरील सर्व सस्तन प्राण्यांपैकी ६०% पशुधन गायी असल्याने पशुधन उद्योग मोठ्या प्रमाणात मिथेन उत्सर्जनासाठी जबाबदार आहे. === कृषी विस्तार === जंगलतोड आणि त्याचे प्रमाण वाढण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे शेती होय. वेगेनिंगेन युनिव्हर्सिटी अँड रिसर्च सेंटरच्या मते, ८० % पेक्षा जास्त जंगलतोड यामध्ये शेतीचे योगदान असू शकते.<ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/09/120925091608.htm|title=Agriculture is the direct driver for worldwide deforestation|work=ScienceDaily|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> कॉफी, चहा, पाम तेल, तांदूळ, रबर आणि इतर अनेक लोकप्रिय उत्पादनांसाठी जंगलांना व्यापारी तत्त्वावर लागवड केली जात आहे . विशिष्ट उत्पादनांची वाढती मागणी आणि जागतिक व्यापार व्यवस्थेमुळे वन रूपांतरण होते,यामुळे शेवटी मृदेची धूप होते.वरच्या थराची  मृदा  बहुतेक वेळा जंगले साफ झाल्यानंतर कमी होते. .<ref>{{Cite journal|last=Starkel|first=Leszek|date=2018|title=ROLE OF CLIMATIC AND ANTHROPOGENIC FACTORS ACCELERATING SOIL EROSION AND FLUVIAL ACTIVITY IN CENTRAL EUROPE|url=http://www.studia.quaternaria.pan.pl/pdfs/sq22/s_27_33.pdf|journal=Studia Quaternaria|volume=22|pages=|via=}}</ref> ज्यामुळे नद्यांमध्ये व नाल्यांमध्ये गाळ वाढतो. कालांतराने, शेतीच्या उद्देशाने वापरली जाणारी जमीन खराब होत आहे, परिणामी निरुपयोगी जमीन परिणामी उत्पादकांना नवीन उत्पादनक्षम जमीन शोधण्याची आवश्यकता आहे. शिवाय कृषी विस्तार ही जोडप्यांच्या प्रणालीत भूमिका निभावते ज्यामुळे शेती पिकाच्या पलिकडे जाऊन हवामानाचा परिणाम होतो. पर्यावरणीय घटक # सामाजिक-आर्थिक ड्राइव्हर्स [[चित्र:Anthropogenic_Biomes_of_the_World,_Version_2,_2000_Global_(13603947015).jpg|इवलेसे|512x512अंश| अ‍ॅन्थ्रोपोजेनिक बायोम्स ऑफ वर्ल्ड]] बहुतेक जंगलतोड उष्णदेशीय भागात देखील होते. तथापि, अभ्यासानुसार असे दर्शविले गेले आहे की, अ-उष्णकटिबंधीय जंगले जंगलतोडीमुळे होणारे दुष्परिणामदेखील पाहतील.  कारण, एकेकाळी अबाधित किंवा फारच काटकसरी नसलेल्या भागात हवामान बदलांचे नवीन दबाव वाढतात. शेतीद्वारे वापरल्या जाणा-या एकूण भू-वस्तुमानांची अंदाजे संख्या सुमारे ३८% आहे. शेतीच्या संदर्भात, जंगलतोडीचे मुख्य चालक म्हणजे लोकसंख्या वाढ आणि कृषी विस्तारासाठी वाढलेला दबाव होय. वनक्षेत्र सीओ २ उत्सर्जनाशी जोडले गेले आहे , एक भाग म्हणजे प्रति युनिट क्षेत्राच्या तुलनेत कमी प्रभावशाली कार्बन स्टोरेज असणाऱ्या जंगलात किंवा जंगले जंगले. कृषी जंगलतोड विविध प्रकार घेऊ शकतात, त्यापैकी मुख्य म्हणजे उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील व्यावसायिक जंगलतोड होय. कृषी जंगलतोडीची आणखी एक प्रचलित पद्धत म्हणजे स्लॅश-अँड बर्न शेती, जी प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय भागातील उपजीविका शेतक-यांद्वारे वापरली जात होती.  परंतु, आता ही कमी प्रमाणात वापरली जाते. ही पद्धत सतत शेती उत्पादनासाठी जमीन सोडत नाही, परंतु त्याऐवजी वनक्षेत्रांचे लहान भूखंड तोडून टाकले आणि त्यास शेती झोनमध्ये रूपांतरित केले. त्यानंतर जळलेल्या रोपांच्या राखेत शेतकरी पोषक घटकांचा उपयोग करतात. ही पद्धत टिकाऊ नाही कारण भूखंड केवळ २-३ वर्षांसाठीच तयार केले जाऊ शकतात, त्यानंतर शेतकरी एका वेगळ्या प्लॉटवर जातील आणि प्रक्रिया पुन्हा करतील. शेतकरी एकदा जंगलातील जंगलतोड झालेल्या जमीनीच्या जंगलात परत जंगलाच्या भागात  परत जाण्यापूर्वी या प्रक्रियेची ५ ते १० वेळा पुनरावृत्ती होईल. जर जमीन उपलब्ध नसेल तर चक्रांमधील कालावधी कमी करता येतो आणि त्यामुळे जमिनीत कमी पोषकद्रव्ये मिळतात. पोषक तत्त्वांच्या कमतरतेमुळे नंतर पिकाचे उत्पादन कमी होते आणि अधिक वनजमिनींना शेती झोनमध्ये रूपांतरित करण्याची आवश्यकता निर्माण होते. कमी उत्पन्न आणि लहान पडलेल्या कालावधीचे वारंवार चक्र अखेरीस एकदा कमी जास्तीत जास्त जमीनीवर वाढण्यास सक्षम होते आणि जमिनीत सरासरी बायोमास कमी होतो. छोट्या स्थानिक भूखंडांमध्ये टिकाव धरणे ही फार मोठी समस्या नसते कारण जास्त काळ पडीक कालावधी आणि एकूणच जंगलतोड कमी होते. सीओ २ चेशुद्ध इनपुट सोडण्यासाठी परवानगी असलेल्या भूखंडांच्या तुलनेने लहान आकाराने.  शेती उत्पादनांचा विस्तार करण्याच्या वाढीव दबावामुळे ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात वापरली जात आहे त्यानंतर पारंपारिक निर्वाह शेती. जगभरातील कृषीयोग्य क्षेत्रापैकी ३०% भूमी स्लॅश-बर्न शेतीमध्ये आहे. ऑफिऑनग आणि इटा या संशोधकांनी हवामानातील मोठ्या परिणामांचा परिणाम न करता पीकक्षेत्राच्या विस्ताराद्वारे वाढलेले अन्न उत्पादन शक्य होईल का असा प्रश्न केला आहे. हे काढले जाते की वनराई केलेली माती बहुतेक वेळेस पिकासाठी असमाधानकारक असते. निकृष्ट दर्जाच्या मातीसाठी प्रामुख्याने रासायनिक खतांचा वापर करून त्यात मोठ्या प्रमाणात बदल करणे आणि त्या सुधारणे आवश्यक आहेत. समकालीन शेती पद्धतींसह रासायनिक आधारीत बदलांमुळे या पदार्थांचा सतत उपचार केल्याशिवाय धूप आणि माती कमी होईल. या वारंवार केलेल्या सरावांमुळे अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी आवश्यक असुरक्षित चक्र तयार होईल.<ref name=":07">{{जर्नल स्रोत|last=Offiong|first=E. E.|last2=Ita|first2=P. B.|date=2012-01-01|title=Climate change and agricultural production|url=https://www.ajol.info/index.php/gjass/article/view/79130|journal=Global Journal of Agricultural Sciences|language=en|volume=11|issue=1|pages=25–31|doi=10.4314/gjass.v11i1.5|issn=1596-2903|doi-access=free}}</ref> जंगलतोड न करता जंगलतोडीचा नकारात्मक हवामान परिणाम होतो परंतु विशेषतः कृषी विस्तारासाठी कमी उत्पन्न मिळण्याची परिस्थिती निर्माण होते. ऑफिओइंग आणि इटा यांनी नमूद केल्यानुसार, यामुळे पीकांचे उत्पादन संकुचित होण्याचे आणि मातीचे ऱ्हास होत नसल्यामुळे सतत निकृष्ट दर्जाच्या मातीमध्ये बदल घडवून आणण्याचे चक्र होते. यामुळे पूर, भूस्खलन, दुष्काळ, धूप आणि वाळवंट तसेच पाण्याचे चक्र विस्कळीत होणे आणि जैवविविधता नष्ट होण्याचे प्रमाण देखील वाढते.<ref name=":13">{{जर्नल स्रोत|last=Oljirra|first=Alemayehu|date=2019-04-15|title=The causes, consequences and remedies of deforestation in Ethiopia|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1747–1754|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1747|doi-access=free}}</ref> पाण्याच्या व्यवस्थेमध्ये सुरुवातीच्या व्यत्ययामुळे आणि सीओ 2 हस्तांतरणामुळे झाडाच्या झाकणास या सर्व पर्यावरणीय बदलांचा परिणाम होतो. [[चित्र:Amazon_slash_and_burn_agriculture_Colombia_South_America.jpg|इवलेसे|361x361अंश| Amazonमेझॉन स्लॅश आणि बर्न शेती कोलंबिया दक्षिण अमेरिका]] वनस्पती आधारित अन्न उत्पादनासाठी वापरल्या जाणा . या जंगलतोडीच्या जमीनीच्या वापराव्यतिरिक्त ते फ्युज किंवा पशू-आधारित अन्न उत्पादनासाठी देखील वापरले जाते. प्राणी-आधारित अन्न उत्पादन (मांस, डेरी किंवा इतर उत्पादनांसाठी असो) भूमीवर वेगळ्या प्रकारे प्रभावित करते. चरण्यासाठी पशुधनासाठी वापरण्यात येणारी जमीन भूक्षय, मातीचे बायोम कमी करणे, वाळवंटासाठी असुरक्षित आहे. याव्यतिरिक्त, पशुधन मिथेन उत्सर्जनाच्या उच्च स्तराचे योगदान देतात, ज्याचा पर्यावरणीय परिणामांवर खूप प्रभाव पडतो.<ref name=":07"/> जंगलतोड, विशेषतः मेझॉनच्या मोठ्या थोड्या थोड्या प्रमाणात, ज्यात सुमारे २०% पर्जन्यवृष्टी स्पष्टपणे कापली गेली आहेत, त्याचा जल स्रोत आणि मातीवर वातावरणीय परिणाम आणि परिणाम होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Morton|first=D. C.|last2=DeFries|first2=R. S.|last3=Shimabukuro|first3=Y. E.|last4=Anderson|first4=L. O.|last5=Arai|first5=E.|last6=del Bon Espirito-Santo|first6=F.|last7=Freitas|first7=R.|last8=Morisette|first8=J.|date=2006-09-14|title=Cropland expansion changes deforestation dynamics in the southern Brazilian Amazon|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-09-26_103_39/page/14637|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=39|pages=14637–14641|bibcode=2006PNAS..10314637M|doi=10.1073/pnas.0606377103|issn=0027-8424|pmc=1600012|pmid=16973742}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macedo|first=Marcia N.|last2=DeFries|first2=Ruth S.|last3=Morton|first3=Douglas C.|last4=Stickler|first4=Claudia M.|last5=Galford|first5=Gillian L.|last6=Shimabukuro|first6=Yosio E.|date=2012-01-24|title=Decoupling of deforestation and soy production in the southern Amazon during the late 2000s|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=4|pages=1341–1346|bibcode=2012PNAS..109.1341M|doi=10.1073/pnas.1111374109|issn=0027-8424|pmc=3268292|pmid=22232692}}</ref> शिवाय, जंगलतोडानंतर जमीनीचा वापर करण्याच्या प्रकारामुळेही विविध परिणाम दिसून येतात. जंगलतोड जमीन पशू चरण्यासाठी चराचर भूमीत रूपांतरित झाली तेव्हा त्याचा पर्यावरणीय प्रणालीवर जास्त परिणाम होतो आणि नंतर वन ते पीक भूमीत रूपांतर होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V.|last2=Brando|first2=Paulo M.|last3=Macedo|first3=Marcia N.|last4=Beck|first4=Pieter S. A.|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T.|date=October 2015|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> इक्वाडोरच्या अ‍ॅमेझॉन येथे कोवाचिक आणि सालाझर यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार असे आढळले आहे की जंगलतोड आणि शेतीचा विस्तार केवळ पर्यावरणाचा -हासच होऊ शकत नाही परंतु ते अल्प प्रमाणात शेतकऱ्यांना किंवा कृषी विस्तार कार्यक्रम प्रस्तावित करणा governments्या सरकारांच्या राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेला अपेक्षित असलेल्या आर्थिक फायद्याची हमी देत नाहीत. या अभ्यासामधील शेतकऱ्यांना केवळ निर्वाह शेती प्रणालीतून सखोल “फायद्यासाठी” शेती पद्धतीत बदल करण्यास प्रोत्साहित केले गेले जेथे उत्पादनांमध्ये प्रामुख्याने कॉफी, तेल पाम आणि कोकोआ सर्व निर्यातीसाठी होते. कोवाचिक आणि सालाझार यांच्या मते कृषी विस्तार आणि आर्थिक नफ्यामध्ये एक समान देवाणघेवाण नाही कारण दोन्ही सरकारे आणि मोठ्या प्रमाणात कृषी उत्पादन कंपन्या म्हणतात. हे लहान शेतकऱ्यांसाठी खरे आहे जे उत्पादित उत्पादनाची पर्वा न करता निर्वाह शेतीपासून लहान प्रमाणात सधन शेती योजनेकडे जातात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kovacic|first=Zora|last2=Viteri Salazar|first2=Oswaldo|date=April 2017|title=The lose - lose predicament of deforestation through subsistence farming: Unpacking agricultural expansion in the Ecuadorian Amazon|journal=Journal of Rural Studies|volume=51|pages=105–114|doi=10.1016/j.jrurstud.2017.02.002|issn=0743-0167}}</ref> हे देखील लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, सर्व जंगलतोड ही कृषी विस्ताराच्या परिणामी होत नाही. अन्न उत्पादन फक्त एक ड्रायव्हर आहे. २००१ ते २०१५ दरम्यान जगभरातील सर्व जंगलांपैकी फक्त २७ +/- ५% कृषी विस्तारासाठी होते. इतर वाहनचालकांपैकी शहरीकरण, जंगलातील अग्निशामक, लॉगिंग आणि शेती पद्धती बदलण्यासाठी होते. शहरीकरणासाठी ०.६ +/- ०.३%, जंगलातील आगीसाठी २३ +/- ४%, लॉगिंगसाठी २६+ +/-४% आणि कृषी पद्धती बदलण्यासाठी २४+ +/-३% आहेत. ते ज्या प्रदेशात आहेत त्यानुसार वाहनचालकांचे प्रकार मोठ्या प्रमाणात बदलतात. पशुधन आणि पिके पीक शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड असलेले प्रदेश मध्य आणि दक्षिण अमेरिका आहेत तर शेतमाल पिकाची जंगलतोड मुख्यत्वे दक्षिणपूर्व आशियामध्ये आढळली. शेती बदलल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात वन नुकसान झालेल्या प्रदेशात उप सहारान आफ्रिका होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Curtis|first=Philip G.|last2=Slay|first2=Christy M.|last3=Harris|first3=Nancy L.|last4=Tyukavina|first4=Alexandra|last5=Hansen|first5=Matthew C.|date=2018-09-14|title=Classifying drivers of global forest loss|url=https://archive.org/details/science_2018-09-14_361_6407/page/1108|journal=Science|language=en|volume=361|issue=6407|pages=1108–1111|bibcode=2018Sci...361.1108C|doi=10.1126/science.aau3445|issn=0036-8075|pmid=30213911}}</ref> हे वेगळेपण सिल्वरिओच्या संशोधन निष्कर्षांच्या प्रकाशात महत्त्वाचे आहे की सर्व जंगलतोड वातावरण आणि वातावरणाला त्याच प्रकारे प्रभावित करत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V|last2=Brando|first2=Paulo M|last3=Macedo|first3=Marcia N|last4=Beck|first4=Pieter S A|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T|date=2015-10-01|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> === जैवविविधतेत घट === [[चित्र:Biodiversity_Hotspots_Map.jpg|इवलेसे|533x533अंश| असुरक्षित जैवविविधता हॉटस्पॉट्स]] जागतिक पातळीवर १८ 'हॉट-स्पॉट्स' आहेत, त्यापैकी प्रत्येकात एक अद्वितीय आणि बायोडायर्सिव्ह इकोसिस्टम आहे. त्यांच्यामध्ये पृथ्वीच्या एकूण वनस्पतीच्या अंदाजे २० % किंवा अंदाजे ५०,००० स्वतंत्र प्रजाती आहेत.<ref name=":06">{{जर्नल स्रोत|last=Singh|first=P|date=August 2008|title=Exploring biodiversity and climate change benefits of community-based forest management|journal=Global Environmental Change|language=en|volume=18|issue=3|pages=468–478|doi=10.1016/j.gloenvcha.2008.04.006}}</ref> एकट्या एशियान प्रदेश, इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड या जगातील जवळपास २०% प्रजाती आहेत आणि पृथ्वीच्या 'हॉट स्पॉट्स' पैकी ३ आहेत. भौगोलिक झोनमध्ये जगातील जंगलांच्या एक चतुर्थांश जंगलांमध्ये जंगलतोडीचे सर्वाधिक प्रमाण आहे. हे उल्लेखनीय आहे कारण वनक्षेत्रांचे नुकसान होण्याने जैवविविधता धोक्यात येते.<ref name=":12">{{जर्नल स्रोत|last=Glover|first=David|last2=Onn|first2=Lee Poh|date=April 2008|title=The Environment, Climate Change and Natural Resources in Southeast Asia: Issues and Challenges|journal=Asean Economic Bulletin|volume=25|issue=1|pages=1–6|doi=10.1355/AE25-1A}}</ref> नॅशनल सायन्स फाउंडेशनने २००७ मध्ये केलेल्या अभ्यासात असे आढळले आहे की [[जैवविविधता]] आणि अनुवांशिक विविधता सहनिर्भर आहेत - प्रजातींमध्ये विविधता असणे आवश्यक आहे प्रजातींमध्ये विविधता आणि त्याउलट. "जर कोणाचाही प्रकार सिस्टमवरून काढला गेला तर चक्र खाली घडू शकते आणि एकाच जातीवर समुदायाचे वर्चस्व होते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.enn.com/wildlife/article/23391|title=Study: Loss Of Genetic Diversity Threatens Species Diversity|date=26 September 2007|website=Environmental News Network|access-date=27 October 2014}}</ref> === हवामान सेवांमध्ये घट === जनावरांच्या चरणासाठी जंगलाची उधळपट्टी आणि इंधन लाकूड यांसारख्या मानवी कृतींमुळे वनराईचे विघटन झाले आहे आणि अतिरीक्त निष्कर्ष यामुळे पर्यावरणीय जैवविविधता नष्ट झाली आहे. जंगलातील तोटा आणि विटंबनाचा थेट परिणाम पृथ्वीच्या विविध वनस्पती आणि जीव-जंतुंवर होतो आणि म्हणूनच हवामान बदलावरही परिणाम होतो कारण ते वातावरणात सीओ 2 तयार होण्यापासून सर्वोत्तम संरक्षण आहेत.<ref name=":06"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rosendal|first=G. Kristin|date=February 1995|title=The forest issue in post-UNCED international negotiations: conflicting interests and fora for reconciliation|journal=Biodiversity and Conservation|volume=4|issue=1|pages=91–107|doi=10.1007/bf00115315|issn=0960-3115}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rudel|first=Thomas K.|last2=Meyfroidt|first2=Patrick|last3=Chazdon|first3=Robin|last4=Bongers|first4=Frans|last5=Sloan|first5=Sean|last6=Grau|first6=H. Ricardo|last7=Van Holt|first7=Tracy|last8=Schneider|first8=Laura|date=January 2020|title=Whither the forest transition? Climate change, policy responses, and redistributed forests in the twenty-first century|journal=Ambio|language=en|volume=49|issue=1|pages=74–84|doi=10.1007/s13280-018-01143-0|issn=0044-7447|pmc=6888783|pmid=30666613}}</ref> अधिक पर्णसंभार प्रकाशसंश्लेषण असल्यास अधिक सीओ 2 शोषला जाईल, ज्यामुळे संभाव्य तापमानात संतुलन वाढेल.<ref name=":22">{{जर्नल स्रोत|last=Thuiller|first=Wilfried|date=August 2007|title=Climate change and the ecologist|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-02_448_7153/page/550|journal=Nature|volume=448|issue=7153|pages=550–552|doi=10.1038/448550a|issn=0028-0836|pmid=17671497}}</ref> जंगल म्हणजे निसर्गाचे वातावरणातील कार्बन विहिर ; वनस्पती वातावरणीय कार्बन डाय ऑक्साईड (एक [[हरितगृह वायू]] ) घेतात आणि [[प्रकाश संश्लेषण]] प्रक्रियेद्वारे कार्बनला साखर आणि वनस्पती पदार्थांमध्ये रूपांतरित [[प्रकाश संश्लेषण|करतात]] .<ref>[https://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/carbon-dioxide-fertilization-greening-earth "Carbon Dioxide Fertilization Greening Earth, Study Finds."] NASA, 26 April 2014, Accessed 8 February 2018.</ref> कार्बन झाडे, वनस्पती आणि जंगलांच्या मातीमध्ये साठवले जाते. अभ्यास असे दर्शवितो की "अखंड वने," खरं तर, सेक्वेस्टर कार्बन करतात .<ref name="Malhi">Malhi, Y., et al. “Climate Change, Deforestation, and the Fate of the Amazon.” Science, vol. 319, no. 5860, 11 Jan. 2008, pp. 169–172., doi:10.1126/science.1146961.</ref> कार्बनच्या [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|संतुलनावर]] महत्त्वपूर्ण परिणाम करणारे मोठ्या जंगलांच्या उदाहरणांमध्ये [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|अमेझोनिअन]] आणि [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेच्या]] रेन फॉरेस्ट्सचा समावेश आहे.<ref name="GP">[https://www.greenpeace.org.uk/what-we-do/forests/deforestation-climate-change/ "Deforestation and climate change."] GREENPEACE, Accessed 8 February 2018.</ref> तथापि, जंगलतोड कार्बन सिक्वेस्टेशनच्या प्रक्रियेत अडथळा आणते आणि स्थानिक हवामानावर परिणाम करते. याव्यतिरिक्त, झाडे तोडणे जास्त प्रमाणात मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलाच्या केंद्रीत असलेल्या सकारात्मक अभिप्राय लूपमध्ये भूमिका निभावते, कारण अभ्यास शोधत आहे. जेव्हा हवामान बदलते तेव्हा हवामान परिस्थिती (तापमान, आर्द्रता) टिकवून ठेवण्यासाठी प्रजातीच्या भौगोलिक श्रेणीत बदल होण्यास ते सवय लावते. पर्यावरणीय झोन अंदाजे १ डिग्री सेल्सियस प्रति १६० किमी ने बदलले जातील.<ref name=":22"/> कोणत्याही वस्तीचे क्षेत्रफळ कमी होणे, परंतु विशेषतः हवामान बदलाबरोबरच वनक्षेत्रात प्रजातींचे आक्रमण आणि बायोटिक होमोजीनायझेशनची शक्यता सक्षम होते कारण एक नाजूक परिसंस्थेतील कमकुवत प्रजाती ताब्यात घेतात. अन्न, उर्जा आणि इतर 'परिसंस्था वस्तू व सेवा' या पद्धती विस्कळीत झाल्यामुळे जैवविविधतेच्या नुकसानामुळे मनुष्यावरही परिणाम होईल. झाडे जाळणे किंवा तोडणे कार्बन सीक्वेस्ट्रेशनच्या परिणामास उलट करते आणि ग्रीनहाऊस वायू (कार्बन डाय ऑक्साईडसह) वातावरणात सोडते.<ref name="GP"/> शिवाय, जंगलतोडीमुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची लँडस्केप आणि परावर्तितता बदलते, म्हणजे घटते अल्बेडो . याचा परिणाम उष्णतेच्या स्वरूपात सूर्यापासून हलकी उर्जा शोषून घेण्यास [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] वाढवते.<ref name="Malhi"/> ==== माती आणि पाण्यावर परिणाम ==== झाडे कार्बनचा प्रमुख स्रोत आहेत. असा अंदाज आहे की मेझॉनमधील कार्बनचे प्रमाण मानवी उत्पादनाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या दहा वर्षांच्या कार्बनपेक्षा जास्त आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/Deforestation/deforestation_update2.php|title=Tropical Deforestation : Feature Articles|last=Rebecca|first=Lindsey|date=2007-03-30|website=earthobservatory.nasa.gov|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> दुर्दैवाने, जंगलातील शेतात किंवा बर्नमध्ये जसे की बऱ्याचदा अग्निद्वारे जंगले साफ केली जातात, म्हणून लाकडाची दहन प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणात कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडते. वातावरणीय कार्बनची वाढ ही केवळ जंगलतोडीचा परिणाम नाही, मातीच्या गुणधर्मांमधील बदलामुळे माती स्वतःच कार्बन योगदानकर्ता बनू शकते. येल युनिव्हर्सिटीच्या शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, जंगले साफ केल्याने जमिनीतील सूक्ष्मजीव समुद्राचे वातावरण बदलते आणि जैवविविधता मातीच्या रचनेवर अवलंबून असते म्हणून सूक्ष्मजंतूंच्या बाबतीत जैवविविधतेचे नुकसान होते .<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://news.yale.edu/2014/04/01/deforestation-sandy-soils-greater-threat-climate-change|title=Deforestation of sandy soils a greater threat to climate change|date=2014-04-01|work=YaleNews|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> जरी मातीसारख्या मातीच्या तुलनेत वाळूजातीच्या जमिनीवर जंगलतोडीच्या परिणामाचे बरेच गहन परिणाम होत असले तरी, जंगलतोड झाल्यामुळे होणारे विघटन यामुळे हायड्रॉलिक चालकता आणि पाण्याचा साठा यासारख्या मातीचे गुणधर्म कमी होतात, त्यामुळे पाणी आणि उष्णता शोषण्याचे कार्यक्षमता कमी होते.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Shukla|first=J.|last2=Nobre|first2=C.|last3=Sellers|first3=P.|date=1990-03-16|title=Amazon Deforestation and Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-16_247_4948/page/1322|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4948|pages=1322–1325|bibcode=1990Sci...247.1322S|doi=10.1126/science.247.4948.1322|issn=0036-8075|pmid=17843795|hdl-access=free}}</ref> Theमेझॉनमधील जंगलतोड प्रक्रियेच्या अनुकरणात, संशोधकांना असे आढळले की पृष्ठभागावर आणि मातीच्या तापमानात 1 ते 3 अंश सेल्सियसपर्यंत वाढ झाली आहे ज्यामुळे रेडिएशन आणि आर्द्रता शोषून घेण्याच्या मातीची क्षमता कमी होते. याव्यतिरिक्त, सेंद्रिय किडणेयुक्त पदार्थांनी समृद्ध असलेल्या मातीत आग लागण्याची शक्यता असते, विशेषतः दीर्घ दुष्काळाच्या वेळी. बाष्पीभवन कमी होण्याच्या परिणामी, वर्षाव देखील कमी केला जातो. याचा अर्थ उष्ण आणि कोरडे हवामान आणि अधिक कोरडे हवामान असणे आवश्यक आहे. हवामानातील या बदलाचे तीव्र पर्यावरणीय आणि जागतिक परिणाम आहेत ज्यात आग लागण्याची तीव्रता आणि वारंवारता वाढते आणि [[परागीकरण|परागण]] प्रक्रियेमध्ये व्यत्यय आहे ज्यात जंगलतोडीच्या क्षेत्राच्या पलीकडे पसरली जाईल. == जंगलतोडीचे सामाजिक-आर्थिक प्रभाव == जंगलतोडीमुळे, प्राणी बऱ्याचदा आपले निवासस्थान गमावतात आणि वनस्पती कमी प्रमाणात होते. जंगलतोड झाल्यावर निवास व्यवस्था नष्ट होणे सामान्य आहे.कारण, केवळ झाडे तोडली जात नाहीत तर पूर्वी राखलेल्या जमिनीतील झाडे झाडाच्या संरक्षणाच्या अभावामुळे [उद्धरण आवश्यक] संरक्षण न मिळाल्यामुळे मातीची तीव्र झीज करतात. ज्या ठिकाणी वृक्षांचे संरक्षण झाले आहे, अशा ठिकाणी उच्च तापमानामुळे प्राण्यांचा जगण्याचा संघर्ष आणखी बाधित आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.pachamama.org/effects-of-deforestation|title=Effects of Deforestation {{!}} The Pachamama Alliance|website=www.pachamama.org|language=en-US|access-date=2020-03-27}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या अर्थव्यवस्थांना याचा परिणाम होतो.कारण, ते त्यांची स्थानिक बाजारपेठा चालविण्यास आणि त्यांच्या कुटुंबाला पोसण्यासाठी या संसाधनांवर अवलंबून असतात. आधुनिक औषध ही जंगलतोडीने बाधित होणारी आणखी एक गोष्ट आहे.  कारण, या भागात आढळणा या वनस्पतींमधून अनेक औषधे घेतली जातात [उद्धरण आवश्यक]. या स्त्रोतांचा तोटा म्हणजे स्थानिक समुदायाचे नफ्याचे नुकसान जे या नफ्यावर या नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून असतात. संपूर्ण जगभरात वैद्यकीय कमतरता निर्माण करून याचा जागतिक परिणाम होऊ शकतो. == हवामान बदलाचा प्रतिकार करणे == === पुनर्रोचन व वनीकरण फायदे === [[चित्र:Global_state_and_trends_figures_for_key_elements_of_biodiversity_important_to_food_and_agriculture.svg|इवलेसे|अन्न आणि शेतीसाठी जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण घटकांची जागतिक स्थिती आणि ट्रेंडचे आकडे.]] जमिनीवर झाडाची बायोमास घनता पुरेसे राखण्यासाठी योग्य प्रकारे व्यवस्थापित जंगलात योग्य प्रमाणात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होईल. हे वरील ग्राउंड ट्री बायोमासची घनता जितके जास्त आहे तितके कार्बन (सी)चे प्रमाण जितके जास्त वन वलय आणि साठवण करण्यास सक्षम आहे. म्हणून खराब झालेले वन जास्त प्रमाणात कार्बन (सी) ठेवण्यास असमर्थ आहे, ज्यामुळे हवामान बदलामध्ये भर पडेल.<ref name=":06"/> जंगलतोड आणि जंगलातील विखुरलेल्या कारवाईमुळे होणारे कार्बन उत्सर्जन सोडविण्यासाठी या कार्बनला वेगळे करणे व साठवणे आवश्यक आहे. मानवनिर्मित उत्सर्जनांपैकी सुमारे २० % जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/|title=AR4 Climate Change 2007: The Physical Science Basis — IPCC|access-date=2020-03-16}}</ref> याचा सामना करण्याचा सर्वात कार्यक्षम आणि किफायतशीर मार्ग म्हणजे शाश्वत वन व्यवस्थापन पद्धती, वनीकरण, जंगलतोड आणि वनसंरक्षण; या सराव एकत्रितपणे तयार केल्यास कार्बन (सी) उत्सर्जन २५% पर्यंत कमी होऊ शकेल ज्यामुळे हवामानातील बदलाला प्रभावीपणे आळा बसेल. विशेषतः आपल्या जगात एकूण कार्बन उत्सर्जनापैकी जंगलांमध्ये अंदाजे ४७१ अब्ज टन जंगल आहे. जर आपण जंगलतोड कमी करू शकलो तर, दरवर्षी वातावरणातून सोडल्या जाणाऱ्या १.१ अब्ज टन हे कमी होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kaimowitz|first=David|date=2018-03-26|title=Why Forests? Why Now? The Science, Economics and Politics of Tropical Forests and Climate Change by Frances Seymour and Jonah Busch Centre for Global Development, Washington, DC, 2016 Pp. 429 + xiv. ISBN 978 1 933286 85 3|journal=Asian-Pacific Economic Literature|volume=32|issue=1|pages=148–149|doi=10.1111/apel.12226|issn=0818-9935}}</ref> === पर्यायी काढणी पद्धती === पारंपारिक लॉगिंग पद्धतींच्या तुलनेत कमी झालेले इम्पेक्ट लॉगिंग (आरआयएल) ही एक टिकाऊ वनीकरण पद्धत आहे कारण यामुळे वन आणि छत नुकसान कमी होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pereira|first=Rodrigo|last2=Zweede|first2=Johan|last3=Asner|first3=Gregory P.|last4=Keller|first4=Michael|date=2001|title=Forest canopy damage and recovery in reduced-impact and conventional selective logging in eastern Para, Brazil|journal=Forest Ecology and Management|volume=168|issue=1–3|pages=77–89|doi=10.1016/s0378-1127(01)00732-0|issn=0378-1127}}</ref> या व्यतिरिक्त, १२० वर्ष मिळवायची मॉडेल रिलायन्स इंडस्ट्रीज परंपरागत लॉगिंग ( "14.0 मीटर <sup>3</sup> हेक्टर <sup>-1")</sup> संबंधात 30 वर्षे ( "18.3 मीटर <sup>3</sup> हेक्टर <sup>-1")</sup> मध्ये एक लक्षणीय उच्च पुनर्वनीकरण आहे असे आढळले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macpherson|first=Alexander J.|last2=Schulze|first2=Mark D.|last3=Carter|first3=Douglas R.|last4=Vidal|first4=Edson|date=November 2010|title=A Model for comparing reduced impact logging with conventional logging for an Eastern Amazonian Forest|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-11-15_260_11/page/2010|journal=Forest Ecology and Management|volume=260|issue=11|pages=2010|doi=10.1016/j.foreco.2010.08.050|issn=0378-1127}}</ref> शिवाय, भविष्यात जंगलतोड सुधारण्यासाठी आरआयएलचा लवकरात लवकर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एका अभ्यासानुसार असा निष्कर्ष काढला आहे की जर ब्राझीलमध्ये सध्याच्या 30 वर्षांच्या पठाणला चक्र असलेल्या " ''6 झाडे / हेक्टर'' " रूग्णात राहिल्यास लॉगिंगमध्ये 40% घट झाली आहे. हे सुनिश्चित करणे आहे की भविष्यातील ग्राउंड बायोमास कापणीच्या आधी मूळ ग्राउंड बायोमासचे पुनर्जन्म आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazzei|first=Lucas|last2=Sist|first2=Plinio|last3=Ruschel|first3=Ademir|last4=Putz|first4=Francis E.|last5=Marco|first5=Phidias|last6=Pena|first6=Wagner|last7=Ferreira|first7=Josué Evandro Ribeiro|date=2010|title=Above-ground biomass dynamics after reduced-impact logging in the Eastern Amazon|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-01-25_259_3/page/367|journal=Forest Ecology and Management|volume=259|issue=3|pages=367–373|doi=10.1016/j.foreco.2009.10.031|issn=0378-1127}}</ref> === पुनर्वसन === जंगलतोड म्हणजे विद्यमान वने आणि जंगलांची नैसर्गिक किंवा हेतुपुरस्सर पुनर्बांधणी. हे नैसर्गिकरित्या किंवा कृत्रिमरित्या जंगलाच्या संरक्षणाचे पुनर्वसन आहे.<ref name="SAFnet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|title=Definition of Reforestation|date=13 September 2008|website=Dictionary of Forestry|publisher=SAFnet Dictionary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314232006/http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|archive-date=14 March 2012|access-date=22 October 2014}}</ref> वनीकरण करण्याच्या इतर पद्धतींप्रमाणेच, जंगलतोड करणे देखील प्रभावी ठरू शकते कारण एक झाड {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} जास्त प्रमाणात शोषू शकते {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} वेळ वर्ष आणि करू शकता अलग करणे. कार्बन डायऑक्साइड प्रति कार्बन डायऑक्साइड ४० वर्षे जुन्या पोहोचते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ncsu.edu/project/treesofstrength/treefact.htm|title=Tree Facts|publisher=NC State University|access-date=28 October 2014}}</ref> वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड कमी करण्याच्या प्रभावी पद्धतींसाठी वनक्षेत्र बनविणे व कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या इतर पद्धती पाहता वृक्ष लागवडीची किंमत कमी असते. पुनर्रोचनाच्या संभाव्य पद्धतींमध्ये मोठ्या प्रमाणात औद्योगिक वृक्षारोपण, विद्यमान शेती व्यवस्थेत झाडे लावणे, जमीन मालकांनी लहान प्रमाणात वृक्षारोपण करणे, जातीय जमिनींवर वुडलोट स्थापना करणे आणि वृक्षारोपण किंवा सहाय्य केलेल्या नैसर्गिक पुनर्जन्मातून विद्रूप क्षेत्रांचे पुनर्वसन यांचा समावेश आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zomer|first=Robert J.|last2=Trabucco|first2=Antonio|last3=Bossio|first3=Deborah A.|last4=Verchot|first4=Louis V.|date=2008-06-01|title=Climate change mitigation: A spatial analysis of global land suitability for clean development mechanism afforestation and reforestation|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880908000169|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|series=International Agricultural Research and Climate Change: A Focus on Tropical Systems|language=en|volume=126|issue=1|pages=67–80|doi=10.1016/j.agee.2008.01.014|issn=0167-8809}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर पुनर्रोचना प्रयत्नांचे मुख्य लक्ष लॅटिन अमेरिका आणि उप-सहारा आफ्रिका या भागांसारख्या उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रावर केंद्रित आहे. इतर अनेक देश आणि प्रांतांनी जागतिक हवामान बदल चालकांचा प्रतिकार करण्याच्या आशेवर वनवन उपक्रम आणि पुढाकार यापूर्वीच सुरुवात केली किंवा सुरू केली आहे. एकदा शेतातील जमीन शेती किंवा संवर्धनासाठी वापरता येईल अशा स्थितीत पाळण्याच्या प्रक्रियेमध्ये जंगलतोड करणे देखील उपयुक्त असल्याचे दर्शविले गेले आहे. वनराई, लागवड, स्थान आणि वनस्पतींच्या प्रजाती यावर अवलंबून मातीचे विघटन व प्रदूषणाचे परिणाम कमी करण्यात मदत होते.<ref name="Cunningham 301–317">{{जर्नल स्रोत|last=Cunningham|first=S. C.|last2=Mac Nally|first2=R.|last3=Baker|first3=P. J.|last4=Cavagnaro|first4=T. R.|last5=Beringer|first5=J.|last6=Thomson|first6=J. R.|last7=Thompson|first7=R. M.|date=2015-07-01|title=Balancing the environmental benefits of reforestation in agricultural regions|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1433831915000463|journal=Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics|language=en|volume=17|issue=4|pages=301–317|doi=10.1016/j.ppees.2015.06.001|issn=1433-8319|doi-access=free}}</ref> === वनीकरण === वनीकरण म्हणजे झाडे लावणे म्हणजे तिथे पूर्वी झाडाचे संरक्षण नव्हते. जंगलांच्या विखुरणामुळे शेवटी वातावरणात ऑक्सिजनची घट आणि कार्बन डाय ऑक्साईडची पुरेशी वाढ होते. नुकसानीची भरपाई म्हणून अधिकाधिक झाडे लावली जात आहेत. परिणामी वातावरणात कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण लक्षणीय घटू शकते.<ref name=":7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2012/nov/29/planting-trees-climate-change|title=To what extent could planting trees help solve climate change?|last=Institute|first=Grantham Research|date=2012-11-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> वैज्ञानिक संशोधनानुसार वृक्षारोपण जंगल नैसर्गिक जंगलापेक्षा जास्त कार्बन डाय ऑक्साईड शोषू शकते कारण ते वेगाने वाढतात आणि त्यामुळे उच्च शोषण दर वाढतो. या प्रक्रियेस सहसा सरकार प्रोत्साहित करतात कारण त्यांना कार्बन डाय ऑक्साईड कमी होण्याची इच्छा असते आणि यामुळे त्या क्षेत्राचे सौंदर्यशास्त्र वाढते. तथापि, यामुळे पर्यावरणावरील उल्लंघन होऊ शकते आणि पूर्वी वृक्षांचे संरक्षण किंवा जंगले नसलेल्या वातावरणात गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. ==== चीन मध्वनीकरण ==== जरी चीनने पुनर्रचनासाठी अधिकृत उद्दिष्टे निश्चित केली आहेत, तरी ही उद्दीष्टे ८० वर्षांच्या क्षितिजासाठी निश्चित केली गेली होती आणि ती २००८ पर्यंत लक्षणीयरीत्या पूर्ण झाली नाहीत. चीन ग्रीन वॉल ऑफ चायनासारख्या प्रकल्पांद्वारे या समस्या दूर करण्याचा प्रयत्न करीत आहे, ज्याचे लक्ष्य जंगलांचे पुनर्भ्रमण करणे आणि [[गोबी वाळवंट|गोबी वाळवंटातील]] विस्ताराला थांबविणे आहे. १९८१ मध्ये लागू केलेल्या कायद्यानुसार ११ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या प्रत्येक शालेय विद्यार्थ्याने दर वर्षी किमान एक झाड लावणे आवश्यक आहे. परंतु सरासरी यशाचे दर, विशेषतः राज्य-प्रायोजित वृक्षारोपण, तुलनेने कमी आहेत. आणि योग्यप्रकारे लागवड केलेल्या झाडांनाही दीर्घकाळ दुष्काळ, कीटकांचा प्रादुर्भाव आणि अग्निचा एकत्रित परिणाम टिकून राहण्यास खूपच अडचण आली आहे. तथापि, सध्या चीनमध्ये जगातील कोणत्याही देश किंवा प्रदेशातील सर्वाधिक वनीकरण दर असून २००८ मध्ये ४.७७ दशलक्ष हेक्टर (४७,००० चौरस किलोमीटर) वनीकरण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/09/content_10631987.htm|title=China to plant more trees in 2009|last=Yang|first=Ling|website=ChinaView|publisher=Xinhua News Agency|access-date=23 October 2014}}</ref> ==== जपान मध्ये वनीकरण ==== जपानमधील वनीकरण प्रकल्पांचे मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे देशाच्या वन संरचनेचा विकास करणे आणि जपानी वाळवंटात आढळणारी जैवविविधता टिकवणे. जपानी समशीतोष्ण पर्जन्यवृष्टी संपूर्ण जपानी द्वीपसमूहात विखुरलेली आहे आणि बऱ्याच स्थानिक प्रजाती आहेत ज्या नैसर्गिकरित्या कोठेही आढळत नाहीत. देशाच्या विकासामुळे वनक्षेत्रात घट झाल्याने जैवविविधतेत घट दिसून आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Influence of Forest Management on Landscape Structure in the Cool-Temperate Forest Region of Central Japan.|last=Miyamoto|first=Asako|date=2008|pages=248–256}}</ref> === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री किंवा अ‍ॅग्रो-सिल्व्हिकल्चर ही एक भूमी वापर व्यवस्थापन प्रणाली आहे ज्यामध्ये झाडे किंवा झुडुपेची जोड पिके किंवा कुरणभूमीच्या आसपास किंवा त्या दरम्यान घेतले जाते. हे अधिक वैविध्यपूर्ण, उत्पादनक्षम, फायदेशीर, निरोगी आणि टिकाऊ भूमि-वापर प्रणाली तयार करण्यासाठी कृषी आणि वनीकरण तंत्रज्ञानाची जोड देते. शेतीची नफा वाढविणे यासारख्या अ‍ॅग्रोफॉरेस्ट्रीचे बरेच फायदे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|title=What is agroforestry?|last=User|first=Super|website=www.aftaweb.org|language=en-gb|access-date=2018-04-29|archive-date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805191545/https://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|url-status=dead}}</ref> याव्यतिरिक्त, rग्रोफॉरेस्ट्री नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि संरक्षण करण्यास मदत करते जसे की मृदावरील धूप नियंत्रित करणे, वन्यजीवनांसाठी निवासस्थान तयार करणे आणि प्राणी कचरा व्यवस्थापित करणे.   === जीआयएस आणि रिमोट सेन्सिंग === जीआयएस ‍‍‍-भोगोलिक माहीती प्रणाली आणि रिमोट सेन्सिंग- सुदुरसंवेदन पद्धतींचा उपयोग दिलेल्या भागात वनराई तोडण्यासाठी केला जाऊ शकतो. उपग्रह प्रतिमेचा उपयोग करून, या पद्धती जंगलाचे आरोग्य चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी दिलेल्या क्षेत्राचे नकाशे तयार करु शकतात. शिवाय, या उपग्रह प्रतिमांमधून, विशेषज्ञ जंगली संरक्षणास बेअर ग्राउंड आणि मातीपासून वेगळे करण्यासाठी खोटे-रंगीत कंपोजिट तयार करू शकतात. हे जंगलाच्या क्षेत्राचे दृश्यमान करण्यास मदत करू शकते. याव्यतिरिक्त, मोडीआयएस उपग्रहांच्या वापरासह, वनविभागाच्या चांगल्या दृश्यासाठी मदत करण्यासाठी जंगलातील काही प्रतिकार आहे की नाही हे पाहण्यासाठी तज्ञ दिलेल्या तारखेच्या उपग्रह प्रतिमा एकाधिक तारखांमधून संग्रहित करू शकतात.   === जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून होणारे उत्सर्जन कमी करा === जंगलतोडीच्या नकारात्मक परिणामाची ओळख आणि ग्लोबल वार्मिंगच्या जबरदस्त पुरावा ओळखल्यामुळे जंगलांच्या संरक्षणाभोवती आंतरराष्ट्रीय धोरणाचा विकास झाला. जागतिक पातळीवर हवामान बदलाशी लढा देण्याचा एक प्रयत्न म्हणजे ''जंगलतोड व वन-विमुद्रीकरण कमी करणारे उत्सर्जन कमी करणे'' (रेड +   व्हिएतनाममधील बाक कान प्रांताच्या बाबतीत, आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय आणि वैयक्तिक गुंतवणूकी यशस्वीपणे पार पाडताना संशोधकांनी जंगले अबाधित सोडण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी प्रणाल्या आणल्या. त्यांच्या पद्धतींमध्ये “लाभ-वितरण प्रणाली” आणि इकोसिस्टम सेवांसाठी लाभांश समाविष्ट आहे. संशोधकांना आशा आहे की त्यांचे निकाल “पुन्हा तयार केले जाऊ शकतात आणि जागतिक स्तरावरील कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यात थेट योगदान देऊ शकतात.” <ref>Hoang, M. H., et al. "Benefit distribution across scales to reduce emissions from deforestation and forest degradation (REDD+) in Vietnam." Land Use Policy, vol 31, 6 Sept. 2011, pp. 48-60.</ref> == जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण == जंगलतोडीचे वर्णन बहुतेक वेळेस वन आणि वन-जंगलाकडे जमीन बदलणे म्हणजे नैसर्गिक आणि अप्राकृतिक असे आहे. जंगलतोड आणि हवामान बदल यांच्यातील संबंध हा एक सकारात्मक प्रतिसाद आहे   जितके अधिक झाड काढून टाकले जातात ते हवामान बदलांच्या मोठ्या प्रभावाइतकेच असतात आणि परिणामी जास्त झाडे गळतात   अलिकडच्या इतिहासात, ही प्रक्रिया मानवांनी बऱ्याच प्रकारे वेगवान केली आहे आणि वाढविली आहे. यामध्ये लॉगिंग, शहरीकरण, खाणकाम आणि कृषी विकास यांचा समावेश आहे   या ऑपरेशन्सचा विस्तार करण्याची अविरत गरजांमुळे जगभरात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. === कृषी === [[चित्र:Sugarcane Deforestation, Bolivia, 2016-06-15 by Planet Labs.jpg|इवलेसे|301x301अंश|अ‍ॅमेझोनी जंगलतोड.जेपीजी]] अलीकडच्या काळात जंगलतोड करण्याच्या बाबतीत कृषी विस्तार हा सर्वात वाईट गुन्हेगार आहे. 1960 पासून, सुमारे 15% theमेझॉन जमीन कृतीच्या पद्धतींनी पुनर्स्थित करण्याच्या उद्देशाने काढली गेली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.fao.org/3/XII/0568-B1.htm#P10_167|title=Cattle ranching in the Amazon rainforest|website=www.fao.org|access-date=2020-02-25}}</ref> विशेषतः ब्राझीलमध्ये, 'फिशबोन जंगलतोड'च्या माध्यामातून गुरेढोरे व इतर मौल्यवान शेती ठेवण्यासाठी जंगलाचे पुसून टाकण्यात आले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Geist|first=Helmut|date=2001|title=What Drives Tropical Deforestation?|url=https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|journal=LUCC Report|volume=4|pages=|via=|accessdate=2020-07-18|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923114424/https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> फिशबोन हा चट्टे झालेल्या भूमीच्या दृश्यात्मक सौंदर्याचा आणि रस्त्याच्या कडेला सरळ रेषेत कसा विस्तारतो या संदर्भात आहे. मानव, वनस्पती आणि सर्व प्राणी वस्ती असलेल्या या भूमीला फाटताना ही जंगलतोड करण्याची पद्धत वेगवान व कार्यक्षम असल्याचे सिद्ध झाले आहे. Amazonमेझॉन रेनफॉरेस्टच्या साफसफाईच्या वेळी ब्राझील नुकताच जगातील सर्वात मोठा गोमांस निर्यातक बनला आहे हे काही योगायोग नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|title=Growth of Brazil's Beef Industry Fueling Fires Destroying Amazon Rainforest|date=2019-08-23|website=KTLA|language=en|access-date=2020-02-25|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225044405/https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|url-status=dead}}</ref> === आजार === जंगलतोडीच्या प्रवेगचा परिणाम मानवावर परिणाम होतो. हे मूळ जमाती विस्थापित करीत आहे; हे जगातील सर्वात मोठे ऑक्सिजन पुरवठा करणारे आणि कार्बन सिंकमधून एक काढून टाकत आहे; आणि यामुळे आजारपण आणि आजार देखील उद्भवू शकतात   जंगलतोड नैसर्गिक जगातून एक शॉक लाट पाठवते, परिणामी यापूर्वी बरीच अप्रत्याशित गुंतागुंत होते   हे फक्त जंगलांची जमीन घेत राहिल्यामुळे मानवांचा स्वतःवर किती परिणाम होऊ शकतो हे दर्शवितो. मानवी आजार होण्याच्या शक्यतेसंबंधीचे एक उदाहरण विस्थापित आणि ठार मारण्यात येणा and्या वन्यजीवांपैकी काही पक्ष्यांचे लक्षण असू शकते, पक्षी अधिक विशिष्ट   बरीच प्रजाती पुनर्स्थित झाल्यामुळे पक्ष्यांना नवीन अधिवास राहण्यास भाग पाडले जात आहे   इतर अनेक प्रजातींचे हे नवीन क्षेत्र आधीच अस्तित्वात आहे, प्रजातींचे हे मिश्रण कधीकधी आंतरजातीय आजार होऊ शकते आणि मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sehgal|first=R. N. M.|date=2010-03-15|title=Deforestation and avian infectious diseases|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=213|issue=6|pages=955–960|doi=10.1242/jeb.037663|issn=0022-0949|pmc=2829318|pmid=20190120}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Voldoire|first=A.|last2=Royer|first2=J. F.|date=July 2004|title=Tropical deforestation and climate variability|journal=Climate Dynamics|language=en|volume=22|issue=8|pages=857–874|bibcode=2004ClDy...22..857V|doi=10.1007/s00382-004-0423-z|issn=0930-7575}}</ref> हे फुलपाखरू परिणाम म्हणजे मनुष्यांमुळे होणा de्या जंगलतोडीमुळे मनुष्यावर परिणाम होऊ शकते. === शहरीकरण === जंगलतोड आणि हवामान बदलाच्या बाबतीत शहरीकरण व शेतीची प्रकरणे जवळपास संबंधित आहेत. अधिक मोठ्या कृषी कंपन्या शेतीयोग्य जमीन ताब्यात घेत असल्याने, अधिक कुटुंबे काम शोधण्यासाठी मोठ्या शहरांमध्ये जात आहेत   अधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की अधिक जागा आवश्यक आहे आणि तेथे जाण्यासाठी किंवा बाहेर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत. दोघांनाही संसाधने आवश्यक आहेत आणि बाहेर जाण्यासाठी जमीन आवश्यक आहे, म्हणून या परिस्थितीत अधिक जंगलतोड करणे ही खरोखर खरी शक्यता आहे. शहरांमधील अधिकाधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की प्रत्येक टिंगल चालू ठेवण्यासाठी अधिक शक्तीची आवश्यकता असते आणि वाढत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अधिक पाण्यासाठी पंप आवश्यक आहे.   या सर्वांसाठी अधिक उर्जा आवश्यक आहे, जी अधिक प्रदूषण सोडवते आणि यामुळे होणारे नुकसान पुढे करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Richards|first=Peter|last2=VanWey|first2=Leah|date=2015-07-04|title=Where Deforestation Leads to Urbanization: How Resource Extraction Is Leading to Urban Growth in the Brazilian Amazon|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=105|issue=4|pages=806–823|doi=10.1080/00045608.2015.1052337|issn=0004-5608|pmc=4789292|pmid=26985079}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Browder|first=John|date=2003|title=The urban-rural interface: Urbanization and tropical forest cover change|url=|journal=Urban Ecosystems|volume=6|pages=21–41|doi=10.1023/A:1025962512653|via=Kluwer Academic Publishers}}</ref> आम्ही एकतर दिशेने पाहू आणि मानवी आवश्यकता आणि इच्छांना विस्तृत आणि सामावून घेण्याच्या आवश्यकतेमुळे होणारी हानीची ही टाइमलाइन पुढे चालू ठेवू शकतो, कारण बहुतेक निवडींचा इतरत्रही परिणाम होतो. जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण हे जाणूनबुजून निर्मित अभिप्राय पळवाट आहे जे केवळ ग्रहाचा नाश वाढविते आणि संपूर्ण प्रजाती मोठ्या प्रमाणात  जंगलाने व्यापलेल्या भूमींमध्ये विस्तार करण्याच्या इच्छेमुळे खराब झालेले जमीन, विस्थापित प्रजाती (मानवासह), मोठी शहरे, अधिक उत्सर्जन आणि अगदी आजारपण देखील उद्भवले आहे. == धोरणे, प्रकल्प आणि पाया == === बाली कृती योजना === बाली क्शन प्लॅन डिसेंबर 2007 मध्ये इंडोनेशियाच्या बालीमध्ये विकसित केला गेला . डिसेंबर 1997च्या क्योतो प्रोटोकॉलचा हा थेट परिणाम आहे <ref name=":06"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unfccc.int/|title=United Nations Framework Convention on Climate Change|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> बाली अ‍ॅक्शन योजनेच्या मुख्य घटकांपैकी एक म्हणजे [[क्योतो प्रोटोकॉल|क्योतो प्रोटोकॉलच्या]] सदस्य देशांकडून उत्सर्जन कमी करण्याला उद्युक्त करणारे धोरणात्मक दृष्टीकोन तयार करणे आणि तयार करणे यासाठी एकत्रित प्रयत्न करणे विकसनशील जगात जंगलतोड आणि जंगलाची नासधूस होण्यामुळे  त्यात कमी हवामान बदलांमध्ये शाश्वत वन व्यवस्थापन आणि संवर्धन पद्धतींचे महत्त्व यावर जोर देण्यात आला. यासह विकसनशील देशांना अतिरिक्त संसाधन प्रवाह प्रदान करण्याचा एक मार्ग म्हणून कार्बन उत्सर्जन समभागांकडे वाढीव लक्ष दिले गेले. === पर्यावरणीय टिकाव बाबत एशियानची घोषणा === “पर्यावरण टिकाव बाबत एशियान घोषणापत्र” आणि “युएनएफसीसीला पक्षांच्या परिषदेच्या १३ व्या सत्रातील एशियानच्या घोषणेवर” आणि “सीएमपीच्या क्योतो प्रोटोकॉलच्या तिस-या सत्राच्या अधिवेशनावर” आसियान देश, इंडोनेशिया, मलेशिया, यांनी स्वाक्षरी केली. फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड नोव्हेंबर 2007 मध्ये सिंगापूरमध्ये एशियान समि येथे या घोषणांवर स्वाक्षरी करण्यात आली होती. टी. हायलाइट केलेले पर्यावरणीय पुढाकारांपैकी वन व्यवस्थापन, संसाधन संवर्धन आणि हवामानातील बदल कमी करणे. शिवाय, पर्यावरणास शाश्वत पद्धतींच्या वाटणी आणि प्रसारासाठी स्थानिक पातळीवर, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवर काम करण्याची गरज यावर जोर देऊन हे पुढे गेले. === समुदाय आधारित वन व्यवस्थापन === कम्युनिटी बेस्ड फॉरेस्ट मॅनेजमेंट (सीबीएफएम) ही एक योजना आहे. जी सरकारी वनसंस्था आणि स्थानिक समुदायाला अधोगतीकृत जंगलांचे पुनर्जन्म करण्यासाठी, जंगलतोड क्षेत्रांचे पुनरुत्पादन करण्यासाठी आणि हवामान बदलांस कारणीभूत असणाऱ्या कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रयत्नात जोडते. ही भागीदारी केवळ पर्यावरणाला होणाऱ्या नुकसानाची दुरुस्तीच नव्हे तर बाधित भागाला आर्थिक आणि सामाजिक लाभ देण्याच्या उद्देशाने केली आहे.<ref name=":06"/> तत्त्वतः, त्यांच्या जंगलांच्या व्यवस्थापन आणि संरक्षणामध्ये स्थानिक समुदायाचा सहभाग असण्याचे फायदे म्हणजे रोजगार उपलब्ध करून देणे आणि मजुरीवरील मजूर आणि अतिरिक्त शेती या दोन्हीकडून मिळणारे पूरक उत्पन्न जे पर्यावरणीय परिस्थिती सुधारताना आणि वातावरणाला कमी करणारी संपूर्ण स्थानिक अर्थव्यवस्था बळकट करेल. बदल म्हणूनच, सीबीएफएम यंत्रणेची अंमलबजावणी केल्यामुळे हवामानातील बदल कमी करतांना आणि क्षेत्रामध्ये जैवविविधता टिकवून ग्रामीण विकास होऊ शकतो. स्थानिक समुदाय सदस्यांना गुंतवून ठेवणे महत्त्वाचे आहे, त्यातील बरेच लोक स्वदेशी आहेत. बहुधा त्यांना स्थानिक पर्यावरणातील सखोल ज्ञान तसेच त्या परिसंस्थेचे जीवनचक्र कालांतराने ज्ञान असेल. त्यांचा सहभाग त्यांच्या सांस्कृतिक पद्धती अखंड राहतील याची खात्री करण्यास देखील मदत करते. === आर्बर डे फाउंडेशन === १९व्या शतकातील पहिल्या आर्बर डे साजरीच्या शताब्दीच्या 1972 मध्ये स्थापना झालेल्या, फाउंडेशनने दहा लाखांहून अधिक सदस्य, समर्थक आणि मौल्यवान भागीदार असलेल्या वृक्ष लागवडीसाठी समर्पित सर्वात मोठी नानफा सदस्यता संस्था बनली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://arborday.org/generalinfo/about.cfm|title=About the Arbor Day Foundation|website=Arbor Day Foundation|access-date=20 October 2014}}</ref> ते कॅम्पस, कमी उत्पन्न असणारे समुदाय आणि इतर ठिकाणी नैसर्गिक आपत्तीने ग्रस्त अशा समुदायांच्या आसपास वृक्ष लागवड करण्यावर केंद्रित प्रकल्पांवर काम करतात. === ट्रिलियन वृक्ष मोहीम === २०० war मध्ये युनायटेड नेशन्स एन्व्हायर्नमेन्ट प्रोग्रामने (यूएनईपी) [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगच्या]] आव्हानांना, तसेच पाणीपुरवठ्यापासून जैवविविधतेच्या नुकसानापर्यंत टिकून राहण्याच्या आव्हानांना व्यापक प्रतिसाद म्हणून २०० B मध्ये तत्कालीन अब्ज वृक्ष मोहीम सुरू केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|title=Commit to Action - Join the Billion Tree Campaign!|website=UNEP|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215181645/http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|archive-date=15 December 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 2007 मध्ये एक अब्ज झाडे लावणे हे त्याचे प्राथमिक लक्ष्य होते. केवळ एक वर्ष नंतर २०० 2008 मध्ये, मोहिमेचे उद्दीष्ट billion अब्ज झाडे केले गेले - हे लक्ष्य डिसेंबर २०० in मध्ये डेन्मार्कच्या कोपेनहेगन येथे आयोजित हवामान परिवर्तन परिषदेद्वारे होईल. परिषदेच्या तीन महिन्यांपूर्वी, लागवड केलेल्या 7 अब्ज वृक्षांचे चिन्ह ओलांडले गेले होते. डिसेंबर २०११ मध्ये, १२ अब्जाहून अधिक झाडे लावल्यानंतर, यूएनईपीने जर्मनीच्या म्युनिक येथे राहणा-या प्लॉट-फॉर-द-प्लॅनेट उपक्रमाला औपचारिकरित्या या कार्यक्रमाचे व्यवस्थापन दिले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.unep.org/newscentre/default.aspx?DocumentID=2661&ArticleID=8978|title=UNEP Billion Tree Campaign Hands Over to the Young People of the Plant-for-the-Planet Foundation|access-date=28 October 2014|agency=UNEP|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113090623/http://www.unep.org/NewsCentre/Default.aspx?DocumentID=2661|url-status=dead}}</ref> === मेझॉन फंड (ब्राझील) === [[File:Deforestation_Rates_in_the_Amazon.png|उजवे|इवलेसे|367x367अंश| Iमेझॉन मधील जंगलतोड कमी करण्याची चार वर्षांची योजना]] जगातील जैविक विविधतेचा सर्वात मोठा राखीव असलेला .मेझॉन बेसिन हा ब्राझीलचा सर्वात मोठा बायोम आहे. Amazonमेझॉन बेसिन [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेच्या]] दोन पंचमांश भागाशी संबंधित आहे. अंदाजे सात दशलक्ष चौरस किलोमीटर क्षेत्रामध्ये या ग्रहावरील सर्वात मोठे हायड्रोग्राफिक नेटवर्क व्यापलेले आहे, ज्याद्वारे जगाच्या पृष्ठभागावरील ताजे पाण्याचे एक पाचवा भाग वाहते. वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईडच्या पातळीत वाढ होण्यासाठी उपलब्ध झाडे कमी होत असल्याने change मेझॉनच्या रेन फॉरेस्ट मधील जंगलतोड हे हवामानातील बदलाचे एक प्रमुख कारण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|title=Amazon Fund Activity Report 2013|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028203652/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|archive-date=2014-10-28}}</ref> मेझॉन फंडाचे उद्दीष्ट म्हणजे जंगलतोड रोखण्यासाठी, देखरेखीसाठी आणि लढाईसाठी तसेच reeमेझॉन बायोम मधील जंगलांच्या संरक्षणाकरिता आणि शाश्वत वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठी डिक्री एनच्या अटींनुसार 6,527, दिनांक 1 ऑगस्ट, 2008.<ref name="fund">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo/|title=Amazon Fund/Purposes and Management|website=Fundo Amizonia|publisher=Amazon Fund|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109134016/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo|archive-date=9 November 2014|access-date=19 October 2014}}</ref> Amazonमेझॉन फंड खालील बाबींचे समर्थन करतो: सार्वजनिक वने आणि संरक्षित क्षेत्राचे व्यवस्थापन, पर्यावरणीय नियंत्रण, देखरेख आणि तपासणी, शाश्वत वन व्यवस्थापन, जंगलांच्या शाश्वत वापरासह तयार केलेली आर्थिक क्रियाकलाप, पर्यावरणीय आणि आर्थिक झोनिंग, प्रादेशिक व्यवस्था आणि कृषी नियमन, जतन आणि टिकाव जैवविविधतेचा वापर आणि जंगलतोड क्षेत्रांची पुनर्प्राप्ती. त्याशिवाय अमेझॉन फंड आपल्या ब्राझीलच्या अन्य बायोम आणि अन्य उष्णकटिबंधीय देशांच्या बायोममध्ये जंगलतोडीच्या देखरेखीसाठी आणि नियंत्रणासाठी प्रणालींच्या विकासास मदत करण्यासाठी आपल्या देणग्यापैकी 20% वापरू शकतो. === यू.एच.एन. गोल === सन २०१ 2015 मध्ये यूएचएनने १ goals उद्दिष्टे विकसित केली ज्यामध्ये %०% लक्ष्य टिकाऊ वनीकरण व्यवस्थापन उद्दीष्टांशी थेट संबंध होते. शाश्वत वनीकरण व्यवस्थापन पद्धतींद्वारे ही उद्दीष्टे साध्य करण्यासाठी इतर देशांद्वारे धोरणात बदल आणि अंमलबजावणी करण्याचे उद्दीष्ट दर्शविते. विशेषतः एसएफएमशी सर्वाधिक संबंध असल्याचे दर्शविणारी उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत: “टिकाऊ उपभोग आणि उत्पादन (एसडीजी 12), त्यानंतर जमीन (एसडीजी 15), शहरे (एसडीजी 11), असमानता (एसडीजी 10), आरोग्य आणि कल्याण (एसडीजी 3), भूक (एसडीजी 2) आणि गरीबी (एसडीजी 1). " <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2016-10-03|title=Sustainable development goals|url=http://essuir.sumdu.edu.ua/handle/123456789/64825|doi=10.18356/dd3b2103-en}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * कॅनडाचे बोरियल वन * मानवी आरोग्यावर ग्लोबल वार्मिंगचे परिणाम # वनराई * जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून उत्सर्जन कमी करणे == संदर्भ == {{संदर्भयादी|25em}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 8jgs3i81fmjioo3u33bo5vejqdu2e0e 0 258334 2711564 2500652 2026-09-23T12:48:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711564 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = शकुंतला देवी | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२० | भाषा = हिंदी | देश = [[भारत]] | निर्मिती = सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया<br />विक्रम मल्होत्रा | दिग्दर्शन = अनु मेनन | पटकथा = अनु मेनन<br />नयनिका महतानी | कथा = इशिता मोईत्रा<br />{{Small|(संवाद)}} | प्रमुख कलाकार = [[विद्या बालन]]<br />जिशु सेनगुप्ता<br />सान्या मल्होत्रा | निवेदक = [[शाहरुख खान]] | संगीत = '''गाणी:'''<br />सचिन – जिगर<br />'''संगीतलिपी:'''<br> करण कुलकर्णी | छाया = कीको नाकहारा | संपादन = अंतरा लाहिरी | स्टुडिओ = अबंडंटिया एंटरटेनमेंट<br />सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया<br />ए जीनियस फिल्म्स प्रोडक्शन | प्रदर्शन तारीख = [[जुलै ३१|३१ जुलै]] [[इ.स. २०२०|२०२०]] | वितरक = प्राइम वीडियो }} {{बदल}} '''शकुंतला देवी''' भारतीय [[हिंदी]] - भाषा चरित्रात्मक चित्रपट दिग्दर्शित आणि अनु मेनन द्वारा निर्मित आणि सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया यांनी निर्मित केली आहे आणि विक्रम मल्होत्रा त्याच्या बॅनरखाली अबंडंटिया एन्टरटेन्मेंट. या चित्रपटात [[विद्या बालन]] शकुंतला देवीच्या भूमिकेत आहे, ज्याला "मानव संगणक" म्हणून ओळखले जाते. यात जिशु सेनगुप्ता, सान्या मल्होत्रा ​​आणि अमित साध मुख्य भूमिकेत आहेत. हा चित्रपट ८ मे २०२० रोजी नाट्यरित्या भारतात प्रदर्शित होणार होता.<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shakuntala-devi-vidya-balan-transforms-into-maths-genius-as-the-film-goes-on-floor-today/ |title=Shakuntala Devi: Vidya Balan transforms into maths genius as the film goes on floor today |date=16 September 2019 |website=Bollywood Hungama |access-date=16 September 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shakuntala-devi-teaser-vidya-balan-gives-us-a-glimpse-into-the-extraordinary-life-of-the-mathematical-genius/articleshow/71144672.cms |title='Shakuntala Devi' teaser: Vidya Balan gives us a glimpse into the extraordinary life of the mathematical genius |date=16 September 2019 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=16 September 2019}}</ref> कोविड-१९ साथीच्या रोगामुळे ती चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होणार नाही आणि ३१ जुलै २०२० रोजी प्राइम व्हिडिओवर जगभर प्रसारित झाला.<ref name="release date">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/amp/movies/bollywood/story/shakuntala-devi-release-date-out-vidya-balan-film-to-hit-amazon-prime-on-july-31-1696335-2020-07-02|title=Shakuntala Devi release date out: Vidya Balan film to hit Amazon Prime on July 31|date=2020-07-02|website=India Today|language=en-US|access-date=2020-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vidya-balan-film-shakuntala-devi-release-date-6487239/lite/|title=Vidya Balan’s film Shakuntala Devi gets a release date|date=2 July 2020|work=Indian Express|access-date=2 July 2020}}</ref> == कलाकार == * [[विद्या बालन]] * प्रकाश बेलवाडी * [[जिशू सेनगुप्ता]]<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/jisshu-sengupta-to-play-vidya-balans-husband-in-shakuntala-devi-human-computer-2381801.html |title=Jisshu Sengupta to Play Vidya Balan's Husband in Shakuntala Devi Human Computer |date=11 November 2019 |website=CNN-News18 |access-date=17 November 2019}}</ref> * सान्या मल्होत्रा<ref>{{cite news |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-shakuntala-devi-makers-rope-in-sanya-malhotra-to-play-vidya-balan-s-onscreen-daughter-2791550 |title='Shakuntala Devi': Makers rope in Sanya Malhotra to play Vidya Balan's onscreen daughter |date=22 September 2019 |work=Daily News and Analysis |access-date=22 September 2019}}</ref> * अमित साध<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/shakuntala-devi-human-computer-amit-sadh-joins-the-cast-of-vidya-balan-s-film-1617055-2019-11-08 |title=Shakuntala Devi Human Computer: Amit Sadh joins Vidya Balan's film |date=8 November 2019 |work=India Today |access-date=17 November 2019}}</ref> == प्रदर्शन == चित्रपटाचा ट्रेलर १४ जुलै २०२० रोजी रिलीज झाला होता. कोविड -१९ साथीच्या रोगामुळे हा चित्रपट चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला नाही. त्या ऐवजी हा चित्रपट ३१ जुलै २०२० रोजी प्राइम व्हिडिओवरून जगभर प्रसारित झाला.<ref name="release date" /> विद्या बालनने ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर चित्रपटाच्या प्रदर्शनासंदर्भात सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आनंद व्यक्त केला.<ref>{{cite news |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vidya-balanstarrer-shakuntala-devi-to-premiere-on-july-31-on-amazon-prime-video/1884138 |title=Vidya Balan-starrer ''Shakuntala Devi'' to premiere on July 31 on Amazon Prime Video |date=2 July 2020 |work=Outlook India |access-date=2 July 2020 |archive-date=2020-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704034617/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vidya-balanstarrer-shakuntala-devi-to-premiere-on-july-31-on-amazon-prime-video/1884138 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-09|title=Vidya Balan's Shakuntala Devi Full Movie Watch Online on Amazon Prime From 31 July|url=https://moviespie.com/news/news-movies/vidya-balans-shakuntala-devi-full-movie-watch-online-on-amazon-prime-from-31-july/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922162729/https://www.moviespie.com/news/news-movies/vidya-balans-shakuntala-devi-full-movie-watch-online-on-amazon-prime-from-31-july/|archive-date=2020-09-22|access-date=2020-07-09|website=Moviespie|language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|10964468}} * [https://www.bollywoodhungama.com/movie/shakuntala-devi-human-computer/ Shakuntala Devi] on Bollywood Hungama [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील हिंदी चित्रपट]] p5k1b92zboc2fyrlg0e8q4v5p6ipzmw 2711743 2711564 2026-09-23T22:55:57Z KiranBOT 139572 दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v3.1.1-current 2711743 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = शकुंतला देवी | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २०२० | भाषा = हिंदी | देश = [[भारत]] | निर्मिती = सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया<br />विक्रम मल्होत्रा | दिग्दर्शन = अनु मेनन | पटकथा = अनु मेनन<br />नयनिका महतानी | कथा = इशिता मोईत्रा<br />{{Small|(संवाद)}} | प्रमुख कलाकार = [[विद्या बालन]]<br />जिशु सेनगुप्ता<br />सान्या मल्होत्रा | निवेदक = [[शाहरुख खान]] | संगीत = '''गाणी:'''<br />सचिन – जिगर<br />'''संगीतलिपी:'''<br> करण कुलकर्णी | छाया = कीको नाकहारा | संपादन = अंतरा लाहिरी | स्टुडिओ = अबंडंटिया एंटरटेनमेंट<br />सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया<br />ए जीनियस फिल्म्स प्रोडक्शन | प्रदर्शन तारीख = [[जुलै ३१|३१ जुलै]] [[इ.स. २०२०|२०२०]] | वितरक = प्राइम वीडियो }} {{बदल}} '''शकुंतला देवी''' भारतीय [[हिंदी]] - भाषा चरित्रात्मक चित्रपट दिग्दर्शित आणि अनु मेनन द्वारा निर्मित आणि सोनी पिक्चर्स नेटवर्क इंडिया यांनी निर्मित केली आहे आणि विक्रम मल्होत्रा त्याच्या बॅनरखाली अबंडंटिया एन्टरटेन्मेंट. या चित्रपटात [[विद्या बालन]] शकुंतला देवीच्या भूमिकेत आहे, ज्याला "मानव संगणक" म्हणून ओळखले जाते. यात जिशु सेनगुप्ता, सान्या मल्होत्रा ​​आणि अमित साध मुख्य भूमिकेत आहेत. हा चित्रपट ८ मे २०२० रोजी नाट्यरित्या भारतात प्रदर्शित होणार होता.<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shakuntala-devi-vidya-balan-transforms-into-maths-genius-as-the-film-goes-on-floor-today/ |title=Shakuntala Devi: Vidya Balan transforms into maths genius as the film goes on floor today |date=16 September 2019 |website=Bollywood Hungama |access-date=16 September 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shakuntala-devi-teaser-vidya-balan-gives-us-a-glimpse-into-the-extraordinary-life-of-the-mathematical-genius/articleshow/71144672.cms |title='Shakuntala Devi' teaser: Vidya Balan gives us a glimpse into the extraordinary life of the mathematical genius |date=16 September 2019 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=16 September 2019}}</ref> कोविड-१९ साथीच्या रोगामुळे ती चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होणार नाही आणि ३१ जुलै २०२० रोजी प्राइम व्हिडिओवर जगभर प्रसारित झाला.<ref name="release date">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/shakuntala-devi-release-date-out-vidya-balan-film-to-hit-amazon-prime-on-july-31-1696335-2020-07-02|title=Shakuntala Devi release date out: Vidya Balan film to hit Amazon Prime on July 31|date=2020-07-02|website=India Today|language=en-US|access-date=2020-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/vidya-balan-film-shakuntala-devi-release-date-6487239/lite/|title=Vidya Balan’s film Shakuntala Devi gets a release date|date=2 July 2020|work=Indian Express|access-date=2 July 2020}}</ref> == कलाकार == * [[विद्या बालन]] * प्रकाश बेलवाडी * [[जिशू सेनगुप्ता]]<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/jisshu-sengupta-to-play-vidya-balans-husband-in-shakuntala-devi-human-computer-2381801.html |title=Jisshu Sengupta to Play Vidya Balan's Husband in Shakuntala Devi Human Computer |date=11 November 2019 |website=CNN-News18 |access-date=17 November 2019}}</ref> * सान्या मल्होत्रा<ref>{{cite news |url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-shakuntala-devi-makers-rope-in-sanya-malhotra-to-play-vidya-balan-s-onscreen-daughter-2791550 |title='Shakuntala Devi': Makers rope in Sanya Malhotra to play Vidya Balan's onscreen daughter |date=22 September 2019 |work=Daily News and Analysis |access-date=22 September 2019}}</ref> * अमित साध<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/shakuntala-devi-human-computer-amit-sadh-joins-the-cast-of-vidya-balan-s-film-1617055-2019-11-08 |title=Shakuntala Devi Human Computer: Amit Sadh joins Vidya Balan's film |date=8 November 2019 |work=India Today |access-date=17 November 2019}}</ref> == प्रदर्शन == चित्रपटाचा ट्रेलर १४ जुलै २०२० रोजी रिलीज झाला होता. कोविड -१९ साथीच्या रोगामुळे हा चित्रपट चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला नाही. त्या ऐवजी हा चित्रपट ३१ जुलै २०२० रोजी प्राइम व्हिडिओवरून जगभर प्रसारित झाला.<ref name="release date" /> विद्या बालनने ओटीटी प्लॅटफॉर्मवर चित्रपटाच्या प्रदर्शनासंदर्भात सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर आनंद व्यक्त केला.<ref>{{cite news |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vidya-balanstarrer-shakuntala-devi-to-premiere-on-july-31-on-amazon-prime-video/1884138 |title=Vidya Balan-starrer ''Shakuntala Devi'' to premiere on July 31 on Amazon Prime Video |date=2 July 2020 |work=Outlook India |access-date=2 July 2020 |archive-date=2020-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704034617/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vidya-balanstarrer-shakuntala-devi-to-premiere-on-july-31-on-amazon-prime-video/1884138 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-07-09|title=Vidya Balan's Shakuntala Devi Full Movie Watch Online on Amazon Prime From 31 July|url=https://moviespie.com/news/news-movies/vidya-balans-shakuntala-devi-full-movie-watch-online-on-amazon-prime-from-31-july/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922162729/https://www.moviespie.com/news/news-movies/vidya-balans-shakuntala-devi-full-movie-watch-online-on-amazon-prime-from-31-july/|archive-date=2020-09-22|access-date=2020-07-09|website=Moviespie|language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb title|10964468}} * [https://www.bollywoodhungama.com/movie/shakuntala-devi-human-computer/ Shakuntala Devi] on Bollywood Hungama [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील हिंदी चित्रपट]] dvz82i446o53ctkj7a46xofblveflbc 0 268367 2711567 2711504 2026-09-23T13:45:27Z Nitinraje Anuse 71658 /* आंदोलने/मेळावे */ 2711567 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== १) २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. २) २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ३) २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ४०००० च्या मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 4akmptu8tw6q45rm4dcmhlgyb7faxrd 2711568 2711567 2026-09-23T13:47:20Z Nitinraje Anuse 71658 /* लढवलेल्या निवडणूका */ 2711568 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== १) २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. २) २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ३) २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] ss6p0rhwj5lefqm1whhty85ecmo7zza 0 273435 2711696 2202044 2026-09-23T20:15:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711696 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संघटना |name=स्वदेशी जागरण मंच |image= |image_size= |alt= |caption= |abbreviation= |formation={{start date and age|df=yes|p=y|1991|11|22}}<ref>{{cite web |url=http://www.swadeshionline.in/content/introduction |title=Introduction &#124; Swadeshi Jagran Manch |publisher=Swadeshi Jagran Manch |access-date=24 November 2019 |archive-date=2014-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230102058/http://www.swadeshionline.in/content/introduction |url-status=dead }}</ref> |founder=[[दत्तोपंत ठेंगडी]] |extinction=<!-- use {{end date and age|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> |type=राजकारणी आणि सांस्कृतिक |key_people=Convenor : [[सीए. आर सुंदरम]] |affiliations= |main_organ= |parent_organization=[[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] |area_served=भारत |website={{official|http://www.swadeshionline.in/}}}} '''स्वदेशी जागरण मंच''' ही एक राजकीय आणि सांस्कृतिक संस्था आहे जी १९९१ मध्ये स्थापित झाली. हे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे]] संलग्न आहे जे आर्थिक मुद्द्यांशी संबंधित आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.livemint.com/Politics/Xov74Swggc6CMWnifK4mdK/RSS-arm-raises-questions-over-govts-draft-policy-on-pharma.html|title=RSS arm raises questions over govt's draft policy on pharma|last=Thacker|first=Teena|website=Live Mint|access-date=8 September 2017}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/sjm-wants-fresh-cooked-food-to-fight-malnutrition-in-kids/1/1032623.html|title=SJM wants fresh cooked food to fight malnutrition in kids|date=23 August 2017|work=India Today|access-date=8 September 2017}}</ref> डॉ अश्वनी महाजन ह्या संस्थेच्या सह-संयोजक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/bhatt-vs-gujarat-govt-hacked-email-vs-email/827972/0|title=Bhatt vs Gujarat govt: Hacked email vs email|access-date=8 August 2011}}</ref> किमान २०१५ पासून स्वदेशी जागरण मंच थेट परकीय गुंतवणूकीवर टीका करत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/business/rss-affiliated-swadeshi-jagaran-manch-opposes-fdi-in-single-brand-retail-foreign-investment-in-air-india-4298843.html|title=RSS-affiliated Swadeshi Jagaran Manch opposes FDI in single brand retail, foreign investment in Air India|date=11 January 2018|publisher=Firstpost|access-date=24 November 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-want-a-white-paper-on-costs-and-benefits-of-fdi/293538|title=We Want A White Paper On Costs And Benefits Of FDI|date=9 March 2015|website=Outlook|access-date=24 November 2019|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705180818/https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-want-a-white-paper-on-costs-and-benefits-of-fdi/293538|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[खादी]] * [[खादी व ग्रामोद्योग आयोग]] * [[महात्मा गांधी ग्रामीण उद्योगीकरण संस्था]] * [[राष्ट्रीय चरखा संग्रहालय]] * [[स्वदेशी चळवळ|भारताचा राष्ट्रीय हातमाग दिवस]] * [[मेक इन इंडिया]] * [[स्टँड-अप इंडिया|स्टँडअप इंडिया]] * [[स्टार्टअप इंडिया]] * [[स्वराज्य|स्वराज]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू चळवळी आणि संघटना]] nd1e5cxt8hszc2n17136ie7a2k1vkp6 0 280722 2711822 2708316 2026-09-24T08:59:34Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711822 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''राजुरी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= पुरंदर | जिल्हा = [[पुणे जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=412104| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/12 |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = मराठी | तळटिपा =}} '''राजुरी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[पुरंदर तालुका|पुरंदर तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ५०० मिमी पर्यंत असते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:पुरंदर तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे]] 7porsrtkno2trmly8wi5ob6n03ii6az 0 288296 2711628 2213118 2026-09-23T16:42:04Z Dharmadhyaksha 28394 2711628 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''कोपनेश्वर मंदिर''' तथा '''कौपिनेश्वर मंदिर''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[ठाणे]] शहरातील एक मंदिर आहे. हे मंदिर [[मुंबई उपनगरी रेल्वे, मध्य|मध्य रेल्वे]]च्या [[ठाणे रेल्वे स्थानक|ठाणे स्थानकात]] उतरल्यानंतर पश्चिमेला टेंभीनाक्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर [[मासुंदा तलाव|मासुंदा तलावाच्या]] विरुद्ध दिशेला आहे. ==इतिहास== या मंदिराला ठाण्याच्या सांस्कृतिक, सामाजिक, धार्मिक परंपरेत महत्त्वाचे स्थान आहे. इसवी सन १६६३ मध्ये पोर्तुगीजांनी ठाण्यावर ताबा मिळवल्यानंतर मासुंदा तलावाकाठी शिलाहारांनी बांधलेली बारा मंदिरे नष्ट केली. त्यावेळी पोर्तुगीजांनी मासुंदाचे नाव बदलून लेक आॅफ सेंट अॅन्थनी असे ठेवले होते. मासुंदा तलाव ३४ एकरांवर पसरलेला होता. इसवी सन १८८१ मध्ये मासुंदा तलाव साफ केला होता तेव्हा तलावात भग्न मूर्ती आणि मंदिरांचे अवशेष सापडले.इसवी सन १७६० मध्ये मराठ्यांनी ठाणे जिंकल्यावर सुभेदार रामजी बिवलकर यांनी कौपिनेश्वर मंदिराचा जिर्णोद्धार केला आणि एक भव्य दगडी मंदिर बांधले.कौपिनेश्वराच्या गाभाऱ्यात ४ फूट इंच उंचीचे आणि बारा फूटांचा घेर असलेले शिवलिंग आहे. मंदिराच्या आवारात शिवलिंगाला शोभेल असा भव्य नंदी आहे. मंदिराच्या परिसरात शितलादेवी, कालिकामाता, दत्तात्रेय , हनुमान , श्रीराम यांची मंदिरेही आहेत. इसवी सन १८९७ मध्ये ठाणेकरांनी आठ हजार रुपये लोकवर्गणी जमवून मंदिराची डागडुजी केली. इसवी सन १९१७ मध्ये मंदिराच्या आवारात राष्ट्रपिता महात्मा गांधींच्या उपस्थितीत गोभक्त संमेलन भरले होते. ==वर्तमान स्थिती== इसवी सन १९३९ पासून मंदिराचा कारभार ट्रस्टच्या मार्फत पाहिला जात आहे. इसवी सन १९७३ मध्ये योगाचार्य का.बा.सहस्त्रबुद्धे यांनी ठाण्यातील पहिला योगासनांचा वर्ग कौपिनेश्वर मंदिराच्या आवारात सुरू केला. इसवी सन १९७७ मध्ये मंदिराच्या ट्रस्ट मार्फत अध्यात्म, तत्त्वज्ञान, धर्म या विषयावरील पुस्तकांचे ज्ञानकेंद्र वाचनालय सुरू केले. कौपिनेश्वर मंदिरातर्फे ठाण्यात नववर्षदिन स्वागतयात्रेपासून ते महाशिवरात्री उत्सवापर्यत विविध उपक्रमांचे आयोजन केले जाते. ==संदर्भ== * महाराष्ट्र टाईम्स, शुक्रवार, ६ ऑगस्ट २०२१. [[वर्ग:ठाणे]] rk7j4uzfsf85jeg1i0tvperq6da4t7y 0 296302 2711690 2681972 2026-09-23T20:02:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711690 wikitext text/x-wiki स्नेहल ब्रह्मभट्ट (जन्म २७ जुलै १९८० - डीसा, गुजरात) एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता आणि स्नेह शिल्प फाउंडेशनच्या संस्थापक आणि शिल्प समूहाच्या सीओओ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mynation.com/india-news/ziqitza-healthcare-ltd-highlights-the-rural-indias-need-for-emergency-medical-services-qxoh51|title=Ziqitza Healthcare Ltd highlights the Rural India’s Need For Emergency Medical Services|last=deevika|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|access-date=2021-12-15}}</ref> तिला २०२१ मध्ये टाइम्स रियल्टी आणि रिटेल आयकॉनने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/snehal-brahmbhatt-talks-about-women-entrepreneurs-highlights-challenges-and-opportunities-23199135|title=Snehal Brahmbhatt talks about women entrepreneurs, highlights challenges and opportunities|date=2021-11-01|website=www.mid-day.com|language=en|access-date=2021-12-15}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == सामाजिक कारकीर्द == स्नेहलने २००४ साली तिच्या सामाजिक कार्याला सुरुवात केली, त्याच वर्षी स्नेहशिल्प फाऊंडेशनने एक जग निर्माण करण्याच्या दृष्टीकोनातून स्नेहशिल्प फाऊंडेशनची सुरुवात केली जिथे प्रत्येकाला त्याच्या इच्छेनुसार आणि खरोखर पात्रतेचे मिळते. स्नेहशिल्प फाउंडेशन अंतर्गत तिने रक्तदान मोहीम सुरू केली जी कोविड १९ साथीच्या काळात अनेक लोकांसोबत होती.आणखी एक प्रकल्प विशेषतः झाडे वाचवण्यासाठी तयार करण्यात आला होता - प्रकल्प निव .या टीमने निसर्गाला वाचवण्याच्या विनम्र प्रयत्नात आजूबाजूला पासष्ट झाडे लावल्याचे कळवले.वृद्धाश्रमात या लोकांची काळजी घेण्यासाठी तिने अनेक कार्यक्रम सुरू केले जसे कपडे वाटप, किराणा वाटप, अन्न वितरण हे काही उपक्रम आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-snehal-brahmbhatt-achieves-prestigious-award-in-women-icon-conclave-and-awards-2021/399053|title=Snehal Brahmbhatt achieves prestigious award in|website=OutlookIndia|language=en|url-status=dead|access-date=2021-12-15|archive-date=2021-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215182211/https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-snehal-brahmbhatt-achieves-prestigious-award-in-women-icon-conclave-and-awards-2021/399053}}</ref> == पुरस्कार == * महिला आयकॉन कॉन्क्लेव्ह आणि पुरस्कार २०२१ * टाइम्स रियल्टी आणि रिटेल आयकॉन पुरस्कार २०२१ == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:भारतीय समाजसेविका]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] l6rdjiuuo2uvka05wtenw6zkx8i0rmt 0 300685 2711636 2547039 2026-09-23T16:56:46Z ~2026-51262-41 187738 /* */ 2711636 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Medical examination in Brazil.jpg|thumb|'''चिकित्सक''']] एक '''चिकित्सक''', वैद्यकीय व्यवसायी, वैद्यकीय डॉक्टर किंवा फक्त डॉक्टर, हा एक आरोग्य व्यावसायिक आहे जो औषधाचा सराव करतो, जो अभ्यास, निदान, रोगनिदान आणि उपचाराद्वारे आरोग्याचा प्रचार, देखभाल किंवा पुनर्संचयित करण्याशी संबंधित असतो ., दुखापत आणि इतर शारीरिक आणि मानसिक दुर्बलता. वैद्य त्यांचा सराव काही विशिष्ट रोग श्रेणी, रूग्णांचे प्रकार आणि उपचार पद्धतींवर केंद्रित करू शकतात— विशेष म्हणून ओळखले जाते—किंवा ते व्यक्ती, कुटुंबे आणि समुदायांना सतत आणि सर्वसमावेशक वैद्यकीय सेवेची तरतूद करण्याची जबाबदारी स्वीकारू शकतात— सामान्य प्रथा म्हणून ओळखले जाते. वैद्यकीय सरावासाठी शैक्षणिक विषयांचे तपशीलवार ज्ञान आवश्यक आहे, जसे की शरीरशास्त्र आणि शरीरशास्त्र, अंतर्निहित रोग आणि त्यांचे उपचार- वैद्यकशास्त्र -तसेच त्याच्या लागू सरावात -वैद्यकशास्त्राची कला किंवा हस्तकला. डॉक्टरांची भूमिका आणि शब्दाचा अर्थ या दोन्ही गोष्टी जगभरात बदलतात. पदवी आणि इतर पात्रता मोठ्या प्रमाणात बदलतात, परंतु काही सामान्य घटक आहेत, जसे की वैद्यकीय नैतिकतेसाठी डॉक्टरांनी त्यांच्या रूग्णांसाठी विचार, सहानुभूती आणि परोपकार दाखवणे आवश्यक आहे. ==आधुनिक अर्थ== ===अंतर्गत औषधांमध्ये विशेषज्ञ=== जगभरात फिजिशियन हा शब्द अंतर्गत औषधातील तज्ञ किंवा त्याच्या अनेक उप-विशेषांपैकी एक (विशेषतः शस्त्रक्रियेतील तज्ञाच्या विरुद्ध) असा आहे. फिजिशियनचा हा अर्थ सर्जनच्या कार्यपद्धतींऐवजी औषधे किंवा औषधोपचारांद्वारे उपचारांमध्ये कौशल्याची भावना व्यक्त करतो. ही संज्ञा इंग्रजीमध्ये किमान नऊशे वर्षे जुनी आहे: चिकित्सक आणि शल्यचिकित्सक एकेकाळी स्वतंत्र व्यवसायाचे सदस्य होते आणि पारंपारिकपणे प्रतिस्पर्धी होते. शॉर्टर [[ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी]], तिसरी आवृत्ती, 1400च्या सुरुवातीपासूनच हा विरोधाभास बनवणारे एक मध्य इंग्रजी कोटेशन देते: "हे प्रभु, एक सरुगियन आणि फिजिशियन यांच्यात इतका फरक काय आहे." हेन्री VIII ने 1518 मध्ये लंडन रॉयल कॉलेज ऑफ फिजिशियनला एक सनद दिली. 1540 पर्यंत त्यांनी कंपनी ऑफ बार्बर-सर्जन ( रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जनचे पूर्वज) यांना स्वतंत्र सनद दिली. त्याच वर्षी, इंग्रज राजाने केंब्रिज विद्यापीठात भौतिकशास्त्राचे रेगियस प्रोफेसरशिप स्थापन केले. नवीन विद्यापीठे कदाचित अशा शैक्षणिक व्यक्तीचे अंतर्गत औषधाचे प्राध्यापक म्हणून वर्णन करतील. म्हणून, 16 व्या शतकात, भौतिकशास्त्राचा अर्थ आता अंतर्गत औषध काय करते. सध्या, युनायटेड स्टेट्समधील तज्ञ डॉक्टरांचे इंटर्निस्ट म्हणून वर्णन केले जाऊ शकते. हॉस्पिटलिस्ट हा आणखी एक शब्द 1996 मध्ये सादर करण्यात आला, अंतर्गत औषधांमधील यूएस तज्ञांचे वर्णन करण्यासाठी जे मोठ्या प्रमाणावर किंवा केवळ रुग्णालयात काम करतात. अशा 'हॉस्पिटलिस्ट' आता सर्व यूएस जनरल इंटर्निस्टपैकी सुमारे 19% आहेत, ज्यांना कॉमनवेल्थ देशांमध्ये सामान्य चिकित्सक म्हणले जाते. हा मूळ वापर, सर्जनपेक्षा वेगळा, [[युनायटेड किंग्डम]] आणि इतर कॉमनवेल्थ देशांसह (जसे की ऑस्ट्रेलिया, बांगलादेश, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान, दक्षिण आफ्रिका, श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे ) जगामध्ये सामान्य आहे. ब्राझील, हाँगकाँग, इंडोनेशिया, जपान, आयर्लंड, आणि तैवान सारख्या वैविध्यपूर्ण ठिकाणी. अशा ठिकाणी, अधिक सामान्य इंग्रजी संज्ञा डॉक्टर किंवा वैद्यकीय व्यवसायी प्रचलित आहेत, कोणत्याही वैद्यक व्यवसायाचे वर्णन करतात (ज्याला अमेरिकन बहुधा डॉक्टर म्हणेल, व्यापक अर्थाने). कॉमनवेल्थ देशांमध्ये, तज्ञ बालरोगतज्ञ आणि वृद्धारोगतज्ञांचे देखील विशेषज्ञ चिकित्सक म्हणून वर्णन केले जाते ज्यांनी अवयव प्रणाली ऐवजी रुग्णाच्या वयानुसार उप-विशेषज्ञ केले आहेत. ===फिजिशियन आणि सर्जन=== जगभरात, "वैद्य आणि शल्यचिकित्सक" या संयुक्‍त शब्दाचा वापर एकतर सामान्य प्रॅक्टिशनर किंवा वैद्यक व्‍यवसाय करणाऱ्याचे वर्णन करण्‍यासाठी केला जातो. हा वापर अजूनही चिकित्सकाचा मूळ अर्थ दर्शवितो आणि चिकित्सक, भौतिकशास्त्राचा अभ्यासक आणि सर्जन यामधील जुना फरक जपतो. युनायटेड स्टेट्समधील राज्य वैद्यकीय मंडळांद्वारे आणि कॅनेडियन प्रांतांमधील समतुल्य संस्थांद्वारे, कोणत्याही वैद्यकीय व्यावसायिकाचे वर्णन करण्यासाठी हा शब्द वापरला जाऊ शकतो. ==शिक्षण आणि प्रशिक्षण== ===सर्व वैद्यकीय व्यवसायी=== सर्व विकसित देशांमध्ये, प्रवेश-स्तरीय वैद्यकीय शिक्षण कार्यक्रम हे तृतीय -स्तरीय अभ्यासक्रम आहेत, जे विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या वैद्यकीय शाळेत घेतले जातात. अधिकार क्षेत्र आणि विद्यापीठावर अवलंबून, प्रवेश थेट माध्यमिक शाळेतून होऊ शकतो किंवा पूर्व-आवश्यक पदवीपूर्व शिक्षण आवश्यक आहे. पूर्वी पूर्ण होण्यासाठी साधारणपणे पाच किंवा सहा वर्षे लागतात. ज्या कार्यक्रमांना पूर्वीचे पदवीपूर्व शिक्षण आवश्यक असते (सामान्यत: तीन किंवा चार वर्षांची पदवी, अनेकदा विज्ञानात) त्यांची लांबी साधारणपणे चार किंवा पाच वर्षे असते. म्हणून, अधिकारक्षेत्र आणि विद्यापीठाच्या आधारावर मूलभूत वैद्यकीय पदवी मिळविण्यास साधारणपणे पाच ते आठ वर्षे लागू शकतात. प्रवेश-स्तरीय प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर, नवीन पदवीधर वैद्यकीय व्यावसायिकांना पूर्ण नोंदणी मंजूर होण्यापूर्वी, विशेषतः एक किंवा दोन वर्षे पर्यवेक्षित सराव करणे आवश्यक असते. याला " इंटर्नशिप ", यूके मधील "फाउंडेशन" वर्षे किंवा "सशर्त नोंदणी" म्हणून संबोधले जाऊ शकते. युनायटेड स्टेट्ससह काही अधिकारक्षेत्रांना सरावासाठी निवासस्थानांची आवश्यकता असते. वैद्यकीय व्यवसायी ज्या विद्यापीठातून पदवी प्राप्त करतात त्या विद्यापीठासाठी विशिष्ट वैद्यकीय पदवी धारण करतात. ही पदवी वैद्यकीय व्यावसायिकाला त्या विशिष्ट देशाच्या कायद्यांतर्गत परवानाधारक किंवा नोंदणीकृत होण्यासाठी पात्र ठरते आणि काहीवेळा अनेक देशांच्या, इंटर्नशिप किंवा सशर्त नोंदणीसाठी आवश्यकतेनुसार. ===अंतर्गत औषधांमध्ये विशेषज्ञ=== एंट्री लेव्हल ट्रेनिंग पूर्ण झाल्यानंतर किंवा त्याआधीही स्पेशॅलिटी ट्रेनिंग लगेच सुरू होते. इतर अधिकारक्षेत्रांमध्ये, कनिष्ठ वैद्यकीय डॉक्टरांनी स्पेशलायझेशन सुरू करण्यापूर्वी एक किंवा अधिक वर्षांसाठी जनरलिस्ट (अन-स्ट्रीम केलेले) प्रशिक्षण घेणे आवश्यक आहे. म्हणून, अधिकारक्षेत्रावर अवलंबून, एक विशेषज्ञ चिकित्सक (इंटर्निस्ट) मूलभूत वैद्यकीय प्रशिक्षण सुरू केल्यानंतर बारा किंवा त्याहून अधिक वर्षांपर्यंत - मूलभूत वैद्यकीय पात्रता मिळविण्यासाठी विद्यापीठात पाच ते आठ वर्षे, आणि आणखी नऊ वर्षांपर्यंत तज्ञ म्हणून मान्यता प्राप्त करत नाही. एक विशेषज्ञ होण्यासाठी वर्षे. 73rgfr978tna5v1swphjs6k07gpluu1 0 300957 2711648 2103814 2026-09-23T17:52:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711648 wikitext text/x-wiki '''सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय''' [[भारत सरकार|हे भारत सरकारचे]] एक मंत्रालय आहे. [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]] , [[इतर मागास वर्ग|इतर मागासवर्गीय]] , मॅन्युअल स्कॅव्हेंजर्स, [[अपंगत्व|अपंग]], [[वृद्धावस्था|वृद्ध]] आणि [[औषधाचा गैरवापर (नशेचे पदार्थ)|अंमली पदार्थांच्या सेवनाने]] बळी पडलेल्या लोकांसह समाजातील वंचित आणि उपेक्षित घटकांच्या [[कल्याणकारी योजना|कल्याणासाठी]], [[सामाजिक न्याय|सामाजिक न्यायासाठी]] आणि सक्षमीकरणासाठी हे जबाबदार आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://socialjustice.nic.in/UserView/index?mid=1509|title=Subjects Allocated : Department of Social Justice and Empowerment - Government of India|website=socialjustice.nic.in|access-date=2021-10-25}}</ref> सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री हे [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|मंत्रीपरिषदेचे]] सदस्य म्हणून [[केंद्रीय मंत्रिमंडळ|कॅबिनेट]] दर्जाचे असतात. सध्याचे मंत्री [[वीरेंद्र कुमार खटीक|वीरेंद्र कुमार]] असून त्यांना राज्यमंत्री रतनलाल कटारिया, कृष्ण पाल गुजर आणि [[रामदास आठवले]] यांनी मदत केली आहे . == इतिहास == १९८५-८६ मध्ये, माजी कल्याण मंत्रालयाची विभागणी महिला आणि बाल विकास विभाग आणि कल्याण विभागामध्ये करण्यात आली. त्याच वेळी, [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार|गृह मंत्रालयाच्या]] अनुसूचित जाती विकास विभाग, आदिवासी विकास विभाग आणि अल्पसंख्याक आणि मागासवर्गीय कल्याण विभाग आणि [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|कायदा मंत्रालयाच्या]] वक्फ विभाग यांनी ही मंत्रालये सोडून नवीन कल्याण मंत्रालय तयार केले. कल्याण मंत्रालयाने मे १९९८ मध्ये सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय हे नाव स्वीकारले. ऑक्टोबर १९९९ मध्ये, आदिवासी विकास विभागाने मंत्रालय सोडून स्वतःचे मंत्रालय, आदिवासी व्यवहार मंत्रालय बनवले . जानेवारी २००७ मध्ये, अल्पसंख्याक विभाग आणि वक्फ युनिटला मंत्रालयातून हलवून [[अल्पसंख्याक व्यवहार मंत्रालय|अल्पसंख्याक कार्य मंत्रालय]] स्थापन करण्यात आले आणि बाल विकास विभागाने [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय, भारत सरकार|महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाची स्थापना करण्यासाठी मंत्रालय]] सोडले. [[जगजीवन राम|बाबू जगजीवन राम]] यांच्या विचारधारा आणि तत्त्वज्ञानाचा प्रचार करण्यासाठी मंत्रालयाने 'बाबू जगजीवन राम नॅशनल फाउंडेशन' स्थापन केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.socialjustice.nic.in/babujagjivanram.pdf|title=A brief on Babu Jagjivan Ram National Foundation|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619070115/http://socialjustice.nic.in/babujagjivanram.pdf|archive-date=19 June 2009}}</ref> २०१२ मध्ये, केंद्रीय सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्री यांनी अंध महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांसाठी ओब्लिंडिया ही ऑनलाइन लायब्ररी सुरू केली. लाँच करताना, लायब्ररीमध्ये १० भाषांमधील १२,००० पुस्तकांचा समावेश होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/indias-first-online-braille-library-launched/746546|title=India's First Online Braille Library Launched|date=2012-01-05|access-date=2019-03-23|archive-date=2019-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323201151/https://www.outlookindia.com/newswire/story/indias-first-online-braille-library-launched/746546|url-status=dead}}</ref> == संघटना == मंत्रालयाचे पाच कचेरी आहेत, प्रत्येकाचे प्रमुख सह सचिव असतात: अनुसूचित जाती विकास कचेरी; मागासवर्गीय ब्युरो समन्वय, माध्यम, प्रशासन; अपंगत्व कचेरी; सामाजिक संरक्षण (एसडी) कचेरी; आणि प्रकल्प, संशोधन, मूल्यमापन आणि देखरेख कचेरी. [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:भारताची मंत्रालये]] k3x18n9z1pk9r9yr49vxcd729rkefoh 0 301040 2711659 2416097 2026-09-23T18:22:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711659 wikitext text/x-wiki '''सिप्ला लिमिटेड''' ही एक भारतीय बहुराष्ट्रीय [[औषध|औषधोत्पादनासंबंधीची]] कंपनी आहे, जिचे मुख्यालय [[मुंबई]], [[भारत]] येथे आहे. सिप्ला प्रामुख्याने श्वसन, हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग, संधिवात, [[मधुमेह]], [[लठ्ठपणा|वजन नियंत्रण]] आणि [[नैराश्य]] यावर उपचार करण्यासाठी औषधे विकसित करते ; इतर वैद्यकीय परिस्थिती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/how-a-little-blue-pill-changed-ciplas-fortunes/article5670851.ece|title=How a little blue pill changed Cipla's fortunes}}</ref> १७ सप्टेंबर २०१४ पर्यंत, त्याचे बाजार भांडवल ४९,६११.५८ करोड आहे, बाजार मूल्यानुसार भारतातील ४२ वी सर्वात मोठी सार्वजनिक व्यापार करणारी कंपनी बनली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moneycontrol.com/stocks/marketinfo/marketcap/nse/index.html|title=Top Companies by Market Capitalisation|date=17 September 2014|publisher=Money Control|access-date=17 September 2014}}</ref> <ref>[http://www.thehindubusinessline.com/companies/cipla-to-sell-msds-hiv-drug-in-india/article5709467.ece Cipla to sell MSD’s HIV drug in India | Business Line]</ref> <ref>[http://www.thehindubusinessline.com/companies/cipla-hetero-to-roll-out-biosimilar-drug/article6129559.ece Cipla, Hetero to roll out biosimilar drug | Business Line]</ref> २३ एप्रिल २०१९ रोजी, सिप्ला ने डॉ. राजू मिस्त्री यांची जागतिक मुख्य लोक अधिकारी म्हणून नियुक्ती केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://business.medicaldialogues.in/cipla-appoints-dr-raju-mistry-as-global-chief-people-officer/|title=Cipla appoints Dr Raju Mistry as Global Chief People Officer|date=2019-04-23|work=Medical Dialogues|language=en-IN|access-date=2019-04-23}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == इतिहास == याची स्थापना [[ख्वाजा अब्दुल हमीद]] यांनी ''''सी''' रासायनिक, '''आय''' औद्योगिक आणि '''पी''' औषधोत्पादनासंबंधीचा '''ला''' प्रयोगशाळा' म्हणून १९३५ मध्ये [[मुंबई]]<nowiki/>त केली होती. <ref name="History">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cipla.com/Home/About-Us/History.aspx|title=About us - History|publisher=Cipla Limited|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151027060707/http://www.cipla.com/Home/About-Us/History.aspx|archive-date=27 October 2015|access-date=3 November 2014}}</ref> <ref name="ETHistory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://economictimes.indiatimes.com/cipla-ltd/infocompanyhistory/companyid-13917.cms|title=Company History - Cipla Ltd.|publisher=Economic Times|access-date=3 November 2013}}</ref> २० जुलै १९८४ रोजी कंपनीचे नाव बदलून 'सिप्ला लिमिटेड' असे करण्यात आले. <ref name="ETHistory" /> वर्ष १९८५ मध्ये, संयुक्त राष्ट्र अन्न आणि औषध प्रशासन ने कंपनीच्या मोठ्या प्रमाणात औषध उत्पादन सुविधांना मान्यता दिली. <ref name="IIHistory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiainfoline.com/Markets/Company/Background/Company-Profile/Cipla-Ltd/500087|title=Company Profile - Cipla Limited|website=IndiaInfoline.com|access-date=3 November 2013}}</ref> संस्थापकाचा मुलगा युसुफ हमीद, केंब्रिज-शिक्षित रसायनशास्त्रज्ञ यांच्या नेतृत्वाखाली, कंपनीने विकसनशील जगातील गरीब लोकांवर उपचार करण्यासाठी जेनेरिक एड्स आणि इतर औषधे दिली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hbs.edu/businesshistory/emerging-markets/pages/profile-detail.aspx?profile=yhamied|title=Interview with Yusuf Hamied|website=Creating Emerging Markets|publisher=Harvard Business School|access-date=2022-03-02|archive-date=2016-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228180641/http://www.hbs.edu/businesshistory/emerging-markets/pages/profile-detail.aspx?profile=yhamied|url-status=dead}}</ref> १९९५ मध्ये, Cipla ने डेफेरिप्रोन लाँच केले, हे जगातील पहिले ओरल आयर्न चेलेटर आहे. <ref name="History" /> सन २००१ मध्ये, '''सिप्ला''' ने [[एच.आय.व्ही.]] उपचारांसाठी औषधे ( अँटीरेट्रोव्हायरल ) अल्प प्रमाणात (प्रति रुग्ण प्रति वर्ष $ ३५०/- पेक्षा कमी) देऊ केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2001-02-07-aidscocktail.htm|title=Indian drug company offers cheap AIDS drugs|date=19 June 2001|work=USA Today|access-date=3 November 2013}}</ref> २०१३ मध्ये सिप्ला ने दक्षिण आफ्रिकेतील सिप्ला मेडप्रो कंपनी विकत घेतली, ती एक उपकंपनी म्हणून ठेवली आणि तिचे नाव सिप्ला मेडप्रो साउथ आफ्रिका लिमिटेड असे बदलले. <ref name="VC">{{स्रोत बातमी|last=Jawani|first=Lohit|url=http://www.vccircle.com/news/pharmaceuticals/2013/07/16/cipla-completes-acquisition-south-africa%E2%80%99s-cipla-medpro|title=Cipla completes acquisition of South Africa's Cipla Medpro|date=16 July 2013|work=VC Circle|access-date=8 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315164809/http://www.vccircle.com/news/pharmaceuticals/2013/07/16/cipla-completes-acquisition-south-africa%E2%80%99s-cipla-medpro|archive-date=15 March 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="Delists">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bdlive.co.za/business/healthcare/2013/07/16/cipla-medpro-delists-from-jse-as-cipla-deal-is-finalised|title=Delists from JSE|date=2013|publisher=Business Day Live|access-date=13 July 2013|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801130715/http://www.bdlive.co.za/business/healthcare/2013/07/16/cipla-medpro-delists-from-jse-as-cipla-deal-is-finalised|url-status=dead}}</ref> अधिग्रहणाच्या वेळी सिप्ला मेडप्रो ही सिप्ला साठी वितरण भागीदार होती आणि ती दक्षिण आफ्रिकेतील तिसरी सर्वात मोठी औषधोत्पादनासंबंधीची कंपनी होती. <ref name="VC" /> कंपनीची स्थापना सन २००२ मध्ये झाली होती आणि ती एनलेनी फार्मास्युटिकल्स लिमिटेड<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://globaldocuments.morningstar.com/documentlibrary/document/e00037afcc0c3668.msdoc/original|title=Enaleni Pharmaceuticals Limited Prospectus 2005|publisher=Morningstar|access-date=8 September 2016}}</ref> म्हणून ओळखली जात होती. सन २००५ मध्ये, एनलेनी फार्मास्युटिकल्स लिमिटेड ने सिप्ला मेडप्रोचे सर्व शेअर्स विकत घेतले, जे सिप्ला आणि मेडप्रो फार्मास्युटिकल्स, एक दक्षिण आफ्रिकन जेनेरिक्स कंपनी यांच्यातील संयुक्त उपक्रम होते, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://apps.who.int/medicinedocs/documents/s18249en/s18249en.pdf|title=The ability of select sub-Saharan African countries to utilise TRIPs Flexibilities and Competition Law to ensure a sustainable supply of essential medicines: A study of producing and importing countries|last=Avafia|first=Tenu|last2=Berger|first2=Jonathan|date=2006|publisher=WHO|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140123042922/http://apps.who.int/medicinedocs/documents/s18249en/s18249en.pdf|archive-date=23 January 2014|last3=Hartzenberg|first3=Trudi}}</ref> आणि सन २००८ मध्ये तिचे नाव बदलून सिप्ला मेडप्रो केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://allafrica.com/stories/200809100609.html|title=South Africa: Enaleni Takes Name of Its Unit Cipla-Medpro|last=Kahn|first=Tamar|date=10 September 2008|publisher=All Africa}}</ref> [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:भारतातील औषध कंपन्या]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:निफ्टी ५० घटक]] t1p5yysblsb5bapv1vxp6ky4fqu3aqv 0 301209 2711688 2456902 2026-09-23T20:00:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711688 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Skenes_gland.jpg|इवलेसे| Skene's ग्रंथी हे स्त्रीस्खलन होण्याचे कारण असल्याचे पुष्कळ पुरावे आहेत.]] {{बदल}} '''स्त्री स्खलन''' हे संभोगाच्या दरम्यान किंवा त्यापूर्वी मूत्रमार्गाच्या खालच्या टोकाला असलेल्या स्केनेस ग्रंथीतून द्रव बाहेर काढणे म्हणून ओळखले जाते. याला '''बोलचालीत स्क्विर्टिंग''' असेही म्हणले जाते, जरी संशोधन असे सूचित करते की स्त्री स्खलन आणि स्क्विर्टिंग या भिन्न घटना आहेत, स्क्विर्टिंग हे द्रव अचानक बाहेर टाकण्याला कारणीभूत आहे जे अंशतः मूत्राशयातून येते आणि त्यात [[मूत्र]] असते. <ref name="pastor">{{जर्नल स्रोत|last=Pastor Z, Chmel R|year=2017|title=Differential diagnostics of female "sexual" fluids: a narrative review|url=https://www.researchgate.net/publication/325024271|journal=International Urogynecology Journal|volume=29|issue=5|pages=621–629|doi=10.1007/s00192-017-3527-9|pmid=29285596}}</ref> <ref name="Salama">{{जर्नल स्रोत|last=Salama|first=Samuel|last2=Boitrelle|first2=Florence|last3=Gauquelin|first3=Amélie|last4=Malagrida|first4=Lydia|last5=Thiounn|first5=Nicolas|last6=Desvaux|first6=Pierre|year=2015|title=Nature and origin of "squirting" in female sexuality|url=https://scholar.google.de/scholar?hl=de&as_sdt=0%2C5&q=Nature+and+origin+of+%22squirting%22+in+female+sexuality&btnG=|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=12|issue=3|pages=661–666|doi=10.1111/jsm.12799|issn=1743-6095|pmid=25545022}}</ref> स्त्री स्खलन शारीरिकदृष्ट्या कोइटल असंयम पासून वेगळे आहे, ज्यामध्ये ते कधीकधी गोंधळलेले असते. <ref name="Pastor2013">{{जर्नल स्रोत|last=Pastor|first=Zlatko|date=July 2013|title=Female ejaculation orgasm vs. coital incontinence: a systematic review|url=https://scholar.google.de/scholar?hl=de&as_sdt=0%2C5&q=Female+ejaculation+orgasm+vs.+coital+incontinence%3A+a+systematic+review&btnG=|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=10|issue=7|pages=1682–1691|doi=10.1111/jsm.12166|issn=1743-6109|pmid=23634659}}</ref> <ref name="pmid19170835">{{जर्नल स्रोत|last=Serati M, Salvatore S, Uccella S, Nappi RE, Bolis P|year=2009|title=Female urinary incontinence during intercourse: a review on an understudied problem for women's sexuality.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=19170835|journal=J Sex Med|volume=6|issue=1|pages=40–8|doi=10.1111/j.1743-6109.2008.01055.x|pmid=19170835|accessdate=2022-03-05|archive-date=2023-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230613060003/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1743609515322414|url-status=dead}}</ref> स्त्रीस्खलनावर काही अभ्यास झाले आहेत. <ref name="Estupinyà">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=UA3pDAAAQBAJ&pg=PA87|title=S=EX2: The Science of Sex|last=Estupinyà|first=Pere|date=2016|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-3319317267|pages=87–89}}</ref> वैज्ञानिक समुदायाद्वारे सामान्य व्याख्या आणि संशोधन पद्धतीचा अवलंब करण्यात अपयश हे प्रायोगिक डेटाच्या अभावाचे प्राथमिक योगदान आहे. <ref name="Taverner">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CCpFAAAAYAAJ|title=Taking Sides: Clashing Views on Controversial Issues in Human Sexuality|last=J. Taverner|first=William|date=2005|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|isbn=978-0072917116|pages=80–89}}</ref> संशोधनाला अत्यंत निवडक सहभागी, [[अरुंद]] केस स्टडीज किंवा अगदी लहान नमुन्याच्या आकाराचा त्रास सहन करावा लागला आहे आणि परिणामी अद्याप महत्त्वपूर्ण परिणाम मिळालेले नाहीत. द्रवपदार्थाच्या रचनेतील बहुतेक संशोधन हे मूत्र आहे की नाही हे ठरवण्यावर केंद्रित आहे. <ref name="Estupinyà" /> <ref name="rodriguez">{{जर्नल स्रोत|last=Rodriguez FD, Camacho A, Bordes SJ, Gardner B, Levin RJ, Tubbs RS|year=2020|title=Female ejaculation: An update on anatomy, history, and controversies.|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ca.23654|journal=Clinical Anatomy|volume=34|issue=1|pages=103–107|doi=10.1002/ca.23654|pmid=32681804}}</ref> योनिमार्गातून बाहेर पडणाऱ्या कोणत्याही स्रावासाठी आणि मूत्रमार्गातून बाहेर पडणाऱ्या द्रवपदार्थासाठी ''लैंगिक'' क्रियेदरम्यान स्त्रीस्खलन असे संबोधले जाणे सामान्य आहे. ज्यामुळे साहित्यात लक्षणीय गोंधळ निर्माण झाला आहे. <ref name="rodriguez" /> स्केनेस ग्रंथीद्वारे मूत्रमार्गातून आणि त्याभोवती द्रवपदार्थ स्राव होतो की नाही हा देखील चर्चेचा विषय आहे; द्रवपदार्थाचा नेमका स्रोत आणि स्वरूप वैद्यकीय व्यावसायिकांमध्ये वादग्रस्त राहिलेले असताना, आणि जी-स्पॉटच्या अस्तित्वाबाबतच्या शंकांशी संबंधित आहेत, तर स्केनेस ग्रंथी हे स्त्रीस्खलनाचे स्रोत असल्याचे ठोस पुरावे आहेत. स्त्री स्खलन कार्य, तथापि, अस्पष्ट राहते. [[वर्ग:महिला स्वास्थ्य]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:लैंगिक शिक्षण]] c2u2xp13sncpwwh4hjoi8picqv2ytiq 0 302180 2711700 2639501 2026-09-23T20:50:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711700 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''हिंदुजा समूह''' हा अँग्लो-इंडियन ट्रान्सनॅशनल समूह आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/1001Z:IN|title=Hinduja Group Ltd|website=www.bloomberg.com}}</ref> ऑटोमोटिव्ह, तेल आणि विशेष रसायने, [[बँक|बँकिंग]] आणि वित्त, आयटी आणि आयटीईएस, [[संगणक सुरक्षा|सायबर सुरक्षा]], आरोग्य सेवा, [[वाणिज्य|व्यापार]], पायाभूत सुविधा प्रकल्प विकास, मीडिया आणि [[मनोरंजन]], ऊर्जा आणि रिअल इस्टेट यासह अकरा क्षेत्रांमध्ये हा समूह उपस्थित आहे. हिंदुजा बंधूंकडे जगभरात १०० अब्ज डॉलर्सची संपत्ती आहे. हिंदुजा कुटुंबाची अमेरिकेत जवळपास ५० अब्ज डॉलर्सची संपत्ती आहे. हिंदुजा बंधूंची सध्याची एकूण संपत्ती १०० अब्ज डॉलर्स आहे. . <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/who-sri-gopi-hinduja-brothers-10372393|title=Who are the Hinduja brothers|date=7 May 2017|publisher=The Mirror|access-date=8 May 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancompanies.in/hinduja-group-of-companies-family-list-of-subsidiaries/|title=Hinduja Group of Companies – List of Subsidiaries|date=18 February 2020}}</ref> == इतिहास == कंपनीची स्थापना १९१४ मध्ये [[परमानंद दीपचंद हिंदुजा]] यांनी केली होती, जे भारतातील [[सिंधी]] कुटुंबातील होते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Halime|first=Farah|url=http://www.thenational.ae/business/hinduja-a-relatively-successful-billionaire|title=Hinduja, a 'relatively' successful billionaire|date=24 December 2010|work=The National|quote=The family's success began with their father, Parmanand, who came from the Sindh province of what is now Pakistan...|access-date=5 August 2016}}</ref> सुरुवातीला [[शिकापूर]] (पूर्वीचे पाकिस्तान) आणि [[मुंबई]], भारत येथे कार्यरत असताना त्यांनी १९१९ मध्ये [[इराण]]मध्ये कंपनीचे पहिले आंतरराष्ट्रीय ऑपरेशन सुरू केले. [[इराणी क्रांती|इस्लामिक क्रांतीने]] [[युरोप]]ला जाण्यास भाग पाडले तेव्हा या गटाचे मुख्यालय १९७९ पर्यंत इराणमध्ये राहिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/podcast-the-business-of-family-the-hindujas-2732971.html|title=Podcast {{!}} The business of family — The Hindujas|website=Moneycontrol|access-date=2020-06-10}}</ref> <ref name="bloomberg">{{स्रोत बातमी|last=Miller|first=Hugo|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2021-11-24/billionaire-family-feud-puts-a-century-old-business-empire-in-jeopardy|title=Billionaire Family Feud Puts a Century-Old Business Empire in Jeopardy|last2=Browning|first2=Jonathan|date=23 November 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=28 November 2021}}</ref> समूहाचे अध्यक्ष [[एस.पी. हिंदुजा|श्रीचंद हिंदुजा]] आणि त्यांचे बंधू [[गोपीचंद]], ते सह-अध्यक्ष, १९७९ मध्ये निर्यात व्यवसाय विकसित करण्यासाठी लंडनला गेले; तिसरा भाऊ [[प्रकाश]] [[जिनीव्हा|जिनेव्हा]], [[स्वित्झर्लंड]] येथे गटाचे कामकाज सांभाळतो तर सर्वात धाकटा भाऊ [[अशोक]] हा भारतीय हितसंबंधांवर देखरेख करतो. हे भाऊ सर्व [[भक्ती योग|धर्माभिमानी हिंदू]], शाकाहारी आणि टिटोटलर आहेत आणि काळ्या सूट आणि गोलाकार चष्म्यांना प्राधान्य देऊन समान प्रकारे कपडे घालतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/life-style/this-is-dynasty-indianstyle-1323548.html|title=This is Dynasty, Indian-style|last=Tim McGirk|date=12 January 1996|website=The Independent}}</ref> समूह १,५०,०००हून अधिक लोकांना रोजगार देतो आणि भारतासह जगभरातील अनेक प्रमुख शहरांमध्ये कार्यालये आहेत. २०१७ मध्ये, ''संडे टाइम्स'' रिच लिस्ट २०१७ मध्ये [[श्रीचंद]] आणि [[गोपीचंद हिंदुजा]] यांची अंदाजे £१६.२ अब्ज संपत्ती असलेले ब्रिटनमधील सर्वात श्रीमंत पुरुष म्हणून वर्णन करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/hinduja-brothers-stay-on-top-of-uk-rich-list/story-MEX4oShlu1WdNS7uElnzNP.html|title=Hinduja brothers stay on top of UK rich list|last=Sonwalkar, Prasun|date=7 May 2017|publisher=Hindusthan Times|access-date=7 May 2017}}</ref> २०१५ मध्ये, द एशियन अवॉर्ड्समध्ये, हिंदुजा बंधूंना [[बिझनेस लीडर ऑफ द इयर]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/asian-awards-2015-winners-star-studded-5540464|title=Asian Awards 2015: All the winners from the star-studded bash|last=Wareing|first=Charlotte|date=17 April 2015|website=Daily Mirror}}</ref> [[अशोक हिंदुजा]] यांना २०१७ मध्ये UAE सरकार समर्थित आशियाई बिझनेस लीडरशिप फोरम येथे [[ABLF]] ग्लोबल आशियाई पुरस्काराने गौरविण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businesswireindia.com/ashok-hinduja-felicitated-with-ablf-global-asian-award-at-the-uae-government-backed-asian-business-leadership-forum-60239.html|title=Ashok Hinduja Felicitated With ABLF GLOBAL ASIAN AWARD at the UAE Government Backed Asian Business Leadership Forum|website=www.businesswireindia.com}}</ref> OneOTT इंटरटेनमेंट लिमिटेड, हिंदुजा समूहाची मीडिया वर्टिकल शाखा, यांना Telecomlead.com द्वारे २०१९ इनोव्हेशन लीडर्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Lead|first=Telecom|url=https://www.telecomlead.com/in-depth/winners-of-telecomlead-com-innovation-leaders-2019-award-92566|title=Winners of TelecomLead.com Innovation Leaders 2019 award|date=14 October 2019|work=TelecomLead|accessdate=2022-03-17|archive-date=2021-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020234357/https://www.telecomlead.com/in-depth/winners-of-telecomlead-com-innovation-leaders-2019-award-92566|url-status=dead}}</ref> == हिंदुजा ग्रुपच्या कंपन्या == [[चित्र:Hinduja_Hospital,_Mahim,_Mumbai.jpg|इवलेसे| हिंदुजा नॅशनल हॉस्पिटल, मुंबई]] [[चित्र:Hinduja_Hospital's_mobile_clinic.jpg|इवलेसे| [[अशोक लेलँड]] प्लॅटफॉर्मवर हिंदुजा नॅशनल हॉस्पिटलचे फिरते दवाखाने बांधले आहेत]] * हिंदुजा हाउसिंग फायनान्स लि. . * [[अशोक लेलँड]] ** ऑप्टारे * अशोक लेलँड फाउंड्रीज – अशोक लेलँडचा एक विभाग, ज्याला हिंदुजा फाउंड्रीज असेही म्हणतात * पीडी हिंदुजा नॅशनल हॉस्पिटल अँड मेडिकल रिसर्च सेंटर * हिंदुजा हेल्थकेअर लिमिटेड * हिंदुजा बँक (स्वित्झर्लंड) लिमिटेड (पूर्वीची अमास बँक) * [[इंडसइंड बँक]] * हिंदुजा लेलँड फायनान्स लि * हिंदुजा ग्लोबल सोल्युशन्स लि * GOCL कॉर्पोरेशन लि * गल्फ ऑइल इंटरनॅशनल लि * गल्फ ऑइल लुब्रिकंट्स इंडिया लिमिटेड * क्वेकर-हॉटन इंटरनॅशनल लि * गल्फ ऑइल मिडल ईस्ट लि * हिंदुजा नॅशनल पॉवर कॉर्पोरेशन लि * हिंदुजा रिन्यूएबल्स एनर्जी प्रायव्हेट लि * हिंदुजा रियल्टी व्हेंचर्स लि * हिंदुजा ग्रुप इंडिया लिमिटेड * केपीबी हिंदुजा कॉलेज ऑफ कॉमर्स * NXTDIGITAL Ltd (पूर्वीचे हिंदुजा व्हेंचर्स लिमिटेड) – Nxtdigital Hits, OneOTT iNtertainment Ltd, INE, आणि INDigital यांचा समावेश आहे * सायकरेक्स सिस्टम्स प्रायव्हेट लिमिटेड * ब्रिटिश मेटल कॉर्पोरेशन (इंडिया) प्रायव्हेट लिमिटेड * हिंदुजा इन्व्हेस्टमेंट्स अँड प्रोजेक्ट सर्व्हिसेस लि == वाद == === बोफोर्स घोटाळा === श्रीचंद, गोपीचंद आणि प्रकाश हिंदुजा हे [[बोफोर्स]] घोटाळ्याच्या तपासाशी संबंधित होते, ज्यामध्ये [[स्वीडिश कंपनी]] बोफोर्सने भारत सरकारला ४०० हॉवित्झरच्या {{USD}} १.३ अब्ज विक्रीच्या संदर्भात १९८६ मध्ये सरकारी अधिकारी आणि राजकारण्यांना बेकायदेशीर लाच दिल्याचा आरोप आहे. ऑक्टोबर २००० मध्ये भारतीय [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|सेंट्रल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशनने]] तिन्ही भावांवर आरोप लावले होते,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/964191.stm|title=BBC News - SOUTH ASIA - Bofors charges against Hindujas}}</ref> परंतु २००५ मध्ये दिल्लीतील उच्च न्यायालयाने पुराव्याअभावी आणि खटल्याच्या खटल्यातील कागदपत्रे केंद्रस्थानी असल्याचे सांगून त्यांच्यावरील सर्व आरोप फेकून दिले. निरुपयोगी आणि संशयास्पद" कारण त्यांची उत्पत्ती सत्यापित केली जाऊ शकत नाही. [[न्यायाधीश]] [[आर.एस.सोढी]] म्हणाले: "मी माझी नापसंती व्यक्त केली पाहिजे की १४ वर्षांचा खटला आणि {{INRConvert|2.5|b}} जनतेचा पैसा खटल्यासाठी खर्च झाला. यामुळे हिंदुजांचे प्रचंड आर्थिक, भावनिक, व्यावसायिक आणि वैयक्तिक नुकसान झाले आहे."<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2474787.stm|title=BBC NEWS - South Asia - Q&A: Hinduja Bofors case|date=31 May 2005}}</ref> === २००१ हिंदुजा प्रकरण === जानेवारी २००१ मध्ये, हे उघड झाले की ब्रिटन सरकारचे मंत्री [[पीटर मँडेलसन]] यांनी श्रीचंद हिंदुजा यांच्या वतीने गृह मंत्रालयाचे मंत्री [[माईक ओ'ब्रायन]] यांना दूरध्वनी केला होता, जे त्यावेळी ब्रिटिश नागरिकत्व शोधत होते आणि ज्यांची कौटुंबिक फर्म "ची मुख्य प्रायोजक बनणार होती. मिलेनियम डोममध्ये विश्वास क्षेत्र". परिणामी, २४ जानेवारी २००१ रोजी मँडेलसन यांनी दुस-यांदा सरकारचा राजीनामा दिला,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1134819.stm|title=BBC News &#124; SOUTH ASIA &#124; Mandelson resigns over Hinduja affair|date=24 January 2001<!--, 14:30 GMT -->|publisher=News.bbc.co.uk|access-date=3 October 2008}}</ref><ref>{{London Gazette|date=31 January 2001}}</ref> त्याने काहीही चुकीचे केले नाही असा आग्रह धरला. [[सर अँथनी हॅमंड]] यांनी केलेल्या स्वतंत्र चौकशीतून असा निष्कर्ष निघाला की मँडेलसन किंवा इतर कोणीही अयोग्य कृती केली नव्हती. जानेवारी २००१ मध्ये, इमिग्रेशन मंत्री [[बार्बरा रोशे]] यांनी एका लेखी कॉमन्स उत्तरात खुलासा केला की [[लीसेस्टर]] ईस्टचे [[संसद सदस्य|खासदार]] [[कीथ वाझ]] आणि त्यावेळी परराष्ट्र खात्याचे मंत्री आणि इतर खासदारांनीही हिंदुजा बंधूंबद्दल गृह कार्यालयाशी संपर्क साधला होता, असे म्हणले होते. वाझ यांनी त्यांच्या नागरिकत्वाच्या अर्जावर निर्णय केव्हा अपेक्षित आहे याबाबत चौकशी केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Grice|first=Andrew|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/mps-to-quiz-mandelson-on-passport-for-hinduja-702939.html|title=MPs to quiz Mandelson on passport for Hinduja|date=22 January 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524072806/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/mps-to-quiz-mandelson-on-passport-for-hinduja-702939.html|url-status=dead}}</ref> २५ जानेवारी रोजी, वाझ हे हिंदुजा प्रकरणाबद्दल विरोधकांच्या प्रश्नांचे केंद्रबिंदू बनले आणि त्यांनी त्यांची भूमिका पूर्णपणे उघड करावी अशी मागणी करणारे अनेक संसदीय प्रश्न मांडले गेले. वाझ यांनी परराष्ट्र कार्यालयाच्या प्रवक्त्यामार्फत सांगितले की [[सर अँथनी हॅमंड क्यूसी]] यांनी त्यांना विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे देण्यासाठी ते "पूर्णपणे तयार" असतील ज्यांना पंतप्रधानांनी या प्रकरणाची चौकशी करण्यास सांगितले होते. हिंदुजा बंधूंना ते काही काळापासून ओळखत असल्याचे वाझ यांनी सांगितले; १९९३ मध्ये धर्मादाय हिंदुजा फाऊंडेशनची स्थापना झाली तेव्हा ते उपस्थित होते आणि १९९८ मध्ये जेव्हा [[टोनी]] आणि [[चेरी ब्लेअर]] या भावांनी [[दिवाळी]] उत्सवासाठी आमंत्रित केले तेव्हा त्यांनी भाषणही केले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sengupta|first=Kim|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/vaz-sidesteps-questions-on-links-with-hindujas-704370.html|title=Vaz sidesteps questions on links with Hindujas|date=26 January 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524063947/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/vaz-sidesteps-questions-on-links-with-hindujas-704370.html|url-status=dead}}</ref> २६ जानेवारी २००१ रोजी, पंतप्रधान [[टोनी ब्लेअर]] यांच्यावर हिंदुजा पासपोर्ट प्रकरणाच्या स्वतंत्र चौकशीसाठी पूर्वग्रहदूषित असल्याचा आरोप करण्यात आला, त्यांनी घोषित केल्यावर कीथ वाझ यांनी "काहीही चुकीचे" केले नाही. त्याच दिवशी वाझ यांनी पत्रकारांना सांगितले की, प्रकरणातील तथ्य उघड झाल्यानंतर त्यांना त्यांच्या वागणुकीचा "खेद" वाटेल. "जेव्हा हा अहवाल समोर येईल तेव्हा तुमच्यापैकी काहीजण खूप मूर्ख दिसतील. तुम्ही पीटरबद्दल आणि इतरांबद्दल आणि माझ्याबद्दल सांगितलेल्या काही गोष्टी, जेव्हा तथ्य बाहेर येईल तेव्हा तुम्हाला खूप पश्चाताप होईल,” तो म्हणाला. हिंदुजा बंधूंपैकी एकाच्या पासपोर्ट अर्जावर सामान्यपेक्षा अधिक वेगाने प्रक्रिया का केली गेली, सहा महिन्यांत प्रक्रिया करून मंजूर करून घेण्यास दोन वर्षे लागू शकतात असे का विचारले असता, त्यांनी उत्तर दिले, "ही एक सामान्य बाब आहे."<ref>{{स्रोत बातमी|last=Waugh|first=Paul|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/vaz-defiant-over-his-role-in-hinduja-passport-scandal-704469.html|title=Vaz defiant over his role in Hinduja passport scandal|last2=Kim Sengupta|date=27 January 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524063942/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/vaz-defiant-over-his-role-in-hinduja-passport-scandal-704469.html|url-status=dead}}</ref> २९ जानेवारी रोजी, सरकारने पुष्टी केली की हिंदुजा फाऊंडेशनने अलीकडच्या काळातील पहिले आशियाई मंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती साजरी करण्यासाठी सप्टेंबर १९९९ मध्ये वाझसाठी स्वागत समारंभ आयोजित केला होता. हाऊस ऑफ कॉमन्स रजिस्टर ऑफ सदस्यांच्या हितसंबंधांमध्ये वाझ यांनी पक्षाची नोंद केली नव्हती आणि कंझर्व्हेटिव्ह पार्लमेंटरी कॅम्पेन युनिटचे तत्कालीन प्रमुख [[जॉन रेडवुड]] यांनी आदरातिथ्य स्वीकारण्याच्या वाझ यांच्या निर्णयावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Woolf|first=Marie|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/hindujas-held-party-to-celebrate-vaz-being-appointed-a-minister-704847.html|title=Hindujas held party to celebrate Vaz being appointed a minister|date=30 January 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524063926/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/hindujas-held-party-to-celebrate-vaz-being-appointed-a-minister-704847.html|url-status=dead}}</ref> मार्चमध्ये, वाझ यांना [[एलिझाबेथ फिल्किन]] यांनी त्यांच्या आर्थिक घडामोडींच्या नवीन चौकशीला पूर्ण सहकार्य करण्याचे आदेश दिले होते, जे त्यावेळी मानकांसाठी संसदीय आयुक्त होते. वाझ यांचे वरिष्ठ परराष्ट्र सचिव [[रॉबिन कुक]] यांनीही त्यांना हिंदुजा बंधूंशी असलेल्या संबंधांबद्दलच्या आरोपांना पूर्णपणे उत्तर देण्याचे आवाहन केले. हिंदुजा फाउंडेशनने हाऊस ऑफ कॉमन्स येथे हिंदुजा प्रायोजित रिसेप्शन आयोजित करण्यात मदत केल्याच्या बदल्यात त्यांच्या पत्नीद्वारे चालवल्या जाणाऱ्या [[मॅपसबरी कम्युनिकेशन्स]] या कंपनीला £१,२००ची रक्कम दिल्याच्या तक्रारीवर चर्चा करण्यासाठी श्री वाझ यांनी २० मार्च रोजी श्रीमती फिल्किन यांची भेट घेतली. वाझ यांनी यापूर्वी हिंदुजांकडून पैसे घेण्यास नकार दिला होता, परंतु त्यांनी या व्यवहारातून कोणताही वैयक्तिक फायदा झाला नसल्याचा आग्रह धरला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Woolf|first=Marie|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/filkin-launches-new-investigation-into-cash-links-between-vaz-and-hindujas-688445.html|title=Filkin launches new investigation into cash links between Vaz and Hindujas|date=22 March 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524063920/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/filkin-launches-new-investigation-into-cash-links-between-vaz-and-hindujas-688445.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Grice|first=Andrew|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/downing-street-orders-vaz-to-help-inquiry-688728.html|title=Downing Street orders Vaz to help inquiry|last2=Stephen Castle|date=24 March 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20091126203142/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/downing-street-orders-vaz-to-help-inquiry-688728.html|url-status=dead}}</ref> जून २००१ मध्ये, वाझ यांनी कबूल केले की बॅकबेंच खासदार असताना त्यांनी हिंदुजा बंधूंनी ब्रिटिश नागरिकत्वासाठी केलेल्या अर्जात निवेदन केले होते. टोनी ब्लेअर यांनी देखील कबूल केले की वाझ यांनी इतर आशियाई लोकांच्या वतीने "निवेदन" केले होते. ११ जून २००१ रोजी वाझ यांना युरोप मंत्री पदावरून काढून टाकण्यात आले, त्यांच्या जागी [[पीटर हेन]] यांची नियुक्ती करण्यात आली. पंतप्रधान कार्यालयाने सांगितले की वाझ यांनी टोनी ब्लेअर यांना पत्र लिहून सांगितले होते की त्यांना आरोग्याच्या कारणास्तव राजीनामा देण्याची इच्छा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Woolf|first=Marie|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/after-months-of-claims-and-counter-claims-vaz-is-finally-sacked-as-minister-for-europe-673703.html|title=After months of claims and counter claims, Vaz is finally sacked as Minister for Europe|last2=Andrew Morris|date=12 June 2001|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|location=London|accessdate=2022-03-17|archive-date=2009-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524063901/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/after-months-of-claims-and-counter-claims-vaz-is-finally-sacked-as-minister-for-europe-673703.html|url-status=dead}}</ref> डिसेंबर २००१ मध्ये, एलिझाबेथ फिल्किनने हिंदुजा बंधूंनी आपल्या पत्नीच्या लॉ फर्मला पेमेंट्सची नोंदणी करण्यात अयशस्वी झाल्याबद्दल वाझला साफ केले, परंतु पेमेंट लपवण्यासाठी त्याने आपल्या पत्नीशी संगनमत केले होते. फिल्किनच्या अहवालात असे म्हणले आहे की पेमेंट त्यांच्या पत्नीला इमिग्रेशन समस्यांवरील कायदेशीर सल्ल्यासाठी देण्यात आले होते आणि असा निष्कर्ष काढला होता की वाझ यांना कोणताही थेट वैयक्तिक लाभ मिळाला नाही आणि कॉमन्स नियमानुसार त्यांना त्यांच्या पत्नीला दिलेली देयके उघड करण्याची आवश्यकता नाही. तथापि, तिने त्याच्या गुप्ततेबद्दल त्याच्यावर टीका केली आणि म्हणले, "हे सत्य लपवण्यासाठी आणि त्याच्या संभाव्य आर्थिक संबंधांबद्दल मला अचूक माहिती मिळण्यापासून रोखण्यासाठी श्री वाझ आणि त्यांची पत्नी यांच्यात अनेक महिन्यांपासून जाणूनबुजून संगनमत करण्यात आले आहे हे मला स्पष्ट झाले आहे. हिंदुजा परिवारासोबत"<ref>{{स्रोत बातमी|last=Wintour|first=Patrick|url=https://www.theguardian.com/politics/2001/dec/24/houseofcommons.labour|title=Vaz cleared over Hinduja payments to wife|date=24 December 2001|work=[[द गार्डियन]]|location=London}}</ref> === अशोक लेलँड === फेब्रुवारी २००५ मध्ये [[अशोक लेलँड]], बंधूंच्या हिंदुजा समूहाची भारतातील प्रमुख कंपनी, [[सुदान|सुदानच्या]] संरक्षण मंत्रालयाला १०० सैन्य वाहने पुरवण्याचा करार जाहीर केला. शस्त्रास्त्र प्रचारक मार्क थॉमस यांनी असा आरोप केला होता की हे यूके शस्त्रास्त्र निर्यात कायद्याचे उल्लंघन करते, कारण कंपनीचे अनेक संचालक यूकेचे रहिवासी किंवा नागरिक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200506/cmselect/cmquad/873/873we12.htm|title=House of Commons - Quadripartite Committee - Written Evidence}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई मधील कंपन्या]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:बहुराष्ट्रीय कंपन्या]] [[वर्ग:हिंदुजा कुटुंब]] h3o4bw5mztbxhba8szrc488cszfyxaf 0 302221 2711764 2704920 2026-09-24T00:49:53Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711764 wikitext text/x-wiki {{बदल}} [[चित्र:Pair_of_mandarin_ducks.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मंदारिन बदके, नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे), लिंगांमधील नाट्यमय फरक स्पष्ट करते]] '''लैंगिक द्विरूपता''' ही अशी स्थिती आहे जिथे एकाच प्रजातीचे [[लिंग]] भिन्न वैशिष्ट्ये प्रदर्शित करतात, विशेषतः [[प्रजनन|पुनरुत्पादनात]] थेट सहभागी नसलेली वैशिष्ट्ये. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=O5lnDwAAQBAJ&q=sexual+dimorphism+encyclopedia&pg=RA1-PA7|title=Encyclopedia of Animal Behaviour|date=2019-01-21|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-813252-4|volume=2|pages=7|language=en}}</ref> ही स्थिती बहुतेक प्राणी आणि काही वनस्पतींमध्ये आढळते. फरकांमध्ये दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्ये, आकार, वजन, रंग, खुणा किंवा वर्तणूक किंवा संज्ञानात्मक वैशिष्ट्ये समाविष्ट असू शकतात. हे फरक सूक्ष्म किंवा अतिशयोक्तीपूर्ण असू शकतात आणि लैंगिक निवड आणि [[नैसर्गिक निवड|नैसर्गिक निवडीच्या]] अधीन असू शकतात. डायमॉर्फिझमच्या विरुद्ध ''मोनोमॉर्फिझम'' आहे, जेव्हा दोन्ही जैविक लिंग एकमेकापासून वेगळे करता येत नाहीत. == आढावा == [[चित्र:Peacock_courting_peahen.jpg|इवलेसे|260x260अंश| [[मोर]], उजवीकडे, डाव्या बाजूला, [[मोर|मोराचे]] वाजवत आहे.]] [[चित्र:Anas_platyrhynchosZZ.jpg|इवलेसे|260x260अंश| नर (तळाशी) आणि मादी [[चतुरंग बदक|मल्लार्ड्स]] . नर मालार्डचे प्रजनन पिसारा असतो तेव्हा त्याचे निःसंदिग्ध बाटलीचे हिरवे डोके असते.]] [[चित्र:Orgyia_antiqua_MHNT.CUT.2012.0.356.Gières.jpg|इवलेसे|260x260अंश| ''Orgyia antiqua'' नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे).]] === अलंकार आणि रंगरंगोटी === डिमॉर्फिझमचे सामान्य आणि सहज ओळखले जाणारे प्रकार नेहमीच उघड नसले तरी अलंकार आणि रंग असतात. दिलेल्या प्रजातींमधील लिंगांच्या रंगात फरक याला लैंगिक डायक्रोमॅटिझम म्हणतात, जे सामान्यतः पक्ष्यांच्या आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या अनेक प्रजातींमध्ये दिसून येते. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Armenta JK, Dunn PO, Whittingham LA|date=August 2008|title=Quantifying avian sexual dichromatism: a comparison of methods|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=211|issue=Pt 15|pages=2423–30|doi=10.1242/jeb.013094|pmid=18626076|doi-access=free}}</ref> लैंगिक निवडीमुळे अतिशयोक्तीपूर्ण डायमॉर्फिक गुणधर्म होतात जे प्रामुख्याने जोडीदारांच्या स्पर्धेत वापरले जातात. अलंकारामुळे वाढलेली तंदुरुस्ती जटिल उत्क्रांतीविषयक परिणाम सुचविणारी निर्मिती किंवा देखरेख करण्यासाठी त्याची किंमत ऑफसेट करते, परंतु खर्च आणि उत्क्रांती परिणाम प्रजातींनुसार भिन्न असतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|author-link=Amotz Zahavi|vauthors=Zahavi A|date=September 1975|title=Mate selection-a selection for a handicap|url=http://eebweb.arizona.edu/faculty/dornhaus/courses/materials/papers/other/Zahavi%20sexual%20selection%20handicap%20model%20signal.pdf|journal=Journal of Theoretical Biology|volume=53|issue=1|pages=205–14|bibcode=1975JThBi..53..205Z|citeseerx=10.1.1.586.3819|doi=10.1016/0022-5193(75)90111-3|pmid=1195756|accessdate=2022-03-18|archive-date=2017-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810123757/http://eebweb.arizona.edu/Faculty/Dornhaus/courses/materials/papers/other/Zahavi%20sexual%20selection%20handicap%20model%20signal.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="Andersson, 1994">{{Harvard citation no brackets|Andersson|1994}}</ref>  खर्च आणि परिणाम अलंकरणाच्या स्वरूपावर अवलंबून असतात (जसे की रंगाची यंत्रणा गुंतलेली असते). [[मोर]] हे तत्त्वाचे स्पष्ट उदाहरण आहेत. मोरांचा सुशोभित पिसारा, जसा कोर्टिंग डिस्प्लेमध्ये वापरला जातो, तो [[मोर|मोरांना]] आकर्षित करतो. दोलायमान रंग आणि नराच्या पिसाराच्या आकारामुळे प्रथमदर्शनी मोर आणि मोरांना पूर्णपणे भिन्न प्रजाती समजू शकतात; वरण तपकिरी रंगाचे आहे. <ref name="Zi">{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Zi J, Yu X, Li Y, Hu X, Xu C, Wang X, Liu X, Fu R|date=October 2003|title=Coloration strategies in peacock feathers|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-10-28_100_22/page/12576|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=100|issue=22|pages=12576–8|bibcode=2003PNAS..10012576Z|doi=10.1073/pnas.2133313100|pmc=240659|pmid=14557541|doi-access=free}}</ref> मोराचा पिसारा भक्षकांना त्याची असुरक्षितता वाढवतो कारण तो उड्डाणात अडथळा आणतो आणि तो पक्ष्यांना सर्वसाधारणपणे सुस्पष्ट बनवतो. <ref name="Zi" /> तत्सम उदाहरणे अनेक पटींनी आहेत, जसे की बर्ड्स ऑफ पॅराडाईज आणि आर्गस फिजंट्समध्ये . लैंगिक डायक्रोमॅटिझमचे आणखी एक उदाहरण म्हणजे नेस्टलिंग ब्लू टिट्स . नर मादींपेक्षा रंगसंगतीने अधिक पिवळे असतात. असे मानले जाते की हे हिरव्या लेपिडोप्टेरन अळ्याच्या अंतर्ग्रहणाद्वारे प्राप्त होते, ज्यामध्ये मोठ्या प्रमाणात कॅरोटीनॉइड्स ल्युटीन आणि झेक्सॅन्थिन असतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Slagsvold T, Lifjeld JT|year=1985|title=Variation in plumage colour of the Great tit ''Parus major'' in relation to habitat, season and food|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-zoology_1985-07_206_3/page/321|journal=[[Journal of Zoology]]|volume=206|issue=3|pages=321–328|doi=10.1111/j.1469-7998.1985.tb05661.x}}</ref> हा आहार मानवी-अदृश्य [[अतिनील किरण|अल्ट्राव्हायोलेट]] स्पेक्ट्रममधील लैंगिक द्विरूप रंगांवर देखील परिणाम करतो. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Bowmaker JK, Heath LA, Wilkie SE, Hunt DM|date=August 1997|title=Visual pigments and oil droplets from six classes of photoreceptor in the retinas of birds|url=https://archive.org/details/sim_vision-research_1997-08_37_16/page/2183|journal=Vision Research|volume=37|issue=16|pages=2183–94|doi=10.1098/rspb.1998.0315|pmc=1688915|pmid=9578901}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|author-link3=Innes Cuthill|vauthors=Bowmaker JK, Heath LA, Wilkie SE, Hunt DM|date=August 1997|title=Visual pigments and oil droplets from six classes of photoreceptor in the retinas of birds|url=https://archive.org/details/sim_vision-research_1997-08_37_16/page/2183|journal=Vision Research|volume=37|issue=16|pages=2183–94|doi=10.1098/rspb.1998.0316|jstor=50814|pmc=1688906|pmid=9578901}}</ref> म्हणूनच, नर पक्षी, जरी मानवांना पिवळे दिसले तरी प्रत्यक्षात मादींना दिसणारा जांभळा रंगाचा पिसारा असतो. हा पिसारा पुरुषांच्या पालकांच्या क्षमतेचे सूचक मानला जातो. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Senar JC, Figuerola J, Pascual J|date=February 2002|title=Brighter yellow blue tits make better parents|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=269|issue=1488|pages=257–61|doi=10.1098/rspb.2001.1882|pmc=1690890|pmid=11839194}}</ref> कदाचित हे महिलांसाठी एक चांगले सूचक आहे कारण ते दर्शविते की ते अन्न पुरवठा मिळविण्यात चांगले आहेत ज्यामधून कॅरोटीनॉइड प्राप्त केले जाते. शेपटीचे क्रोमा आणि स्तनाचे पंख आणि शरीराची स्थिती यांच्यात सकारात्मक संबंध आहे. <ref name="blue tits">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Johnsen A, Delhey K, Andersson S, Kempenaers B|date=June 2003|title=Plumage colour in nestling blue tits: sexual dichromatism, condition dependence and genetic effects|journal=Proceedings. Biological Sciences|volume=270|issue=1521|pages=1263–70|doi=10.1098/rspb.2003.2375|jstor=3558810|pmc=1691364|pmid=12816639}}</ref> कॅरोटीनॉइड्स अनेक प्राण्यांच्या रोगप्रतिकारक कार्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात, त्यामुळे कॅरोटीनॉइड्सवर अवलंबून असलेले संकेत आरोग्यास सूचित करू शकतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Lozano GA|year=1994|title=Carotenoids, parasites, and sexual selection|url=http://www.georgealozano.com/papers/mine/Lozano1994Carotenoids.pdf|journal=[[Oikos (journal)|Oikos]]|volume=70|issue=2|pages=309–311|doi=10.2307/3545643|jstor=3545643|accessdate=2022-03-18|archive-date=2017-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201181103/http://www.georgealozano.com/papers/mine/Lozano1994Carotenoids.pdf|url-status=dead}}</ref> बेडूक हे तत्त्वाचे आणखी एक स्पष्ट उदाहरण आहे. बेडूकांच्या प्रजातींसाठी दोन प्रकारचे डायक्रोमॅटिझम आहेत: ऑन्टोजेनेटिक आणि डायनॅमिक. ऑन्टोजेनेटिक बेडूक अधिक सामान्य असतात आणि नर किंवा मादीमध्ये कायमस्वरूपी रंग बदलतात. <nowiki><i id="mwXA">रॅनोइडिया लेस्युरी</i></nowiki> हे डायनॅमिक बेडकाचे उदाहरण आहे ज्याच्या प्रजनन हंगामात नरांमध्ये तात्पुरते रंग बदलतात. <ref>Donnellan, S. C., & Mahony, M. J. (2004). Allozyme, chromosomal and morphological variability in the Litoria lesueuri species group (Anura : Hylidae), including a description of a new species. Australian Journal of Zoology</ref> ''Hyperolius ocellatus'' हा लिंग आणि लिंगांमधील रंग आणि नमुना या दोहोंमध्ये नाट्यमय फरक असलेला ऑनटोजेनेटिक बेडूक आहे. लैंगिक परिपक्वताच्या वेळी, नर पांढऱ्या पृष्ठीय रेषांसह चमकदार हिरवे दिसतात. <ref>Bell, R. C., & Zamudio, K. R. (2012). Sexual dichromatism in frogs: natural selection, sexual selection and unexpected diversity. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences.</ref> याउलट, मादी गंजलेल्या लाल ते चांदीच्या रंगात लहान ठिपके असतात. नर लोकसंख्येतील चमकदार रंग मादींना आकर्षित करते आणि संभाव्य भक्षकांसाठी अपोसेमॅटिक चिन्ह म्हणून काम करते. जोडीदाराच्या निवडीमध्ये स्त्रिया अनेकदा अतिशयोक्तीपूर्ण पुरुष दुय्यम लैंगिक वैशिष्ट्यांना प्राधान्य देतात. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Ryan MJ, Rand AS|date=April 1993|title=Species Recognition and Sexual Selection as a Unitary Problem in Animal Communication|url=https://archive.org/details/sim_evolution_1993-04_47_2/page/647|journal=Evolution; International Journal of Organic Evolution|volume=47|issue=2|pages=647–657|doi=10.2307/2410076|jstor=2410076|pmid=28568715}}</ref> मादक पुत्र गृहीतक स्पष्ट करते की मादी अधिक विस्तृत नरांना प्राधान्य देतात आणि प्रजातींच्या दृष्टीपेक्षा स्वतंत्र, रंगाने मंद असलेल्या नरांच्या विरुद्ध निवडतात. <ref name="Rubolini">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rubolini D, Spina F, Saino N|year=2004|title=Protandry and sexual dimorphism in trans-Saharan migratory birds|journal=Behavioral Ecology|volume=15|issue=4|pages=592–601|citeseerx=10.1.1.498.7541|doi=10.1093/beheco/arh048}}</ref> अनेक माशांच्या प्रजातींमध्ये समान लैंगिक द्विरूपता आणि वीण निवड देखील दिसून येते. उदाहरणार्थ, नर [[गप्पी मासे|गप्पींना]] रंगीबेरंगी डाग आणि अलंकार असतात तर मादी सामान्यतः राखाडी रंगाच्या असतात. मादी गप्पी निस्तेज नरांपेक्षा चमकदार रंगाच्या नरांना प्राधान्य देतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zunYrumtsR8C&q=sexuaql+dimorphism+guppies&pg=PA61|title=The Differences Between the Sexes|vauthors=Short RV, Balaban E|date=4 August 1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521448789|access-date=3 November 2017|via=Google Books}}</ref> redlip blennies मध्ये, फक्त नर मासे गुदद्वारासंबंधी-युरोजेनिटल क्षेत्रामध्ये एक अवयव विकसित करतात जे प्रतिजैविक पदार्थ तयार करतात. पालकांच्या काळजी दरम्यान, नर त्यांच्या घरट्याच्या अंतर्गत पृष्ठभागावर गुदद्वारासंबंधीचा-यूरोजेनिटल भाग घासतात, ज्यामुळे त्यांच्या अंड्यांचे सूक्ष्मजंतू संसर्गापासून संरक्षण होते, जे लहान माशांच्या मृत्यूचे सर्वात सामान्य कारण आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Giacomello E, Marchini D, Rasotto MB|date=September 2006|title=A male sexually dimorphic trait provides antimicrobials to eggs in blenny fish|journal=Biology Letters|volume=2|issue=3|pages=330–3|doi=10.1098/rsbl.2006.0492|pmc=1686180|pmid=17148395}}</ref> == कीटक == [[चित्र:Colias_dimera_copulating.jpg|इवलेसे|260x260अंश| ''Colias dimera'' वीण. नर मादीपेक्षा उजळ पिवळा असतो.]] == कोळी आणि लैंगिक नरभक्षक == [[चित्र:Male_and_female_A._appensa.jpg|डावे|इवलेसे| मादी (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) ''अर्जिओप अॅपेन्सा'', नाटकीयपणे लहान नरांसह, कोळीमध्ये विशिष्ट लैंगिक फरक प्रदर्शित करते]] == उभयचर आणि नॉन-एव्हियन सरपटणारे प्राणी == [[चित्र:Mississippi_map_turtles_(Graptemys_pseudogeographica_kohni)_female_&_male.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मिसिसिपी नकाशा कासव ( ''Graptemys pseudogeographica kohni'' ) प्रौढ मादी (डावीकडे) आणि प्रौढ नर (उजवीकडे)]] == पक्षी == [[चित्र:Male_and_female_pheasant.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मादी (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) [[Common pheasant|सामान्य तीतर]], नर मादीपेक्षा खूप मोठा आणि रंगीबेरंगी असल्याचे दर्शविते]] [[चित्र:Mute_swan_male.JPG|इवलेसे|260x260अंश| काही पक्ष्यांच्या प्रजाती, जसे की हा [[पाक हंस|निःशब्द हंस]], त्यांच्या पिसाराद्वारे लैंगिक द्विरूपता प्रदर्शित करत नाही आणि त्याऐवजी इतर शारीरिक किंवा वर्तणूक वैशिष्ट्यांद्वारे ओळखले जाऊ शकते. सामान्यतः, नर मूक हंस, किंवा कोब्स, मादी किंवा पेनपेक्षा उंच आणि मोठे असतात आणि त्यांची मान जाड असते आणि त्यांच्या बिलाच्या वर अधिक स्पष्ट 'नॉब' असते.]] [[चित्र:Male_and_female_black_casqued_hornbill_skeletons.jpg|इवलेसे|260x260अंश| मादीचे सांगाडे (डावीकडे) आणि नर (उजवीकडे) काळ्या-कास्केड हॉर्नबिल्स ( ''सेराटोजिम्ना अट्राटा'' ). लिंगांमधील फरक त्यांच्या बिलाच्या शीर्षस्थानी असलेल्या कॅस्कमध्ये स्पष्ट आहे. ही जोडी ऑस्टियोलॉजी संग्रहालयात प्रदर्शनासाठी आहे.]] === पिनिपीड्स === [[चित्र:Male_and_female_Mirounga_angustirostris_2.jpg|उजवे|इवलेसे|260x260अंश| नर आणि मादी उत्तरी हत्ती सील, नर मोठ्या प्रोबोसिससह मोठा असतो]] ==== माणसं ==== {| class="wikitable" style="width:200px; float:right;" | colspan="2" |[[चित्र:Human.svg|मध्यवर्ती|249x249अंश| पायोनियर फलक]] |- |[[चित्र:Gray241.png|मध्यवर्ती|100x100अंश|नर श्रोणि]] |[[चित्र:Gray242.png|मध्यवर्ती|100x100अंश| मादी श्रोणि]] |- | colspan="2" | '''शीर्ष:''' [[पायोनियर पाटी|पायोनियर]] फलकावर मानवांचे शैलीकृत चित्रण, नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे) दोन्ही दर्शविते.<nowiki></br></nowiki> '''तळ:''' नर (डावीकडे) आणि मादी (उजवीकडे) श्रोणि यांच्यातील तुलना. |} == उत्क्रांती == [[चित्र:Eccaparadoxides_mediterraneus_-_Murero,_Zaragoza_-_Museo_Ciencias_Naturales_Universidad_Zaragoza.jpg|इवलेसे|260x260अंश| कॅंब्रियन ट्रायलोबाइट्समधील लैंगिक द्विरूपता. <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Dies Alvarez ME, Rushton AW, Gozalo R, Pillola GL, Linan E, Ahlberg P|year=2010|title=Paradoxides brachyrhachis'' Linnarsson, 1883 versus ''Paradoxides mediterraneus'' Pompeckj, 1901: a problematic determination|url=https://www.researchgate.net/publication/232865261|journal=GFF|volume=132|issue=2|pages=95–104|doi=10.1080/11035897.2010.481363}}</ref>]] [[चित्र:Sumatran_orangutan_family_in_Toronto_Zoo.JPG|इवलेसे| नर (डावीकडे), संतती आणि मादी (उजवीकडे) सुमात्रान ऑरंगुटन्स .]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] a8lx0l11iczlz7b6f9l16o98ovksf9j 0 302235 2711766 2704794 2026-09-24T00:53:01Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711766 wikitext text/x-wiki '''मानवी लैंगिक क्रिया''', '''मानवी लैंगिक सराव''' किंवा '''मानवी लैंगिक वर्तन''' ही अशी पद्धत आहे ज्यामध्ये मानव त्यांची [[लैंगिकता]] अनुभवतो आणि व्यक्त करतो. लोक विविध प्रकारच्या लैंगिक कृत्यांमध्ये गुंततात, एकट्याने केलेल्या क्रियांपासून (उदा. [[हस्तमैथुन]] ) ते दुसऱ्या व्यक्तीशी कृत्ये (उदा. [[संभोग|लैंगिक संभोग]], नॉन-पेनिट्रेटिव्ह सेक्स, [[मुखमैथुन|ओरल सेक्स]] इ.) <ref name="ITP">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WX0zEAAAQBAJ&pg=PA454|title=Introduction to Psychiatry: Preclinical Foundations and Clinical Essentials|last=Walker|first=Audrey|last2=Schlozman|first2=Steven|last3=Alpert|first3=Jonathan|date=2021|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0521279840|page=454}}</ref> वारंवारतेच्या वेगवेगळ्या नमुन्यांमध्ये, विविध कारणांमुळे. लैंगिक क्रियेमुळे सहसा उत्तेजित व्यक्तीमध्ये [[लैंगिक उत्तेजना]] आणि शारीरिक बदल होतात, ज्यापैकी काही उच्चारले जातात तर काही अधिक सूक्ष्म असतात. लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये आचरण आणि क्रियाकलाप देखील समाविष्ट असू शकतात ज्याचा हेतू दुसऱ्याची लैंगिक आवड जागृत करणे किंवा दुसऱ्याचे लैंगिक जीवन वाढवणे, जसे की भागीदार शोधण्यासाठी किंवा आकर्षित करण्यासाठी धोरणे ( प्रणय आणि प्रदर्शन वर्तन), किंवा व्यक्तींमधील वैयक्तिक परस्परसंवाद (उदाहरणार्थ, [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] किंवा BDSM ). लैंगिक क्रियाकलाप लैंगिक उत्तेजना नंतर असू शकतात. मानवी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये समाजशास्त्रीय, संज्ञानात्मक, भावनिक, वर्तनात्मक आणि जैविक पैलू असतात; यामध्ये वैयक्तिक बंध, भावनांची देवाणघेवाण आणि [[प्रजननसंस्था|प्रजनन प्रणालीचे]] [[शरीरक्रियाशास्त्र|शरीरविज्ञान]], [[कामेच्छा|सेक्स ड्राइव्ह]], लैंगिक संभोग आणि लैंगिक वर्तन या सर्व प्रकारांचा समावेश आहे. काही संस्कृतींमध्ये, लैंगिक क्रियाकलाप केवळ विवाहातच स्वीकार्य मानले जातात, तर विवाहपूर्व आणि विवाहबाह्य लैंगिक संबंध निषिद्ध आहेत. काही लैंगिक क्रियाकलाप एकतर सार्वत्रिक किंवा काही देशांमध्ये किंवा उपराष्ट्रीय अधिकारक्षेत्रात बेकायदेशीर आहेत, तर काही विशिष्ट समाज किंवा संस्कृतींच्या नियमांच्या विरुद्ध मानले जातात. दोन उदाहरणे जी बहुतेक अधिकारक्षेत्रात गुन्हेगारी स्वरूपाची आहेत ती म्हणजे संमतीच्या स्थानिक वयापेक्षा कमी वयाच्या व्यक्तीसोबत [[लैंगिक अत्याचार]] आणि लैंगिक क्रियाकलाप. == प्रकार == लैंगिक क्रियाकलापांचे अनेक प्रकारे वर्गीकरण केले जाऊ शकते. प्रथा पूर्वाश्रमीच्या असू शकतात किंवा केवळ [[कामुक प्रणय|फोरप्लेच्या]] असू शकतात.<ref name="EDHS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8iarCwAAQBAJ&pg=PA545|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Jerrold S.|last2=Bruess|first2=Clint E. Bruess|date=2016|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1284081541|page=545}}</ref> ज्या कृत्यांमध्ये एका व्यक्तीचा समावेश होतो (ज्याला ऑटोएरोटिकिझम देखील म्हणतात) लैंगिक कल्पनारम्य किंवा [[हस्तमैथुन]] यांचा समावेश असू शकतो.<ref name="EDHS" /> जर दोन किंवा अधिक लोक गुंतलेले असतील तर ते [[संभोग|योनी समागम]], [[गुदद्वारासंबंधीचा संभोग]], [[मुखमैथुन|ओरल सेक्स]] किंवा परस्पर हस्तमैथुन करू शकतात.<ref name="EDHS" /> दोन व्यक्तींमधील भेदक संभोगाचे वर्णन [[संभोग|लैंगिक संभोग]] म्हणून केले जाऊ शकते, परंतु व्याख्या भिन्न आहेत. जर एखाद्या लैंगिक कृत्यात दोनपेक्षा जास्त सहभागी असतील तर त्याला समूह सेक्स म्हणून संबोधले जाऊ शकते. ऑटोएरोटिक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये डिल्डो, व्हायब्रेटर, बट प्लग आणि इतर लैंगिक खेळणी यांचा समावेश असू शकतो, जरी ही उपकरणे जोडीदारासह देखील वापरली जाऊ शकतात. लैंगिक क्रियाकलाप सहभागींच्या [[लिंगभाव|लिंग]] आणि [[लैंगिक कल|लैंगिक अभिमुखतेमध्ये]] तसेच सहभागींच्या नातेसंबंधानुसार वर्गीकृत केले जाऊ शकतात. संबंध विवाह, जिव्हाळ्याचे भागीदार, प्रासंगिक लैंगिक भागीदार किंवा अनामिक असू शकतात. लैंगिक क्रियाकलाप पारंपारिक किंवा पर्यायी म्हणून मानले जाऊ शकतात, उदाहरणार्थ, कामुकता किंवा BDSM क्रियाकलापांचा समावेश आहे.<ref name="TAB">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7S7QUkNHb30C&pg=PT211|title=Therapy and Beyond: Counselling Psychology Contributions to Therapeutic and Social Issues|last=Milton|first=Martin|date=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0470797587|page=211}}</ref><ref name="SPSW">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=n3TDDwAAQBAJ&pg=PT108|title=Sex-Positive Social Work|last=Dodd|first=SJ|date=2020|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0231547666|page=108}}</ref> स्तन, नाभी किंवा पाय यांसारख्या शरीराच्या काही अवयवांची इच्छा ( पक्षपातीपणा ) यासह फेटिसिझम अनेक रूपे घेऊ शकतो.<ref name="EFMT">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IGzWDwAAQBAJ&pg=PA272|title=Essentials of Forensic Medicine and Toxicology, 1st Edition|last=Chand|first=Suresh|date=2019|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-8131254585|page=272}}</ref> शूज, बूट, अंतर्वस्त्र, कपडे, चामडे किंवा रबरच्या वस्तू असू शकतात. काही अपारंपारिक ऑटोरोटिक पद्धती धोकादायक असू शकतात. यामध्ये कामुक श्वासोच्छवास आणि स्व-बंधन यांचा समावेश आहे.<ref name="CCIBK">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wAN-DwAAQBAJ&pg=PA447|title=The Certified Criminal Investigator Body of Knowledge|date=2017|publisher=CRC Press|isbn=978-1498752060|page=447}}</ref> या fetishes (अनुक्रमे गुदमरणे आणि बंधने )च्या भागीदारीत गुंतलेली असताना दुखापत किंवा मृत्यूची संभाव्यता, समस्या उद्भवल्यास अलगाव आणि सहाय्याच्या अभावामुळे ऑटोएरोटिक प्रकरणात तीव्रपणे वाढते.<ref name="CCIBK" /> संमतीने होणारी लैंगिक क्रिया ही लैंगिक क्रिया आहे ज्यामध्ये दोघे किंवा सर्व सहभागी भाग घेण्यास सहमत आहेत आणि ते संमती देऊ शकतील अशा वयाचे आहेत.<ref name="MSS">{{स्रोत पुस्तक|title=Making Sense of Sexual Consent|last=Cowling|first=Mark|last2=Reynolds|first2=Paul|date=2017|publisher=Routledge|isbn=978-1351920711|pages=1–304}}</ref> बळजबरीने किंवा दबावाखाली लैंगिक क्रिया घडल्यास, तो बलात्कार किंवा [[लैंगिक अत्याचार|लैंगिक अत्याचाराचा]] दुसरा प्रकार मानला जातो. भिन्न संस्कृती आणि देशांमध्ये, विविध लैंगिक क्रियाकलाप या सहभागींचे वय, लिंग, वैवाहिक स्थिती किंवा इतर घटकांच्या संदर्भात कायदेशीर किंवा बेकायदेशीर असू शकतात किंवा अन्यथा सामाजिक नियमांच्या किंवा सामान्यतः स्वीकृत लैंगिक नैतिकतेच्या विरुद्ध असू शकतात.<ref name="MSS" /> == वीण धोरणे == उत्क्रांतीवादी मानसशास्त्र आणि वर्तणुकीशी पारिस्थितिकीमध्ये, मानवी वीण रणनीती ही व्यक्तींद्वारे जोडीदारांना आकर्षित करण्यासाठी, निवडण्यासाठी आणि टिकवून ठेवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वर्तनांचा एक संच आहे. वीण धोरणे [[प्रजनन|पुनरुत्पादक]] धोरणांसह आच्छादित होतात, ज्यामध्ये पुनरुत्पादनाची वेळ आणि संततीचे प्रमाण आणि गुणवत्तेमधील व्यवहाराचा समावेश असतो. इतर प्राण्यांच्या सापेक्ष, मानवी वीण धोरणे त्यांच्या सांस्कृतिक परिवर्तनांशी नातेसंबंधात अद्वितीय आहेत जसे की [[विवाह]] संस्था.<ref>Low, B. S. (2007). [https://books.google.com/books?id=8K7Hc09xcQAC&pg=PA449#v=onepage&q=%22Ecological%20and%20socio-cultural%20impacts%20on%20mating%20and%20marriage%22 Ecological and socio-cultural impacts on mating and marriage]. Oxford Handbook of Evolutionary Psychology, 449.</ref> दीर्घकालीन घनिष्ट नातेसंबंध, विवाह, अनौपचारिक नातेसंबंध किंवा मैत्री निर्माण करण्याच्या उद्देशाने लोक शोधू शकतात. सोबतीची मानवी इच्छा ही सर्वात मजबूत मानवी प्रेरणा आहे. हे मानवी स्वभावाचे एक जन्मजात वैशिष्ट्य आहे, आणि ते [[कामेच्छा|सेक्स ड्राइव्हशी]] संबंधित असू शकते. मानवी वीण प्रक्रियेमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांचा समावेश होतो ज्याद्वारे एक व्यक्ती योग्यतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दुसऱ्याला भेटू शकते, विवाह प्रक्रिया आणि परस्पर संबंध तयार करण्याची प्रक्रिया. तथापि, वीण व्यवहारात मानव आणि अमानव प्राण्यांमध्ये साम्य आढळू शकते. == लैंगिक उत्तेजना दरम्यान शारीरिक उत्तेजनाचे टप्पे == [[चित्र:Kama_sutra_24_detail.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| हे भारतीय [[कामसूत्र]] चित्रण, जे पुरुषाच्या वर एक स्त्री दर्शवते, पुरुषांच्या उत्तेजिततेचे चित्रण करते, जे पुरुषांच्या लैंगिक उत्तेजनासाठी शारीरिक प्रतिक्रियांपैकी एक आहे.]] लैंगिक उत्तेजना दरम्यान शारीरिक प्रतिक्रिया पुरूष आणि स्त्रिया दोघांसाठी समान आहेत आणि चार टप्पे आहेत.<ref name="Schacter">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC&q=Men%20and%20women%20may%20have%20different%20levels%20of%20sexual%20drive%2C%20but%20their%20physiological%20responses%20during%20sex%20are%20fairly%20similar.&pg=PA335|title=Psychology|last=Daniel L. Schacter|last2=Daniel T. Gilbert|last3=Daniel M. Wegner|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|year=2010|isbn=978-1429237192|pages=335–336|access-date=10 November 2012}}</ref> * उत्तेजित अवस्थेत, लैंगिक अवयवांमध्ये आणि त्याच्या आसपास स्नायूंचा ताण आणि रक्त प्रवाह वाढतो, हृदय आणि श्वसन वाढते आणि रक्तदाब वाढतो. पुरुष आणि स्त्रिया शरीराच्या वरच्या भागावर आणि चेहऱ्याच्या त्वचेवर " सेक्स फ्लश " अनुभवतात. सामान्यतः, स्त्रीची [[योनी]] वंगण बनते आणि तिच्या क्लिटोरिसला सूज येते.<ref name="Schacter"/> [[शिश्न|पुरुषाचे लिंग]] ताठ होईल. * पठारी अवस्थेत, हृदय गती आणि स्नायूंचा ताण आणखी वाढतो. लघवीला [[वीर्य]] मिसळण्यापासून रोखण्यासाठी पुरुषाचे मूत्राशय बंद होते. स्त्रीचे क्लिटॉरिस किंचित माघार घेऊ शकते आणि तेथे जास्त स्नेहन, बाहेरील सूज आणि स्नायू घट्ट होतात आणि व्यास कमी होतो.<ref name="Schacter" /> * भावनोत्कटता अवस्थेत, श्वासोच्छ्वास अत्यंत वेगवान होतो आणि श्रोणि स्नायू तालबद्ध आकुंचनांची मालिका सुरू करतात. पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही खालच्या ओटीपोटाच्या स्नायूंच्या स्नायूंच्या आकुंचनाचे द्रुत चक्र अनुभवतात आणि स्त्रियांना अनेकदा गर्भाशयाचे आणि योनीच्या आकुंचनाचा अनुभव येतो; या अनुभवाचे वर्णन अत्यंत आनंददायी असे केले जाऊ शकते, परंतु अंदाजे 15% स्त्रियांना कधीच कामोत्तेजनाचा अनुभव येत नाही आणि अर्ध्या अहवालाने ते खोटे केले आहे .<ref name="Schacter" /> महिलांना किती वेळा कामोत्तेजनाचा अनुभव येतो याच्याशी एक मोठा अनुवांशिक घटक संबंधित असतो.<ref name="Schacter" /> * रिझोल्यूशन टप्प्यात, स्नायू शिथिल होतात, रक्तदाब कमी होतो आणि शरीर त्याच्या विश्रांतीच्या स्थितीत परत येते. जरी सामान्यतः असे नोंदवले गेले की स्त्रियांना अपवर्तक कालावधी अनुभवत नाही आणि त्यामुळे पहिल्या नंतर लगेचच एक अतिरिक्त कामोत्तेजना किंवा एकाधिक कामोत्तेजनाचा अनुभव येऊ शकतो,<ref name="Rosenthal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT154|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=9780618755714|pages=134–135|access-date=17 September 2012}}</ref><ref name="SOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|title=The Sexual Response Cycle|publisher=[[University of California, Santa Barbara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051823/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|archive-date=25 July 2011|access-date=6 August 2012}}</ref> काही स्रोत सांगतात की पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही दुर्दम्य कालावधीचा अनुभव येतो कारण स्त्रियांना देखील अनुभव येऊ शकतो. भावनोत्कटता नंतरचा कालावधी ज्यामध्ये पुढील लैंगिक उत्तेजना उत्तेजित होत नाही.<ref name="Schacter" /><ref name="Weiner & Craighead">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pa5vKqntwikC&pg=PA761|title=The Corsini Encyclopedia of Psychology, Volume 2|last=Irving B. Weiner|last2=W. Edward Craighead|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2010|isbn=978-0470170267|page=761|access-date=10 November 2012}}</ref> हा कालावधी काही मिनिटांपासून दिवसांपर्यंत असू शकतो आणि सामान्यत: स्त्रियांपेक्षा पुरुषांसाठी जास्त असतो.<ref name="Schacter" /> लैंगिक बिघडलेले कार्य म्हणजे सरासरी निरोगी व्यक्तीच्या अंदाजानुसार लैंगिक उत्तेजनावर भावनिक किंवा शारीरिक प्रतिक्रिया देण्यास असमर्थता; ते लैंगिक प्रतिक्रिया चक्रातील वेगवेगळ्या टप्प्यांवर परिणाम करू शकते, जे इच्छा, उत्साह आणि भावनोत्कटता आहेत.<ref>Kontula, O & Mannila, E (2009). Sexual Activity and Sexual Desire. Routledge, 46(1). retrieved 20 August 2012, from [http://bf4dv7zn3u.search.serialssolutions.com/?ctx_ver=Z39.88-2004&ctx_enc=info%3Aofi%2Fenc%3AUTF-8&rfr_id=info:sid/summon.serialssolutions.com&rft_val_fmt=info:ofi/fmt:kev:mtx:journal&rft.genre=article&rft.atitle=The+Impact+of+Aging+on+Human+Sexual+Activity+and+Sexual+Desire&rft.jtitle=Journal+of+Sex+Research&rft.au=Haavio-Mannila%2C+Elina&rft.au=Kontula%2C+Osmo&rft.date=2009-02-03&rft.pub=Taylor+%26+Francis+Group%2C+LLC&rft.issn=0022-4499&rft.volume=46&rft.issue=1&rft.spage=46&rft.epage=56&rft_id=info:doi/10.1080%2F00224490802624414&rft.externalDBID=PJSX&rft.externalDocID=196534090 here.]</ref> प्रसारमाध्यमांमध्ये, लैंगिक बिघडलेले कार्य सहसा पुरुषांशी संबंधित असते, परंतु प्रत्यक्षात, हे पुरुषांपेक्षा (31 टक्के) स्त्रियांमध्ये (43 टक्के) अधिक सामान्यपणे दिसून येते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jha S., Thakar R.|year=2010|title=Female sexual dysfunction|journal=European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology|volume=153|issue=2|pages=117–123|doi=10.1016/j.ejogrb.2010.06.010|pmid=20678854}}</ref> == मानसशास्त्रीय पैलू == लैंगिक क्रियाकलाप रक्तदाब आणि एकूणच ताण पातळी कमी करू शकतात.<ref name="SSM">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=20dODwAAQBAJ&pg=PA164|title=The Science of Stress Management: A Guide to Best Practices for Better Well-Being|last=Dasgupta|first=Amitava|date=2018|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1538101216|page=164}}</ref> हे तणाव मुक्त करण्यासाठी, मनःस्थिती वाढवते आणि शक्यतो विश्रांतीची तीव्र भावना निर्माण करते, विशेषतः पोस्टकोइटल कालावधीत. जैवरासायनिक दृष्टीकोनातून, [[ऑक्सीटॉसिन|सेक्समुळे ऑक्सिटोसिन]] आणि एंडोर्फिनचे प्रकाशन होते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.<ref name="SSM" /> === प्रेरणा === लोक अनेक संभाव्य कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असतात. लैंगिक क्रियेचा प्राथमिक उत्क्रांतीवादी उद्देश पुनरुत्पादन हा असला तरी, महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांवरील संशोधनाने असे सुचवले आहे की लोक चार सामान्य कारणांसाठी लैंगिक संबंध ठेवतात: ''शारीरिक आकर्षण'', ''संपुष्टात येण्याचे साधन'' म्हणून, ''भावनिक संबंध'' वाढवणे आणि ''असुरक्षितता कमी करणे'' .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meston|first=Cindy M.|last2=Buss|first2=David M.|date=2007-07-24|title=Why Humans Have Sex|url=http://link.springer.com/10.1007/s10508-007-9175-2|journal=Archives of Sexual Behavior|language=en|volume=36|issue=4|pages=477–507|doi=10.1007/s10508-007-9175-2|issn=0004-0002|pmid=17610060}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Meston|first=Cindy M.|last2=Kilimnik|first2=Chelsea D.|last3=Freihart|first3=Bridget K.|last4=Buss|first4=David M.|date=2020-02-17|title=Why Humans Have Sex: Development and Psychometric Assessment of a Short-Form Version of the YSEX? Instrument|url=https://doi.org/10.1080/0092623X.2019.1654581|journal=Journal of Sex & Marital Therapy|volume=46|issue=2|pages=141–159|doi=10.1080/0092623X.2019.1654581|issn=0092-623X|pmid=31482764}}</ref> बहुतेक लोक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंततात कारण त्यांना [[लैंगिक उत्तेजना|त्यांच्या लैंगिकतेच्या उत्तेजिततेमुळे]] प्राप्त झालेल्या आनंदामुळे, विशेषतः जर ते कामोत्तेजना प्राप्त करू शकतात. लैंगिक उत्तेजना [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] आणि फ्लर्टिंग, आणि फेटिश किंवा बीडीएसएम क्रियाकलाप,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1608/is_1_18/ai_80957472|title=Improve your orgasm: you may have thought your sexual pleasure was the one thing that couldn't get any better. Think again&nbsp;— Sexual Fitness&nbsp;— physiology|work=Men's Fitness|year=2002|archive-url=https://archive.today/20120526192917/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1608/is_1_18/ai_80957472|archive-date=2012-05-26|url-status=dead}}</ref> किंवा इतर कामुक क्रियाकलापांमधून देखील अनुभवता येते. सामान्यतः, लोक लैंगिक क्रियेत गुंततात कारण त्यांना [[लैंगिक आकर्षण]] वाटत असलेल्या एखाद्या व्यक्तीच्या लैंगिक इच्छेमुळे ; परंतु अनौपचारिक किंवा सामाजिक लैंगिक संबंधांप्रमाणेच, दुसऱ्याबद्दल आकर्षण नसतानाही ते शारीरिक समाधान मिळवण्यासाठी लैंगिक क्रियाकलाप करू शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionary.reference.com/browse/casual%20sex|title=Casual sex - Define Casual sex at Dictionary.com|website=Dictionary.com|access-date=25 December 2014}}</ref> काही वेळा, एखादी व्यक्ती केवळ त्यांच्या जोडीदाराच्या लैंगिक आनंदासाठी लैंगिक क्रियाकलाप करू शकते, जसे की त्यांना जोडीदारावर असलेल्या एखाद्या बंधनामुळे किंवा जोडीदाराबद्दल प्रेम, सहानुभूती किंवा दया या कारणास्तव. एखादी व्यक्ती केवळ आर्थिक विचारांसाठी किंवा भागीदार किंवा क्रियाकलापांकडून काही फायदा मिळविण्यासाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतू शकते. स्त्री आणि पुरुष गर्भधारणेच्या उद्देशाने लैंगिक संभोग करू शकतात. काही लोक द्वेषपूर्ण लैंगिक संबंधात गुंतलेले असतात, जे एकमेकांना तीव्रपणे नापसंत करणाऱ्या किंवा नाराज करणाऱ्या दोन लोकांमध्ये घडतात. दोन लोकांमधील विरोध लैंगिक तणाव, आकर्षण आणि स्वारस्य वाढवू शकतो या कल्पनेशी संबंधित आहे.<ref name="Holbrook1972">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=rWYIAQAAIAAJ|title=The masks of hate: the problem of false solutions in the culture of an acquisitive society|last=Holbrook|first=David|publisher=Pergamon Press|year=1972|isbn=978-0-08-015799-3|page=118}}</ref> === आत्मनिर्णयाचा सिद्धांत === संशोधनात असे आढळून आले आहे की लोक स्वयं-निर्णयाच्या सिद्धांताशी संबंधित कारणांमुळे देखील लैंगिक क्रियाकलाप करतात. आत्मनिर्णय सिद्धांत लैंगिक संबंधांवर लागू केला जाऊ शकतो जेव्हा सहभागींना नातेसंबंधाशी संबंधित सकारात्मक भावना असतात. या सहभागींना भागीदारीमध्ये दोषी किंवा जबरदस्ती वाटत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Knee C.R.|last2=Lonsbary C.|last3=Canevello A.|last4=Patrick H.|year=2005|title=Self-determination and conflict in romantic relationships|url=https://semanticscholar.org/paper/01b06a52d51b5b6bbb6856b609b01cc83ba2ecac|journal=J Pers Soc Psychol|volume=89|issue=6|pages=997–1009|doi=10.1037/0022-3514.89.6.997|pmid=16393030}}</ref> संशोधकांनी स्वयं-निर्धारित लैंगिक प्रेरणाचे मॉडेल प्रस्तावित केले आहे. या मॉडेलचा उद्देश स्व-निर्णय आणि लैंगिक प्रेरणा जोडणे आहे.<ref name="Brunell, A.B. 2013">{{जर्नल स्रोत|last=Brunell A.B.|last2=Webster G.D.|year=2013|title=Self-Determination and Sexual Experience in Dating Relationships|url=https://semanticscholar.org/paper/62bf8102a62d505ce20245b91416a727b78f37db|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=39|issue=7|pages=970–987|doi=10.1177/0146167213485442|pmid=23613122}}</ref> या मॉडेलने स्व-निर्धारित डेटिंग संबंधांमध्ये गुंतल्यावर लोक लैंगिकदृष्ट्या कसे प्रेरित होतात हे स्पष्ट करण्यात मदत केली आहे. हे मॉडेल लैंगिक प्रेरणांमधून मिळालेल्या सकारात्मक परिणामांशी (स्वायत्तता, सक्षमता आणि संबंधिततेची आवश्यकता पूर्ण करणारे) देखील जोडते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> या मॉडेलशी निगडीत पूर्ण झालेल्या संशोधनानुसार, असे आढळून आले की दोन्ही लिंगातील लोक जे स्व-निर्धारित प्रेरणेसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतले होते त्यांचे मनोवैज्ञानिक कल्याण अधिक सकारात्मक होते.<ref name="Brunell, A.B. 2013"/> स्वयं-निर्धारित कारणास्तव लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असताना, सहभागींना पूर्ततेची जास्त गरज होती. ही गरज पूर्ण झाल्यावर त्यांना स्वतःबद्दल बरे वाटले. हे त्यांच्या जोडीदाराशी अधिक जवळीक आणि त्यांच्या नात्यातील उच्च एकूण समाधानाशी संबंधित होते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> जरी दोन्ही लिंग स्वयं-निर्धारित कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतले असले तरी, नर आणि मादी यांच्यात काही फरक आढळले. असा निष्कर्ष काढण्यात आला की स्वयं-निर्धारित कारणास्तव लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्यासाठी पुरुषांपेक्षा स्त्रियांना अधिक प्रेरणा मिळते.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> लैंगिक क्रियेत पुरुषांपेक्षा स्त्रियांनाही जास्त समाधान आणि नातेसंबंधाची गुणवत्ता होती.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> एकूणच, संशोधनाने असा निष्कर्ष काढला आहे की जेव्हा डेटिंग जोडप्यांनी स्वयं-निर्धारित कारणांसाठी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये भाग घेतला तेव्हा मनोवैज्ञानिक कल्याण, लैंगिक प्रेरणा आणि लैंगिक समाधान या सर्व गोष्टी सकारात्मकपणे परस्परसंबंधित होत्या.<ref name="Brunell, A.B. 2013" /> == वारंवारता == लैंगिक क्रियाकलापांची वारंवारता आठवड्यातून शून्य ते 15 किंवा 20 वेळा असू शकते.<ref name="EDHS2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8iarCwAAQBAJ&pg=PA489|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Clint E. Bruess|last2=Oswalt|first2=Sara B.|date=2016|publisher=Jones & Bartlett Publishers|isbn=978-1284081541|page=489}}</ref> वयानुसार संभोगाची वारंवारिता कमी होत जाते.<ref name="CPES">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7Jx3BQAAQBAJ&pg=PT34|title=Clinical Perspectives on Elderly Sexuality|last=Hillman|first=Jennifer L.|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1475747799|page=34}}</ref> [[रजोनिवृत्ती|रजोनिवृत्तीनंतरच्या]] काही स्त्रिया लैंगिक संभोगाच्या वारंवारतेत घट अनुभवतात, तर काहींना नाही.<ref name="HSFDPR">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=fx39DwAAQBAJ&pg=PA76|title=Human Sexuality: Function, Dysfunction, Paraphilias, and Relationships|last=Rokach|first=Ami|last2=Patel|first2=Karishma|date=2021|publisher=Academic Press|isbn=978-0128191750|page=76}}</ref> किन्से इन्स्टिट्यूटच्या मते, यूएसमध्ये ज्या व्यक्तींचे भागीदार आहेत त्यांच्यासाठी लैंगिक संभोगाची सरासरी वारंवारता दरवर्षी 112 वेळा (वय 18-29), वर्षातून 86 वेळा (वय 30-39) आणि वर्षातून 69 वेळा (वय) असते. 40-49).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kinseyinstitute.org/resources/FAQ.html#frequency|title=Frequently asked questions to the Kinsey Institute for Research in Sex, Gender, and Reproduction Kinsey Institute|access-date=6 January 2009|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225060857/https://kinseyinstitute.org/research/index.php#frequency|url-status=dead}}</ref> === पौगंडावस्थेतील === ज्या वयात किशोरवयीन लोक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय होतात ते वेगवेगळ्या संस्कृतींमध्ये आणि वेळोवेळी बदलत असते. ( कौमार्याचा प्रसार पहा. ) लहान मुलाच्या किंवा किशोरवयीन मुलाच्या पहिल्या लैंगिक कृतीला काहीवेळा मुलाचे लैंगिकीकरण म्हणून संबोधले जाते आणि कौमार्य किंवा निष्पापपणा गमावणे हे एक मैलाचा दगड किंवा स्थिती बदल म्हणून मानले जाऊ शकते. संमतीचे वय झाल्यानंतर तरुणांना संभोग करण्यास कायदेशीररित्या स्वातंत्र्य आहे. 1999च्या विद्यार्थ्यांच्या सर्वेक्षणात असे दिसून आले आहे की संपूर्ण युनायटेड स्टेट्समधील नववीच्या सुमारे 40% विद्यार्थ्यांनी लैंगिक संभोग केल्याचा अहवाल दिला. हा आकडा प्रत्येक इयत्तेनुसार वाढतो. सर्वेक्षण केलेल्या प्रत्येक ग्रेड स्तरावर पुरुष महिलांपेक्षा अधिक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय असतात. तरुण पौगंडावस्थेतील लैंगिक क्रियाकलाप वांशिकतेनुसार देखील भिन्न असतात. आफ्रिकन अमेरिकन आणि हिस्पॅनिक पौगंडावस्थेतील उच्च टक्के गोऱ्या किशोरवयीन मुलांपेक्षा अधिक लैंगिकदृष्ट्या सक्रिय असल्याचे दर्शविले गेले आहे.<ref>Meece, Judith L. Child and Adolescent Development for Educators. New York: McGraw Hill, 2008. Print.</ref> लैंगिक वारंवारतेवर संशोधन देखील केवळ लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेल्या महिला किशोरांवर आयोजित केले गेले आहे. सकारात्मक मूडमुळे महिला पौगंडावस्थेतील मुले अधिक लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये व्यस्त असतात. महिला किशोरवयीन मुलांमध्ये, लैंगिक गतिविधीमध्ये गुंतण्याचा थेट सकारात्मक संबंध मोठा असण्याशी, मागील आठवड्यात किंवा आदल्या दिवशी जास्त लैंगिक क्रियाकलाप आणि आदल्या दिवशी किंवा त्याच दिवशी लैंगिक क्रियाकलाप झाल्याच्या दिवशी अधिक सकारात्मक मूडशी संबंधित होता.<ref name="Fortenberry D.J., Temkit M., Tu W., Graham C.A., Katz B. 2005 252–257">{{जर्नल स्रोत|last=Fortenberry D.J.|last2=Temkit M.|last3=Tu W.|last4=Graham C.A.|last5=Katz B.|year=2005|title=Daily Mood, Partner Support, Sexual Interest, and Sexual Activity Among Adolescent Women|url=http://bura.brunel.ac.uk/handle/2438/4803|journal=Health Psychology|type=Submitted manuscript|volume=24|issue=3|pages=252–257|doi=10.1037/0278-6133.24.3.252|pmid=15898860}}</ref> लैंगिक क्रियाकलाप कमी होणे हे आधीच्या किंवा सध्याच्या नकारात्मक मूडशी किंवा मासिक पाळीशी संबंधित होते.<ref name="Fortenberry D.J., Temkit M., Tu W., Graham C.A., Katz B. 2005 252–257" /> मते भिन्न असली तरी इतर  असे सुचवितो की लैंगिक क्रियाकलाप हा मानवांचा एक आवश्यक भाग आहे आणि किशोरवयीन मुलांनी लैंगिक अनुभव घेणे आवश्यक आहे. एका संशोधन अभ्यासानुसार, लैंगिक अनुभव किशोरांना आनंद आणि समाधान समजण्यास मदत करतात.<ref name="Vrangalova, Z. 2011">{{जर्नल स्रोत|last=Vrangalova|first=Zhana|last2=Savin-Williams|first2=Ritch C.|date=1 August 2011|title=Adolescent sexuality and positive well-being: a group-norms approach|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-youth-and-adolescence_2011-08_40_8/page/931|journal=Journal of Youth and Adolescence|volume=40|issue=8|pages=931–944|doi=10.1007/s10964-011-9629-7|issn=1573-6601|pmid=21274608}}</ref> हेडोनिक आणि युडायमोनिक आरोग्याच्या संबंधात, असे म्हणले आहे की किशोरांना लैंगिक क्रियाकलापांचा सकारात्मक फायदा होऊ शकतो. क्रॉस-विभागीय अभ्यास 2008 आणि 2009 मध्ये न्यू यॉर्कच्या ग्रामीण समुदायामध्ये आयोजित करण्यात आला होता. वयाच्या 16 व्या वर्षी पहिला लैंगिक अनुभव घेतलेल्या किशोरवयीन मुलांमध्ये लैंगिकदृष्ट्या अननुभवी असलेल्या किंवा 17 वर्षाच्या नंतरच्या वयात पहिल्यांदा लैंगिकरित्या सक्रिय झालेल्यांपेक्षा जास्त आरोग्य दिसून आले.<ref name="Vrangalova, Z. 2011" /> शिवाय, ज्या किशोरवयीन मुलांनी त्यांचा पहिला लैंगिक अनुभव 15 किंवा त्यापेक्षा कमी वयात घेतला होता, किंवा ज्यांचे अनेक लैंगिक भागीदार होते त्यांच्यावर नकारात्मक परिणाम झाला नाही आणि त्यांची तब्येत कमी झाली नाही.<ref name="Vrangalova, Z. 2011" /> == आरोग्य आणि सुरक्षा == लैंगिक क्रियाकलाप हे एक जन्मजात शारीरिक कार्य आहे,<ref>Xiaojun Chen, Xuerui Tan, Qingying Zhang, [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.598.3719 " Cardiovascular effects of sexual activity"], ''Medknow Publications'', December 2009</ref> परंतु इतर शारीरिक क्रियाकलापांप्रमाणे त्यातही धोके येतात. लैंगिक क्रियाकलापांमुळे उद्भवू शकणारे चार मुख्य प्रकारचे धोके आहेत: अवांछित गर्भधारणा, [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग]] (STI/STD), शारीरिक इजा आणि मानसिक इजा. === अवांछित गर्भधारणा === स्त्रीच्या योनीमध्ये वीर्य प्रवेशाचा समावेश असलेली कोणतीही लैंगिक क्रिया, जसे की लैंगिक संभोग दरम्यान किंवा वीर्यचा तिच्या योनीशी संपर्क, यामुळे गर्भधारणा होऊ शकते. अनपेक्षित गर्भधारणेचा धोका कमी करण्यासाठी, काही लोक जे लिंग-योनिमार्गात लैंगिक संबंध ठेवतात ते [[संततिनियमन|गर्भनिरोधक]] वापरू शकतात, जसे की गर्भनिरोधक [[संयुक्त गर्भनिरोधक गोळी|गोळ्या]], [[निरोध|कंडोम]], डायाफ्राम, शुक्राणूनाशके, हार्मोनल गर्भनिरोधक किंवा नसबंदी.<ref name="NOBG">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9GclDgAAQBAJ&pg=PA31|title=Netter's Obstetrics and Gynecology E-Book|last=Roger P.|first=Smith|date=2017|isbn=978-0323523509|pages=31–32}}</ref> गर्भधारणा टाळण्यासाठी विविध गर्भनिरोधक पद्धतींची परिणामकारकता मोठ्या प्रमाणात बदलते आणि ती वापरकर्त्यांपेक्षा पद्धतीवर अवलंबून असते.<ref name="WHCIAPN">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8S4oDwAAQBAJ&pg=PA390|title=Women's Health Care in Advanced Practice Nursing, Second Edition|last=Alexander|first=Ivy M.|last2=Johnson-Mallard|first2=Versie|last3=Kostas-Polston|first3=Elizabeth A.|last4=Fogel|first4=Catherine Ingram|last5=Woods|first5=Nancy Fugate|date=2017|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0826190048|page=390}}</ref> === लैंगिक संक्रमित संक्रमण === [[चित्र:Préservatif_enroulé.jpg|उजवे|इवलेसे| गुंडाळलेला पुरुष [[निरोध|कंडोम]]]] लैंगिक गतिविधी ज्यामध्ये त्वचेपासून त्वचेचा संपर्क, संक्रमित व्यक्तीच्या शारीरिक द्रव किंवा श्लेष्मल झिल्लीच्या संपर्कात येणे समाविष्ट असते <ref> {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs110/en/|title=Sexually transmitted infections (STIs)|publisher=World Health Organization|access-date=7 April 2015}}</ref> लैंगिक संक्रमित संसर्ग होण्याचा धोका असतो. लोक त्यांच्या लैंगिक जोडीदाराला एक किंवा अधिक STI आहेत हे शोधू शकत नाहीत, उदाहरणार्थ ते लक्षणे नसलेले असल्यास (लक्षणे दाखवत नाहीत).<ref name="King, B. 2009">King, B. (2009). Human Sexuality Today (Sixth ed.). Upper Saddle River: Pearson Education, Inc.</ref><ref name="Sternak">{{जर्नल स्रोत|last=Ljubin-Sternak|first=Suncanica|last2=Mestrovic|first2=Tomislav|date=2014|title=Review: Chlamydia trachonmatis and Genital Mycoplasmias: Pathogens with an Impact on Human Reproductive Health|journal=Journal of Pathogens|volume=2014|issue=183167|pages=183167|doi=10.1155/2014/183167|pmc=4295611|pmid=25614838|doi-access=free}}</ref> कंडोम वापरण्यासारख्या सुरक्षित लैंगिक पद्धतींद्वारे STIचा धोका कमी केला जाऊ शकतो. दोन्ही भागीदार लैंगिक संबंधात गुंतण्यापूर्वी STI साठी चाचणी घेणे निवडू शकतात.<ref name="SexInfo STI overview">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/overview-stis|title=An Overview of STIs|publisher=[[University of California Santa Barbara]]/soc.ucsb.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604040017/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/overview-stis|archive-date=4 June 2019|access-date=1 October 2013}}</ref> खेकड्याच्या उवांचा प्रादुर्भाव होण्यासाठी शरीरातील द्रवांची देवाणघेवाण आवश्यक नसते. खेकड्याच्या उवा सामान्यत: जघनाच्या भागात केसांना चिकटलेल्या आढळतात परंतु काहीवेळा शरीरावर इतरत्र खरखरीत केसांवर आढळतात (उदाहरणार्थ, भुवया, पापण्या, दाढी, मिशा, छाती, बगल इ. ). प्यूबिक उवांचा प्रादुर्भाव (pthiriasis) हा उवांचा प्रादुर्भाव असलेल्या व्यक्तीच्या थेट संपर्कातून पसरतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Williams gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse|date=2012|publisher=McGraw-Hill Medical|others=Hoffman, Barbara L., Williams, J. Whitridge (John Whitridge), 1866-1931.|isbn=9780071716727|edition=2nd|location=New York|oclc=779244257}}</ref> [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|एचआयव्ही/एड्स]] सारख्या काही एसटीआय संक्रमित व्यक्तीने वापरल्यानंतर IV औषधांच्या सुया वापरून, तसेच बाळंतपण किंवा [[स्तनपान|स्तनपानाद्वारे]] देखील संकुचित होऊ शकतात.<ref name="ECHL">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eT58DwAAQBAJ&pg=PA492|title=Essential Concepts for Healthy Living|last=Housman|first=Jeff|last2=Odum|first2=Mary|date=2017|isbn=978-1284152791|page=492}}</ref> === वृद्धत्व === जैविक आणि मानसिक घटक, रोग, मानसिक परिस्थिती, नातेसंबंधाचा कंटाळा आणि वैधव्य यासारख्या घटकांमुळे वृद्धापकाळात लैंगिक आवड आणि क्रियाकलाप कमी होण्यास कारणीभूत असल्याचे आढळले आहे, परंतु वृद्धापकाळामुळे लैंगिक क्रियाकलापांचा आनंद घेण्याची क्षमता संपुष्टात येत नाही.<ref name="IHONTDOS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JyNkIVdnuBYC&pg=PA196|title=International Handbook on the Demography of Sexuality|last=Baumle|first=Amanda K.|date=2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-9400755123|page=196}}</ref> == अभिमुखता आणि समाज == === विषमलैंगिकता === [[चित्र:Wiki-missionary.png|इवलेसे|मिशनरी स्थितीत लैंगिक संभोग]] विषमलैंगिकता म्हणजे विरुद्ध लिंगाचे रोमँटिक किंवा लैंगिक आकर्षण. बहुतेक देशांमध्ये विषमलिंगी प्रथा संस्थात्मकदृष्ट्या विशेषाधिकारित आहेत.<ref name="TRRCGS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=_e0yDAAAQBAJ&pg=PA64|title=The Routledge Research Companion to Geographies of Sex and Sexualities|last=Brown|first=Gavin|last2=Browne|first2=Kath|date=2016|isbn=978-1317043331|page=64}}</ref> काही देशांमध्ये, बहुधा जिथे धर्माचा सामाजिक धोरणावर मजबूत प्रभाव आहे, विवाह कायदे लोकांना केवळ लग्नामध्येच लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने काम करतात. समलिंगी लैंगिक व्यवहारांना परावृत्त करण्यासाठी सदोमी कायदे वापरले गेले आहेत, परंतु ते विरुद्ध-लिंग लैंगिक व्यवहारांवर देखील परिणाम करू शकतात. कायदे प्रौढांना [[विनयभंग|लैंगिक शोषण]] करण्यास , संमतीच्या वयाखालील कोणाशीही लैंगिक कृत्ये करण्यास, सार्वजनिक ठिकाणी लैंगिक क्रियाकलाप करण्यास आणि पैशासाठी (वेश्याव्यवसाय) लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्यास बंदी घालतात. जरी हे कायदे समलिंगी आणि विरुद्ध-लिंग लैंगिक क्रियाकलाप दोन्ही समाविष्ट करतात, तरीही ते शिक्षेच्या संदर्भात भिन्न असू शकतात आणि जे समलिंगी लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेले आहेत त्यांच्यावर अधिक वारंवार (किंवा केवळ) लागू केले जाऊ शकतात.<ref>[http://criminal.findlaw.com/crimes/more-criminal-topics/sex-offenders/sex-offenses-overview.html Sex Offenders and Sex Offenses: Overview. From FindLaw.] Retrieved 13 October 2009.</ref> भिन्न-लैंगिक लैंगिक प्रथा [[एकविवाह|एकपत्नीक]], अनुक्रमे एकपत्नीक किंवा बहुपत्नीक असू शकतात आणि लैंगिक सरावाच्या व्याख्येनुसार, संयम किंवा ऑटोरोटिक ( [[हस्तमैथुन|हस्तमैथुनासह]] ) असू शकतात. याव्यतिरिक्त, विविध धार्मिक आणि राजकीय चळवळींनी विवाह आणि विवाह यासह लैंगिक पद्धतींमधील बदलांवर प्रभाव टाकण्याचा किंवा नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न केला आहे, जरी बहुतेक देशांमध्ये बदल कमी वेगाने होतात. === समलैंगिकता === [[चित्र:An_ottoman_miniature_from_the_book_Sawaqub_al-Manaquib_depicting_Homosexuality.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| समलैंगिकतेचे चित्रण करणारे ''सवाकुब अल-मनाकिब'' या पुस्तकातील ऑट्टोमन लघुचित्र]] समलैंगिकता म्हणजे समलिंगी प्रेम किंवा लैंगिक आकर्षण. समलैंगिक प्रवृत्ती असलेले लोक त्यांची लैंगिकता विविध प्रकारे व्यक्त करू शकतात आणि ते त्यांच्या वर्तनातून व्यक्त करू शकतात किंवा करू शकत नाहीत.<ref name="APAHelp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31|title=Psychology Help Center|publisher=Apahelpcenter.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928051520/http://www.apahelpcenter.org/articles/article.php?id=31|archive-date=28 September 2007|access-date=30 June 2013}}</ref> संशोधन असे सूचित करते की अनेक समलिंगी पुरुष आणि समलैंगिकांना वचनबद्ध आणि टिकाऊ नातेसंबंध हवे असतात आणि ते यशस्वी होतात. उदाहरणार्थ, सर्वेक्षण डेटा दर्शवितो की 40% आणि 60% समलिंगी पुरुष आणि 45% आणि 80% समलैंगिक लोक सध्या रोमँटिक संबंधात गुंतलेले आहेत.<ref name="WhatIsNature">[http://www.apa.org/topics/lgbt/orientation.aspx#accordion1_content_11 What is the nature of same-sex relationships?] American Psychological Association, Retrieved 25 December 2014</ref> ज्या व्यक्तीची लैंगिक ओळख प्रामुख्याने विषमलिंगी आहे अशा व्यक्तीला समान लिंगाच्या लोकांसोबत लैंगिक कृत्ये करणे शक्य आहे. गे आणि लेस्बियन लोक जे विषमलैंगिक असल्याचे भासवतात त्यांना सहसा बंद केले जाते (त्यांची लैंगिकता "कोठडी" मध्ये लपवतात). "क्लोसेट केस" हा एक अपमानास्पद शब्द आहे जो त्यांची लैंगिकता लपविणाऱ्या लोकांसाठी वापरला जातो. ते अभिमुखता सार्वजनिक करणे याला स्वैच्छिक प्रकटीकरणाच्या बाबतीत " कोठडीतून बाहेर येणे " किंवा इतरांनी विषयाच्या इच्छेविरुद्ध (किंवा त्यांच्या माहितीशिवाय) प्रकटीकरणाच्या बाबतीत "बाहेर येणे" म्हणले जाऊ शकते. काही समुदायांमध्ये (ज्याला "मेन ऑन द डीएल" किंवा " डाउन-लो " म्हणतात), समलिंगी लैंगिक वर्तन कधीकधी केवळ शारीरिक आनंदासाठी म्हणून पाहिले जाते. पुरुषांसोबत लैंगिक संबंध ठेवणारे पुरुष, तसेच स्त्रियांशी लैंगिक संबंध ठेवणाऱ्या स्त्रिया, किंवा "डाउन-लो" वरचे पुरुष विरुद्ध लिंगाशी लैंगिक आणि रोमँटिक संबंध चालू ठेवताना समान लिंगाच्या सदस्यांसह लैंगिक कृत्यांमध्ये व्यस्त राहू शकतात. [[चित्र:1925_Wegener_Les_Delassements_dEros_09_anagoria.JPG|डावे|इवलेसे|200x200अंश| 1925 मधील गेर्डा वेगेनर पेंटिंग, "लेस डिलासेमेंट्स डी'इरॉस" ("इरॉसचे मनोरंजन"), अंथरुणावर लैंगिक क्रियाकलापात गुंतलेल्या दोन महिलांचे.]] जे लोक केवळ समलिंगी लैंगिक व्यवहारांमध्ये गुंतलेले असतात ते स्वतःला गे किंवा लेस्बियन म्हणून ओळखू शकत नाहीत. लैंगिक-विभक्त वातावरणात, व्यक्ती त्यांच्या स्वतःच्या लिंगाच्या इतरांशी संबंध शोधू शकतात (परिस्थितीजन्य समलैंगिकता म्हणून ओळखले जाते). इतर प्रकरणांमध्ये, काही लोक त्यांची लैंगिक ओळख परिभाषित करण्यापूर्वी समान (किंवा भिन्न) लैंगिक लैंगिक क्रियाकलापांसह त्यांच्या लैंगिकतेचा प्रयोग किंवा अन्वेषण करू शकतात. स्टिरियोटाइप आणि सामान्य गैरसमज असूनही, समलिंगी लैंगिक वर्तणुकीशिवाय लैंगिक कृत्यांचे कोणतेही प्रकार नाहीत जे विरुद्ध-लिंग लैंगिक वर्तनात देखील आढळू शकत नाहीत, शिवाय समलिंगी भागीदारांमधील जननेंद्रियाची बैठक समाविष्ट आहे.&nbsp;– ट्रायबॅडिझम (सामान्यत: [[मादीची जननेंद्रिये|व्हल्व्हा]] -टू-व्हल्व्हा रबिंग, सामान्यतः त्याच्या "कात्री" स्थितीने ओळखले जाते) आणि फ्रॉट (सामान्यत: [[मानवी शिश्न|पुरुषाचे जननेंद्रिय]] -टू-लिंग घासणे). === उभयलिंगी आणि पॅनसेक्स्युअलिटी === ज्या लोकांना दोन्ही लिंगांबद्दल रोमँटिक किंवा लैंगिक आकर्षण आहे त्यांना उभयलिंगी म्हणून संबोधले जाते.<ref name="apahelp">{{स्रोत बातमी|url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx|title=Sexual Orientation, Homosexuality, and Bisexuality|work=APAHelpCenter.org|access-date=18 September 2012}}</ref><ref name="glaad">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glaad.org/document.doc?id=99|title=GLAAD Media Reference Guide|publisher=[[Gay & Lesbian Alliance Against Defamation]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101043203/http://www.glaad.org/document.doc?id=99|archive-date=1 January 2011|access-date=18 September 2012}}</ref> एका लिंग/लिंगाला दुसऱ्यापेक्षा वेगळे पण अनन्य प्राधान्य नसलेले लोक स्वतःला उभयलिंगी म्हणून ओळखू शकतात.<ref name="Rosario">{{जर्नल स्रोत|last=Rosario M.|last2=Schrimshaw E.|last3=Hunter J.|last4=Braun L.|year=2006|title=Sexual identity development among lesbian, gay, and bisexual youths: Consistency and change over time|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2006-02_43_1/page/46|journal=Journal of Sex Research|volume=43|issue=1|pages=46–58|doi=10.1080/00224490609552298|pmc=3215279|pmid=16817067}}</ref> समलिंगी आणि समलिंगी व्यक्तींप्रमाणे, उभयलिंगी लोक जे विषमलिंगी असल्याचे भासवतात त्यांना सहसा बंदिस्त म्हणून संबोधले जाते. पॅनसेक्स्युअॅलिटी (सर्वलिंगीता म्हणूनही संबोधले जाते) <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/omnisexual The American Heritage Dictionary of the English Language] – Fourth Edition. Retrieved 9 February 2007, from Dictionary.com website</ref> उभयलैंगिकता अंतर्गत समाविष्ट केले जाऊ शकते किंवा नसू शकते, काही स्रोत असे सांगतात की उभयलिंगीतेमध्ये सर्व लिंग ओळखींसाठी लैंगिक किंवा रोमँटिक आकर्षण समाविष्ट आहे.<ref name="bisexuality">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bisexualindex.org.uk/index.php/Bisexuality#binary|title=What is Bisexuality?|website=The Bisexual Index|access-date=14 March 2011}}</ref><ref name="Soble">{{स्रोत पुस्तक|title=Sex from Plato to Paglia: a philosophical encyclopedia|last=Soble|first=Alan|publisher=Greenwood Publishing Group|year=2006|isbn=978-0-313-32686-8|volume=1|page=115|chapter=Bisexuality|access-date=28 February 2011|chapter-url=https://books.google.com/books?id=IMTEiTtqqPcC}}</ref> पानसेक्स्युअॅलिटी हे [[सौंदर्यशास्त्र|सौंदर्यात्मक]] आकर्षण, [[प्रणय|रोमँटिक प्रेम]], किंवा लोकांच्या लिंग ओळख किंवा [[लिंग|जैविक लिंगाचा]] विचार न करता त्यांच्याबद्दलची लैंगिक इच्छा यांच्या संभाव्यतेद्वारे वैशिष्ट्यीकृत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/pansexuality|title=Pansexuality|date=15 December 2009|website=UCSB SexInfo Online|publisher=University of California, Santa Barbara|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721201427/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/pansexuality|archive-date=21 July 2010|access-date=25 December 2014}}</ref> काही पॅनसेक्सुअल असे सुचवतात की ते लिंग-अंध आहेत; ते इतरांकडे लैंगिकदृष्ट्या आकर्षित होतील की नाही हे ठरवण्यासाठी लिंग आणि लिंग क्षुल्लक किंवा अप्रासंगिक आहेत.<ref>Diamond, L., & Butterworth, M. (2008). Questioning gender and sexual identity: Dynamic links over time. ''Sex Roles''. Published online 29 March 2008.</ref> ''[[ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी|ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरीमध्ये]] परिभाषित केल्याप्रमाणे,'' पॅनसेक्सुअलिटी "सर्व प्रकारच्या लैंगिकतेचा समावेश करते; लिंग किंवा सराव संदर्भात लैंगिक निवड मर्यादित किंवा प्रतिबंधित नाही".<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0602230#m_en_gb0602230|title=Definition of pansexual – Oxford Dictionaries (British & World English)|date=9 August 2012|publisher=Oxford Dictionaries|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510005353/http://oxforddictionaries.com/view/entry/m_en_gb0602230|archive-date=10 May 2011|access-date=15 August 2012}}</ref> == इतर सामाजिक पैलू == === सामान्य वृत्ती === अॅलेक्स कम्फर्ट आणि इतरांनी मानवांमध्ये लैंगिक संभोगाचे तीन संभाव्य सामाजिक पैलू प्रस्तावित केले आहेत, जे परस्पर अनन्य नाहीत: पुनरुत्पादक, संबंधात्मक आणि मनोरंजनात्मक. 20 व्या शतकाच्या मध्यभागी आणि उत्तरार्धात [[संततिनियमन|गर्भनिरोधक]] [[संयुक्त गर्भनिरोधक गोळी|गोळी]] आणि गर्भनिरोधकांच्या इतर अत्यंत प्रभावी प्रकारांच्या विकासामुळे या तीन कार्यांचे विभक्त करण्याची लोकांची क्षमता वाढली आहे, जी अजूनही मोठ्या प्रमाणात आणि जटिल नमुन्यांमध्ये आच्छादित आहे. उदाहरणार्थ: प्रजननक्षम जोडपे लैंगिक आनंद (मनोरंजन) अनुभवण्यासाठी गर्भनिरोधक वापरताना आणि भावनिक जवळीक (रिलेशनल) म्हणून देखील संभोग करू शकतात, त्यामुळे त्यांचे नाते अधिक दृढ होते, त्यांचे नाते अधिक स्थिर होते आणि भविष्यात मुले टिकवून ठेवण्यास अधिक सक्षम होते. (विलंबित पुनरुत्पादक). हेच जोडपे वेगवेगळ्या प्रसंगी संभोगाच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर जोर देऊ शकतात, संभोगाच्या एका भागादरम्यान खेळकर (मनोरंजक), दुसऱ्या प्रसंगी खोल भावनिक संबंध अनुभवणे (रिलेशनल) आणि नंतर, गर्भनिरोधक बंद केल्यानंतर, गर्भधारणा (प्रजनन, किंवा बहुधा पुनरुत्पादक आणि संबंधात्मक).  === धार्मिक आणि नैतिक === मानवी लैंगिक क्रियाकलाप सामान्यतः सामाजिक नियमांद्वारे प्रभावित होतात जे सांस्कृतिकदृष्ट्या विशिष्ट असतात आणि मोठ्या प्रमाणात बदलतात.<ref name="EUAB">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ybIaCgAAQBAJ&pg=PT386|title=Essentials of Understanding Abnormal Behavior|last=Sue|first=David|last2=Sue|first2=Derald Wing|last3=Sue|first3=Diane M|last4=Sue|first4=Stanley|date=2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1305854703|page=352}}</ref> लैंगिक नैतिकता, नैतिकता आणि नियम फसवणूक/प्रामाणिकता, कायदेशीरपणा, निष्ठा आणि संमती यासह समस्यांशी संबंधित आहेत. काही ठिकाणी लैंगिक गुन्हे म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काही क्रियाकलाप काही अधिकारक्षेत्रांमध्ये बेकायदेशीर आहेत, ज्यात (किंवा त्यांच्यामध्ये) संमती असलेल्या आणि सक्षम प्रौढांदरम्यान (उदाहरणार्थ लैंगिक अत्याचार कायदा आणि प्रौढ-प्रौढ व्यभिचार यांचा समावेश आहे). काही लोक जे नातेसंबंधात आहेत परंतु त्यांच्या जोडीदारापासून बहुपत्नीक क्रियाकलाप (शक्यतो विरुद्ध लैंगिक प्रवृत्तीची) लपवू इच्छितात, वैयक्तिक संपर्क, ऑनलाइन चॅट रूम किंवा निवडक माध्यमांमध्ये जाहिरातीद्वारे इतरांसोबत सहमतीपूर्ण लैंगिक क्रियाकलाप करू शकतात. स्विंगिंगमध्ये एकेरी किंवा वचनबद्ध नातेसंबंधातील भागीदारांचा समावेश असतो जो एक मनोरंजक किंवा सामाजिक क्रियाकलाप म्हणून इतरांसोबत लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतलेला असतो.<ref name="MATF">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xVKWDwAAQBAJ&pg=PT287|title=Marriage and the Family: Mirror of a Diverse Global Society|last=Xuemei Hu|first=Julie|last2=Tarrezz Nash|first2=Shondrah|date=2019|publisher=Routledge|isbn=978-1317279846|page=287}}</ref> स्विंगिंगची वाढती लोकप्रियता 1960च्या लैंगिक क्रांतीदरम्यान लैंगिक क्रियाकलापांच्या वाढीमुळे उद्भवलेली मानली जाते. काही लोक व्यावसायिक व्यवहार म्हणून विविध लैंगिक क्रिया करतात. जेव्हा यामध्ये पैशाच्या किंवा मौल्यवान गोष्टीच्या बदल्यात दुसऱ्या व्यक्तीशी लैंगिक संबंध ठेवणे किंवा काही वास्तविक लैंगिक कृत्ये करणे समाविष्ट असते, तेव्हा त्याला वेश्याव्यवसाय म्हणतात. प्रौढ उद्योगाच्या इतर पैलूंमध्ये फोन सेक्स ऑपरेटर, स्ट्रिप क्लब आणि पोर्नोग्राफी यांचा समावेश होतो. === लिंग भूमिका आणि लैंगिकतेची अभिव्यक्ती === सामाजिक लिंग भूमिका लैंगिक वर्तन तसेच विशिष्ट घटनांवरील व्यक्ती आणि समुदायांच्या प्रतिक्रिया प्रभावित करू शकतात; [[विश्व स्वास्थ्य संस्था|वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन]] म्हणते की, "जेथे पुरुषांच्या लैंगिक हक्कांवर विश्वास दृढ असतो, जेथे लिंग भूमिका अधिक कठोर असतात आणि इतर प्रकारच्या हिंसाचाराचा उच्च दर अनुभवत असलेल्या देशांमध्ये लैंगिक हिंसा होण्याची शक्यता जास्त असते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/summary_en.pdf|title=World report on violence and health – World Health Organization|last=T.G.V.|date=27 August 2002|access-date=25 December 2014}}</ref> काही समाज, जसे की कौटुंबिक सन्मान आणि स्त्री शुद्धतेच्या संकल्पना खूप मजबूत आहेत, ऑनर किलिंग आणि [[स्त्रियांमधील जननांग छेदन|स्त्री जननेंद्रियाचे विच्छेदन]] यासारख्या पद्धतींद्वारे स्त्री लैंगिकतेवर हिंसक नियंत्रण सराव करू शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs241/en/|title=WHO – Female genital mutilation|access-date=25 December 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/|title=BBC – Ethics: Honour Crimes|access-date=25 December 2014}}</ref> [[लैंगिक समानता]] आणि लैंगिक अभिव्यक्ती यांच्यातील संबंध ओळखला जातो आणि [[दालन:लैंगिक आरोग्य|लैंगिक]] आणि [[दालन:लैंगिक आरोग्य|पुनरुत्पादक आरोग्य]] प्राप्त करण्यासाठी पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील समानतेचा प्रचार महत्त्वपूर्ण आहे, UN इंटरनॅशनल कॉन्फरन्स ऑन पॉप्युलेशन अँड डेव्हलपमेंट प्रोग्राम ऑफ अॅक्शनने म्हटल्याप्रमाणे:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unfpa.org/swp/1997/box9.htm|title=Paragraph 7.34 of the ICPD Programme of Action|website=Sexuality and Gender Relations|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000116105305/http://www.unfpa.org/SWP/1997/box9.htm|archive-date=16 January 2000|access-date=25 December 2014}}</ref> : "मानवी लैंगिकता आणि लिंग संबंध एकमेकांशी जवळून संबंधित आहेत आणि एकत्रितपणे लैंगिक आरोग्य प्राप्त करण्यासाठी आणि राखण्यासाठी आणि त्यांचे पुनरुत्पादक जीवन व्यवस्थापित करण्याच्या पुरुष आणि स्त्रियांच्या क्षमतेवर परिणाम करतात. लैंगिक संबंध आणि पुनरुत्पादनाच्या बाबतीत पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील समान संबंध, मानवी शरीराच्या शारीरिक अखंडतेचा पूर्ण आदर यासह, परस्पर आदर आणि लैंगिक वर्तनाच्या परिणामांची जबाबदारी स्वीकारण्याची इच्छा असणे आवश्यक आहे. लैंगिक संबंधांमध्ये जबाबदार लैंगिक वर्तन, संवेदनशीलता आणि समानता, विशेषतः जेव्हा सुरुवातीच्या काळात स्थापित केले जाते, तेव्हा स्त्री आणि पुरुष यांच्यातील आदरयुक्त आणि सामंजस्यपूर्ण भागीदारी वाढवते आणि प्रोत्साहन देते." == BDSM == [[चित्र:Man_Cuffed_to_Bedrail.jpg|उजवे|इवलेसे|239x239अंश| अंथरुणावर हातकडी घातलेला आणि डोळ्यावर पट्टी बांधलेला माणूस]] BDSM ही विविध प्रकारच्या कामुक प्रथा किंवा भूमिका आहे ज्यामध्ये बंधन, वर्चस्व आणि सबमिशन, सॅडोमासोचिझम आणि इतर परस्पर गतिशीलता यांचा समावेश होतो.<ref name="MATF"/> सरावांची विस्तृत श्रेणी पाहता, त्यापैकी काही अशा लोकांमध्ये गुंतलेले असू शकतात जे स्वतःला बीडीएसएमचा सराव करत नाहीत, बीडीएसएम समुदाय किंवा उपसंस्कृतीमध्ये समावेश करणे सहसा स्वतःची ओळख आणि सामायिक अनुभवावर अवलंबून असते.<ref name="ETFS">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nV_U7MOAqfUC&pg=PA138|title=Expressive Therapies for Sexual Issues: A Social Work Perspective|last=Loue|first=Sana|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1461439813|pages=138–140}}</ref> BDSM समुदाय सामान्यत: गैर-आदर्श स्ट्रीक असलेल्या कोणाचेही स्वागत करतात जे समुदायाशी ओळख करतात; यामध्ये [[क्रॉसड्रेसिंग|क्रॉस-ड्रेसर]], शरीरात बदल घडवणारे अतिउत्साही, प्राणी खेळाडू, लेटेक्स किंवा रबर प्रेमी आणि इतरांचा समावेश असू शकतो. B/D (बंधन आणि शिस्त) हा BDSMचा भाग आहे. बंधनात शरीराचा किंवा मनाचा संयम समाविष्ट असतो.<ref name=":0">{{जर्नल स्रोत|last=Hébert|first=Ali|last2=Weaver|first2=Angela|date=1 January 2015|title=Perks, problems, and the people who play: A qualitative exploration of dominant and submissive BDSM roles|journal=The Canadian Journal of Human Sexuality|volume=24|issue=1|pages=49–62|doi=10.3138/cjhs.2467}}</ref> D/s म्हणजे "प्रबळ आणि अधीनता". एक प्रबळ म्हणजे जो एखाद्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवू इच्छितो ज्याला नियंत्रण मिळवायचे आहे आणि अधीनस्थ म्हणजे जो नियंत्रण मिळवू इच्छिणाऱ्या व्यक्तीवर नियंत्रण ठेवतो.<ref name=":0" /> S/M (sadism and masochism) हा BDSMचा दुसरा पॅट आहे. सॅडिस्ट ही अशी व्यक्ती आहे जी इतरांच्या वेदना किंवा अपमानात आनंद घेते आणि मासोचिस्ट ही अशी व्यक्ती आहे जी स्वतःच्या वेदना किंवा अपमानातून आनंद घेते.<ref name=":0" /> नेहमीच्या "पॉवर न्यूट्रल" रिलेशनशिप आणि प्ले स्टाइलच्या विपरीत जो सामान्यतः जोडप्यांचे पालन करतो, बीडीएसएम संदर्भात क्रियाकलाप आणि नातेसंबंध हे सहसा सहभागींनी पूरक, परंतु असमान भूमिका घेतल्याने वैशिष्ट्यीकृत केले जातात; अशा प्रकारे, दोन्ही भागीदारांच्या सूचित संमतीची कल्पना आवश्यक बनते. जे सहभागी त्यांच्या भागीदारांवर (लैंगिक किंवा अन्यथा) वर्चस्व गाजवतात त्यांना डोमिनंट्स किंवा टॉप्स म्हणून ओळखले जाते, तर जे सहभागी निष्क्रीय, प्राप्त करणारे किंवा आज्ञाधारक भूमिका घेतात त्यांना अधीनता किंवा तळमळ म्हणून ओळखले जाते. या अटी कधी कधी लहान केल्या जातात जेणेकरून प्रबळ व्यक्तीला "डोम" म्हणून संबोधले जाऊ शकते (एक स्त्री स्त्रीलिंगी "डोमे" वापरणे निवडू शकते) आणि अधीनस्थ व्यक्तीला "सब" म्हणून संबोधले जाऊ शकते. शीर्ष/प्रबळ आणि खालच्या/नम्र भूमिकांमध्‍ये बदल करू शकणाऱ्या व्यक्ती &ndash; मग ते नातेसंबंधातील असोत किंवा दिलेल्या नातेसंबंधात &ndash; ''स्विच'' म्हणून ओळखल्या जातात. भूमिकांची नेमकी व्याख्या आणि स्वतःची ओळख हा समाजातील चर्चेचा सामान्य विषय आहे.<ref name="Terms">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm|title=What do B&D, S&M, D&S, "top", "bottom" mean|last=Grau|first=Johnson|date=1995|publisher=Leather Roses|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080111223259/http://www.leathernroses.com/generalbdsm/ssbbfaqdefines.htm|archive-date=11 January 2008|access-date=27 January 2008}}</ref> 2013च्या अभ्यासात, संशोधकांनी सांगितले की BDSM एक लैंगिक क्रिया आहे जिथे सहभागी भूमिका खेळ खेळतात, संयम वापरतात, पॉवर एक्सचेंज वापरतात, दडपशाहीचा वापर करतात आणि वेदना कधीकधी वैयक्तिक(व्यक्तींवर) अवलंबून असतात.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Wismeijer|first=Andreas A.J.|last2=Assen|first2=Marcel A.L.M. van|date=1 January 2013|title=Psychological Characteristics of BDSM Practitioners|url=https://semanticscholar.org/paper/4392da9b2d4d8b538ece5828e870bacb154151eb|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=10|issue=8|pages=1943–1952|doi=10.1111/jsm.12192|pmid=23679066}}</ref> हा अभ्यास BDSM कोणत्याना कोणत्या प्रकारे सायकोपॅथॉलॉजीशी जोडलेला असू शकतो या व्यापक कल्पनेला आव्हान देतो. निष्कर्षांनुसार, BDSM मध्ये भाग घेणाऱ्या व्यक्तीला BDSMचा सराव न करणाऱ्यांपेक्षा सामाजिक आणि मानसिकदृष्ट्या अधिक सामर्थ्य तसेच अधिक स्वातंत्र्य असू शकते.<ref name=":2" /> हे सूचित करते की जे लोक बीडीएसएम प्लेमध्ये भाग घेतात त्यांची व्यक्तिनिष्ठ कल्याण जास्त असते आणि हे बीडीएसएम प्लेसाठी व्यापक संवादाची आवश्यकता असते या वस्तुस्थितीमुळे असू शकते. कोणतीही कृती होण्यापूर्वी, भागीदारांनी त्यांच्या नातेसंबंधाच्या करारावर चर्चा करणे आवश्यक आहे. ते नाटक किती काळ चालेल, त्याची तीव्रता, त्यांच्या कृती, प्रत्येक सहभागीला कशाची गरज आहे किंवा इच्छा आहे आणि काय, असल्यास, लैंगिक क्रियाकलाप समाविष्ट केले जाऊ शकतात यावर चर्चा करतात. सर्व कृती दोन्ही पक्षांच्या सहमतीने आणि आनंददायी असाव्यात.<ref name=":2" /> 2015च्या अभ्यासात, मुलाखत घेतलेल्या BDSM सहभागींनी नमूद केले आहे की क्रियाकलापांनी भागीदारांमधील उच्च पातळीचे कनेक्शन, जवळीक, विश्वास आणि संवाद निर्माण करण्यास मदत केली आहे.<ref name=":0"/> अभ्यास असे सूचित करतो की वर्चस्ववादी आणि अधीनस्थ एकमेकांच्या आनंदासाठी आणि गरज पूर्ण करण्यासाठी नियंत्रणाची देवाणघेवाण करतात. सहभागींनी टिपणी केली आहे की त्यांना त्यांच्या जोडीदाराला कोणत्याही प्रकारे खूश करण्यात आनंद मिळतो आणि अनेक सर्वेक्षण केलेल्यांना असे वाटले आहे की ही BDSM बद्दलच्या सर्वोत्तम गोष्टींपैकी एक आहे. हे त्यांच्या वर्चस्वासाठी सर्वसाधारणपणे गोष्टी करण्यात एक नम्र आनंद देते तर प्रबळ व्यक्तीला त्यांच्या सर्व गोष्टी त्यांच्या अधीन राहण्यात आनंद मिळतो आणि त्यांच्या अधीन असलेल्यांना आनंद देणाऱ्या गोष्टी करण्यात आनंद होतो. निष्कर्ष असे सूचित करतात की सर्वेक्षण केलेल्या सबमिसिव्ह आणि डोमिनंट्सना आढळले की BDSM खेळ अधिक आनंददायक आणि मजेदार बनवते. सहभागींनी त्यांची वैयक्तिक वाढ, रोमँटिक नातेसंबंध, समुदाय आणि स्वतःची भावना, वर्चस्व असलेल्या व्यक्तीचा आत्मविश्वास आणि त्यांना मानसिक मुक्तता देऊन दैनंदिन गोष्टींशी सामना करणे यामधील सुधारणा देखील नमूद केल्या आहेत.<ref name=":0" /> == कायदेशीर बाब == असे अनेक कायदे आणि सामाजिक प्रथा आहेत जे प्रतिबंधित करतात किंवा काही प्रकारे लैंगिक क्रियाकलापांवर परिणाम करतात. हे कायदे आणि रीतिरिवाज देशानुसार बदलतात आणि काळानुसार बदलत असतात. ते, उदाहरणार्थ, संमती नसलेल्या लैंगिक संबंधांना, विवाहाबाहेरील लैंगिक संबंधांना, सार्वजनिक ठिकाणी लैंगिक क्रियाकलापांना, याशिवाय इतर अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव करतात. यातील अनेक निर्बंध गैर-वादग्रस्त आहेत, परंतु काही सार्वजनिक चर्चेचा विषय बनले आहेत. एखाद्याला लैंगिक कृत्ये करण्यास भाग पाडणे किंवा संमती नसलेल्या व्यक्तीसोबत लैंगिक कृत्ये करण्यास भाग पाडणे हा बहुतेक समाज गंभीर गुन्हा मानतात. याला [[लैंगिक अत्याचार]] म्हणतात, आणि लैंगिक प्रवेश झाल्यास त्याला बलात्कार म्हणतात, सर्वात गंभीर प्रकारचा लैंगिक अत्याचार. या फरकाचे तपशील वेगवेगळ्या कायदेशीर अधिकारक्षेत्रांमध्ये भिन्न असू शकतात. तसेच, लैंगिक बाबींमध्ये प्रभावी संमती काय असते हे संस्कृतीनुसार बदलते आणि वारंवार वादविवाद केले जातात. एखाद्या व्यक्तीने लैंगिक संबंध ठेवण्यासाठी ( संमतीचे वय ) किमान वयाचे नियमन करणारे कायदे सहसा किशोरवयीन लैंगिक वर्तनाप्रमाणेच चर्चेचा विषय असतात. काही समाजांनी सक्तीचे लग्न केले आहे, जेथे संमती आवश्यक नाही. === विवाहाबाहेर सेक्स === पाश्चिमात्य देशात लग्नाआधी सेक्स बेकायदेशीर नाही.  सामाजिक निषिद्ध आहेत आणि अनेक धर्म विवाहपूर्व लैंगिक संबंधांचा निषेध करतात. सौदी अरेबिया, पाकिस्तान,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|title=Human Rights Voices – Searching for Freedom, Chained by the Law|date=21 August 2008|publisher=Eyeontheun.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121175822/http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|archive-date=21 January 2013|access-date=30 June 2013}}</ref> अफगाणिस्तान,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Ernesto Londoño|url=http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allArticles/807B10B75C9F425487257A740056F9CD?OpenDocument|title=Afghanistan sees rise in 'dancing boys' exploitation|date=9 September 2012|work=The Washington Post|location=DEHRAZI, Afghanistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510180701/http://www.e-ariana.com/ariana/eariana.nsf/allArticles/807B10B75C9F425487257A740056F9CD?OpenDocument|archive-date=10 May 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|title=Home|publisher=AIDSPortal|url-status=dead|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|archive-date=26 October 2008|access-date=30 June 2013}}</ref><ref name="travel.state.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|title=Iran|publisher=Travel.state.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801084310/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|archive-date=1 August 2013|access-date=30 June 2013}}</ref> इराण,<ref name="travel.state.gov" /> कुवेत,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|title=United Nations Human Rights Website – Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Kuwait|publisher=Unhchr.ch|access-date=30 June 2013}}</ref> मालदीव,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Maldives.html|title=Culture of Maldives – history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social|publisher=Everyculture.com|access-date=30 June 2013}}</ref> मोरोक्को,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Fakim|first=Nora|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19049000|title=BBC News – Morocco: Should pre-marital sex be legal?|date=9 August 2012|work=BBC News|publisher=Bbc.co.uk|access-date=30 June 2013}}</ref> ओमान,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol"|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archive-date=16 May 2016|access-date=30 June 2013}}</ref> ] अनेक मुस्लिम देशांमध्ये <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Interpol|publisher=Interpol"|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160516065620/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archive-date=16 May 2016|access-date=30 June 2013}}</ref> मॉरिटानिया,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154358.htm|title=2010 Human Rights Report: Mauritania|date=8 April 2011|publisher=State.gov|access-date=30 June 2013}}</ref> संयुक्त अरब अमिराती,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|title=Education in Dubai|last=Dubai FAQs|publisher=Dubaifaqs.com|access-date=30 June 2013|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142640/http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Judd|first=Terri|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-faces-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html|title=Briton faces jail for sex on Dubai beach – Middle East – World|date=10 July 2008|work=The Independent|access-date=30 June 2013}}</ref> सुदान,<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|title=Sudan must rewrite rape laws to protect victims|date=28 June 2007|work=Reuters|access-date=30 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615115805/http://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> येमेन,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/47387b712f.html/|title=Refworld &#124; Women's Rights in the Middle East and North Africa – Yemen|last=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=Unhcr.org|access-date=30 June 2013}}</ref> विवाहाबाहेरील कोणत्याही प्रकारची लैंगिक क्रिया बेकायदेशीर आहे. दोषी आढळलेल्यांना, विशेषतः स्त्रियांना, लैंगिक जोडीदाराशी विवाह करण्यास भाग पाडले जाऊ शकते, सार्वजनिकरित्या मारहाण केली जाऊ शकते किंवा दगडाने ठेचून ठार मारले जाऊ शकते.<ref>[http://search.proquest.com/docview/1231356905, "Girl faces lashing for pre-marital sex"], Shanghai Daily, 2012</ref> बऱ्याच आफ्रिकन आणि मूळ जमातींमध्ये, लैंगिक क्रियाकलापांना विवाहित जोडप्याचा विशेषाधिकार किंवा अधिकार म्हणून पाहिले जात नाही, तर शरीराचे एकत्रीकरण म्हणून पाहिले जाते आणि त्यामुळे त्यांची तिरस्कार केली जात नाही.<ref>Lee, [http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/search/recordDetails.jsp?ERICExtSearch_SearchValue_0=ED137169&searchtype=keyword&ERICExtSearch_SearchType_0=no&_pageLabel=RecordDetails&accno=ED137169&_nfls=false "Exploring Sex Roles in African Studies"], 1976</ref> अमेरिकन पौगंडावस्थेतील विवाहबाह्य लैंगिक संबंधांबद्दलच्या बदलत्या दृष्टिकोनाचे इतर अभ्यासांनी विश्लेषण केले आहे. पौगंडावस्थेतील मुलांना त्यांच्या आरोग्य, सामाजिक आणि भावनिक कल्याणाच्या संदर्भात मौखिक आणि योनी लैंगिक संबंधांबद्दल कसे वाटते हे विचारण्यात आले. एकंदरीत, किशोरांना असे वाटले की तोंडी सेक्स त्यांच्या लोकसंख्येमध्ये अधिक सामाजिकदृष्ट्या सकारात्मक आहे.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005">{{जर्नल स्रोत|last=Halpern-Feisher B.L.|last2=Cornell J.L.|last3=Kropp R.Y.|last4=Tschann J.M.|year=2005|title=Oral Versus Vaginal Sex Among Adolescents: Perceptions, Attitudes, and Behaviour|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2005-04_115_4/page/n40|journal=Pediatrics|volume=115|issue=4|pages=845–851|doi=10.1542/peds.2004-2108|pmid=15805354|doi-access=free}}</ref> निष्कर्षांनी सांगितले की किशोरवयीनांचा असा विश्वास होता की डेटिंग आणि नॉन-डेटिंग किशोरवयीन मुलांसाठी मौखिक लैंगिक संबंध योनिमार्गाच्या लैंगिकतेपेक्षा त्यांच्या एकूण मूल्यांना आणि विश्वासांना कमी धोकादायक आहे.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005" /> असे विचारले असता, संशोधनात भाग घेतलेल्या किशोरवयीन मुलांनी मुखमैथुन हे त्यांच्या समवयस्कांना अधिक स्वीकारार्ह मानले आणि त्यांची वैयक्तिक मूल्ये योनिमार्गाच्या संभोगापेक्षा अधिक मानली.<ref name="Halpern-Feisher, B.L. 2005" /> === लैंगिक क्रियाकलापाचे किमान वय (संमतीचे वय) === प्रत्येक अधिकारक्षेत्राचे कायदे एखाद्या तरुण व्यक्तीला लैंगिक क्रियाकलापांमध्ये गुंतण्याची परवानगी असलेले किमान वय सेट करते.<ref name="waites">{{स्रोत पुस्तक|title=The Age of Consent: Young People, Sexuality and Citizenship|url=https://archive.org/details/ageofconsentyoun0000wait|last=Waites|first=Matthew|publisher=Palgrave Macmillan|year=2005|isbn=978-1-4039-2173-4}}</ref> संमतीचे हे वय साधारणत: 14 ते 18 वर्षांच्या दरम्यान असते, परंतु कायदे वेगवेगळे असतात. अनेक अधिकारक्षेत्रांमध्ये, संमतीचे वय हे व्यक्तीचे मानसिक किंवा कार्यक्षम वय असते.<ref name="kopple-wolf1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kopple-wolf.com/lawyer-attorney-1139001.html|title=Kopple-Wolf.com|publisher=Kopple-Wolf.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605002946/http://www.kopple-wolf.com/lawyer-attorney-1139001.html|archive-date=5 June 2013|access-date=30 June 2013}}</ref><ref name="supremecourt1999">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/1999/apr99/126545.htm|title=People vs Floers: 126545: April 21, 1999: J. Gonzaga-Reyes: En Banc|date=21 April 1999|publisher=Supreme Court of the Philippines|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308193520/http://sc.judiciary.gov.ph/jurisprudence/1999/apr99/126545.htm|archive-date=8 March 2019|access-date=25 December 2014|quote=WHEREFORE, the judgment of the ''court a quo''convicting Lorenzo Andaya of the crime of rape is hereby AFFIRMED...}}</ref><ref name="lawphil1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lawphil.net/judjuris/juri1999/apr1999/gr_126545_1999.html|title=G.R. No. 126545|publisher=Lawphil.net|access-date=30 June 2013}}</ref> परिणामी, संमतीच्या निर्धारित वयापेक्षा जास्त असलेले लोक मानसिक अपरिपक्वतेमुळे कायदेशीररित्या संमती देण्यास अक्षम मानले जाऊ शकतात.<ref name="kopple-wolf1" /><ref name="supremecourt1999" /><ref name="lawphil1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lawskills.com/case/ga/id/412/60/index.html|title=348 SE2d 486 (Affirmed)|date=15 July 1986|website=Lawskills.com|access-date=25 December 2014|quote=The defendant appeals his conviction for aggravated sodomy (OCGA 16-6-2 (a)) on a five-year-old child victim.|archive-date=2020-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917150250/http://www.lawskills.com/case/ga/id/412/60/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lawphil.net/judjuris/juri1998/aug1998/gr_126921_1998.html|title=G.R. No. 126921|publisher=Lawphil.net|access-date=30 June 2013}}</ref> अनेक अधिकारक्षेत्रे एखाद्या प्रौढ व्यक्तीच्या कोणत्याही लैंगिक कृतीला बाल लैंगिक शोषण मानतात. संमतीचे वय लैंगिक कृतीच्या प्रकारानुसार, अभिनेत्यांचे लिंग किंवा विश्वासाच्या पदाचा दुरुपयोग यासारख्या इतर निर्बंधांनुसार बदलू शकते. काही अधिकार क्षेत्रे एकमेकांसोबत लैंगिक कृत्यांमध्ये गुंतलेल्या तरुणांसाठी भत्ते देखील देतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.cbc.ca/news/canada/canada-s-age-of-consent-raised-by-2-years-1.754941|title=Canada's age of consent raised by 2 years|date=1 May 2008|publisher=CBC News|access-date=22 March 2009}}</ref> === अनैतिक संबंध === बहुतेक न्यायक्षेत्रे काही जवळच्या नातेवाईकांमधील लैंगिक क्रियाकलाप प्रतिबंधित करतात. हे कायदे काही प्रमाणात बदलतात; अशा कृत्यांना अनैतिक म्हणतात. अनाचार कायद्यांमध्ये [[विवाह]] अधिकारांवर निर्बंध समाविष्ट असू शकतात, जे अधिकारक्षेत्रांमध्ये देखील भिन्न असतात. जेव्हा व्यभिचारात प्रौढ आणि लहान मुलाचा समावेश होतो, तेव्हा ते बाल लैंगिक अत्याचाराचे एक प्रकार मानले जाते.<ref name="Levesque">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexualabuseofchi0000leve|title=Sexual Abuse of Children: A Human Rights Perspective|last=Levesque|first=Roger J. R.|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=9780253334718|pages=[https://archive.org/details/sexualabuseofchi0000leve/page/1 1], 5–6,176–180|url-access=registration}}</ref><ref name="UNchildren">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm|title=United Nations Convention on the Rights of the Child|year=1989|publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm|archive-date=2010-06-11}}</ref> === लैंगिक अत्याचार === संमती नसलेली लैंगिक क्रिया किंवा एखाद्या अनिच्छित व्यक्तीला लैंगिक कृतीचा साक्षीदार बनवणे हे [[विनयभंग|लैंगिक शोषणाचे]] प्रकार आहेत, तसेच (अनेक देशांमध्ये) फ्रोट्युरिझम, टेलिफोन स्कॅटोफिलिया (अभद्र फोन कॉल्स) आणि गैर-सहमतीचे प्रदर्शन यांसारखे काही गैर-सहमतीचे पॅराफिलिया आहेत. आणि व्हॉय्युरिझम (अनुक्रमे "अशोभनीय प्रदर्शन " आणि " पीपिंग टॉम " म्हणून ओळखले जाते).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bjs.gov/content/pub/pdf/SOO.PDF|title=Sex Offenses and Offenders|last=Lawrence Greenfeld|date=6 February 1997|publisher=U.S. Department of Justice|access-date=25 December 2014}}</ref> === वेश्याव्यवसाय आणि जगण्याची लिंग === लोक कधीकधी पैशासाठी किंवा इतर संसाधनांमध्ये प्रवेशासाठी सेक्सची देवाणघेवाण करतात. काम अनेक वेगवेगळ्या परिस्थितीत घडते. लैंगिक सेवांसाठी देय प्राप्त करणारी व्यक्ती वेश्या म्हणून ओळखली जाते आणि ज्या व्यक्तीला अशा सेवा प्राप्त होतात त्या व्यक्तीचा उल्लेख अनेक अटींद्वारे केला जातो, जसे की ग्राहक असणे. वेश्याव्यवसाय ही लैंगिक उद्योगातील एक शाखा आहे. वेश्याव्यवसायाची कायदेशीर स्थिती देशानुसार बदलते, दंडनीय गुन्हा ते नियमन केलेल्या व्यवसायापर्यंत. अंदाजानुसार जागतिक वेश्याव्यवसाय उद्योगातून वार्षिक उत्पन्न $100 पेक्षा जास्त आहे&nbsp;अब्ज <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.havocscope.com/activities/prostitution/|title=Prostitution Market Value|access-date=22 May 2010|archive-date=2010-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522185003/http://www.havocscope.com/activities/prostitution/|url-status=dead}}</ref> वेश्याव्यवसाय हा कधीकधी "जगातील सर्वात जुना व्यवसाय" म्हणून ओळखला जातो.<ref>The prostitution of women and girls – Page 5; Ronald B. Flowers – 1998</ref> वेश्याव्यवसाय ही एक स्वैच्छिक वैयक्तिक क्रियाकलाप असू शकते किंवा पिंप्सद्वारे सुलभ किंवा जबरदस्ती केली जाऊ शकते. सर्व्हायव्हल सेक्स हा वेश्याव्यवसायाचा एक प्रकार आहे ज्यामध्ये गरजू लोक गुंतलेले असतात, सामान्यत: जेव्हा बेघर किंवा अन्यथा वंचित लोक अन्न, झोपण्याची जागा किंवा इतर मूलभूत गरजांसाठी किंवा ड्रग्ससाठी सेक्सचा व्यापार करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/streetkidslivesr00flow|title=Street kids: the lives of runaway and thrownaway teens|last=Flowers|first=R. Barri|publisher=McFarland|year=2010|isbn=978-0-7864-4137-2|pages=[https://archive.org/details/streetkidslivesr00flow/page/n118 110]–112|url-access=limited}}</ref> हा शब्द लैंगिक व्यापार आणि गरिबी संशोधक आणि मदत कामगार वापरतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.amazon.com/Prostitution-Historical-Controversial-America-ebook/dp/B004H0O9R4|title=Prostitution and Sex Work (Historical Guides to Controversial Issues in America)|last=Hope Ditmore|first=Melissa|publisher=Greenwood|year=2010|isbn=978-0-313-36289-7|page=4}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/womensrightsmidd00kell|title=Women's Rights in the Middle East and North Africa: Progress Amid Resistance (Freedom in the World)|last=Kelly|first=Sanja, Julia Breslin|publisher=Freedom House / Rowman & Littlefield Publishers|year=2010|isbn=978-1-4422-0396-9|page=[https://archive.org/details/womensrightsmidd00kell/page/n568 556]|url-access=limited}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मैथुन क्रिया]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] bdtwlfpuink7dwensn0gmdy9o1ds8bn 0 302238 2711769 2704887 2026-09-24T01:15:04Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711769 wikitext text/x-wiki '''मानवी स्त्री लैंगिकतेमध्ये''' स्त्री लैंगिक ओळख आणि [[मानवी लैंगिक क्रियाकलाप|लैंगिक वर्तन]], [[शरीरक्रियाशास्त्र|शारीरिक]], [[मानसशास्त्र|मानसिक]], सामाजिक, [[संस्कृती|सांस्कृतिक]], [[राजकारण|राजकीय]] आणि लैंगिक क्रियाकलापांच्या [[अध्यात्म|आध्यात्मिक]] किंवा [[धर्म|धार्मिक]] पैलूंसह वर्तन आणि प्रक्रियांची विस्तृत श्रेणी समाविष्ट आहे. स्त्री लैंगिकतेचे विविध पैलू आणि परिमाण, [[लैंगिकता|मानवी लैंगिकतेचा]] एक भाग म्हणून, [[नीतिशास्त्र|नैतिकता]], नैतिकता आणि धर्मशास्त्राच्या तत्त्वांद्वारे देखील संबोधित केले गेले आहे. जवळजवळ कोणत्याही ऐतिहासिक कालखंडात आणि संस्कृतीत, कला, साहित्यिक आणि व्हिज्युअल कलांसह, तसेच लोकप्रिय संस्कृती, मानवी लैंगिकतेबद्दल दिलेल्या समाजाच्या विचारांचा एक महत्त्वपूर्ण भाग सादर करतात, ज्यामध्ये अंतर्निहित (गुप्त) आणि स्पष्ट (अस्पष्ट) दोन्ही पैलू समाविष्ट असतात आणि स्त्रीलिंगी लैंगिकता आणि वर्तनाची अभिव्यक्ती. बहुतेक समाज आणि कायदेशीर अधिकारक्षेत्रांमध्ये, कोणत्या लैंगिक वर्तनाला परवानगी आहे यावर कायदेशीर बंधने आहेत. लैंगिकता जगभरातील संस्कृती आणि प्रदेशांमध्ये बदलते आणि इतिहासात सतत बदलत राहते आणि हे स्त्री लैंगिकतेलाही लागू होते. स्त्री लैंगिकतेच्या पैलूंमध्ये जैविक लिंग, शरीराची प्रतिमा, आत्म-सन्मान, व्यक्तिमत्त्व, [[लैंगिक कल|लैंगिक अभिमुखता]], मूल्ये आणि दृष्टीकोन, लिंग भूमिका, नातेसंबंध, क्रियाकलाप पर्याय आणि संप्रेषण या बाबींचा समावेश होतो. बहुतेक स्त्रिया [[विषमलैंगिकता|विषमलिंगी]] आहेत, तर लक्षणीय अल्पसंख्याक [[समलैंगिकता|समलैंगिक]] आहेत किंवा [[उभयलैंगिकता|उभयलिंगी]] आहेत.<ref name="Bailey16">{{जर्नल स्रोत|last=Bailey|first=J. Michael|last2=Vasey|first2=Paul|last3=Diamond|first3=Lisa|last4=Breedlove|first4=S. Marc|author-link4=Marc Breedlove|last5=Vilain|first5=Eric|last6=Epprecht|first6=Marc|date=2016|title=Sexual Orientation, Controversy, and Science|url=https://www.researchgate.net/publication/301639075|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=17|issue=2|pages=45–101|doi=10.1177/1529100616637616|pmid=27113562|doi-access=free}}</ref> == शारीरिक == === सामान्य === लैंगिक क्रियाकलाप विविध लैंगिक उत्तेजक घटक ( शारीरिक उत्तेजित होणे किंवा मानसिक उत्तेजना ) समाविष्ट करू शकतात, ज्यात लैंगिक कल्पना आणि भिन्न [[लैंगिक स्थिती]], किंवा लैंगिक खेळण्यांचा वापर यांचा समावेश आहे.<ref name="Weiten, 2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Y6QRJb40C84C&pg=PA422|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|last=Wayne Weiten|last2=Margaret A. Lloyd|last3=Dana S. Dunn|last4=Elizabeth Yost Hammer|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2008|isbn=978-0495553397|pages=422–423}}</ref><ref name="Kar">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YxcjMPbGHQIC&pg=PA107|title=Comprehensive Textbook of Sexual Medicine|last=Nilamadhab Kar|last2=Gopal Chandra Kar|publisher=[[Jaypee Brothers| Jaypee Brothers Publishers]]|year=2005|isbn=978-8180614057|pages=107–112|access-date=September 4, 2012}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Taormino">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Hfly-iMkWRkC&pg=PA52|title=The Big Book of Sex Toys|last=Taormino|first=Tristan|publisher=Quiver|year=2009|isbn=978-1-59233-355-4|page=52|author-link=Tristan Taormino|access-date=June 9, 2014}}</ref> [[कामुक प्रणय|फोरप्ले]] काही लैंगिक क्रियाकलापांपूर्वी होऊ शकते, ज्यामुळे सहसा भागीदारांना [[लैंगिक उत्तेजना]] येते.<ref name="Weiten, 2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CGu96TeAZo0C&pg=PT421|title=Psychology Applied to Modern Life: Adjustment in the 21st Century|last=Wayne Weiten|last2=Dana S. Dunn|last3=Elizabeth Yost Hammer|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2011|isbn=978-1-111-18663-0|pages=384–386}}</ref> लोक चुंबन घेऊन, कामुकपणे स्पर्श करून किंवा धरून लैंगिकरित्या संतुष्ट होणे देखील सामान्य आहे.<ref name="Alters2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1|title=Essential Concepts for Healthy Living Update|last=Sandra Alters|last2=Wendy Schiff|publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]]|year=2011|isbn=978-1449653743|page=[https://archive.org/details/essentialconcept00sand_1/page/154 154]|url-access=registration}}</ref> === भावनोत्कटता === भावनोत्कटता, किंवा लैंगिक कळस, लैंगिक प्रतिसाद चक्रादरम्यान संचित लैंगिक तणावाचा अचानक स्त्राव आहे, परिणामी श्रोणि प्रदेशात लयबद्ध स्नायु आकुंचन होते आणि आनंदाच्या तीव्र संवेदनाद्वारे वैशिष्ट्यीकृत होते.<ref name="M&J">{{स्रोत पुस्तक|title=Human Sexual Response|last=Masters|first=W.H.|last2=Johnson|first2=V.E.|publisher=Little, Brown and Company|year=1970|location=Boston}}</ref> [[संभोग|योनीमार्गात संभोग]] करताना महिलांना सामान्यतः कामोत्तेजनाचा अनुभव घेणे कठीण जाते.<ref name="Rosenthal 2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT170|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=9780618755714|page=150|access-date=October 22, 2013}}</ref><ref name="Weiner2">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=A_NaK3cwQSsC&pg=PA172|title=Handbook of Psychology, Clinical Psychology|last=Weiner|first=Irving B.|last2=Stricker|first2=George|last3=Widiger|first3=Thomas A.|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2012|isbn=978-1118404430|pages=172–175|access-date=October 22, 2013}}</ref> मेयो क्लिनिक म्हणते: "ऑर्गॅझमची तीव्रता वेगवेगळी असते आणि स्त्रिया त्यांच्या कामोत्तेजनाच्या वारंवारतेमध्ये आणि कामोत्तेजनाला चालना देण्यासाठी आवश्यक उत्तेजनाच्या प्रमाणात बदलतात." <ref name="Anorgasmia">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mayoclinic.com/health/anorgasmia/DS01051|title=Mayo Clinic; Women's Health|publisher=[[Mayo Clinic]]|access-date=2010-11-23}}</ref> याव्यतिरिक्त, काही स्त्रियांना कामोत्तेजना प्राप्त करण्यासाठी एकापेक्षा जास्त प्रकारच्या लैंगिक उत्तेजनाची आवश्यकता असू शकते. सामान्य सहवासात क्लिटोरल उत्तेजित होणे तेव्हा होते जेव्हा पुरुषाचे जननेंद्रिय थ्रस्टिंग क्लिटोरल हूड आणि लॅबिया मायनर हलवते, क्लिटॉरिसपासून विस्तारित होते.<ref name="Agmo2011">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=mmJjj6UvB9YC&pg=PA65|title=Functional and Dysfunctional Sexual Behavior: A Synthesis of Neuroscience and Comparative Psychology|last=Agmo|first=Anders|date=2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-054938-5|pages=65}}</ref> स्त्रियांमधील कामोत्तेजनाची सामान्यत: दोन प्रकारांमध्ये विभागणी केली जाते: क्लिटोरल आणि [[योनी|योनिमार्ग]] (किंवा जी-स्पॉट ) कामोत्तेजना.<ref name="Kenneth Mah">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Mah K, Binik YM|date=May 2002|title=Do all orgasms feel alike? Evaluating a two-dimensional model of the orgasm experience across gender and sexual context|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2002-05_39_2/page/104|journal=Journal of Sex Research|volume=39|issue=2|pages=104–13|doi=10.1080/00224490209552129|pmid=12476242}}</ref><ref name="Sex and Society">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YtsxeWE7VD0C&pg=PA590|title=Sex and Society, Volume 2|last=Cavendish|first=Marshall|publisher=Marshall Cavendish Corporation|year=2009|isbn=978-0761479079|page=590|author-link=Marshall Cavendish|access-date=August 17, 2012}}</ref> ७०-८०% स्त्रियांना भावनोत्कटता प्राप्त करण्यासाठी थेट क्लिटोरल उत्तेजनाची आवश्यकता असते,<ref name="Clitoris">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|title=I Want a Better Orgasm!|website=[[WebMD]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110222220041/http://www.webmd.com/sex/want-better-orgasms|archive-date=February 22, 2011|access-date=August 18, 2011}}</ref><ref name="Flaherty">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/psychiatrydiagno00flah|title=Psychiatry: Diagnosis & therapy. A Lange clinical manual|last=Joseph A. Flaherty|last2=John Marcell Davis|last3=Philip G. Janicak|date=29 October 2010|publisher=[[McGraw-Hill|Appleton & Lange]] (Original from Northwestern University)|isbn=978-0-8385-1267-8|quote=The amount of time of sexual arousal needed to reach orgasm is variable – and usually much longer – in women than in men; thus, only 20–30% of women attain a coital climax. b. Many women (70–80%) require manual clitoral stimulation.}}</ref><ref name="Kenneth Mah2">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Mah K, Binik YM|date=August 2001|title=The nature of human orgasm: a critical review of major trends|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2001-08_21_6/page/823|journal=Clinical Psychology Review|volume=21|issue=6|pages=823–56|doi=10.1016/S0272-7358(00)00069-6|pmid=11497209|quote=Women rated clitoral stimulation as at least somewhat more important than vaginal stimulation in achieving orgasm; only about 20% indicated that they did not require additional clitoral stimulation during intercourse.}}</ref><ref name="Kammerer-Doak">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kammerer-Doak D, Rogers RG|date=June 2008|title=Female sexual function and dysfunction|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology-clinics-of-north-america_2008-06_35_2/page/169|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|volume=35|issue=2|pages=169–83, vii|doi=10.1016/j.ogc.2008.03.006|pmid=18486835|quote=Most women report the inability to achieve orgasm with vaginal intercourse and require direct clitoral stimulation ... About 20% have coital climaxes...}}</ref> जरी अप्रत्यक्ष क्लिटोरल उत्तेजित होणे देखील पुरेसे असू शकते.<ref name="Masters and Johnson">{{स्रोत पुस्तक|title=A New View of a Woman's Body|url=https://archive.org/details/newviewofwomansb0000unse|last=Federation of Feminist Women's Health Centers|publisher=Feminist Heath Press|year=1991|isbn=978-0-9629945-0-0|pages=[https://archive.org/details/newviewofwomansb0000unse/page/46 46]}}</ref><ref name="Lloyd">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6GFNvA6TvlwC&pg=PA53|title=The case of the female orgasm: bias in the science of evolution|last=Elisabeth Anne Lloyd|publisher=Harvard University Press|year=2005|isbn=978-0-674-01706-1|pages=311 pages|access-date=January 5, 2012}}</ref> क्लिटोरल ऑर्गेझम साध्य करणे सोपे आहे कारण क्लिटॉरिस किंवा संपूर्ण क्लिटॉरिसच्या ग्लॅन्समध्ये 8,000 पेक्षा जास्त संवेदी मज्जातंतू अंत असतात, जे मानवी लिंग किंवा ग्लॅन्स लिंगामध्ये असतात तितके (किंवा काही प्रकरणांमध्ये अधिक) चेता अंत असतात. .<ref name="Carroll">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5f8mQx7ULs4C&pg=PA118|title=Sexuality Now: Embracing Diversity|last=Carroll|first=Janell L.|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2009|isbn=978-0-495-60274-3|page=118|access-date=23 June 2012}}</ref><ref name="Di Marino">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=wKMpBAAAQBAJ|title=Anatomic Study of the Clitoris and the Bulbo-Clitoral Organ|last=Di Marino|first=Vincent|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|year=2014|isbn=978-3319048949|page=81|access-date=September 4, 2014}}</ref> क्लिटॉरिस हे पुरुषाचे जननेंद्रिय एकसमान असल्याने, लैंगिक उत्तेजना प्राप्त करण्याच्या क्षमतेमध्ये ते समतुल्य आहे.<ref name="Clitoris" /><ref name="Francoeur">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/completedictiona0000unse_w1u0/page/180|title=The Complete Dictionary of Sexology|last=Francoeur|first=Robert T.|publisher=The Continuum Publishing Company|year=2000|isbn=978-0-8264-0672-9|page=[https://archive.org/details/completedictiona0000unse_w1u0/page/180 180]}}</ref> योनीतून उत्तेजित होऊन कामोत्तेजना मिळवणे अधिक कठीण असले तरी,<ref name="Sex and Society"/><ref name="Kilchevsky">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Kilchevsky A, Vardi Y, Lowenstein L, Gruenwald I|date=March 2012|title=Is the female G-spot truly a distinct anatomic entity?|journal=The Journal of Sexual Medicine|volume=9|issue=3|pages=719–26|doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02623.x|pmid=22240236}} </ref> योग्यरित्या उत्तेजित झाल्यास जी-स्पॉट क्षेत्रामध्ये संभोगाची भावना निर्माण होऊ शकते.<ref name="Kilchevsky" /> जी-स्पॉटचे अस्तित्त्व, आणि एक वेगळी रचना म्हणून अस्तित्त्व, अजूनही विवादात आहे, कारण त्याचे नोंदवलेले स्थान स्त्री-स्त्रीमध्ये बदलू शकते, काही स्त्रियांमध्ये अस्तित्त्वात नाही असे दिसते, आणि ते क्लिटॉरिसचा विस्तार असल्याचे गृहित धरले जाते आणि म्हणून योनिमार्गाने अनुभवलेल्या कामोत्तेजनाचे कारण.<ref name="Kilchevsky" /><ref name="Greenberg">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=hm3aTuANFroC&pg=PA102|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|last=Greenberg|first=Jerrold S.|last2=Bruess|first2=Clint E.|last3=Oswalt|first3=Sara B.|date=2014|publisher=[[Jones & Bartlett Publishers]]|isbn=978-1449648510|pages=102–104|access-date=October 30, 2014}}</ref><ref name="Balon, Segraves">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=YuP3Hb0TMLQC&pg=PA258|title=Clinical Manual of Sexual Disorders|last=Balon|first=Richard|last2=Segraves|first2=Robert Taylor|publisher=[[American Psychiatric Association|American Psychiatric Pub]]|year=2009|isbn=978-1585629053|page=258|access-date=February 21, 2014}}</ref> स्त्रिया बहुविध कामोत्तेजना प्राप्त करण्यास सक्षम आहेत कारण त्यांना सामान्यत: पहिल्या संभोगानंतर पुरुषांप्रमाणे अपवर्तक कालावधीची आवश्यकता नसते. जरी असे नोंदवले गेले आहे की स्त्रियांना अपवर्तक कालावधीचा अनुभव येत नाही आणि त्यामुळे पहिल्या कामोत्तेजनानंतर लगेचच अतिरिक्त कामोत्तेजना किंवा एकाधिक कामोत्तेजनाचा अनुभव येऊ शकतो,<ref name="Rosenthal">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&pg=PT153|title=Human Sexuality: From Cells to Society|last=Rosenthal|first=Martha|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2012|isbn=978-0618755714|pages=133–135|access-date=May 12, 2014}}</ref><ref name="SOC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|title=The Sexual Response Cycle|publisher=[[University of California, Santa Barbara]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725051823/http://www.soc.ucsb.edu/sexinfo/article/the-sexual-response-cycle|archive-date=25 July 2011|access-date=May 12, 2014}}</ref> काही स्रोत सांगतात की पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही रीफ्रॅक्टरी कालावधीचा अनुभव येतो कारण, क्लिटोरल अतिसंवेदनशीलता किंवा लैंगिक समाधानामुळे, स्त्रियांना कामोत्तेजनानंतरचा कालावधी देखील येऊ शकतो ज्यामध्ये पुढील लैंगिक उत्तेजना उत्तेजित होत नाही.<ref name="Schacter">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=emAyzTNy1cUC&pg=PA336|title=Psychology|last=Schacter|first=Daniel L.|last2=Gilbert|first2=Daniel T.|last3=Wegner|first3=Daniel M.|publisher=[[Macmillan Publishers|Macmillan]]|year=2010|isbn=978-1429237192|page=336|access-date=November 10, 2012}}</ref><ref name="Weiner & Craighead">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pa5vKqntwikC&pg=PA761|title=The Corsini Encyclopedia of Psychology, Volume 2|last=Weiner|first=Irving B.|last2=Craighead|first2=W. Edward|publisher=[[John Wiley & Sons]]|year=2010|isbn=978-0470170267|page=761|access-date=November 10, 2012}}</ref><ref name="Rathus">{{स्रोत पुस्तक|title=Human Sexuality In A World Of Diversity|url=https://archive.org/details/humansexualityin0000rath_d3o3|last=Rathus|first=Spencer A.|last2=Nevid|first2=Jeffrey S.|last3=Fichner-Rathus|first3=Lois|last4=Herold|first4=Edward S.|last5=McKenzie|first5=Sue Wicks|publisher=Pearson Education|year=2005|edition=Second|location=New Jersey, USA}}</ref> स्तनाग्र स्पर्शास संवेदनशील असू शकतात आणि स्तनाग्र उत्तेजित होणे लैंगिक उत्तेजनास उत्तेजन देऊ शकते.<ref name="Harvey">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qsl4AgAAQBAJ&pg=PA427|title=The Handbook of Sexuality in Close Relationships|last=Harvey|first=John H.|last2=Wenzel|first2=Amy|last3=Sprecher|first3=Susan|date=2004|publisher=[[Psychology Press]]|isbn=978-1135624705|page=427|access-date=August 12, 2017}}</ref> काही स्त्रियांनी स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे कामोत्तेजनाचा अनुभव घेतल्याची तक्रार केली आहे.<ref name="Kinsey">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JHWHCgAAQBAJ&pg=PA587|title=Sexual Behavior in the Human Female|last=Kinsey|first=Alfred C.|last2=Pomeroy|first2=Wardell B.|last3=Martin|first3=Clyde E.|last4=Gebhard|first4=Paul H.|date=1998|publisher=[[Indiana University Press]]|isbn=978-0253019240|page=587|quote=There are some females who appear to find no erotic satisfaction in having their breasts manipulated; perhaps half of them derive some distinct satisfaction, but not more than a very small percentage ever respond intensely enough to reach orgasm as a result of such stimulation (Chapter 5). [...] Records of females reaching orgasm from breast stimulation alone are rare.|access-date=August 12, 2017}}</ref><ref name="Boston">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JFI4AQAAIAAJ|title=The New Our Bodies, Ourselves: A Book by and for Women|last=Boston Women's Health Book Collective|date=1996|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0684823522|page=575|quote=A few women can even experience orgasm from breast stimulation alone.|access-date=August 12, 2017}}</ref> 2011 मध्ये कोमिसारुक एट अल.च्या फंक्शनल मॅग्नेटिक रेझोनान्स (fMRI)च्या स्तनाग्र उत्तेजनावर संशोधन करण्यापूर्वी, स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे कामोत्तेजना प्राप्त करणाऱ्या महिलांचे अहवाल केवळ किस्सा पुराव्यावर अवलंबून होते.<ref name="Smith">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qrCCBAAAQBAJ&pg=PA71|title=Cultural Encyclopedia of the Breast|last=Merril D. Smith|date=2014|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-0759123328|page=71|access-date=August 12, 2017}}</ref> मेंदूच्या संवेदी भागावर महिला जननेंद्रियांचा नकाशा तयार करणारा कोमिसारुकचा पहिला अभ्यास होता; हे सूचित करते की स्तनाग्रांमधून होणारी संवेदना मेंदूच्या त्याच भागात योनी, क्लिटोरिस आणि गर्भाशय ग्रीवाच्या संवेदनांप्रमाणेच जाते आणि हे नोंदवलेले कामोत्तेजना हे स्तनाग्र उत्तेजित झाल्यामुळे जननेंद्रियाच्या संवेदना आहेत आणि ते थेट जननेंद्रियाच्या संवेदी कॉर्टेक्सशी जोडलेले असू शकतात (" मेंदूचे जननेंद्रियाचे क्षेत्र").<ref name="Smith" /><ref name="Lehmiller">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pQRgAgAAQBAJ&pg=PT120|title=The Psychology of Human Sexuality|last=Justin J. Lehmiller|date=2013|publisher=[[John Wiley & Sons]]|isbn=978-1118351321|page=120|access-date=August 12, 2017}}</ref><ref name="Komisaruk">{{जर्नल स्रोत|last=Komisaruk|first=B. R.|last2=Wise|first2=N.|last3=Frangos|first3=E.|last4=Liu|first4=W.-C.|last5=Allen|first5=K|last6=Brody|first6=S.|year=2011|title=Women's Clitoris, Vagina, and Cervix Mapped on the Sensory Cortex: fMRI Evidence|journal=[[The Journal of Sexual Medicine]]|volume=8|issue=10|pages=2822–30|doi=10.1111/j.1743-6109.2011.02388.x|pmc=3186818|pmid=21797981}} </ref> == लैंगिक आकर्षण == स्त्रिया, सरासरी, तुलनेने अरुंद कंबर, व्ही-आकाराचे धड आणि रुंद खांदे असलेल्या पुरुषांकडे अधिक आकर्षित होतात. स्त्रिया देखील त्यांच्यापेक्षा उंच असलेल्या पुरुषांकडे अधिक आकर्षित होतात आणि उच्च प्रमाणात चेहऱ्यावरील सममिती तसेच तुलनेने मर्दानी चेहऱ्याचा द्विरूपता दर्शवतात.<ref name="Glassenberg10">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Glassenberg AN, Feinberg DR, Jones BC, Little AC, Debruine LM|date=December 2010|title=Sex-dimorphic face shape preference in heterosexual and homosexual men and women|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2010-12_39_6/page/1289|journal=Archives of Sexual Behavior|volume=39|issue=6|pages=1289–96|doi=10.1007/s10508-009-9559-6|pmid=19830539}}</ref><ref name="Perrett98">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Perrett DI, Lee KJ, Penton-Voak I, Rowland D, Yoshikawa S, Burt DM, Henzi SP, Castles DL, Akamatsu S|date=August 1998|title=Effects of sexual dimorphism on facial attractiveness|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-08-27_394_6696/page/884|journal=Nature|volume=394|issue=6696|pages=884–7|bibcode=1998Natur.394..884P|doi=10.1038/29772|pmid=9732869}}</ref> स्त्रिया, लैंगिक प्रवृत्तीची पर्वा न करता, पुरुषांपेक्षा जोडीदाराच्या शारीरिक आकर्षणामध्ये कमी रस घेतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bailey & Gaulin & Agyei & Gladue|first=J.M. & S & Y & B.A|date=1994|title=Effects of gender and sexual orientation on evolutionary relevant aspects of human mating psychology|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1994-06_66_6/page/1081|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=66|issue=6|pages=1081–1093|doi=10.1037/0022-3514.66.6.1081|pmid=8046578}}</ref> == महिला लैंगिकता नियंत्रण == ऐतिहासिकदृष्ट्या, अनेक संस्कृतींनी स्त्री लैंगिकतेला पुरुष लैंगिकतेच्या अधीनस्थ म्हणून पाहिले आहे आणि स्त्री वर्तनावरील निर्बंधांद्वारे नियंत्रित केले जाऊ शकते. पारंपारिक सांस्कृतिक प्रथा, जसे की लागू केलेली नम्रता आणि पवित्रता, पुरुषांवर समान बंधने न लादता, मुख्यतः स्त्रियांवर बंधने घालण्याची प्रवृत्ती आहे.<ref>Review of General Psychology, by the Educational Publishing Foundation 2002, Vol. 6, No. 2, 166 –203: [http://www.femininebeauty.info/suppression.pdf Cultural Suppression of Female Sexuality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191024000505/http://www.femininebeauty.info/suppression.pdf |date=2019-10-24 }}</ref> मनोविश्लेषणात्मक साहित्यानुसार, " मॅडोना-वेश्या कॉम्प्लेक्स " असे म्हणले जाते जेव्हा एखाद्या पुरुषाला केवळ त्या स्त्रियांशीच लैंगिक भेटण्याची इच्छा असते ज्यांना तो अपमानित ("वेश्या") म्हणून पाहतो आणि त्याला लैंगिकदृष्ट्या आदरणीय स्त्री ("मॅडोना")ची इच्छा नसते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kaplan|first=Helen Singer|year=1988|title=Intimacy disorders and sexual panic states|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-and-marital-therapy_spring-1988_14_1/page/3|journal=[[Journal of Sex & Marital Therapy]]|volume=14|issue=1|pages=3–12|doi=10.1080/00926238808403902|pmid=3398061}}</ref> [[सिग्मुंड फ्रॉइड|सिग्मंड फ्रॉईडने]] प्रथम वर्णन केले होते.<ref>W. M. Bernstein, ''A Basic Theory of Neuropsychoanalysis'' (2011) p. 106</ref> [[कार्ल गुस्टाफ युंग|सीजी जंग]] यांच्या मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार स्त्री लैंगिकतेचे स्पष्टीकरण लक्षणीय भिन्न आहे. त्यांनी स्त्री कामवासना ही सांस्कृतिक अभिव्यक्ती आणि वैयक्तिक सर्जनशीलतेची पूर्व कर्सर म्हणून स्पष्ट केली. त्यांनी फ्रॉइडच्या सिद्धांतांना या महत्त्वपूर्ण गैरसमजाचा स्रोत म्हणून ओळखले आणि सिद्धांत मांडला की "लयबद्ध घटक" हे केवळ "पोषक टप्प्यात" आणि नंतर लैंगिकतेमध्ये एक तत्त्व नाही तर ते सर्व भावनिक प्रक्रियांच्या पायावर आहे.<ref>C.G. Jung (1912, 1952, 4. Auflage). J. Jacobi (ed.) ''Symbole Der Wandlung: Analyse des Vorspiels zu einer Schizophrenie.'' p. 255. Rascher Verlag Zürich.</ref> काही विवादास्पद पारंपारिक सांस्कृतिक प्रथा, जसे की [[स्त्रियांमधील जननांग छेदन|स्त्री जननेंद्रियाच्या विकृतीकरण]] (FGM), स्त्रियांची लैंगिकता पूर्णपणे रद्द करण्याचा प्रयत्न म्हणून वर्णन केले गेले आहे. आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतील काही भागांमध्ये तसेच पाश्चात्य देशांतील काही स्थलांतरित समुदायांमध्ये FGMचा सराव सुरू आहे, जरी तो मोठ्या प्रमाणावर बेकायदेशीर आहे. ही प्रक्रिया सामान्यत: वयाच्या १५ वर्षापूर्वी तरुण मुलींवर केली जाते.<ref>WHO, February 2014: [https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs241/en/ Female genital mutilation]</ref><ref>UNICEF: [http://www.unicef.org/media/files/FGCM_Lo_res.pdf Female genital mutilation/cutting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405083031/http://www.unicef.org/media/files/FGCM_Lo_res.pdf |date=2015-04-05 }}</ref> स्त्री लैंगिकता आणि वर्तन नियंत्रित करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पद्धतींमध्ये मृत्यूची धमकी समाविष्ट आहे, जसे की ऑनर किलिंग . अशा हत्येमागील कारणामध्ये लग्नाला नकार देणे, नातेवाइकांनी नापसंत केलेले नातेसंबंध, विवाहाबाहेर लैंगिक संबंध ठेवणे, बलात्काराची शिकार होणे किंवा अयोग्य समजल्या जाणाऱ्या पद्धतीने कपडे घालणे यांचा समावेश असू शकतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/ethics/honourcrimes/|title=BBC - Ethics: Honour Crimes}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/honor+killing|title=Definition of HONOR KILLING|website=www.merriam-webster.com}}</ref> स्त्रियांच्या लैंगिक वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाणारे आणखी एक ऐतिहासिक साधन म्हणजे शुद्धता बेल्ट, जे लैंगिक संभोग टाळण्यासाठी डिझाइन केलेले कपडे लॉकिंग आयटम आहे. महिलांनी त्यांच्या पवित्रतेचे रक्षण करण्यासाठी बेल्ट घातले होते, ज्यात हस्तमैथुन किंवा अनधिकृत पुरुषांद्वारे लैंगिक प्रवेशास प्रतिबंध करणे समाविष्ट होते.<ref name="Pitts-Talyor">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=66u24WAyO_YC&pg=PA517|title=Cultural Encyclopedia of the Body|last=Pitts-Talyor|first=Victoria|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=2008|isbn=978-0313341458|pages=517–519|access-date=January 13, 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/chastity+belt|title=Definition of CHASTITY BELT|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=2019-07-03}}</ref> उत्तर अमेरिकेच्या युरोपीय वसाहतीच्या आधी, स्त्री लैंगिकतेबद्दल [[मूळचे अमेरिकन|मूळ अमेरिकन]] वृत्ती सामान्यतः खुल्या मनाची होती, विशेषतः तरुण, अविवाहित स्त्रियांसाठी. तथापि, जेव्हा युरोपियन लोक आले, तेव्हा अधिक कठोर विचार लागू केले गेले. हे कठोर मत विशेषतः प्युरिटन वसाहतींमध्ये स्त्रियांसाठी प्रतिबंधात्मक होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Women's Sexual Development|last=Lewis|first=Myrna I.|date=1980-01-01|publisher=Springer US|isbn=9781468436587|editor-last=M.D|editor-first=Martha Kirkpatrick|series=Women in Context|pages=19–43|language=en|chapter=The History of Female Sexuality in the United States|doi=10.1007/978-1-4684-3656-3_2}}</ref> उत्तर अमेरिकेच्या युरोपियन वसाहतीकरणानंतर, इझेबेल आणि मॅमीच्या आफ्रिकन अमेरिकन आर्किटाइपची निर्मिती झाली. ईझेबेलला एक स्त्री म्हणून ओळखले जाते जी कामुक, मोहक आणि मोहक होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ferris.edu/jimcrow/jezebel/|title=The Jezebel Stereotype – Anti-black Imagery – Jim Crow Museum – Ferris State University|website=ferris.edu|access-date=2022-03-18|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018060537/https://www.ferris.edu/jimcrow/jezebel/|url-status=dead}}</ref> मामी, ज्यांना आंटी जेमिमा देखील म्हणले जाते, त्या मातृत्वाच्या व्यक्तिरेखा होत्या ज्यांना गुलामगिरीच्या संस्थेत सामग्री म्हणून चित्रित केले गेले होते - जेव्हा गोऱ्या कुटुंबाने तिचे जीवन आणि तिचे संपूर्ण जग घेतले तेव्हा तिच्या चेहऱ्यावर नेहमीच हास्य असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ferris.edu/jimcrow/mammies/|title=The Mammy Caricature – Anti-black Imagery – Jim Crow Museum – Ferris State University|website=ferris.edu|access-date=2022-03-18|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105203744/https://www.ferris.edu/jimcrow/mammies/|url-status=dead}}</ref> या स्टिरियोटाइपिंग फ्रेमवर्कने केवळ गुलामगिरीचे समर्थन केले नाही तर आफ्रिकन अमेरिकन स्त्रियांवरील बलात्कार आणि शोषणाला लैंगिकरित्या प्रेरित केले आहे, ईझेबेलच्या बाबतीत लैंगिक प्राणी, किंवा जिथे लैंगिकता आणि लैंगिकता ही स्त्रीच्या मनावर शेवटची गोष्ट आहे कारण तिचे जग मामीच्या बाबतीत तिच्या पांढऱ्या मास्तरांच्या जीवावर बेतले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rosenthal L, Lobel M|date=September 2016|title=Stereotypes of Black American Women Related to Sexuality and Motherhood|journal=Psychology of Women Quarterly|volume=40|issue=3|pages=414–427|doi=10.1177/0361684315627459|pmc=5096656|pmid=27821904}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Benard|first=Akeia A. F.|year=2016|title=Colonizing Black Female Bodies Within Patriarchal Capitalism|journal=Sexualization, Media, & Society|volume=2|issue=4|pages=237462381668062|doi=10.1177/2374623816680622|doi-access=free}}</ref> == आधुनिक अभ्यास == आधुनिक युगात, मानसशास्त्रज्ञ आणि शरीरशास्त्रज्ञांनी स्त्री लैंगिकतेचा शोध लावला. [[सिग्मुंड फ्रॉइड|सिग्मंड फ्रॉइडने]] स्त्री संभोगाच्या दोन प्रकारांचा सिद्धांत मांडला, "योनिमार्गाचा प्रकार आणि क्लिटोरल ऑर्गेझम." तथापि, मास्टर्स आणि जॉन्सन (1966) आणि हेलन ओ'कॉनेल (2005) यांनी हा फरक नाकारला.<ref name="Sex and Society"/><ref name="O'Connell">{{जर्नल स्रोत|vauthors=O'Connell HE, Sanjeevan KV, Hutson JM|date=October 2005|title=Anatomy of the clitoris|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-10_174_4/page/1189|journal=The Journal of Urology|volume=174|issue=4 Pt 1|pages=1189–95|doi=10.1097/01.ju.0000173639.38898.cd|pmid=16145367}} </ref><ref name="Archer, Lloyd">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexgender0000arch_l8q2|title=Sex and Gender|last=Archer|first=John|last2=Lloyd|first2=Barbara|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2002|isbn=978-0521635332|pages=[https://archive.org/details/sexgender0000arch_l8q2/page/85 85]–88|access-date=25 August 2012|url-access=registration}}</ref><ref name="Zastrow">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tco4YjyZab4C&pg=PT248|title=Introduction to Social Work and Social Welfare: Empowering People|last=Charles Zastrow|publisher=[[Cengage Learning]]|year=2007|isbn=978-0495095101|page=228|author-link=Charles Zastrow|access-date=March 15, 2014}}</ref> अर्न्स्ट ग्रेफेनबर्ग हे स्त्री जननेंद्रिया आणि मानवी स्त्री लैंगिक शरीरक्रियाविज्ञान यांच्या अभ्यासासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांनी इतर अभ्यासांबरोबरच, ''द रोल ऑफ युरेथ्रा इन फिमेल ऑर्गॅझम'' (1950) हा अग्रगण्य ग्रंथ प्रकाशित केला, ज्यात स्त्री स्खलन, तसेच मूत्रमार्ग योनिमार्गाच्या सर्वात जवळ असलेल्या इरोजेनस झोनचे वर्णन केले आहे. 1981 मध्ये, सेक्सोलॉजिस्ट जॉन डी. पेरी आणि बेव्हरली व्हिपल यांनी त्यांच्या सन्मानार्थ त्या भागाला ग्रेफेनबर्ग स्पॉट किंवा जी-स्पॉट असे नाव दिले. वैद्यकीय समुदायाने सामान्यतः जी-स्पॉटची संपूर्ण संकल्पना स्वीकारली नाही,<ref name="Kilchevsky"/><ref name="Greenberg"/><ref name="Balon, Segraves"/> महिलांच्या मनोवैज्ञानिक उत्तेजनाच्या बाबतीत, व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्रज्ञ आणि जैविक मानववंशशास्त्रज्ञ गेरुल्फ रीगर यांनी 2015 मध्ये केलेल्या अलीकडील संशोधनाने असे सुचवले आहे की [[लेस्बियन|समलिंगी स्त्रियांना]] समान लिंगाच्या सदस्यांना पुरुष-नमुनेदार लैंगिक उत्तेजना विरुद्ध लिंगाच्या सदस्यांपेक्षा विषमलैंगिक स्त्रियांपेक्षा जास्त असते. गैर-लैंगिक वर्तनांमध्ये अधिक [[पुरुषत्व|मर्दानी]] असणे.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Rieger G, Savin-Williams RC, Chivers ML, Bailey JM|date=August 2016|title=Sexual arousal and masculinity-femininity of women|url=http://repository.essex.ac.uk/15413/1/Manuscript%20A%20%26%20MF%20Edited%2007%2014%2015.pdf|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=111|issue=2|pages=265–83|doi=10.1037/pspp0000077|pmid=26501187|doi-access=free}}</ref> == स्त्रीवादी विचार == 1970 आणि 1980च्या दशकात, लैंगिक क्रांतीचा एक भाग म्हणून स्त्री लैंगिकतेबद्दल दीर्घकाळापर्यंत पाश्चात्य पारंपारिक विचारांना आव्हान दिले गेले आणि त्यांचे पुनर्मूल्यांकन केले गेले. स्त्रीवादी चळवळ आणि असंख्य स्त्रीवादी लेखकांनी स्त्री लैंगिकतेला स्त्रीच्या दृष्टीकोनातून संबोधित केले, स्त्री लैंगिकतेला पुरुष लैंगिकतेच्या दृष्टीने परिभाषित करण्याची परवानगी देण्याऐवजी. अशा पहिल्या लोकप्रिय नॉन-फिक्शन पुस्तकांपैकी एक म्हणजे नॅन्सी फ्रायडेचे ''माय सीक्रेट गार्डन'' . इतर लेखक, जसे की जर्मेन ग्रीर, [[सिमोन दि बोव्हा|सिमोन डी ब्युवॉयर]] आणि कॅमिल पाग्लिया, विशेषतः प्रभावशाली होते, जरी त्यांचे विचार सर्वत्र किंवा स्पष्टपणे स्वीकारले गेले नाहीत. 20 व्या शतकाच्या अखेरीस महिला लैंगिकता समजून घेण्यासाठी सर्वात महत्त्वपूर्ण युरोपियन योगदान लुस इरिगारे आणि ज्युलिया क्रिस्टेवा यांच्या कार्यासह मनोविश्लेषणात्मक फ्रेंच स्त्रीवादातून आले. [[लेस्बियन|लेस्बियनिझम]] आणि स्त्री [[उभयलैंगिकता|उभयलिंगीता]] हे देखील स्त्रीवादात आवडीचे विषय म्हणून उदयास आले. राजकीय लेस्बियनिझमच्या संकल्पनेत, विशेषतः द्वितीय लहरी स्त्रीवाद आणि मूलगामी स्त्रीवादाशी संबंधित, समलैंगिक विभक्ततेचा समावेश आहे, परंतु इतकेच मर्यादित नाही, शीला जेफ्री आणि ज्युली बिंडेल हे उल्लेखनीय समर्थक आहेत. चळवळीच्या संपूर्ण इतिहासात महिलांच्या लैंगिकतेबद्दलच्या स्त्रीवादी दृष्टीकोनाची व्याप्ती वेगवेगळी आहे. सामान्यतः, आधुनिक स्त्रीवादी सर्व स्त्रियांना लैंगिक आरोग्यसेवा आणि शिक्षणात प्रवेश मिळावा यासाठी वकिली करतात आणि पुनरुत्पादक आरोग्य स्वातंत्र्याच्या महत्त्वावर सहमत आहेत, विशेषतः जन्म नियंत्रण आणि कुटुंब नियोजन यासारख्या मुद्द्यांवर. स्त्री लैंगिकतेच्या आधुनिक स्त्रीवादी विचारांमध्ये शारीरिक स्वायत्तता आणि संमती याही उच्च महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. लैंगिक उद्योग, प्रसारमाध्यमांमधील लैंगिक प्रतिनिधित्व आणि पुरुष वर्चस्वाच्या परिस्थितीत लैंगिक संबंधांना संमती देण्याच्या समस्या यासारख्या बाबी स्त्रीवाद्यांमध्ये अधिक वादग्रस्त विषय आहेत. 1970 आणि 1980च्या दशकाच्या उत्तरार्धात या वादविवादांचा पराकाष्ठा झाला, ज्याला स्त्रीवादी लैंगिक युद्ध म्हणून ओळखले जाऊ लागले, ज्याने लैंगिक-सकारात्मक स्त्रीवाद विरुद्ध पॉर्नोग्राफी-विरोधी स्त्रीवादाचा सामना केला. या मुद्द्यांवर स्त्रीवादी चळवळीचे काही भाग खोलवर विभागले गेले.<ref name="Duggan">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/sexwarssexualdis0000dugg|title=Sex wars: sexual dissent and political culture|last=Duggan, Lisa|last2=Hunter, Nan D.|publisher=Routledge|year=1995|isbn=978-0-415-91036-1|location=New York}}</ref><ref name="Hansen">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/womenclassfemini0000unse|title=Women, class, and the feminist imagination: a socialist-feminist reader|last=Hansen|first=Karen Tranberg|last2=Philipson|first2=Ilene J.|publisher=Temple University Press|year=1990|isbn=978-0-87722-630-7|location=Philadelphia|url-access=registration}}</ref><ref name="Gerhard">{{स्रोत पुस्तक|title=Desiring revolution: second-wave feminism and the rewriting of American sexual thought, 1920 to 1982|url=https://archive.org/details/bwb_T3-AGM-697|last=Gerhard, Jane F.|publisher=Columbia University Press|year=2001|isbn=978-0-231-11204-8|location=New York}}</ref><ref name="Leidholdt">{{स्रोत पुस्तक|title=The Sexual liberals and the attack on feminism|url=https://archive.org/details/sexualliberalsat0000unse_v1j2|last=Leidholdt|first=Dorchen|last2=Raymond|first2=Janice G|publisher=Pergamon Press|year=1990|isbn=978-0-08-037457-4|location=New York|author-link=Dorchen Leidholdt}}</ref><ref name="Vance">{{स्रोत पुस्तक|title=Pleasure and Danger: Exploring Female Sexuality|last=Vance, Carole S.|publisher=Thorsons Publishers|year=1989|isbn=978-0-04-440593-1}}</ref> === देवीची हालचाल === अॅना सायमन यांनी 2005 मध्ये स्त्री लैंगिकतेशी संबंधित संवाद बदलण्याच्या महत्त्वावर चर्चा केली. देवी चळवळ आणि त्याचे सदस्य स्त्रीत्वात सामर्थ्य शोधण्यास प्रोत्साहित करतात, की सामर्थ्यवान होण्यासाठी पुरुष असणे आवश्यक नाही आणि स्त्री असण्यामध्ये एक जन्मजात शक्ती आहे जी सर्व स्त्रिया आणि स्त्री-संरेखित लोकांना चित्रित करण्यात आरामदायक वाटली पाहिजे. .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Simon|first=Anna K.|title=Is the Goddess Movement Self-Indulgent?|journal=Feminist Theology|volume=13|issue=2}}</ref> == विधान == जगभरातील कायदे स्त्री लैंगिकतेच्या अभिव्यक्तीवर आणि ज्या परिस्थितीत एखादी व्यक्ती एखाद्या स्त्री किंवा मुलीशी लैंगिक संबंध ठेवू शकत नाही त्यावर परिणाम करतात. बळजबरी लैंगिक चकमकी सहसा निषिद्ध आहेत, जरी काही देश विवाहामध्ये बलात्कार मंजूर करू शकतात. संमतीचे वय कायदे, जे अधिकारक्षेत्रांमध्ये भिन्न आहेत, अल्पवयीन मुलीने लैंगिक संबंधात गुंतलेले किमान वय सेट केले आहे. अलिकडच्या वर्षांत, संमतीचे वय काही अधिकारक्षेत्रांमध्ये वाढले आहे आणि इतरांमध्ये कमी केले गेले आहे. काही देशांमध्ये पोर्नोग्राफी आणि वेश्याव्यवसाय (किंवा त्यातील काही बाबी) विरुद्ध कायदे आहेत. काही न्यायाधिकारक्षेत्रातील कायदे विवाहबाह्य लैंगिक संबंधांना प्रतिबंधित करतात, जसे की विवाहपूर्व लैंगिक संबंध किंवा व्यभिचार, समीक्षकांचा असा युक्तिवाद आहे की व्यवहारात, हे कायदे पुरुषांच्या वर्तनावर नव्हे तर स्त्रियांच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जातात. महिलांचे कौमार्य आणि कौटुंबिक सन्मान अजूनही काही कायदेशीर प्रणालींमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात: काही न्यायक्षेत्रांमध्ये, जर गुन्हा घडला तेव्हा स्त्री कुमारी असेल तर बलात्काराची शिक्षा अधिक कठोर असते आणि काही कायदेशीर प्रणालींमध्ये बलात्कार करणारा पुरुष. जर स्त्रीने तिच्याशी लग्न केले तर ती शिक्षेपासून वाचू शकते. == लैंगिक सुरक्षेसाठी महिला जबाबदार आहेत == विषमलैंगिक संबंधांमधील सुरक्षित लैंगिक क्रियाकलापांच्या जबाबदारीच्या संदर्भात, ''सुरक्षित'' लैंगिक संबंधाची सामान्यतः व्याख्या केली जाऊ शकते; असा युक्तिवाद केला गेला आहे की सुरक्षित लैंगिकतेच्या सामान्य धारणाचे तीन पैलू आहेत: भावनिक सुरक्षितता (एखाद्याच्या जोडीदारावर विश्वास ठेवणे), मानसिक सुरक्षितता (सुरक्षित वाटणे), आणि जैव वैद्यकीय सुरक्षा (गर्भधारणा होऊ शकते किंवा रोग प्रसारित करू शकते अशा द्रवपदार्थांचा अडथळा). "सुरक्षित सेक्स" हा वाक्यांश सामान्यतः बायोमेडिकल सुरक्षिततेसाठी ओळखला जातो.<ref name="Bourne, Adam H. 2009">Bourne, Adam H., and Margaret A. Robson. "Perceiving risk and (re)constructing safety: The lived experience of having 'safe' sex." Health, Risk & Safety. 11.3 (2009): 283–295. Print.</ref> लैंगिक क्रांतीपासून, आरोग्य अधिकाऱ्यांनी असुरक्षित लैंगिक संभोगाच्या जोखमींबद्दल जागरूकता आणण्यासाठी मोहिमा सुरू केल्या आहेत. असुरक्षित संभोगाच्या धोक्यांमध्ये अनपेक्षित गर्भधारणा, [[लैंगिक संक्रमित संसर्ग]] (STIs/STDs), [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|HIV/AIDS]] सर्वात प्राणघातक असले तरी, गर्भनिरोधक साधनांचा वापर (सर्वात विश्वासार्ह [[निरोध|कंडोम]] ) विसंगत राहतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102266304.html|title=Low condom use among sexually active adults in the united states|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921233701/http://gateway.nlm.nih.gov/MeetingAbstracts/ma?f=102266304.html|archive-date=September 21, 2011|access-date=2011-01-20}}</ref> [[पुरुषत्व]] आणि स्त्रीत्वाची सामाजिक बांधणी लैंगिक चकमकींच्या परिणामांसाठी सामान्यतः स्त्रियांना का जबाबदार धरले जाते हे समजून घेण्यात प्रमुख भूमिका बजावते. बहुतेकदा, समाज महिला आणि पुरुषांसाठी भिन्न लैंगिक मानदंड आणि गृहीतके तयार करतात, स्त्री आणि पुरुष लैंगिकता सहसा एकमेकांच्या विरुद्ध असल्याचे पाहिले जाते: उदाहरणार्थ, स्त्रियांना सामान्यतः शिकवले जाते की त्यांना "लैंगिक क्रियाकलाप नको आहेत किंवा ते आनंददायक वाटू नयेत, किंवा विवाहाबाहेर लैंगिक संबंध ठेवा," तर पुरुषांना सामान्यतः "लैंगिक संबंध आणि आनंद घेण्यास पात्र वाटणे आणि त्यांच्या लैंगिक पराक्रमाद्वारे आणि अधिकार आणि शक्तीच्या कल्पनेद्वारे त्यांचे आत्म-मूल्य प्रदर्शित केले जाते" असे शिकवले जाते.   लैंगिक परस्परसंवाद अनेकदा असमान संरचनात्मक परिस्थितीत पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील शक्तीच्या असंतुलनाच्या संदर्भात घडतात.<ref name="who.int" /> स्त्रीवादी, जसे की कॅथरीन मॅकिनन, यांनी असे म्हणले आहे की विषमता ज्यामध्ये विषमलिंगी संभोग होतो त्याकडे दुर्लक्ष केले जाऊ नये आणि धोरणांमध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली पाहिजे; मॅकीनन यांनी असा युक्तिवाद केला आहे: "आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजकीय आणि धर्मात स्त्रिया पुरुषांपेक्षा असमान असू शकतात, परंतु ज्या क्षणी त्यांचा लैंगिक संबंध येतो तेव्हा त्या मुक्त आणि समान असतात. हे गृहितक आहे - आणि मला वाटते की त्यावर विचार केला पाहिजे आणि विशेषतः संमती म्हणजे काय." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2006/apr/12/gender.politicsphilosophyandsociety|title=Stuart Jeffries talks to leading feminist Catharine MacKinnon|date=12 April 2006|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref>  सामाजिकरित्या तयार केलेले पुरुषत्व असे सुचवू शकते की पुरुषांना सतत सेक्समध्ये स्वारस्य असते आणि एकदा पुरुष लैंगिकदृष्ट्या उत्तेजित झाले की त्यांनी कामोत्तेजनाद्वारे समाधानी असणे आवश्यक आहे.<ref name="The Kaleidoscope of Gender">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/kaleidoscopeofge0000unse_c1n2/page/323|title=If it's not on, it's not on – or is it?|last=Gavey|first=N.|last2=McPhillips|first2=K.|last3=Doherty|first3=M.|publisher=Pine Forge Press|year=2001|isbn=978-1-4129-7906-1|location=Los Angeles|page=[https://archive.org/details/kaleidoscopeofge0000unse_c1n2/page/323 323]|author-link=Nicola Gavey}}</ref> ही मोहीम पुरुष ओळखीशी जोडलेली आहे आणि परिणामी एक गती निर्माण करते जी एकदा सुरू झाली की थांबवणे कठीण आहे.<ref name="Johnson2010">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Johnson M|year=2010|title=Just getting off": the inseparability of ejaculation and hegemonic masculinity|url=https://zenodo.org/record/584033|journal=Journal of Men's Studies|volume=18|issue=3|pages=238–248|doi=10.3149/jms.1803.238}}</ref> सामाजिकरित्या तयार केलेले स्त्रीत्व निष्क्रियतेचा अर्थ सुचवू शकते, ज्यामुळे स्त्रीच्या इच्छेच्या सांस्कृतिक महत्त्वावर परिणाम झाला आहे. स्त्रियांच्या लैंगिक इच्छांकडे मोठ्या प्रमाणावर दुर्लक्ष करण्यात हा एक घटक आहे; कारण पुरुषांना त्यांच्या लैंगिकतेवर नियंत्रण ठेवता येत नाही म्हणून पाहिले जाते, यामुळे "अनियंत्रित" पुरुषांऐवजी कंडोम वापरण्याची सक्ती करण्यासाठी महिला जबाबदार होऊ शकतात. काही विद्वानांचा असा युक्तिवाद आहे की सुरक्षित लैंगिक घटकांच्या जबाबदारीच्या या विभागणीत योगदान देणारा घटक म्हणजे पाश्चात्य संस्कृतीत पुरुषांच्या इच्छेचा विशेषाधिकार असलेला दर्जा, सामान्यतः मानल्या जाणाऱ्या समजुतीने सूचित केले आहे की कंडोमच्या वापरामुळे महिलांच्या लैंगिक अनुभवावर विपरित परिणाम होत नाही तर पुरुष. या अडथळ्याच्या जोडीने लैंगिक अनुभव कमी होतो.<ref>Garvey, Nicola, Kathryn McPhillips, and Marion Doherty. Trans. Array The Kaleidoscope of Gender: Prisms, patterns, and possibilities. Joan Z. Spade and Catherine G. Valentine. 3rd ed. Thousand Oaks: Pine Forge Press, 2011. 323–332. Print.</ref> त्यांचा असा विश्वास आहे की हे समस्याप्रधान आहे, कारण कंडोमचा वापर अनौपचारिक लैंगिक संबंध आणि लैंगिक संबंधांशी प्रतीकात्मकपणे जोडलेला आहे, जो स्त्रीत्वाच्या सामाजिक नियमांच्या विरुद्ध आहे.<ref>Cook, Catherine. "'Nice girls don't': women and the condom conundrum." Journal of Clinical Nursing. 21. (2011): 535–543. Print.</ref> हा दुवा असा मानला जातो ज्याला कमी लेखता येत नाही कारण "कंडोम वापर बंद करणे ही एक चाचणी किंवा चिन्हक बनते जे वचनबद्ध आणि अनन्य नातेसंबंधाचे अस्तित्त्व दर्शवते," आणि विश्वास प्रदर्शित करते.<ref name="Bourne, Adam H. 2009">Bourne, Adam H., and Margaret A. Robson. "Perceiving risk and (re)constructing safety: The lived experience of having 'safe' sex." Health, Risk & Safety. 11.3 (2009): 283–295. Print.</ref> इतरांचा असा कयास आहे की कंडोम वापरण्याची जबाबदारी समाजाने तितकी लादली नाही, परंतु त्याऐवजी असुरक्षित लैंगिक संबंधांमुळे होणारे संभाव्य परिणाम पुरुषांपेक्षा स्त्रियांसाठी अधिक गंभीर असतात (गर्भधारणा, STI संक्रमणाची अधिक शक्यता इ. ). क्लॅमिडीया आणि गोनोरिया सारख्या जीवाणूजन्य STIs दाखवतात की युनायटेड स्टेट्समधील उच्च प्रादुर्भाव असलेल्या भागात पुरुषांपेक्षा स्त्रियांमध्ये दर तीन पट जास्त असू शकतात आणि विकसनशील देशांमध्ये एक चतुर्थांश गर्भधारणा आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये अर्ध्या गर्भधारणा होतात. अनपेक्षित <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Alexander KA, Coleman CL, Deatrick JA, Jemmott LS|date=August 2012|title=Moving beyond safe sex to women-controlled safe sex: a concept analysis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_2012-08_68_8/page/1858|journal=Journal of Advanced Nursing|volume=68|issue=8|pages=1858–69|doi=10.1111/j.1365-2648.2011.05881.x|pmc=3290700|pmid=22111843}}</ref> लैंगिकतेची आणखी एक सामाजिक कल्पना म्हणजे कोइटल अत्यावश्यक. सहवासाची अत्यावश्यकता ही कल्पना आहे की समागम वास्तविक होण्यासाठी, लिंग-योनी संभोग असणे आवश्यक आहे. बऱ्याच स्त्रियांसाठी, यामुळे लैंगिक शक्यतांवर मर्यादा येतात <ref name="Clitoris"/><ref name="Masters and Johnson"/><ref name="O'Connell"/> आणि कंडोम लैंगिक अनुभवाच्या समाप्तीचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाते. लैंगिक संबंधासाठी मध्यवर्ती म्हणून पुरुषाचे जननेंद्रिय-योनी प्रवेशाची सार्वजनिक स्वीकृती कंडोम वापरावर लक्ष केंद्रित केल्यामुळे अधिक मजबूत होते.<ref>McPhillips, Kathryn, Virginia Braun, and Nicola Gavey. "Defining (Hetero)Sex: How imperative is the "coital imperative"?." Women's Studies International Form. 24.2 (2001): 229–240. Print.</ref> स्त्रीत्वाच्या सामाजिक बांधणीशी जोडलेल्या या कल्पना, पुरुषांची लैंगिक इच्छा आणि सहवासाची अनिवार्यता, कंडोम वापरण्याचा निर्णय घेण्याच्या सामर्थ्यामध्ये असंतुलन निर्माण करू शकते.<ref name="Taylor1995">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Taylor BM|year=1995|title=Gender—power relations and safer sex negotiation*|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-advanced-nursing_1995-10_22_4/page/687|journal=Journal of Advanced Nursing|volume=22|issue=4|pages=687–693|doi=10.1046/j.1365-2648.1995.22040687.x|pmid=8708187}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मानवी लैंगिकता]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] me5egpuy7kfa6r8atxoz6i1pe2vktc1 0 302866 2711709 2642767 2026-09-23T21:14:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711709 wikitext text/x-wiki '''हेमांग दिलीप शाह''' (जन्म ०३ एप्रिल १९९० मुंबई महाराष्ट्र) हा एक भारतीय फॅशन आणि लँडस्केप छायाचित्रकार आहे. त्याला बॉम्बे क्लबचा २०१९ मधील सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकाराचा पुरस्कार देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.co.in/serving-glamour-under-lockdown-ace-fashion-photographer-hemang-shah-uses-facetime-video-calls-822115|title=Serving glamour under lockdown. Ace Fashion Photographer, Hemang Shah uses FaceTime and Video Calls to grab stylish shots|last=Desk|first=IBT Entertainment|date=2020-06-11|website=www.ibtimes.co.in|language=en|access-date=2022-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/hemang-shah-inspires-dream-as-a-photographer-22834228|title=Hemang Shah inspires dream as a Photographer|date=2020-06-09|website=www.mid-day.com|language=en|access-date=2022-04-05}}</ref> == कारकीर्द आणि शिक्षण == शाह याने मुंबई विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली आणि नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ फोटोग्राफी मुंबईतून फॅशन फोटोग्राफीमध्ये डिप्लोमा केला. त्याने २००९ मध्ये फोटोग्राफीमध्ये आपले कारकीर्द सुरू केले आणि कारकीर्दच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात फॅशन पोर्टफोलिओ शूट केले. नंतर त्याने फॅशन आणि आउटडोअर शूटमध्ये स्पेशलायझेशन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-celebrated-photographer-hemang-shah-plans-to-start-a-media-and-entertainment-company-in-dubai/403589|title=Celebrated Photographer Hemang Shah Plans To Start A Media And Entertainment Company In Dubai|last=Desk|first=Outlook Web|date=2022-01-13|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-04-05|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405195707/https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-celebrated-photographer-hemang-shah-plans-to-start-a-media-and-entertainment-company-in-dubai/403589|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/shutterbug-hemang-shahs-up-to-par-reels-are-exemplars-of-his-mastery-in-videography/cid/1843683|title=Shutterbug Hemang Shah's up to par reels are exemplars of his mastery in videography|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-04-05}}</ref> २०१५ नंतर त्याने भारतीय सेलिब्रिटींच्या शूटिंगला सुरुवात केली. त्यांनी कपिल देव, नंदिश संधू, शर्ली सेटिया, अंकिता लोखंडे, तनिषा ढिल्लन, गौहर खान आणि आकांशा पुरी, नितीभा कौल यांच्यासह मॉडेल आणि अभिनेत्यांसोबत काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/hemang-shahs-photo-stories-in-the-middle-of-this-pandemic-is-all-things-gorgeous/articleshow/78676246.cms|title=Hemang Shah’s photo stories in the middle of this pandemic is all things gorgeous - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-04-05}}</ref> == पुरस्कार == * कॅप्चर इट अवॉर्ड २०२० * हॅलो फॅशन वीक अवॉर्ड २०२० * बाह्य दुवा [[imdbname:11840373|हेमांग शाह]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> rhvdo4pqxmsxqvajdgc76gln27e11ef 0 303110 2711773 2704932 2026-09-24T01:23:06Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711773 wikitext text/x-wiki भौतिकोपचारशास्त्र हे आधुनिक चिकित्सेशी संबंधित आरोग्य व्यवसायांपैकी एक आहे.<ref name="ASAHP_def">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.asahp.org/what-is/|title=What is Allied Health?|publisher=Association of Schools of Allied Health Professionals|access-date=10 March 2020}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/204786/B3429.pdf|title=Allied Health (Paramedical) Services and Education}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/allied-health-professionals|title=Allied Health Professionals}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK218850/|title=What Does "Allied Health" Mean?}}</ref> भौतिक चिकित्सकांद्वारे शारीरिक तपासणी, निदान, रोगनिदान, रुग्णांना व्याधीविषयी महिती देणे , शारीरिक हस्तक्षेप, पुनर्वसन, रोग प्रतिबंधक आणि आरोग्य संवर्धनाद्वारे आरोग्यास प्रोत्साहन देणे, देखरेख करणे किंवा पुनर्संचयित केले जाते. सदर आरोग्यदाते 'भौतिकोपचार तज्ञ ' 'भौतिकोपचारशास्त्र तज्ञ ' म्हणून ओळखले जातात. रुग्णांच्या देखरेखी व्यतिरिक्त, भौतिकोपचाराच्या इतर पैलूंमध्ये संशोधन, शिक्षण, सल्लामसलत आणि आरोग्य प्रशासन यांचा समावेश होतो. भौतिकोपचार ही प्राथमिक काळजी उपचार म्हणून किंवा इतर [[वैद्यकशास्त्र|वैद्यकीय]] सेवांच्या सोबत किंवा संयोगाने प्रदान केली जाते. युनायटेड किंग्डम सारख्या काही देशांमध्ये, भौतिकोपचार तज्ञ औषधे लिहून देण्याचा अधिकार आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/health-23752418|title=Physiotherapists given prescribing powers|date=20 August 2013|work=[[BBC]]}}</ref> एखादा आजार किंवा दुखापतींना एखाद्या व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनात हालचाल करण्याची आणि कार्यात्मक क्रियाकलाप करण्याची क्षमता मर्यादित करते,भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये त्याची वर्गवारी व मर्यादित क्षमतांचे मुल्याकंन केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bls.gov/ooh/healthcare/physical-therapists.htm|title=Occupational Outlook Handbook - Physical Therapists|website=bls.gov|access-date=30 August 2021}}</ref> भौतिकोपचार तज्ञांना निदानापर्यंत पोहोचण्यासाठी आणि व्यवस्थापन योजना स्थापित करण्यासाठी व्यक्तीचा इतिहास आणि शारीरिक तपासणी वापरतात आणि आवश्यक असल्यास, एक्स-रे, सीटी-स्कॅन किंवा एमआरआय निष्कर्षांसारख्या प्रयोगशाळा आणि इमेजिंग अभ्यासांचे परिणाम समाविष्ट करतात. इलेक्ट्रोडायग्नोस्टिक चाचणी (उदा., इलेक्ट्रोमायोग्राम आणि मज्जातंतू वहन वेग चाचणी) देखील वापरली जाऊ शकते.<ref name="evalGuidelinesAPTA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aptasce-wm.org/documents/guidelines/ENMG%20EvaluationGuidelines.pdf|title=Curriculum Content Guidelines for Electrophysiologic Evaluation|last=American Physical Therapy Association Section on Clinical Electrophysiology and Wound Management|website=Educational Guidelines|publisher=American Physical Therapy Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904055829/http://www.aptasce-wm.org/documents/guidelines/ENMG%20EvaluationGuidelines.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=29 May 2008}}</ref> भौतिकोपचार व्यवस्थापनामध्ये सामान्यतः विशिष्ट व्यायाम, मॅन्युअल थेरपी आणि हाताळणी, यांत्रिक उपकरणे जसे की ट्रॅक्शन, इलेक्ट्रोफिजिकल पद्धती ज्यामध्ये उष्णता, थंड , वीज, ध्वनी लहरी, किरणोत्सार, सहाय्यक उपकरणे, कृत्रिम अवयव, ऑर्थोसेस आणि इतर यांचा समावेश असतो. त्यासोबतच भौतिकोपचार तज्ञ निरोगी आणि अधिक सक्रिय जीवनशैलीसाठी फिटनेस आणि वेलनेस-देणारं कार्यक्रम विकसित करून, गतिशीलता कमी होण्याआधीच कार्यक्षम क्षमता विकसित करण्यासाठी, देखरेख करण्यासाठी आणि पुनर्संचयित करण्यासाठी सेवा प्रदान करून व्यक्तींसोबत काम करतात. वृद्धत्व, दुखापत, रोग किंवा पर्यावरणीय घटकांमुळे शरिराची कमी झालेली हालचाल किंवा कमी झालेली कार्यक्षमता वृद्धीचा उपचार पद्धतीत समावेश आहे. दिनचर्येतील आवश्यक कृती सहजरित्या करता येणे हे भौतिकोपचाराचे केंद्रस्थान आहे. भौतिकोपचार ही एक व्यावसायिक शिक्षण शाखा आहे ज्यामध्ये अस्थिरोग, [[रक्तवाहन यंत्रणा|हृद्यरोग्]]-फुफ्पुसाचे आजार,मेंदू व चेतासंस्थेचे आजार, अंतःस्रवी ग्रंथींचे आजार, मैदानी खेळांतील दुखापती, वृद्धत्प काळातील आजार व सुश्रुता, [[बालरोगशास्त्र|बालरोग]], [[महिलांचे आरोग्य]], जखमांची काळजी आणि इलेक्ट्रोमायोग्राफी यासह अनेक वैशिष्ट्ये आहेत . मज्जासंत्थेशी निगडीत विकारांचे पुनर्वसन म्हणून एक वेगाने उदयास येणारे क्षेत्र आहे. खाजगी मालकीचे भौतिकोपचार दवाखाने, बाह्यरुग्ण दवाखाने पुनर्वसनासंबंधीत रुग्णालये सुविधा, खाजगी घरे, शिक्षण आणि संशोधन केंद्रे, [[शाळा]], धर्मशाळा, औद्योगिक कारखाने, विविध व्यावसायिक ठिकाणे (उदा. खाणी, कुकुटपालन केंद्रे, इ.) , फिटनेस केंद्रे आणि क्रीडा प्रशिक्षण सुविधा, व्यायामशाळा आणि क्रीडा प्रशिक्षण केंद्रे यांसारख्या अनेक ठिकाणी भौतिकोपचार तज्ञ कार्यरत असतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.apta.org/AM/Template.cfm?Section=Physical_Therapy&TEMPLATE=/CM/HTMLDisplay.cfm&CONTENTID=33205|title=APTA Background Sheet 2008|last=American Physical Therapy Association|date=17 January 2008|publisher=American Physical Therapy Association|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529180223/http://www.apta.org/AM/Template.cfm?Section=Physical_Therapy&TEMPLATE=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&CONTENTID=33205|archive-date=29 May 2008|access-date=29 May 2008}}</ref> भौतिकोपचार तज्ञ हे आरोग्य विमा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.who.int/topics/health_policy/en/|title=Health policy implications for patient education in physical therapy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110324161029/http://www.who.int/topics/health_policy/en/|archive-date=24 March 2011}}</ref><ref>Initiatives in Rehabilitation Research, {{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ptjournal.apta.org/cgi/content/full/86/1/141|title=Physical Therapy &#124; Oxford Academic|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130223105653/http://ptjournal.apta.org/cgi/content/full/86/1/141|archive-date=23 February 2013|access-date=2010-09-12}}</ref> , आरोग्य सेवा प्रशासन आणि आरोग्य सेवा अधिकारी यासारख्या गैर-रुग्ण काळजी भूमिकांमध्ये देखील कार्य करतात. भौतिकोपचार तज्ञ वैद्यकीय-कायदेशीर क्षेत्रात तज्ञ म्हणून काम करतात, समवयस्क पुनरावलोकन करतात आणि स्वतंत्र वैद्यकीय तपासणी करतात. देशानुसार या विषयाचे शिक्षण मोठ्या प्रमाणात बदलते. शिक्षणाचा कालावधी काही देशांत फारसा औपचारिक शिक्षण नसलेल्या देशांपासून ते इतरांना डॉक्टरेट पदवी आणि पोस्ट-डॉक्टरेट रेसिडेन्सी आणि फेलोशिप आहेत. == इतिहास == [[हिपोक्रेटस|हिप्पोक्रेट्स]] आणि नंतर [[गालेन|गॅलेन]] सारखे चिकित्सक हे ४६० मधील लोकांवर उपचार करण्यासाठी [[मालिश|मसाज]], मॅन्युअल थेरपी तंत्र आणि [[हायड्रोथेरेपी|हायड्रोथेरपीचे]] समर्थन करणारे भौतिकोपचार शास्त्राचे पहिले अभ्यासक होते असे मानले जाते.&nbsp;इ.स.पू. अठराव्या शतकात अस्थिरोगशास्त्राच्या विकासानंतर, भौतिकोपचार शास्त्रामधील नंतरच्या घडामोडीप्रमाणेच सांध्याच्या पद्धतशीर व्यायामाद्वारे [[संधिवात|गाउट]] आणि तत्सम रोगांवर उपचार करण्यासाठी जिम्नॅस्टिकन सारखी मशीन विकसित करण्यात आली.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=Bakewell S|date=October 1997|title=Medical gymnastics and the Cyriax collection|journal=Medical History|volume=41|issue=4|pages=487–95|doi=10.1017/s0025727300063067|pmc=1043941|pmid=9536620}}</ref> पेर हेन्रिक लिंग यांनी मॅनिपुलेशन आणि [[व्यायाम|व्यायामासाठी]] १८१३ मध्ये रॉयल सेंट्रल इंस्टिट्यूट ऑफ जिम्नॅस्टिक्स (RCIG) ची स्थापना केली. एक व्यावसायिक गट म्हणून वास्तविक भौतिकोपचाराची सर्वात जुनी दस्तऐवजीकरणाची उत्पत्ती व "स्वीडिश जिम्नॅस्टिक्सचे जनक" असे त्यांना संबोधले जाते. २०१४ पर्यंत, भौतिकोपचार तज्ञांसाठी स्वीडिश शब्द suk gymnast = आजारी असलेल्यांसाठी जिम्नॅस्टिकमध्ये सामील असलेला कोणीतरी होता, परंतु नंतर शीर्षक बदलून fysioterapeut (फिजिओथेरपिस्ट), हा शब्द इतर स्कॅन्डिनेव्हियन देशांमध्ये वापरला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fysioterapeuterna.se/Profession/Om-professionen/Fysioterapeut--ny-skyddad-yrkestitel-for-sjukgymnaster/|title=Fysioterapeut – nytt name på yet suk gymnast sedan 2014|access-date=2022-04-10|archive-date=2016-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828233655/https://www.fysioterapeuterna.se/Profession/Om-professionen/Fysioterapeut--ny-skyddad-yrkestitel-for-sjukgymnaster/|url-status=dead}}</ref> १८८७ मध्ये, स्वीडनच्या नॅशनल बोर्ड ऑफ हेल्थ अँड वेलफेअरने ला अधिकृत नोंदणी दिली. इतर देशांनी लवकरच त्याचे अनुसरण केले. १८९४ मध्ये, ग्रेट ब्रिटनमधील चार परिचारिकांनी चार्टर्ड सोसायटी ऑफ फिजिओथेरपीची स्थापना केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.csp.org.uk/director/about/thecsp/history.cfm|title=History of the Chartered Society of Physiotherapy|last=Chartered Society of Physiotherapy|publisher=Chartered Society of Physiotherapy|access-date=29 May 2008}}</ref> १९१३ मध्ये न्यू झीलंडमधील ओटागो विद्यापीठातील फिजिओथेरपी स्कूल,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://physio.Otago.ac.NZ/about/history.asp|title=History of the School of Physiotherapy|authors=Knox B|date=29 January 2007|website=School of Physiotherapy Centre for Physiotherapy Research|publisher=University of Otago|archive-url=https://web.archive.org/web/20071224020426/http://physio.otago.ac.nz/about/history.asp|archive-date=24 December 2007|access-date=29 May 2008}}</ref> आणि युनायटेड स्टेट्स १९१४ पोर्टलॅंड, ओरेगॉन येथील रीड कॉलेज, ज्यांनी "पुनर्रचना सहाय्यक" पदवी प्राप्त केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.reed.edu/about_reed/history.html|title=Mission and History|last=Reed College|website=About Reed|publisher=Reed College|access-date=29 May 2008|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920160729/https://www.reed.edu/about_reed/history.html|url-status=dead}}</ref> व्यवसायाच्या सुरुवातीपासून, स्पाइनल मॅनिपुलेटिव्ह थेरपी ही भौतिकोपचार पद्धतीचा एक घटक आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Bialosky JE, Simon CB, Bishop MD, George SZ|date=October 2012|title=Basis for spinal manipulative therapy: a physical therapist perspective|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-electromyography-and-kinesiology_2012-10_22_5/page/643|journal=Journal of Electromyography and Kinesiology|volume=22|issue=5|pages=643–7|doi=10.1016/j.jelekin.2011.11.014|pmc=3461123|pmid=22197083}}</ref> १९व्या शतकाच्या अखेरीस जागतिक स्तरावर परिणाम झालेल्या घटनांमुळे आधुनिक भौतिकोपचार पद्धतीची स्थापना करण्यात आली, आता भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये जलद प्रगतीची गरज होती. ह्या दरम्यान अमेरिकन ऑर्थोपेडिक सर्जनने अपंग मुलांवर उपचार करण्यास सुरुवात केली आणि शारीरिक शिक्षण आणि उपचारात्मक व्यायामासाठी प्रशिक्षित महिलांना कामावर ठेवण्यास सुरुवात केली. १९१६ च्या पोलिओच्या उद्रेकादरम्यान हे उपचार लागू केले गेले आणि पुढे प्रोत्साहन दिले गेले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान, जखमी सैनिकांसोबत काम करण्यासाठी आणि शारीरिक कार्य पुनर्संचयित करण्यासाठी महिलांची भरती करण्यात आली आणि भौतिकोपचार पद्धतीचे क्षेत्र संस्थात्मक करण्यात आले. १९१८ मध्ये "पुनर्रचना सहाय्यक" हा शब्द भौतिकोपचार पद्धतीचा वापर करणाऱ्या व्यक्तींसाठी वापरला गेला. पहिले महायुद्ध सुरू झाल्यानंतर वॉशिंग्टन, डीसी येथील वॉल्टर रीड आर्मी हॉस्पिटलमध्ये भौतिकोपचार पद्धतीची पहिली शाळा स्थापन करण्यात .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://beckerexhibits.wustl.edu/mowihsp/health/PTdevel.htm|title=Missouri Women in the Health Sciences – Health Professions – Development of the Field of Physical Therapy}}</ref> संशोधनाने भौतिकोपचार पद्धती चळवळ उत्प्रेरित केली. पहिले भौतिकोपचार संशोधन युनायटेड स्टेट्समध्ये मार्च 1921 मध्ये "द पीटी रिव्ह्यू" मध्ये प्रकाशित झाले. त्याच वर्षी, मेरी मॅकमिलनने अमेरिकन महिला भौतिकोपचार तज्ञ संघटना (आता अमेरिकन फिजिकल थेरपी असोसिएशन (एपीटीए) म्हणले जाते) आयोजित केली. १९२४ मध्ये, जॉर्जिया वार्म स्प्रिंग्स फाउंडेशनने [[पोलियो|पोलिओवर]] उपचार म्हणून भौतिकोपचार पद्धतीचा दावा करून या क्षेत्राला प्रोत्साहन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rooseveltrehab.org/history.php|title=History|website=About Us|publisher=Roosevelt Warm Springs Institute|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718001437/http://www.rooseveltrehab.org/history.php|archive-date=18 July 2018|access-date=29 May 2008}}</ref> १९४० च्या दशकातील उपचारांमध्ये प्रामुख्याने [[व्यायाम]], मालिश आणि कर्षण यांचा समावेश होता. १९५० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, विशेषतः ब्रिटिश कॉमनवेल्थ देशांमध्ये, मणक्याचे आणि टोकाच्या सांध्यातील (उदा. कोपर, मनगट,गुडघा,घोटा, इ.)हाताळणीच्या विशिष्ट प्रक्रियेचा सरार्स वापर होऊ लागला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cervical and Thoracic Spine: Mechanical Diagnosis and Therapy|vauthors=McKenzie RA|publisher=Spinal Publications Ltd.|year=1998|isbn=978-0-9597746-7-2|location=New Zealand|pages=16–20}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=McKenzie R|year=2002|title=Patient Heal Thyself|journal=Worldwide Spine & Rehabilitation|volume=2|issue=1|pages=16–20}}</ref> पोलिओ लस विकसित झाल्याच्या सुमारास, संपूर्ण उत्तर अमेरिका आणि युरोपमधील रुग्णालयांमध्ये भौतिकोपचार तज्ञ ही बाब सर्वपरिचित झाली.<ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=af Klinteberg M|year=1992|title=The history and present scope of physical therapy|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-tech-assessment-in-health-care_winter-1992_8_1/page/4|journal=International Journal of Technology Assessment in Health Care|volume=8|issue=1|pages=4–9|doi=10.1017/s0266462300007856|pmid=1601592|doi-access=free}}</ref> १९५० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, भौतिकोपचार तज्ञ इस्पितळाशी आधारित उपचाराच्या पलीकडे बाह्यरुग्ण अस्थिरोग दवाखाने, सार्वजनिक शाळा, महाविद्यालये/विद्यापीठे आरोग्य-केंद्रे, वयोवृद्धांशी निगडीत (कुशल सुश्रुता सुविधा), पुनर्वसन केंद्रे आणि वैद्यकीय केंद्रांकडे जाऊ लागले. १९७४ मध्ये अमेरिका संघराज्यात भौतिकोपचार पद्धतीमध्ये वैशिष्ट्यपूर्ण वेगळा विभाग झाला, ज्यामध्ये अस्थिरोगामध्ये तज्ञ असलेल्या भौतिकोपचार तज्ञांसाठी एपीटीए( APTA)चा अस्थिरोग विभाग तयार करण्यात आला. त्याच वर्षी, इंटरनॅशनल फेडरेशन ऑफ ऑर्थोपेडिक मॅनिपुलेटिव्ह फिजिकल थेरपिस्टची स्थापना झाली,<ref name="IFOMPT_history">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ifompt.com/About+IFOMPT/History.html|title=History: Abridged version of IFOMPT History|year=2010|publisher=International Federation of Orthopaedic Manipulative Physical Therapists (IFOMPT)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713003655/http://www.ifompt.com/About+IFOMPT/History.html|archive-date=13 July 2011|access-date=9 January 2011}}</ref> ज्यामुळे तेव्हापासून जगभरात मॅन्युअल थेरपी(भौतिकोपचार पद्धतीचा एक भाग)ला पुढे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. == शिक्षण == भौतिकोपचार पद्धतीच्या प्रदात्यांसाठी शैक्षणिक निकष राज्य-राज्य आणि देश-देशानुसार आणि व्यावसायिक जबाबदारीच्या विविध स्तरांमध्ये बदलतात. बहुतेक [[अमेरिकेची राज्ये|अमेरिका संघराज्यात]] फिजिकल थेरपी प्रॅक्टिस अ‍ॅक्ट आहेत जे भौतिकोपचार तज्ञ (PT) आणि भौतिकोपचार तज्ञ सहाय्यक (PTA) या दोघांना ओळखतात आणि काही अधिकार क्षेत्र भौतिकोपचार तंत्रज्ञ (PT Techs) किंवा सहाय्यकांना देखील ओळखतात. बऱ्याच देशांमध्ये परवाना देणारी संस्था आहेत ज्यात भौतिकोपचार तज्ञ स्वतंत्र व्यावसायिक म्हणून सराव सुरू करण्यापूर्वी त्यांचे सदस्य असणे आवश्यक आहे. == रोजगार == उत्तर अमेरिकेतील भौतिकोपचार -संबंधित नोकऱ्यांनी अलीकडच्या वर्षांत झपाट्याने वाढ दर्शविली आहे, परंतु रोजगार दर आणि सरासरी वेतन भिन्न देश, राज्ये, प्रांत किंवा प्रदेशांमध्ये लक्षणीयरीत्या बदलू शकतात. २०१३ च्या एका अभ्यासात असे नमूद केले आहे की ५६.४% फिजिकल थेरपिस्ट त्यांच्या नोकऱ्यांबद्दल जागतिक स्तरावर समाधानी होते.<ref name="Gupta">{{जर्नल स्रोत|last=Gupta N|year=2013|title=Predictors of job satisfaction among physiotherapy professionals|journal=Indian Journal of Physiotherapy and Occupational Therapy|volume=7|issue=3|pages=146–151|doi=10.5958/j.0973-5674.7.3.082|id={{ProQuest|1464664057}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref> पगार, कामातील स्वारस्य आणि नोकरीतील पूर्तता हे कामातील समाधानाचे महत्त्वाचे प्रेडिक्टर आहेत.<ref name="Gupta" /> एका पोलिश अभ्यासात, भौतिकोपचार तज्ञांमध्ये जॉब बर्नआउट वाढलेली भावनिक थकवा आणि वैयक्तिक यशाची भावना कमी झाल्यामुळे प्रकट होते.<ref name="auto">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Pustułka-Piwnik U, Ryn ZJ, Krzywoszański Ł, Stożek J|date=17 November 2014|title=Burnout syndrome in physical therapists - demographic and organizational factors|journal=Medycyna Pracy|volume=65|issue=4|pages=453–62|doi=10.13075/mp.5893.00038|pmid=25643484|doi-access=free}}</ref> प्रौढांसोबत काम करणाऱ्या आणि हॉस्पिटलमध्ये काम करणाऱ्या भौतिकोपचार तज्ञांमध्ये भावनिक थकवा लक्षणीयरीत्या जास्त असतो. बर्नआउट वाढवणाऱ्या इतर घटकांमध्ये हॉस्पिटल सेटिंगमध्ये काम करणे आणि १५ ते १९ वर्षे ज्येष्ठता असणे समाविष्ट आहे.<ref name="auto" /> === खेळ === शारीरिक थेरपिस्ट मनोरंजन, अर्ध-व्यावसायिक (पेड) आणि व्यावसायिक (पूर्ण-वेळ रोजगार) सहभागींसह क्रीडापटूंच्या काळजी आणि आरोग्यामध्ये जवळून गुंतलेले असतात. सरावाच्या या क्षेत्रामध्ये ५ मुख्य श्रेणींमध्ये ऍथलेटिक इजा व्यवस्थापन समाविष्ट आहे: # तीव्र काळजी - प्रारंभिक दुखापतीचे मूल्यांकन आणि निदान; # उपचार - उपचारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी तज्ञांच्या सल्ल्याचा आणि तंत्रांचा वापर; # पुनर्वसन - खेळात पूर्ण परतण्यासाठी प्रगतीशील व्यवस्थापन; # प्रतिबंध - थेट परिणाम म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कमतरतेची ओळख आणि पत्ता, किंवा दुखापतीचे पूर्वसूचक म्हणून कार्य करणे, जसे की हालचालींचे मूल्यांकन # शिक्षण – इजा रोखण्यासाठी किंवा व्यवस्थापनात मदत करण्यासाठी वैयक्तिक ऍथलीट्स, संघ किंवा क्लबमध्ये तज्ञांचे ज्ञान सामायिक करणे व्यावसायिक क्रीडा संघांसाठी काम करणाऱ्या शारीरिक चिकित्सकांकडे त्यांच्या राष्ट्रीय नोंदणी संस्थेद्वारे जारी केलेले विशेष क्रीडा प्रमाणपत्र असते. खेळाच्या वातावरणात सराव करणारे बहुतेक शारीरिक थेरपिस्ट सहयोगी क्रीडा औषध कार्यक्रमांमध्ये देखील सक्रिय असतात (हे सुद्धा पहा: ऍथलेटिक प्रशिक्षक ).   == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:आरोग्य]] [[वर्ग:भौतिकोपचारशास्त्र]] [[वर्ग:शारिरिक व्याधींचे पुनर्वसन]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] a4dffczcxsszlm2f373gyg27pdujqhv 0 307374 2711577 2263475 2026-09-23T14:05:08Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711577 wikitext text/x-wiki '''रश्मी डि सिल्व्हा''' ([[४ डिसेंबर]], [[इ.स. २०००|२०००]]:[[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] - ) ही श्रीलंकेच्या महिला क्रिकेट संघाकडून २०२२ पासून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारी खेळाडू आहे.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: रश्मी डि सिल्व्हा | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/rashmi-de-silva-1319760 | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> ही उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने लेग ब्रेक गोलंदाजी करते.<ref>{{cite web | title = रश्मी डि सिल्व्हा प्रोफाइल | url = https://cricketarchive.com/Archive/Players/1769/1769641/1769641.html | publisher = क्रिकेटआर्काइव्ह}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:डि सिल्व्हा, रश्मी}} [[वर्ग:इ.स. २००० मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:श्रीलंकेच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] g180p4pisldanmu0wzrukbejxrfqw6y 0 308669 2711574 2299944 2026-09-23T14:00:14Z अभय नातू 206 /* टी२०आ मालिका */ 2711574 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १५ ऑक्टोबर २०११ | to_date = ५ नोव्हेंबर २०११ | team1_captain = [[ब्रेंडन टेलर]] | team2_captain = [[रॉस टेलर]] | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = [[चमु चिभाभा]] (७४) | team2_twenty20s_most_runs = ब्रेंडन मॅककुलम (१४५) | team1_twenty20s_most_wickets = काइल जार्विस (२) | team2_twenty20s_most_wickets = नॅथन मॅक्युलम (५) | player_of_twenty20_series = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (३१०) | team2_ODIs_most_runs = [[मार्टिन गप्टिल]] (१७९) | team1_ODIs_most_wickets = नजाबुलो नक्यूब (३) | team2_ODIs_most_wickets = अँडी मॅके (७) | player_of_ODI_series = [[ब्रेंडन टेलर]] (झिम्बाब्वे) | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 1 | team1_tests_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (१६७) | team2_tests_most_runs = [[रॉस टेलर]] (१५२) | team1_tests_most_wickets = डॅनियल व्हिटोरी (८) | team2_tests_most_wickets = काइल जार्विस (६) | player_of_test_series = डॅनियल व्हिटोरी (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने १४ ऑक्टोबर ते ६ नोव्हेंबर २०११ या कालावधीत झिम्बाब्वेचा दौरा केला. या दौऱ्यात दोन ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ), तीन एकदिवसीय सामने (वनडे) आणि एक कसोटी यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/content/series/527008.html?template=fixtures|access-date=26 August 2011|title=New Zealand tour of Zimbabwe 2011/12-Fixtures}}</ref> ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = १५ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = १२३/८ (२० षटके) | score2 = १२७/० (१३.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] ५०[[नाबाद|*]] (४६) | wickets1 = [[काइल मिल्स]] २/१५ (४ षटके) | runs2 = ब्रेंडन मॅककुलम ८१[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = | result = न्यू झीलंडने १० गडी राखून विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527012.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = यिर्मया माटीबिरी आणि [[रसेल टिफिन]] | motm = ब्रेंडन मॅककुलम {{cr|NZL}} | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = डग ब्रेसवेल {{cr|NZL}}, केन विल्यमसन {{cr|NZL}}, फॉर्स्टर मुटिझ्वा (झिम्बाब्वे) आणि माल्कम वॉलर (झिम्बाब्वे) या सर्वांनी टी२०आ पदार्पण केले. }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = १७ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १८७/३ (१८ षटके) | score2 = १५४ (१६.५ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ६७ (४६) | wickets1 = काइल जार्विस २/३६ (४ षटके) | runs2 = [[चमु चिभाभा]] ६५ (३९) | wickets2 = नॅथन मॅक्युलम ३/२३ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड ३४ धावांनी जिंकला ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527013.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = ओवेन चिरोम्बे आणि यिर्मया मातीबिरी | motm = [[मार्टिन गप्टिल]] {{cr|NZL}} | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ग्रॅम एल्ड्रिज {{cr|NZL}} यांनी टी२०आ पदार्पण केले. }} ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = २० ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २३१/६ (५० षटके) | score2 = २३२/१ (४३.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] १२८[[नाबाद|*]] (१२०) | wickets1 = [[डग ब्रेसवेल]] ३/५५ (१० षटके) | runs2 = रॉब निकोल १०८[[नाबाद|*]] (१३१) | wickets2 = हॅमिल्टन मसाकादझा १/१३ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527014.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | motm = रॉब निकोल (न्यू झीलंड) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = डग ब्रेसवेल आणि रॉब निकोल (दोन्ही न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २२ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २५९/८ (५० षटके) | score2 = २६१/६ (४८.२ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] १०७[[नाबाद|*]] (१०५) | wickets1 = [[अँडी मॅके]] ४/५३ (१० षटके) | runs2 = [[मार्टिन गप्टिल]] १०५ (१२१) | wickets2 = [[कीगन मेथ]] २/५२ (१० षटके) | result = न्यू झीलंड ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527015.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = ओवेन चिरोम्बे (झिम्बाब्वे) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्टिन गप्टिल]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रॅमी अल्ड्रिज (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २५ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = ३२८/५ (५० षटके) | score2 = ३२९/९ (४९.५ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[रॉस टेलर]] ११९ (१२६) | wickets1 = नजाबुलो नक्यूबे ३/६९ (८.५ षटके) | runs2 = माल्कम वॉलर ९९[[नाबाद|*]] (७४) | wickets2 = [[जेकब ओरम]] ३/४४ (९.५ षटके) | result = झिम्बाब्वे १ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527016.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = ओवेन क्रिओम्बे (झिम्बाब्वे) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = माल्कम वॉलर (झिम्बाब्वे) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नटसाई मुशांगवे आणि नजाबुलो एनक्यूबे (दोन्ही झिम्बाब्वे) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ==कसोटी मालिका== ===एकमेव कसोटी=== {{Test match | date = १–५ नोव्हेंबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score-team1-inns1 = ४२६ (१४३.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] १०९ (२३६) | wickets-team1-inns1 = [[ख्रिस्तोफर मपोफू]] ४/९२ (३४ षटके) | score-team2-inns1 = ३१३ (१२१.५ षटके) | runs-team2-inns1 = वुसी सिबांदा ९३ (१९३) | wickets-team2-inns1 = [[डॅनियल व्हिटोरी]] ५/७० (४३ षटके) | score-team1-inns2 = २५२/८[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (७१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[रॉस टेलर]] ७६ (१३०) | wickets-team1-inns2 = काइल जार्विस ५/६४ (१८ षटके) | score-team2-inns2 = ३३१ (१०८.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ब्रेंडन टेलर]] ११७ (१४७) | wickets-team2-inns2 = [[डग ब्रेसवेल]] ५/८५ (२५ षटके) | result = न्यू झीलंड ३४ धावांनी विजयी | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = मारायस इरास्मस (दक्षिण आफ्रिका) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[डॅनियल व्हिटोरी]] (न्यू झीलंड) | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/match/527017.html धावफलक] | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = दुसऱ्या दिवसाला पावसाने उशीर केला | notes = डग ब्रेसवेल आणि डीन ब्राउनली (न्यू झीलंड) आणि रेगिस चकाब्वा, नजाबुलो एनक्यूब आणि माल्कम वॉलर (झिम्बाब्वे) या सर्वांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील क्रिकेट]] tb3hnqhlf4ld278gd4xioaeead56cgs 2711575 2711574 2026-09-23T14:01:07Z अभय नातू 206 /* टी२०आ मालिका */ 2711575 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०११-१२ | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team1_name = झिम्बाब्वे | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = १५ ऑक्टोबर २०११ | to_date = ५ नोव्हेंबर २०११ | team1_captain = [[ब्रेंडन टेलर]] | team2_captain = [[रॉस टेलर]] | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = [[चमु चिभाभा]] (७४) | team2_twenty20s_most_runs = ब्रेंडन मॅककुलम (१४५) | team1_twenty20s_most_wickets = काइल जार्विस (२) | team2_twenty20s_most_wickets = नॅथन मॅक्युलम (५) | player_of_twenty20_series = | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 1 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (३१०) | team2_ODIs_most_runs = [[मार्टिन गप्टिल]] (१७९) | team1_ODIs_most_wickets = नजाबुलो नक्यूब (३) | team2_ODIs_most_wickets = अँडी मॅके (७) | player_of_ODI_series = [[ब्रेंडन टेलर]] (झिम्बाब्वे) | no_of_tests = 1 | team1_tests_won = 0 | team2_tests_won = 1 | team1_tests_most_runs = [[ब्रेंडन टेलर]] (१६७) | team2_tests_most_runs = [[रॉस टेलर]] (१५२) | team1_tests_most_wickets = डॅनियल व्हिटोरी (८) | team2_tests_most_wickets = काइल जार्विस (६) | player_of_test_series = डॅनियल व्हिटोरी (न्यू झीलंड) }} न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघाने १४ ऑक्टोबर ते ६ नोव्हेंबर २०११ या कालावधीत झिम्बाब्वेचा दौरा केला. या दौऱ्यात दोन ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ), तीन एकदिवसीय सामने (वनडे) आणि एक कसोटी यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/content/series/527008.html?template=fixtures|access-date=26 August 2011|title=New Zealand tour of Zimbabwe 2011/12-Fixtures}}</ref> ==टी२०आ मालिका== ===पहिला टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = १५ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = १२३/८ (२० षटके) | score2 = १२७/० (१३.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] ५०[[नाबाद|*]] (४६) | wickets1 = [[काइल मिल्स]] २/१५ (४ षटके) | runs2 = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] ८१[[नाबाद|*]] (४६) | wickets2 = | result = [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंडने]] १० गडी राखून विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527012.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[यिर्मया माटीबिरी]] आणि [[रसेल टिफिन]] | motm = [[ब्रेंडन मॅककुलम]] {{cr|NZL}} | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[डग ब्रेसवेल]] {{cr|NZL}}, [[केन विल्यमसन]] {{cr|NZL}}, [[फॉर्स्टर मुटिझ्वा]] (झिम्बाब्वे) आणि [[माल्कम वॉलर]] (झिम्बाब्वे) या सर्वांनी टी२०आ पदार्पण केले. }} ===दुसरा टी२०आ=== {{Limited overs matches | date = १७ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = १८७/३ (१८ षटके) | score2 = १५४ (१६.५ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[मार्टिन गप्टिल]] ६७ (४६) | wickets1 = [[काइल जार्विस]] २/३६ (४ षटके) | runs2 = [[चमु चिभाभा]] ६५ (३९) | wickets2 = [[नॅथन मॅक्युलम]] ३/२३ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड ३४ धावांनी जिंकला ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत]]) | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527013.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = [[ओवेन चिरोम्बे]] आणि [[यिर्मया मातीबिरी]] | motm = [[मार्टिन गप्टिल]] {{cr|NZL}} | toss = [[झिम्बाब्वे राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वेने]] नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[ग्रॅम एल्ड्रिज]] {{cr|NZL}} यांनी टी२०आ पदार्पण केले. }} ==एकदिवसीय मालिका== ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = २० ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २३१/६ (५० षटके) | score2 = २३२/१ (४३.३ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] १२८[[नाबाद|*]] (१२०) | wickets1 = [[डग ब्रेसवेल]] ३/५५ (१० षटके) | runs2 = रॉब निकोल १०८[[नाबाद|*]] (१३१) | wickets2 = हॅमिल्टन मसाकादझा १/१३ (३ षटके) | result = न्यू झीलंड ९ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527014.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | motm = रॉब निकोल (न्यू झीलंड) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = डग ब्रेसवेल आणि रॉब निकोल (दोन्ही न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २२ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २५९/८ (५० षटके) | score2 = २६१/६ (४८.२ षटके) | team2 = {{cr|NZL}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] १०७[[नाबाद|*]] (१०५) | wickets1 = [[अँडी मॅके]] ४/५३ (१० षटके) | runs2 = [[मार्टिन गप्टिल]] १०५ (१२१) | wickets2 = [[कीगन मेथ]] २/५२ (१० षटके) | result = न्यू झीलंड ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527015.html धावफलक] | venue = [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] | umpires = ओवेन चिरोम्बे (झिम्बाब्वे) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[मार्टिन गप्टिल]] (न्यू झीलंड) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = ग्रॅमी अल्ड्रिज (न्यू झीलंड) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = २५ ऑक्टोबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | score1 = ३२८/५ (५० षटके) | score2 = ३२९/९ (४९.५ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[रॉस टेलर]] ११९ (१२६) | wickets1 = नजाबुलो नक्यूबे ३/६९ (८.५ षटके) | runs2 = माल्कम वॉलर ९९[[नाबाद|*]] (७४) | wickets2 = [[जेकब ओरम]] ३/४४ (९.५ षटके) | result = झिम्बाब्वे १ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/current/match/527016.html धावफलक] | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = ओवेन क्रिओम्बे (झिम्बाब्वे) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = माल्कम वॉलर (झिम्बाब्वे) | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = नटसाई मुशांगवे आणि नजाबुलो एनक्यूबे (दोन्ही झिम्बाब्वे) यांनी वनडे पदार्पण केले. }} ==कसोटी मालिका== ===एकमेव कसोटी=== {{Test match | date = १–५ नोव्हेंबर २०११ | team1 = {{cr-rt|NZL}} | team2 = {{cr|ZIM}} | score-team1-inns1 = ४२६ (१४३.३ षटके) | runs-team1-inns1 = [[मार्टिन गप्टिल]] १०९ (२३६) | wickets-team1-inns1 = [[ख्रिस्तोफर मपोफू]] ४/९२ (३४ षटके) | score-team2-inns1 = ३१३ (१२१.५ षटके) | runs-team2-inns1 = वुसी सिबांदा ९३ (१९३) | wickets-team2-inns1 = [[डॅनियल व्हिटोरी]] ५/७० (४३ षटके) | score-team1-inns2 = २५२/८[[घोषणा आणि जप्ती|घोषित]] (७१ षटके) | runs-team1-inns2 = [[रॉस टेलर]] ७६ (१३०) | wickets-team1-inns2 = काइल जार्विस ५/६४ (१८ षटके) | score-team2-inns2 = ३३१ (१०८.१ षटके) | runs-team2-inns2 = [[ब्रेंडन टेलर]] ११७ (१४७) | wickets-team2-inns2 = [[डग ब्रेसवेल]] ५/८५ (२५ षटके) | result = न्यू झीलंड ३४ धावांनी विजयी | venue = [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] | umpires = मारायस इरास्मस (दक्षिण आफ्रिका) आणि ब्रूस ऑक्सनफोर्ड (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[डॅनियल व्हिटोरी]] (न्यू झीलंड) | report = [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe-v-new-zealand-2011/engine/match/527017.html धावफलक] | toss = न्यू झीलंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = दुसऱ्या दिवसाला पावसाने उशीर केला | notes = डग ब्रेसवेल आणि डीन ब्राउनली (न्यू झीलंड) आणि रेगिस चकाब्वा, नजाबुलो एनक्यूब आणि माल्कम वॉलर (झिम्बाब्वे) या सर्वांनी कसोटी सामन्यात पदार्पण केले. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील क्रिकेट]] exb3sghimz5hpqs3txj6n1qv2arlrdc 0 313594 2711723 2603638 2026-09-23T21:29:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711723 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = रौप्य महोत्सवी स्वातंत्र्य चषक १९९८ | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | fromdate = १० | todate = १८ जानेवारी १९९८ | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड-रॉबिन]] त्यानंतर बेस्ट ऑफ थ्री फायनल | host = {{cr|BAN}}<ref name="Tournament"/> | champions = {{cr|IND}} <ref name="Tournament">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/155185.html |title=Silver Jubilee Independence Cup, 1997–98 |publisher=EspnCricinfo}}</ref><ref name="R2">{{cite news |url=http://www.cricketfundas.com/india/scorecard-of-india-vs-pakistan-3rd-final-at-dhaka-jan-181998-independence-cup-199798/18426 |title=Scorecard of India Vs Pakistan, 3rd Final at Dhaka (Jan 18,1998): Independence Cup 1997/98 |publisher=Cricketfundas |accessdate=2022-09-13 |archive-date=2012-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120430224553/http://www.cricketfundas.com/india/scorecard-of-india-vs-pakistan-3rd-final-at-dhaka-jan-181998-independence-cup-199798/18426 |url-status=dead }}</ref><ref name="R3">{{cite news |url=http://www.thatscricket.com/coca-cola-silver-jubilee-independence-cup/results/ |title=Coco Cola Silver Jubilee Independence Cup |publisher=ThatsCricket |access-date=11 November 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002500/http://www.thatscricket.com/coca-cola-silver-jubilee-independence-cup/results/ |url-status=dead }}</ref> | participants = ३ | matches = ६ | player of the series = {{flagicon|IND}} [[सचिन तेंडुलकर]]<ref name="final">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66136.html |title=3rd final Silver Jubilee Independence Cup, 1997–98 |publisher=EspnCricinfo}}</ref> | most runs = {{flagicon|PAK}} [[सईद अन्वर]] (३१५)<ref name="mostruns">{{cite news |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=759;type=tournament |title=Most runs in Silver Jubilee Independence Cup, 1997–98 |publisher=EspnCricinfo}}</ref> | most wickets = {{flagicon|PAK}} [[सकलेन मुश्ताक]] (१३)<ref name="mostwickets">{{cite news |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=759;type=tournament |title=Most wickets in Silver Jubilee Independence Cup, 1997–98 |publisher=EspnCricinfo}}</ref> |count=1|runner up={{cr|PAK}}}} '''सिल्व्हर ज्युबिली इंडिपेंडन्स कप''' ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा ढाका, बांगलादेश येथे जानेवारी १९९८ मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref name="Tournament"/> बांगलादेशच्या स्वातंत्र्याच्या २५ वर्षांचा उत्सव म्हणून ही स्पर्धा आयोजित करण्यात आली होती आणि सर्व खेळ बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, ढाका, बांगलादेश येथे आयोजित करण्यात आले होते.<ref name="Tournament"/>या स्पर्धेत भारत, पाकिस्तान आणि यजमान बांगलादेश हे सहभागी संघ होते. बेस्ट ऑफ थ्री फायनलच्या तिसऱ्या फायनलमध्ये पाकिस्तानला नमवून भारताने या स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले. भारताने एका सामन्यात पाकिस्तानच्या एकूण ३१४/५ धावांचा यशस्वी पाठलाग केला, जो त्यावेळी एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक यशस्वी धावांचा पाठलाग करण्याचा विश्वविक्रम होता.<ref name="Tournament"/><ref name="outlookreport">{{cite news |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?218823 |title=Silver Jubilee Independence Cup, Dhaka, January 18, 1998 India vs Pakistan |publisher=Outlook India |accessdate=2022-09-13 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305075009/http://www.outlookindia.com/article.aspx?218823 |url-status=dead}}</ref> भारताला विक्रमी लक्ष्याचा पाठलाग करण्यासाठी आणि रौप्य महोत्सवी स्वातंत्र्य चषक जिंकण्यासाठी ( [https://www.youtube.com/watch?v=jR4e4zz78CE&feature=gp-n-y&google_comment_id=z12scfogaxa2wbn4t04cintxsxbeylx54mg0k Video] ) शेवटच्या दोन चेंडूंवर ३ धावा आवश्यक असताना हृषिकेश कानिटकरने चौकार मारला.<ref name="kanitkarprofile">{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/30018.html |title=Hrishikesh Kanitkar EspnCricInfo Profile |publisher=EspnCricInfo}}</ref> तिसऱ्या अंतिम सामन्यात शतकी खेळी करणाऱ्या सौरव गांगुलीला सामनावीराचा पुरस्कार देण्यात आला, तर सचिन तेंडुलकरला मालिकेतील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून गौरवण्यात आले.<ref name="final"/> ==गुण सारणी== <center> {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! स्थान ! संघ ! खेळले ! जिंकले ! निकाल नाही ! हरले ! गुण ! धावगती |- align="center" || १ | align="left" | {{cr|IND}} || २ || २ || ० || ० || ४ || +०.३२६ |- align="center" || २ | align="left" | {{cr|PAK}} || २ || १ || ० || १ || २ || +०.९६४ |- align="center" || ३ | align="left" | {{cr|BAN}} || २ || ० || ० || २ || ० || −०.९२५ |} गुणतालिकेत अव्वल दोनमध्ये स्थान मिळवल्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानने बेस्ट ऑफ थ्री फायनलमध्ये प्रगती केली </center> ==फिक्स्चर आणि परिणाम== ===गट स्टेज=== ====पहिला सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १० जानेवारी १९९८ | team1 = {{cr-rt|BAN}} | score1 = १९० (४८ षटके) | score2 = १९१/६ (४६.२ षटके) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[अमिनुल इस्लाम]] ६९[[नाबाद|*]] (९६) | wickets1 = [[जवागल श्रीनाथ]] ५/२३ (१० षटके) | runs2 = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] ८४ (१२०) | wickets2 = शफीउद्दीन अहमद २/४० (१० षटके) | result = भारत ४ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66131.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = डग कॉवी (न्यू झीलंड) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = [[जवागल श्रीनाथ]] (भारत) | rain = धुक्यामुळे खेळ सुरू होण्यास ४० मिनिटे उशीर झाला आणि प्रत्येक बाजूने ४८ षटके करण्यात आली. | notes = खालेद मशुद, सनवर हुसैन आणि शरीफुल हक (बांगलादेश) यांनी वनडे पदार्पण केले. *''गुण: भारत २, बांगलादेश ०'' }} ---- ====दुसरा सामना==== {{Single-innings cricket match | date = ११ जानेवारी १९९८ | team1 = {{cr|IND}} | score1 = २४५/७ (३७ षटके) | score2 = २२७/९ (३७ षटके) | runs1 = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] १०० (१११) | wickets1 = [[सकलेन मुश्ताक]] ४/४१ (८ षटके) | runs2 = [[इंझमाम-उल-हक]] ७७ (६९) | wickets2 = [[हरविंदर सिंग]] ३/४७ (८ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | result = भारताने १८ धावांनी विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66132.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = डग कॉवी (न्यू झीलंड) आणि रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] (भारत) | rain = धुक्यामुळे खेळ सुरू होण्यास उशीर झाला आणि प्रत्येक बाजूने ३७ षटके करण्यात आली. | notes = फजल-ए-अकबर (पाकिस्तान) ने वनडे पदार्पण केले. *''रशीद लतीफचा पाकिस्तानचा कर्णधार म्हणून हा पहिलाच सामना होता.''<ref name="2ndmatch">{{cite news|title=India v Pakistan|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151437.html|accessdate=5 August 2017|work=Wisden|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> *''सचिन तेंडुलकरने वनडेमध्ये सर्वाधिक झेल (४) घेण्याच्या भारतीय विक्रमाची बरोबरी केली.''<ref name="2ndmatch"/> *''गुण: भारत २, पाकिस्तान ०'' }} ---- ====तिसरा सामना==== {{Single-innings cricket match | date = १२ जानेवारी १९९८ | team1 = {{cr|BAN}} | score1 = १३४ (३९.३ षटके) | score2 = १३६/१ (२४.२ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[मोहम्मद रफीक]] २९ (३४) | wickets1 = [[सकलेन मुश्ताक]] ३/३३ (८ षटके) | runs2 = [[सईद अन्वर]] ७३ (६९) | wickets2 = शफीउद्दीन अहमद १/४२ (६ षटके) | result = पाकिस्तानने ९ गडी राखून विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66133.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = [[सकलेन मुश्ताक]] (पाकिस्तान) | rain = धुक्यामुळे सामना ४१ षटकांवर कमी करण्यात आला. | notes = गुण: पाकिस्तान २, बांगलादेश 0 }} ---- ===अंतिम सामने=== ====पहिला अंतिम सामना==== {{Limited overs matches | date = १४ जानेवारी १९९८ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = २१२/८ (४६ षटके) | score2 = २१३/२ (३७.१ षटके) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[सईद अन्वर]] ३८ (६०) | wickets1 = [[सचिन तेंडुलकर]] ३/४५ (७ षटके) | runs2 = [[सचिन तेंडुलकर]] ९५ (७८) | wickets2 = [[मुश्ताक अहमद]] १/४८ (९ षटके) | result = भारताने ८ गडी राखून विजय मिळवला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66134.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = डग कॉवी (न्यू झीलंड) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | motm = [[सचिन तेंडुलकर]] (भारत) | rain = धुक्यामुळे खेळ सुरू होण्यास ४५ मिनिटे उशीर झाला आणि सामना ४६ षटकांचा झाला. | notes = सचिन तेंडुलकर (भारत) एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये (२४ वर्षे, २६५ दिवस) ६,००० धावा करणारा सर्वात तरुण खेळाडू ठरला.<ref>{{cite news|title=First Final Match, India v Pakistan 1997–1998|url=http://www.espncricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151439.html|accessdate=6 August 2017|work=Wisden|publisher=ESPN Cricinfo}}</ref> }} ---- ====दुसरा अंतिम सामना==== {{Limited overs matches | date = १६ जानेवारी १९९८ | team1 = {{cr-rt|IND}} | score1 = १८९ (४९.५ षटके) | score2 = १९३/४ (३१.३ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[मोहम्मद अझरुद्दीन]] ६६ (८८) | wickets1 = मोहम्मद हुसेन ४/३३ (१० षटके) | runs2 = [[सईद अन्वर]] ५१ (४०) | wickets2 = [[रॉबिन सिंग]] २/४२ (९ षटके) | result = पाकिस्तान ६ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66135.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = डग कॉवी (न्यू झीलंड) आणि रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | motm = मोहम्मद हुसेन (पाकिस्तान) | notes = }} ---- ====तिसरा अंतिम सामना==== {{Limited overs matches | date = १८ जानेवारी १९९८ | daynight = no | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = ३१४/५ (४८ षटके) | score2 = ३१६/७ (४७.५ षटके) | team2 = {{cr|IND}} | runs1 = [[सईद अन्वर]] १४० (१३२) | wickets1 = [[हरविंदर सिंग]] ३/७४ (१० षटके) | runs2 = [[सौरव गांगुली]] १२४ (१३८) | wickets2 = [[सकलेन मुश्ताक]] ३/६६ (९.५ षटके) | result = भारत ३ गडी राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66136.html धावफलक] | venue = बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम, [[ढाका]] | umpires = रुडी कोर्टझेन (दक्षिण आफ्रिका) आणि [[रसेल टिफिन]] (झिम्बाब्वे) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | motm = [[सौरव गांगुली]] (भारत) | rain = खराब प्रकाशामुळे सामना प्रति बाजू ४८ षटकांपर्यंत कमी करण्यात आला. | notes= राहुल संघवी (भारत) ने वनडे पदार्पण केले. *''सईद अन्वर आणि इजाज अहमद (पाकिस्तान) यांनी तिसऱ्या विकेटसाठी (२३० धावा) सर्वोच्च भागीदारीचा विक्रम रचला, त्याआधी १९९९ मध्ये राहुल द्रविड आणि सौरव गांगुली यांनी बनवला होता.''<ref>{{cite news|last1=Menon|first1=Mohandas|title=Statistical Highlights 16th match: India v Kenya at Bristol, 23-5-1999|url=http://www.रीडिफ.कॉम/worldcup99/matchstats/2305st1.htm|accessdate=6 August 2017|work=रीडिफ.कॉम|date=23 May 1999}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *''१९९२ मधील झिम्बाब्वे विरुद्ध श्रीलंकेने केलेल्या ३१२ धावांना मागे टाकणारा हा वनडेमधला सर्वाधिक यशस्वी धावांचा पाठलाग होता.''<ref>{{cite news|title=India pulls off dream win|url=http://www-ind.cricket.org:80/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OD_TOURNEYS/SJIC/IND_PAK_SJIC_ODI-FINAL3_18JAN1998_MR.html|accessdate=5 August 2017|date=19 January 1998|archiveurl=https://web.archive.org/web/19991001202514/http://www-ind.cricket.org/link_to_database/ARCHIVE/1997-98/OD_TOURNEYS/SJIC/IND_PAK_SJIC_ODI-FINAL3_18JAN1998_MR.html|archivedate=1 October 1999|publisher=[[ESPN Cricinfo]]|work=[[द हिंदू]]|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name="Tournament"/><ref name="outlookreport"/> }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील क्रिकेट]] tbdpivhx3cdo8wog10vgtqczl0tvu6d 0 314559 2711699 2710312 2026-09-23T20:35:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711699 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = हर्ष लिंबाचिया | चित्र = Haarsh Limbachiyaa in 2021.jpg | जन्म_दिनांक = {{Birth date and age|1987|01|30|df=y}}<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bharti-singh-wishes-her-husband-haarsh-limbachiyaa-on-his-birthday-with-a-sweet-love-note/articleshow/80602393.cms|title=Bharti Singh wishes her husband Haarsh Limbachiyaa on his birthday with a sweet love note|work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/bharti-singh-gets-husband-haarsh-limbachiyaa-s-name-tattooed-for-his-birthday-he-says-best-gift-see-pic/story-dCJ3EqbkJ8Jame3UwNrdMP_amp.html|title=Bharti Singh gets husband Haarsh Limbachiyaa's name tattooed for his birthday, he says 'best gift'. See pic|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = हर्ष लिंबाचिया (२०२१) | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], भारत | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | पत्नी_नाव = {{लग्न|[[भारती सिंह]]|2017}} | कार्यक्षेत्र = {{*}}पटकथा लेखक,<br> {{*}} निर्माता, <br> {{*}} दूरदर्शन होस्ट | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}}[[भारतीय]] | भाषा = | कारकीर्द_काळ = २०११ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = {{*}} फियर फॅक्टर: खतरोंके खिलाडी <br> {{*}} खतरा खतरा खतरा | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | अपत्ये = १ | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = हिंदू | तळटिपा = }} '''हर्ष लिंबाचिया''' (जन्म:[[३० जानेवारी]], [[इ.स. १९८७|१९८७]] - ) हा एक भारतीय पटकथा लेखक, निर्माता आणि दूरदर्शन होस्ट आहे. ''[[कॉमेडी सर्कस|कॉमेडी सर्कस के तानसेन]]'', ''कॉमेडी नाईट्स बचाओ'' आणि ''कॉमेडी नाईट्स लाइव्ह'' या कार्यक्रमांसाठी त्यांनी लेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/who-is-harsh-limbachiyaa-the-man-bharti-singh-is-set-to-marry-comedy-nights-bachao-278646-2015-12-23|title=Who is Harsh Limbachiyaa? Know all about the man Bharti Singh is set to marry|date=23 December 2015|website=India Today|language=en|access-date=2020-05-12}}</ref> त्यांनी ''पीएम नरेंद्र मोदी'' या चित्रपटासाठी संवाद आणि ''[[मलंग (चित्रपट)|मलंग]]'' चित्रपटाच्या शीर्षक-ट्रॅकसाठी गीतही लिहिले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/pm-narendra-modi/cast/|title=PM Narendra Modi Cast List|language=en|access-date=2020-05-13}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/malang-marks-haarsh-limbachiyaas-debut-as-lyricist/1713139|title=''Malang'' marks Haarsh Limbachiyaa's debut as lyricist|website=Outlook|access-date=2020-05-13}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांनी त्यांची पत्नी [[भारती सिंह|भारती सिंग]] यांच्यासमवेत ''खतरा खतरा'' आणि ''हम तुम और'' क्वारंटाईन सारखे दूरचित्रवाणी कार्यक्रम तयार केले, तयार केले आणि होस्ट केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/telly-talk/gossip/article/khatra-khatra-khatra-review-bharti-singh-haarsh-limbachiyaas-show-will-make-you-laugh-and-cringe-too/380688|title=Khatra Khatra Khatra review: Bharti Singh, Haarsh Limbachiyaa's show will make you laugh and cringe, too|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2020-05-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/bharti-singh-haarsh-limbachiyaas-new-show-hum-tum-aur-quarantine-on-colors-amid-coronavirus-lockdown-1200104|title=Bharti Singh & Haarsh Limbachiyaa Bring New Show 'Hum, Tum Aur Quarantine' Amid Lockdown|date=2020-04-17|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2020-05-13}}</ref><ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/bharti-singh-to-host-dance-reality-show-india-s-best-dancer-with-husband-haarsh-limbachiyaa-1629730-2019-12-19|title=Bharti Singh to host dance reality show India's Best Dancer with husband Haarsh Limbachiyaa|date=19 December 2019|website=India Today|language=en|access-date=2020-05-12}}</ref> == वैयक्तिक आयुष्य == [[चित्र:Birthday-bash-of-Mika-Singh-at-Sin-City-17.jpg|दुवा=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Birthday-bash-of-Mika-Singh-at-Sin-City-17.jpg/220px-Birthday-bash-of-Mika-Singh-at-Sin-City-17.jpg|इवलेसे| हर्ष लिंबाचिया पत्नी [[भारती सिंह|भारती सिंगसोबत]]]] हर्षने ३ डिसेंबर २०१७ रोजी कॉमेडियन [[भारती सिंह|भारती]] सिंगशी लग्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/tv/bharti-singh-and-harsh-limbachiyaa-are-wife-and-husband-now-see-pics-and-videos/story-3LCRtXzQfiH88jQyD5qKuI.html|title=Bharti Singh and Haarsh Limbachiyaa are wife and husband now|date=2017-12-03|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-05-12}}</ref> त्याच वर्षी त्यांनी ''H3 प्रॉडक्शन'' ही त्यांची निर्मिती कंपनी स्थापन केली. २२ नोव्हेंबर २०२० रोजी, NCB ने हर्ष लिंबाचिया आणि त्यांची पत्नी [[भारती सिंह|भारती सिंग]] यांना अटक केली त्यानंतर त्यांची झडती घेण्यात आली ज्यामध्ये ८६.५ ग्रॅम गांजा सापडला आणि जप्त करण्यात आला. [[अंमली पदार्थ नियंत्रण विभाग|अंमली पदार्थ विरोधी एजन्सी]] एनसीबीने 15 तासांच्या चौकशीनंतर त्याला अटक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/comedian-bharti-singhs-husband-haarsh-limbachiyaa-arrested-after-15-hours-of-questioning-by-anti-drugs-agency-ncb-2328560|title=After Comedian Bharti Singh, Husband Also Arrested In Drugs Probe|date=2020-11-21|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-11-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/no-criminal-antecedents-court-to-hear-bail-pleas-of-bharti-singh-harsh-today/story-F2V8jcnoszUJrFylpdnMNK.html|title=Bharti Singh, husband Harsh's bail hearing likely to be delayed|date=2020-11-23|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-11-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/haarsh-limbachiyaa-comedian-bharti-singh-husband-arrested-by-ncb-in-drug-case-11606015479454.html|title=Drug case: Haarsh Limbachiyaa, comedian Bharti Singh's husband, arrested by NCB|date=2020-11-22|website=mint|language=en|access-date=2020-11-23}}</ref> दोन दिवसांच्या चौकशीनंतर २३ नोव्हेंबर २०२० रोजी त्याला जामीन मंजूर करण्यात आला. ३ एप्रिल २०२२ रोजी हर्ष आणि त्याची पत्नी भारती यांना एक मुलगा झाला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Samervel|first=Rebecca|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/mumbai-bharti-singh-husband-granted-bail-in-drug-consumption-case/articleshow/79379784.cms|title=Mumbai: Bharti Singh, husband granted bail in drug consumption case|date=24 November 2020|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-11-25}}</ref> == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable" |+ !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी ! संदर्भ |- | 2019 | पंतप्रधान नरेंद्र मोदी | rowspan="2" | N/A | संवाद लेखक | <ref name=":0" /> |- | 2020 | [[मलंग (चित्रपट)|''मलंग'']] | गीतकार | <ref name=":1" /> |} === दूरदर्शन === {| class="wikitable" |+ !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी ! संदर्भ |- | 2011 | [[कॉमेडी सर्कस|''कॉमेडी सर्कस के तानसेन'']] | rowspan="3" | N/A | rowspan="3" | लेखक | |- | 2015 | ''कॉमेडी नाइट्स बचाओ'' | |- | 2016 | ''कॉमेडी नाइट्स लाइव्ह'' | |- | 2017 | नच बलिये | rowspan="2" | स्पर्धक | 7 वे स्थान | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/nach-baliye-8-bharti-singh-beau-harsh-limbachiyaa-evicted-from-the-show-4659871/|title=Nach Baliye 8: Bharti Singh, beau Harsh Limbachiyaa evicted from the show|date=2017-05-17|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=2020-05-13}}</ref> |- | rowspan="4" | 2019 | ''फियर फॅक्टर: खतरों के खिलाडी 9'' | 10 वे स्थान | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/khatron-ke-khiladi-9-bharti-singh-s-husband-haarsh-limbachiyaa-is-out-of-the-race-1311632-2018-08-11|title=Khatron Ke Khiladi 9: Bharti Singh's husband Haarsh Limbachiyaa is out of the race|date=11 August 2018|website=India Today|language=en|access-date=2020-05-13}}</ref> |- | ''खतरा खतरा खतरा'' | यजमान | निर्माता आणि लेखक | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/haarsh-limbachiyaa-khatra-khatra-khatra-bharti-singh-5631627/|title=Haarsh Limbachiyaa: I am what I am because of Bharti|date=2019-03-18|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=2020-05-12}}</ref> |- | डान्स दिवाने २ | rowspan="2" | स्वतःला | rowspan="2" | पाहुणे | |- | बिग बॉस १३ | |- | rowspan="6" | 2020 | '' इंडिया'ज बेस्ट डान्सर'' | rowspan="2" | यजमान | | <ref name=":2" /> |- | ''हम तुम और क्वारंटाईन'' | निर्माता आणि लेखक | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/bharti-singh-and-haarsh-limbachiyaas-homemade-series-based-on-lockdown/articleshow/75092944.cms|title=Bharti Singh and Haarsh Limbachiyaa's 'homemade' series based on lockdown|last=Choudhary|first=Sagarika|date=11 April 2020|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2020-05-13|archive-date=2020-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425020601/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/bharti-singh-and-haarsh-limbachiyaas-homemade-series-based-on-lockdown/articleshow/75092944.cms|url-status=dead}}</ref> |- | ''फियर फॅक्टर: खतरों के खिलाडी 10'' | स्वतःला | पाहुणे | |- | फियर फॅक्टर: खतरों के खिलाडी - मेड इन इंडिया | स्पर्धक | 7 वे स्थान | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/haarsh-limbachiyaa-khatron-ke-khiladi-made-in-india-bharti-singh-6543940/|title=Haarsh Limbachiyaa: Took up Khatron Ke Khiladi Made in India to redeem myself|date=2020-08-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-03-13}}</ref> |- | ''[[बिग बॉस (हंगाम १४)|बिग बॉस १४]]'' | स्वतःला | पाहुणे | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/bigg-boss-14-november-15-live-updates-salman-khan-fun-with-contestants-in-diwali-qawaali-mehfil-665014|title=Bigg Boss 14 November 15 HIGHLIGHTS: Salman Khan enjoys Diwali 'Qawaali,' Shardul Pandit gets evicted|last=Bhasin|first=Shriya|date=2020-11-15|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2021-03-13}}</ref> |- | ''फनहित में जारी'' | N/A | निर्माता आणि लेखक | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bharti-singh-krushna-abhishek-haarsh-limbachiyaa-new-show-6496248/|title=Bharti Singh and Haarsh Limbachiyaa to launch a show on SAB TV|date=2020-07-08|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-03-13}}</ref> |- | rowspan="4" | 2021 | ''डान्स दिवाने 3'' | यजमान | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/bharti-singh-gets-emotional-after-dance-deewane-3-contestant-uday-s-performance-1778402-2021-03-12|title=Bharti Singh gets emotional after Dance Uday's performance|last=|first=|last2=|first2=|website=India Today|language=en|url-status=live|access-date=2021-03-13|last3=|first3=}}</ref> |- | '' फियर फॅक्टर: खतरों के खिलाडी 11'' | rowspan="3" | स्वतःला | rowspan="3" | पाहुणे | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mxplayer.in/show/watch-khatron-ke-khiladi/season-11/rohit-this-is-disrespect-nikki-online-d3cb3413136696f601e8bd832877db1a|title=Khatron Ke Khiladi {{!}} Season 11 Episode 9 Online|website=www.mxplayer.in|language=en|url-status=live|access-date=2021-08-16}}</ref> |- | ''सिर्फ तुम'' | |- | ''द बिग पिक्चर'' | |- | 2022 | ''हुनरबाज : देश की शान'' | यजमान | | |- | 2022 | '' खतरा खतरा खतरा'' | यजमान | निर्माता आणि लेखक | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{IMDb name|9855808}} * {{इन्स्टाग्राम|haarshlimbachiyaa30}} {{DEFAULTSORT: लिंबाचिया, हर्ष }} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी मालिका निर्माते]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] s47ce4oy5mswqlk7fi841ss92jdjfdq 0 315824 2711724 2511937 2026-09-23T21:31:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711724 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = चेरी ब्लॉसम शारजा कप | image = | imagesize = | caption = | administrator = | cricket format = [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|राऊंड रॉबिन]] आणि अंतिम | host = {{flagicon|United Arab Emirates}} संयुक्त अरब अमिराती | champions = {{cr|PAK}} | count = | participants = [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]]<br />[[केन्या क्रिकेट संघ|केन्या]]<br />[[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंका]]<br />[[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे]] | matches = ३–१० एप्रिल २००३ | attendance = | player of the series = {{flagicon|Sri Lanka}} [[कुमार संगकारा]] | most runs = [[कुमार संगकारा]] (२२८) | most wickets = [[मोहम्मद सामी]] (९) }} '''चेरी ब्लॉसम शारजा कप''' ही एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा शारजाह येथे एप्रिल २००३ मध्ये आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{Cite web | url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/61125.html | title=Cherry Blossom Sharjah Cup 2002/03 | work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] | accessdate=6 April 2012 | archive-date=2013-10-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131021191120/http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/61125.html | url-status=dead }}</ref> हे खेळ शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियमवर झाले.<ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/61125.html?template=ground | title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002/03 / Grounds |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref> स्पर्धेदरम्यान अंतिम सामन्यासह सात सामने खेळले गेले.<ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/61125.html?template=fixtures | title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002/03 / Fixtures |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref><ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61125.html | title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002/03 / Results |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref> स्पर्धेचा अंतिम सामना पाकिस्तान आणि झिम्बाब्वे यांच्यात खेळला गेला<ref name=Summary>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/219244.html | title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002-03 &ndash; Tour Summary |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref> जो पाकिस्तानने आठ गडी राखून जिंकला.<ref name=Summary/><ref name=Final>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65809.html | title=Cherry Blossom Sharjah Cup &ndash; Final |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref> दोन शतके झळकावल्यानंतर कुमार संगकाराला मालिकावीर म्हणून निवडण्यात आले.<ref name=Final/> <ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=866;type=tournament| title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002/03 / Statistics / Most runs |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012 }}</ref> श्रीलंकेचा कर्णधार म्हणून सनथ जयसूर्याची ही शेवटची स्पर्धा होती.<ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/srilanka/content/story/123904.html | title=Jayasuriya confirms resignation after Sharjah |work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |date=6 April 2003 |accessdate=6 April 2012 }}</ref> ==गुण सारणी== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="background:#A3B9FF", colspan=11 | गुण सारणी<ref>{{Cite web| url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61125.html?view=pointstable | title=Cherry Blossom Sharjah Cup, 2002/03 / Points table | work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]] |accessdate=6 April 2012}}</ref> |- style="background:#efefef;" ! width="30"| स्थान ! width="120"| संघ ! width="30"| {{Tooltip | सामने | Played}} ! width="30"| {{Tooltip | विजय | Won}} ! width="30"| {{Tooltip | पराभव | Lost}} ! width="30"| {{Tooltip | टाय | Tied}} ! width="30"| {{Tooltip | परिणाम नाही | No result}} ! width="30"| {{Tooltip | गुण | Points}} ! width="60"| {{Tooltip | धावगती | Net Run Rate}} ! width="90"| {{Tooltip | संघासाठी | एकूण धावा आणि षटकांचा सामना केला}} ! width="90"| {{Tooltip | विरुद्ध | एकूण धावा आणि टाकलेल्या ओव्हर्सची संख्या}} |- style="background:#C0F0C0" | १ | style="text-align:left"| {{cr|PAK}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १७ || +१.५१५ || ७८९/१४७.२ || ५७६/१५०.० |- style="background:#C0F0C0" | २ | style="text-align:left;"| {{cr|ZIM}} | ३ || २ || १ || ० || ० || १० || -०.३४७ || ६३४/१४७.४ || ६९६/१५०.० |- | ३ | style="text-align:left"| {{cr|SRI}} | ३ || १ || २ || ० || ० || ८ || +०.७४० || ६७२/१५०.० || ५४६/१४६.० |- | ४ | style="text-align:left;"| {{cr|KEN}} | ३ || ० || ३ || ० || ० || १ || -१.८८१ || ४९५/१५०.० || ७७२/१४९.० |} == साखळी सामने == ===पहिला सामना=== {{Limited overs matches | date = ३ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = २७८/७ (५० षटके) | score2 = २१० (४४.१ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[अब्दुल रझ्झाक]] ७६[[नाबाद|*]] (५३) | wickets1 = [[हीथ स्ट्रीक]] २/३१ (१० षटके) | runs2 = [[डगी मारिलियर]] ५९ (७३) | wickets2 = [[उमर गुल]] २/२५ (७ षटके) | result = पाकिस्तानने ६८ धावांनी विजय मिळवला. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65803.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = [[अब्दुल रझ्झाक]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[उमर गुल]] (पाकिस्तान)चे एकदिवसीय पदार्पण. }} ===दुसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ४ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = २२३/३ (५० षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = २२५/३ (४७.२ षटके) | runs1 = [[कुमार संगकारा]] १००[[नाबाद|*]] (१११) | wickets1 = [[नावेद-उल-हसन]] २/५५ (१० षटके) | runs2 = [[युसूफ युहाना]] ६४[[नाबाद|*]] (६४) | wickets2 =[[दिलहारा फर्नांडो]] १/३४ (८ षटके) | result = पाकिस्तान ७ गडी राखून विजयी (१६ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65804.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = केवन बार्बर (झिम्बाब्वे) आणि [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) | motm = [[कुमार संगकारा]] (श्रीलंका) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = कुमार संगकारा (श्रीलंका) यांनी वनडेतील पहिले शतक झळकावले. }} ===तिसरा सामना=== {{Limited overs matches | date = ५ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|KEN}} | score1 = २२५/६ (५० षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | score2 = २३०/५ (४९ षटके) | runs1 = [[डेव्हिड ओबुया]] ५७ (८९) | wickets1 = डग्लस होंडो २/३७ (८ षटके) | runs2 = डगी मारिलियर १०० (१४०) | wickets2 = [[टोनी सुजी]] २/३० (३ षटके) | result = झिम्बाब्वे ५ गडी राखून विजयी (६ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = डगी मारिलियर (झिम्बाब्वे) | toss = केन्याने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===चौथा सामना=== {{Limited overs matches | date = ६ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = २५६/५ (५० षटके) | team2 = {{cr|KEN}} | score2 = १२७ (३७.५ षटके) | runs1 = [[कुमार संगकारा]] १०३[[नाबाद|*]] (१०८) | wickets1 = [[कॉलिन्स ओबुया]] २/३८ (१० षटके) | runs2 = मॉरिस ओडुंबे ४२ (६८) | wickets2 = [[मुथय्या मुरलीधरन]] ३/१६ (६.५ षटके) | result = श्रीलंकेचा १२९ धावांनी विजय झाला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = केवन बार्बर (झिम्बाब्वे) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = [[कुमार संगकारा]] (श्रीलंका) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===पाचवा सामना=== {{Limited overs matches | date = ७ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = १९३ (४९.१ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | score2 = १९४/६ (४८.४ षटके) | runs1 = हसन तिलकरत्ने ३१ (५२) | wickets1 = [[हीथ स्ट्रीक]] ३/३६ (७.१ षटके) | runs2 = [[ग्रँट फ्लॉवर]] ६१[[नाबाद|*]] (८८) | wickets2 = कौशल लोकुराची ३/३७ (१० षटके) | result = झिम्बाब्वे ४ गडी राखून विजयी (८ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65807.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = [[ग्रँट फ्लॉवर]] (झिम्बाब्वे) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===सहावा सामना=== {{Limited overs matches | date = ८ एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = २८६/८ (५० षटके) | team2 = {{cr|KEN}} | score2 = १४३ (३१.४ षटके) | runs1 = [[शोएब मलिक]] ७६ (५८) | wickets1 = [[स्टीव्ह टिकोलो]] ३/४२ (८ षटके) | runs2 = मॉरिस ओडुंबे ५४ (६५) | wickets2 = [[मोहम्मद सामी]] ४/२५ (६.४ षटके) | result = पाकिस्तान १४३ धावांनी विजयी झाला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/65808.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = केवन बार्बर (झिम्बाब्वे) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = [[शोएब मलिक]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = }} ==अंतिम सामना== {{Limited overs matches | date = १० एप्रिल २००३ | time = १४:०० | daynight = yes | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = १६८ (४९.१ षटके) | runs1 = [[तातेंडा तैबू]] ७४[[नाबाद|*]] (११३) | wickets1 = [[शोएब मलिक]] ३/२९ (९.१ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | score2 = १७२/२ (३५.२ षटके) | runs2 = [[तौफीक उमर]] ८१[[नाबाद|*]] (१२४) | wickets2 = [[हीथ स्ट्रीक]] २/३५ (८ षटके) | result = पाकिस्तान ८ गडी राखून विजयी (८८ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65809.html धावफलक] | venue = [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[संयुक्त अरब अमिराती|संयुक्त अरब अमीराती]] | umpires = [[बिली डॉक्ट्रोव्ह]] (वेस्ट इंडीज) आणि [[अरानी जयप्रकाश]] (भारत) | motm = [[तौफीक उमर]] (पाकिस्तान) | toss = झिम्बाब्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील क्रिकेट]] aferj6n5zw3lo4vvr913miwvmtoh9jz 0 316054 2711725 2532284 2026-09-23T21:32:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711725 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket series |series= पाकटेल कप |partof= [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २००४-०५|पाकिस्तानमध्ये श्रीलंका]] |image= |caption= |date= ३० सप्टेंबर २००४- १६ ऑक्टोबर २००४ |place= {{PAK}} |result= {{cr|Sri Lanka}} विजयी |player of series= {{flagicon|PAK}}[[शोएब मलिक]] |team1= {{cr|Pakistan}} |team2= {{cr|Sri Lanka}} |team3= {{cr|Zimbabwe}} |captain1=[[इंझमाम-उल-हक]] |captain2=मार्वन अटापट्टु |captain3=तातेंडा तैबू |runs1= [[शोएब मलिक]] (२६०)<br/>युसूफ युहाना (१५९)<br/>[[इंझमाम-उल-हक]] (१५३) |runs2= मार्वन अटापट्टु (२२३)<br/>[[कुमार संगकारा]] (१७५)<br/>[[सनथ जयसूर्या]] (१२४) |runs3= डायोन इब्राहिम (१२४)<br/>[[ब्रेंडन टेलर]] (८१)<br/>[[स्टुअर्ट मत्सिकनेरी]] (७८) |wickets1= [[शाहिद आफ्रिदी]] (८)<br/>[[शोएब मलिक]] (७)<br/>राणा नावेद-उल-हसन (७) |wickets2= [[उपुल चंदना]] (7)<br/>[[चमिंडा वास]] (६)<br/>[[सनथ जयसूर्या]] (५) |wickets3= तिनशे पण्यांगारा (६)<br/>डग्लस होंडो (५)<br/>[[एल्टन चिगुम्बुरा]] (२) |previous= |next= }} '''२००४-०५ पाकटेल कप''' ही तीन संघांची एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय पुरुष क्रिकेट स्पर्धा होती, जी पाकिस्तानमध्ये सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २००४ मध्ये यजमान राष्ट्र संघ, श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे यांच्यात आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/61158.html|title=Paktel Cup, 2004–05|work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]]|access-date=26 February 2012|archive-date=2014-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319063812/http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/series/61158.html|url-status=dead}}</ref> संघ एकमेकांना दोन सामने खेळले.<ref>{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/61158.html|title=Paktel Cup, 2004–05 – Results|work=[[ईएसपीएन क्रिक‌इन्फो]]|access-date=26 February 2012}}</ref> गुणांसह अव्वल दोन संघ अंतिम फेरीत खेळले. == साखळी फेरी टेबल == {| class="wikitable" style="width:60%" |- style="background:#efefef;" ! colspan=12 |साखळी फेरी |- style="background:#efefef;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! टाय !! निकाल नाही !! धावगती !! संघासाठी !! विरुद्ध !! गुण |- style="background:#98F898; text-align:center;" | १ | style="text-align:left"| {{cr|PAK}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || +०.६१२ || १०८०/१९५.४ || ९२५/२००.० || २१ |- style="background:#98F898; text-align:center;" | २ | style="text-align:left"| {{cr|SRI}} || ४ || १ || २ || ० || १ || +०.४९९ || ६३३/११८.१ || ६३४/१४७.३ || ११ |- style="text-align:center;" | ३ | style="text-align:left"| {{cr|ZIM}} || ४ || ० || ३ || ० || १ || −१.५०८ || ५०४/१५०.० || ६५८/११६.२ || ४ |} ==गट टप्प्यातील सामने== ===पहिला सामना: पाकिस्तान विरुद्ध झिम्बाब्वे, ३० सप्टेंबर=== {{Limited overs matches | date = ३० सप्टेंबर २००४ | team1 = {{cr-rt|PAK}} | score1 = २९२/७ (५० षटके) | score2 = १४८ (३८.३ षटके) | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = [[अब्दुल रझ्झाक]] १०७[[नाबाद|*]] (११४) | wickets1 = डग्लस होंडो ३/५४ (१० षटके) | runs2 = वुसी सिबांदा ५७ (६९) | wickets2 = [[शाहिद आफ्रिदी]] ३/१८ (६.३ षटके) | result = पाकिस्तान १४४ धावांनी विजयी झाला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66378.html धावफलक] | venue = [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]] | umpires = [[मार्क बेन्सन]] (इंग्लंड) आणि [[नदीम घौरी]] (पाकिस्तान) | motm = [[अब्दुल रझ्झाक]] (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = }} ===दुसरा सामना: पाकिस्तान विरुद्ध झिम्बाब्वे, ३ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = ३ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = २५२/४ (५० षटके) | score2 = २५८/७ (४८.१ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[ब्रेंडन टेलर]] ७३ (१२२) | wickets1 = राणा नावेद-उल-हसन २/८२ (१० षटके) | runs2 = [[शोएब मलिक]] ८० (१०४) | wickets2 = तिनशे पण्यांगारा ३/२८ (९ षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी (११ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66379.html धावफलक] | venue = अरबाब नियाज स्टेडियम, [[पेशावर]] | umpires = [[असद रौफ]] (पाकिस्तान) आणि [[मार्क बेन्सन]] (इंग्लंड) | motm = युनूस खान (पाकिस्तान) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===तिसरा सामना: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका, ६ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = ६ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = २३२/९ (५० षटके) | score2 = २३३/२ (४८.४ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[सनथ जयसूर्या]] ५३ (८५) | wickets1 = [[शोएब मलिक]] ३/३२ (१० षटके) | runs2 = युसूफ युहाना १०७[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = [[चमिंडा वास]] १/२४ (१० षटके) | result = पाकिस्तान ८ गडी राखून विजयी (८ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66380.html धावफलक] | venue = [[नॅशनल स्टेडियम, कराची]] | umpires = [[असद रौफ]] (पाकिस्तान) आणि [[मार्क बेन्सन]] (इंग्लंड) | motm = [[शोएब मलिक]] (पाकिस्तान) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला | rain = }} ===चौथा सामना: श्रीलंका विरुद्ध झिम्बाब्वे, ९ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = ९ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|ZIM}} | score1 = १०४ (३३ षटके) | score2 = १०८/३ (१८.१ षटके) | team2 = {{cr|SRI}} | runs1 = [[स्टुअर्ट मत्सिकनेरी]] ३७ (४६) | wickets1 = [[उपुल चंदना]] ३/१५ (६ षटके) | runs2 = [[सनथ जयसूर्या]] ४० (३०) | wickets2 = [[एल्टन चिगुम्बुरा]] २/१८ (३ षटके) | result = श्रीलंका ७ गडी राखून विजयी (१९१ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66381.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = [[अलीम दार]] (पाकिस्तान) आणि [[सायमन टॉफेल]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = परवीझ महारूफ (श्रीलंका) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ===पाचवा सामना: श्रीलंका विरुद्ध झिम्बाब्वे, ११ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = ११ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = | score2 = | team2 = {{cr|ZIM}} | runs1 = | wickets1 = | runs2 = | wickets2 = | result = एकही चेंडू टाकल्याशिवाय सामना रद्द झाला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66439.html धावफलक] | venue = [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] | umpires = [[अलीम दार]] (पाकिस्तान) आणि [[सायमन टॉफेल]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | rain = पावसामुळे खेळ होऊ शकला नाही. }} ===सहावा सामना: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका, १४ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = १४ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = २९३/६ (५० षटके) | score2 = २९७/४ (४८.५ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = मार्वन अटापट्टु १११ (११४) | wickets1 = राणा नावेद-उल-हसन २/६५ (१० षटके) | runs2 = [[इंझमाम-उल-हक]] ७६[[नाबाद|*]] (५९) | wickets2 = [[चमिंडा वास]] २/६२ (९.५ षटके) | result = पाकिस्तान ६ गडी राखून विजयी (७ चेंडू बाकी) | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66382.html धावफलक] | venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] | umpires = [[नदीम घौरी]] (पाकिस्तान) आणि [[सायमन टॉफेल]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = मार्वन अटापट्टु (श्रीलंका) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} == अंतिम सामना == ===अंतिम सामना: पाकिस्तान विरुद्ध श्रीलंका, १६ ऑक्टोबर=== {{Limited overs matches | date = १६ ऑक्टोबर २००४ | team1 = {{cr-rt|SRI}} | score1 = २८७/७ (५० षटके) | score2 = १६८ (३८ षटके) | team2 = {{cr|PAK}} | runs1 = [[कुमार संगकारा]] ६८ (६९) | wickets1 = [[शाहिद आफ्रिदी]] २/६० (१० षटके) | runs2 = [[सलमान बट]] ४० (६१) | wickets2 = [[सनथ जयसूर्या]] ५/१७ (८ षटके) | result = श्रीलंकेचा ११९ धावांनी विजय झाला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66383.html धावफलक] | venue = [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] | umpires = [[अलीम दार]] (पाकिस्तान) आणि [[सायमन टॉफेल]] (ऑस्ट्रेलिया) | motm = [[कुमार संगकारा]] (श्रीलंका) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००४ मधील क्रिकेट]] 0tulxpy3hsi3swr1vvdcyfytapye4q1 0 316371 2711610 2190492 2026-09-23T16:19:56Z अभय नातू 206 माहिती 2711610 wikitext text/x-wiki '''राधामाधव विलासचंपू''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] [[जयराम पिंड्ये]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] [[चंपूकाव्य|चंपू काव्यग्रंथ]] आहे.<ref>{{cite web | title = राधामाधव विलासचंपू ग्रंथाचा परिचय | url = https://sahyadribooks.com/radha-madhavvilas-champu/ | publisher = सह्याद्री बुक्स}}</ref> हा ग्रंथ [[इ.स. १६५४]] ते [[इ.स. १६५८]] या कालावधीत [[बेंगळूरू]] येथे लिहिला गेला. या ग्रंथात [[शहाजीराजे भोसले|शहाजीराजे भोसले]] यांच्या चरित्राचे, त्यांच्या दरबाराचे आणि दक्षिणेतील पराक्रमाचे महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक विश्लेषण आढळते.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक साहित्यातील शहाजीराजांचे चरित्र | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == स्वरूप आणि भाषाविशेष == हा ग्रंथ मुख्यत्वे संस्कृत भाषेत रचलेला असला, तरी यात तत्कालीन [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि इतर प्रादेशिक भाषांचे मिश्रण दिसते. कवी जयराम पिंड्ये हे शहाजीराजांच्या आश्रयाला असणारे एक अष्टभाषाकोविद (आठ भाषांचे ज्ञान असणारे) पंडित होते. त्यांनी या ग्रंथात [[राधा]] आणि [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] यांच्या प्रेमकथेच्या पार्श्वभूमीवर शहाजीराजांची स्तुती व त्यांची युद्धकौशल्ये गुंफली आहेत. == ऐतिहासिक महत्त्व == इतिहासाच्या अभ्यासाच्या दृष्टीने या ग्रंथाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे: * '''शहाजीराजांची कामगिरी''': शहाजी महाराजांच्या कर्नाटकातील (दक्षिण दिग्विजय) लष्करी मोहिमा, विजापूरच्या आदिलशाहीतील त्यांचे स्थान आणि त्यांच्या दरबारातील वैभवाचे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन यात मिळते. * '''इतिहासाचार्य राजवाडे यांची प्रस्तावना''': प्रसिद्ध इतिहास संशोधक [[वी. का. राजवाडे|वि. का. राजवाडे]] यांनी या ग्रंथाची हस्तलिखित प्रत शोधून काढून [[इ.स. १९२२]] मध्ये तो संपादित करून प्रसिद्ध केला. राजवाडे यांनी या ग्रंथाला दिलेली प्रदीर्घ ऐतिहासिक प्रस्तावना ही मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात अत्यंत मोलाची मानली जाते.<ref>{{cite book | title = राधामाधव विलासचंपू (संपादित) | author = राजवाडे विश्वनाथ काशीनाथ | publisher = चित्रशाळा वृत्त}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://sahyadribooks.com/radha-madhavvilas-champu/ सह्याद्रीबुक्स] {{DEFAULTSORT:राधामाधव विलासचंपू}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:मराठी इतिहासाची साधने]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] 6oyixl1t9on2otjn8gr5ioqs17ait9o 0 316372 2711626 2243249 2026-09-23T16:40:26Z अभय नातू 206 माहिती 2711626 wikitext text/x-wiki '''श्रीशिवभारत''' किंवा '''शिवभारत''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] राष्ट्रकवी [[कवी परमानंद|कवींद्र परमानंद नेवास्कर]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक प्रमाण [[संस्कृत]] [[महाकाव्य]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = श्रीशिवभारत पुस्तक माहिती | url = https://sahyadribooks.com/shrishivbharat/ | publisher = सह्याद्री बुक्स}}</ref> हा ग्रंथ [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] प्रत्यक्ष आज्ञेने आणि आश्रयाखाली लिहिला गेला असल्यामुळे शिवचरित्राचा आणि मराठ्यांच्या इतिहासाचा हा सर्वात महत्त्वाचा समकालीन संस्कृत आधारग्रंथ मानला जातो.<ref>{{cite web | title = शिवकालीन इतिहास साधने: शिवभारत | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == रचना आणि विस्तार == या ग्रंथाची रचना [[अनुष्टुप छंद|अनुष्टुप छंदात]] आणि [[महाभारत|महाभारताच्या]] शैलीत करण्यात आली आहे. * '''अध्याय संख्या''': ग्रंथात एकूण ३२ अध्याय (३१ पूर्ण अध्याय आणि ३२ वा अपूर्ण अध्याय) समाविष्ट आहेत. * '''श्लोक संख्या''': यात एकूण २,२६२ श्लोक आहेत. == ग्रंथातील कथाविषय == श्रीशिवभारत या ग्रंथात भोसले घराण्याच्या उदयापासून ते शिवछत्रपतींच्या पराक्रमापर्यंतचा विस्तृत इतिहास वर्णन केला आहे: * '''मालोजीराजे आणि शहाजीराजे''': [[मालोजीराजे भोसले]] आणि [[शहाजीराजे भोसले]] यांच्या पराक्रमाचा, लष्करी कारकिर्दीचा आणि निजामशाही व आदिलशाहीतील त्यांच्या स्थानाचा इतिहास. * '''शिवजन्म व बालपण''': छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म, त्यांचे शिक्षण आणि बालपणीच्या घटना. * '''लष्करी मोहिमा''': [[अफझलखान वध]], [[पन्हाळा किल्ला|पन्हाळगडचा वेढा]], [[शाइस्तेखान|शाइस्तेखानाची फजिती]], [[मिर्झाराजे जयसिंग]] यांच्याशी झालेला पुरंदरचा तह, महाराजांची आग्रा भेट व तिथून केलेली सुटका आणि दक्षिण कोकण विजय (इ.स. १६७४ पर्यंत) इत्यादी प्रमुख घटनांचे अत्यंत ज्वलंत व हुबेहूब वर्णन यात आढळते. == ऐतिहासिक व साहित्यिक महत्त्व == * '''समकालीन पुरावा''': कवी परमानंद हे शिवछत्रपतींचे समकालीन आणि अनेक प्रसंगांचे प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार असल्यामुळे या ग्रंथातील तिथी, भौगोलिक वर्णने आणि व्यक्तींची नावे अत्यंत अचूक व विश्वसनीय मानली जातात. * '''इतिहाससंशोधन''': प्रसिद्ध इतिहास संशोधक [[सदाशिव महादेव दिवेकर]] यांनी तंजावर येथील सरस्वती महाल ग्रंथालयातून या ग्रंथाची हस्तलिखित प्रत शोधून काढून [[इ.स. १९२७]] मध्ये ती संपादित करून प्रसिद्ध केली.<ref>{{cite book | title = श्रीशिवभारत (संपादित) | author = दिवेकर सदाशिव महादेव | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] ffj5kp909e8wy9q6fh3l73fa8zgce39 0 316375 2711618 2583782 2026-09-23T16:30:22Z अभय नातू 206 माहिती 2711618 wikitext text/x-wiki '''पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] कवी [[जयराम पिंड्ये]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] काव्यग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान पुस्तक माहिती | url = https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 | publisher = बुकगंगा}}</ref> या ग्रंथाच्या शीर्षकातील ''पर्णाल पर्वत'' म्हणजे [[पन्हाळा किल्ला]] होय. [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६७३]] मध्ये पन्हाळगड दुसऱ्यांदा कसा जिंकून घेतला, या ऐतिहासिक प्रसंगावर हा ग्रंथ प्रामुख्याने आधारित आहे.<ref>{{cite web | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची संस्कृत साधने | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि ऐतिहासिक वर्णन == या ग्रंथात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि रणनीतिक कौशल्याचे सुंदर वर्णन आले आहे. यात प्रामुख्याने खालील ऐतिहासिक घटनांचा वृत्तांत समाविष्ट आहे: * '''पन्हाळगडाचा विजय''': [[आदिलाशाही|आदिलशाही]] ताब्यातील पन्हाळा किल्ला मराठ्यांनी गुप्तता पाळून आणि गनिमी काव्याचा वापर करून कसा हस्तगत केला, याचे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन. * '''सरसेनापतींचा पराक्रम''': पन्हाळा जिंकल्यानंतर आदिलशाही सेनापती बहलूलखाना विरुद्ध मराठ्यांचे सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर]] आणि [[आनंदराव]] यांनी दिलेल्या यशस्वी लढ्याचा आणि संघर्षाचा तपशील. == ऐतिहासिक महत्त्व == मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाला समकालीन आणि प्राथमिक ऐतिहासिक साधन म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कवी जयराम पिंड्ये हे शहाजीराजे आणि शिवाजी महाराजांच्या काळातील प्रत्यक्षदर्शी कवी असल्यामुळे या ग्रंथातील तिथी, प्रसंगांचे वर्णन आणि लष्करी मोहिमांचा तपशील अत्यंत विश्वसनीय मानला जातो.<ref>{{cite book | title = शिवचरित्र आणि समकालीन साधने | author = बेंद्रे वा. सी. | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 बुकगंगा.कॉम] {{DEFAULTSORT:पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:छत्रपती शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] r48ofzxcgddqm7c2dgb9s4uc3oh4qqs 2711620 2711618 2026-09-23T16:33:45Z अभय नातू 206 removed [[Category:छत्रपती शिवाजी महाराज]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711620 wikitext text/x-wiki '''पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] कवी [[जयराम पिंड्ये]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] काव्यग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान पुस्तक माहिती | url = https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 | publisher = बुकगंगा}}</ref> या ग्रंथाच्या शीर्षकातील ''पर्णाल पर्वत'' म्हणजे [[पन्हाळा किल्ला]] होय. [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६७३]] मध्ये पन्हाळगड दुसऱ्यांदा कसा जिंकून घेतला, या ऐतिहासिक प्रसंगावर हा ग्रंथ प्रामुख्याने आधारित आहे.<ref>{{cite web | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची संस्कृत साधने | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि ऐतिहासिक वर्णन == या ग्रंथात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि रणनीतिक कौशल्याचे सुंदर वर्णन आले आहे. यात प्रामुख्याने खालील ऐतिहासिक घटनांचा वृत्तांत समाविष्ट आहे: * '''पन्हाळगडाचा विजय''': [[आदिलाशाही|आदिलशाही]] ताब्यातील पन्हाळा किल्ला मराठ्यांनी गुप्तता पाळून आणि गनिमी काव्याचा वापर करून कसा हस्तगत केला, याचे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन. * '''सरसेनापतींचा पराक्रम''': पन्हाळा जिंकल्यानंतर आदिलशाही सेनापती बहलूलखाना विरुद्ध मराठ्यांचे सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर]] आणि [[आनंदराव]] यांनी दिलेल्या यशस्वी लढ्याचा आणि संघर्षाचा तपशील. == ऐतिहासिक महत्त्व == मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाला समकालीन आणि प्राथमिक ऐतिहासिक साधन म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कवी जयराम पिंड्ये हे शहाजीराजे आणि शिवाजी महाराजांच्या काळातील प्रत्यक्षदर्शी कवी असल्यामुळे या ग्रंथातील तिथी, प्रसंगांचे वर्णन आणि लष्करी मोहिमांचा तपशील अत्यंत विश्वसनीय मानला जातो.<ref>{{cite book | title = शिवचरित्र आणि समकालीन साधने | author = बेंद्रे वा. सी. | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 बुकगंगा.कॉम] {{DEFAULTSORT:पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] dwh63gvq1glnrsl5pyp06zqd5hp9vmt 2711621 2711620 2026-09-23T16:33:57Z अभय नातू 206 /* कथाविषय आणि ऐतिहासिक वर्णन */ 2711621 wikitext text/x-wiki '''पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] कवी [[जयराम पिंड्ये]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] काव्यग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान पुस्तक माहिती | url = https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 | publisher = बुकगंगा}}</ref> या ग्रंथाच्या शीर्षकातील ''पर्णाल पर्वत'' म्हणजे [[पन्हाळा किल्ला]] होय. [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६७३]] मध्ये पन्हाळगड दुसऱ्यांदा कसा जिंकून घेतला, या ऐतिहासिक प्रसंगावर हा ग्रंथ प्रामुख्याने आधारित आहे.<ref>{{cite web | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची संस्कृत साधने | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि ऐतिहासिक वर्णन == या ग्रंथात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि रणनीतिक कौशल्याचे सुंदर वर्णन आले आहे. यात प्रामुख्याने खालील ऐतिहासिक घटनांचा वृत्तांत समाविष्ट आहे: * '''पन्हाळगडाचा विजय''': [[आदिलशाही]] ताब्यातील पन्हाळा किल्ला मराठ्यांनी गुप्तता पाळून आणि गनिमी काव्याचा वापर करून कसा हस्तगत केला, याचे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन. * '''सरसेनापतींचा पराक्रम''': पन्हाळा जिंकल्यानंतर आदिलशाही सेनापती बहलूलखाना विरुद्ध मराठ्यांचे सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर]] आणि [[आनंदराव]] यांनी दिलेल्या यशस्वी लढ्याचा आणि संघर्षाचा तपशील. == ऐतिहासिक महत्त्व == मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाला समकालीन आणि प्राथमिक ऐतिहासिक साधन म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कवी जयराम पिंड्ये हे शहाजीराजे आणि शिवाजी महाराजांच्या काळातील प्रत्यक्षदर्शी कवी असल्यामुळे या ग्रंथातील तिथी, प्रसंगांचे वर्णन आणि लष्करी मोहिमांचा तपशील अत्यंत विश्वसनीय मानला जातो.<ref>{{cite book | title = शिवचरित्र आणि समकालीन साधने | author = बेंद्रे वा. सी. | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 बुकगंगा.कॉम] {{DEFAULTSORT:पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] eon3zb1bzn5xhinf5dpgb981zoqsel9 0 316422 2711623 2190575 2026-09-23T16:37:38Z अभय नातू 206 माहिती 2711623 wikitext text/x-wiki '''शिवाजीराज्याभिषेक कल्पतरू''' हा [[अनिरुद्ध सरस्वती]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] काव्यग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = शिवकालीन अभ्यासपूर्ण साधने | url = https://www.discovermh.com/shivkalin-abhyaspurn-sadhane/ | publisher = डिस्कव्हर महाराष्ट्र}}</ref> या ग्रंथात एकूण २३४ श्लोक असून तो [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] दुसऱ्या (तांत्रिक पद्धतीचा) राज्याभिषेकाच्या ऐतिहासिक घटनेवर प्रकाश टाकणारा प्रमुख समकालीन मजकूर मानला जातो.<ref>{{cite web | title = शिवछत्रपतींच्या राज्याभिषेकाची साधने | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि पार्श्वभूमी == [[इ.स. १६७४]] मध्ये [[गागाभट्ट]] यांच्या पौरोहित्याखाली पार पडलेल्या वैदिक राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांतच [[जिजाबाई शहाजी भोसले|जिजाऊंचे]] निधन झाले आणि इतर काही नैसर्गिक संकटे आली. त्यामुळे तांत्रिक परंपरेतील श्रेष्ठ विद्वान आणि साधक [[निश्चलपुरी गोसावी|निश्चलदास पुरी]] यांनी तांत्रिक पद्धतीने राज्याभिषेक करण्याचा सल्ला दिला होता. या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांचे वर्णन आणि समर्थन आढळते: * '''तांत्रिक राज्याभिषेकाचे औचित्य''': निश्चलदास पुरी यांनी सुचवलेला तांत्रिक विधी आणि शाक्त राज्याभिषेक का आवश्यक आणि योग्य होता, याचे धर्मशास्त्रीय विश्लेषण यात केले आहे. * '''विधी आणि परंपरा''': २४ सप्टेंबर १६७४ रोजी पार पडलेल्या या दुसऱ्या राज्याभिषेकाचे विस्तृत धार्मिक आणि सांस्कृतिक वर्णन. == ऐतिहासिक महत्त्व == मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाला प्राथमिक आणि समकालीन साधन म्हणून मोठे महत्त्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या धार्मिक धोरणांची सर्वसमावेशकता आणि तत्कालीन विविध धार्मिक परंपरांचा (वैदिक व तांत्रिक) सन्मान करण्याची वृत्ती या ग्रंथातील वर्णनावरून स्पष्ट होते.<ref>{{cite book | title = शिवछत्रपतींचा राज्याभिषेक आणि ऐतिहासिक साधने | author = पवार जयसिंगराव | publisher = मेहता पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [१.https://www.discovermh.com/shivkalin-abhyaspurn-sadhane/ पुस्तकप्रत] {{DEFAULTSORT:शिवाजीराज्याभिषेक कल्पतरू}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] bhp7odacnbwsadn8wfkgq0rcb6qz9uu 0 316734 2711624 2310921 2026-09-23T16:39:02Z अभय नातू 206 माहिती 2711624 wikitext text/x-wiki '''शूद्राचार शिरोमणी''' हा [[कृष्ण नृसिंह शेष]] यांनी रचलेला एक प्राचीन [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite book | title = मराठ्यांचा इतिहास | author = सोमनाथ रोडे | publisher = मनोहर पिंपळापुरे | year = १९९८ | location = नागपूर }}</ref> या ग्रंथात प्रामुख्याने वर्णव्यवस्था, सामाजिक नियम आणि [[कलि युग|कलियुगातील]] विविध वर्णांचे अधिकार व कर्तव्ये यांवर धर्मशास्त्रीय मते मांडण्यात आली आहेत.<ref>{{cite web | title = शूद्राचार शिरोमणी आणि सामाजिक इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि सामाजिक-ऐतिहासिक पार्श्वभूमी == या ग्रंथात मुख्यत्वे पुढील धार्मिक आणि सामाजिक विचारांवर भर देण्यात आला आहे: * '''कलियुगातील क्षत्रिय वंशाचा विचार''': पौराणिक परंपरेनुसार [[परशुराम|परशुरामाने]] २१ वेळा पृथ्वी नि:क्षत्रिय केली होती, ज्यामुळे कलियुगात अस्सल क्षत्रिय राजवंश संपुष्टात आला आहे, हा मुद्दा या ग्रंथात अधोरेखित करण्यात आला आहे. * '''वर्णाश्रम धर्म आणि अधिकार''': कलियुगाच्या काळात केवळ [[ब्राह्मण]] आणि [[शूद्र]] हेच दोन वर्ण अस्तित्वात राहिले आहेत अशा स्वरूपाचा दावा करून त्यानुसार विविध धार्मिक विधी आणि संस्कारांचे नियम यात स्पष्ट करण्यात आले आहेत. == ऐतिहासिक महत्त्व == मध्ययुगीन काळात आणि विशेषतः [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] राज्याभिषेकाच्या प्रसंगी क्षत्रियत्वाचा वाद उपस्थित करताना तत्कालीन काही ब्राह्मणांकडून आणि विरोधकांकडून 'शूद्राचार शिरोमणी' सारख्या धर्मशास्त्रीय ग्रंथांमधील मतांचा आधार घेतला जात असे. त्यामुळे मराठ्यांच्या आणि महाराष्ट्राच्या सामाजिक-धार्मिक इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाचे संदर्भ महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>{{cite book | title = शिवछत्रपतींचा राज्याभिषेक आणि सामाजिक संघर्ष | author = पवार जयसिंगराव | publisher = मेहता पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] i5brph7gjghltnuou3t4ysec9ulp4vo 2711625 2711624 2026-09-23T16:39:04Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग|अधिक माहिती]]) 2711625 wikitext text/x-wiki '''शूद्राचार शिरोमणी''' हा [[कृष्ण नृसिंह शेष]] यांनी रचलेला एक प्राचीन [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite book | title = मराठ्यांचा इतिहास | author = सोमनाथ रोडे | publisher = मनोहर पिंपळापुरे | year = १९९८ | location = नागपूर }}</ref> या ग्रंथात प्रामुख्याने वर्णव्यवस्था, सामाजिक नियम आणि [[कलि युग|कलियुगातील]] विविध वर्णांचे अधिकार व कर्तव्ये यांवर धर्मशास्त्रीय मते मांडण्यात आली आहेत.<ref>{{cite web | title = शूद्राचार शिरोमणी आणि सामाजिक इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == कथाविषय आणि सामाजिक-ऐतिहासिक पार्श्वभूमी == या ग्रंथात मुख्यत्वे पुढील धार्मिक आणि सामाजिक विचारांवर भर देण्यात आला आहे: * '''कलियुगातील क्षत्रिय वंशाचा विचार''': पौराणिक परंपरेनुसार [[परशुराम|परशुरामाने]] २१ वेळा पृथ्वी निःक्षत्रिय केली होती, ज्यामुळे कलियुगात अस्सल क्षत्रिय राजवंश संपुष्टात आला आहे, हा मुद्दा या ग्रंथात अधोरेखित करण्यात आला आहे. * '''वर्णाश्रम धर्म आणि अधिकार''': कलियुगाच्या काळात केवळ [[ब्राह्मण]] आणि [[शूद्र]] हेच दोन वर्ण अस्तित्वात राहिले आहेत अशा स्वरूपाचा दावा करून त्यानुसार विविध धार्मिक विधी आणि संस्कारांचे नियम यात स्पष्ट करण्यात आले आहेत. == ऐतिहासिक महत्त्व == मध्ययुगीन काळात आणि विशेषतः [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] राज्याभिषेकाच्या प्रसंगी क्षत्रियत्वाचा वाद उपस्थित करताना तत्कालीन काही ब्राह्मणांकडून आणि विरोधकांकडून 'शूद्राचार शिरोमणी' सारख्या धर्मशास्त्रीय ग्रंथांमधील मतांचा आधार घेतला जात असे. त्यामुळे मराठ्यांच्या आणि महाराष्ट्राच्या सामाजिक-धार्मिक इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाचे संदर्भ महत्त्वाचे मानले जातात.<ref>{{cite book | title = शिवछत्रपतींचा राज्याभिषेक आणि सामाजिक संघर्ष | author = पवार जयसिंगराव | publisher = मेहता पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] 3mhy2tl6jmcyrj2n51hnhxnxkg44pfw 0 318386 2711642 2457577 2026-09-23T17:21:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711642 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी|मुख्यालय देश=United States|महत्त्वाच्या व्यक्ती={{plainlist| * [[Jeffrey Skoll]] {{small|(Chairman)}} * [[David Linde]] {{small|(Chief Executive Offier)}} * Gabriel Brakin {{small|(Chief Operating Officer)}} * Holly Gordon {{small|(Chief Impact Officer)}} * Andy Kim {{small|(Chief Financial Officer)}} * [[Diane Weyermann]] {{small|(Chief Content Officer)}} * Christina Kounelias {{small|(President of Worldwide Marketing)}} }}|उत्पादने=Movies, [[New Media]]|विभाग=SoulPancake|homepage={{Official website|https://participant.com/}}|location=|company_logo=Participant (2019).svg}}'''पार्टिसिपंट मीडिया, एलएलसी''' ही अमेरिकन [[चित्रपट उद्योग|चित्रपट निर्मिती]] कंपनी आहे जी 2004 मध्ये जेफ्री स्कॉल यांनी स्थापन केली होती, जी सामाजिक बदलाला चालना देण्याच्या उद्देशाने मनोरंजनासाठी समर्पित आहे. <ref name="latimes.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/business/story/2019-09-06/green-book-and-roma-producer-participant-gets-a-face-lift-amid-conscious-consumer-wave|title='Green Book' and 'Roma' producer Participant gets a makeover as it rides 'conscious consumer' wave|date=2019-09-06|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2019-09-09}}</ref> कंपनी 2016 मध्ये विकत घेतलेल्या तिच्या उपकंपनी SoulPancake द्वारे चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी सामग्री तसेच डिजिटल मनोरंजनासाठी वित्तपुरवठा करते आणि सह-निर्मिती करते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rainey|first=James|url=https://variety.com/2016/digital/news/soulpancake-participant-media-rainn-wilson-1201887151/|title=Participant Media Acquires Rainn Wilson's SoulPancake|date=13 October 2016|publisher=Variety|access-date=13 October 2016}}</ref> कंपनीचे मूळ नाव पार्टिसिपंट प्रॉडक्शन होते आणि ते एक सुप्रसिद्ध स्वतंत्र वित्तपुरवठादार बनले. कंपनीचे नाव वर्णनात्मकपणे राजकीयीकरण करते <ref>Thompson, Anne (March 10, 2008). [https://www.variety.com/article/VR1117982680.html?categoryid=1236&cs=1&query=%22Participant+Media%22 "West, Atkinson Earn 'Minimum Wage'"] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''[[Variety (magazine)|Variety]]''.</ref> समस्याग्रस्त सामाजिक पैलूंबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी सादर केलेल्या सध्याच्या विषयांवर आधारित. <ref name="Pinsker">Pinsker, Beth (September 7, 2004). "Millionaire Report Cards". ''[[Variety (magazine)|Variety]]''.</ref> <ref name="Graser">Graser, Marc (September 22, 2004). "eBay Guru in Bidness on WB Pix". ''[[Variety (magazine)|Variety]]''.</ref> कंपनीने 100 हून अधिक चित्रपटांची निर्मिती, वित्तपुरवठा किंवा सह-निर्मिती केली आहे. त्‍याच्‍या चित्रपटांना 73 अकादमी अ‍ॅवॉर्डसाठी नामांकन मिळाले आहे, आणि ''ग्रीन बुक'' आणि ''स्‍पॉटलाइटसाठी'' सर्वोत्‍कृष्‍ट चित्रपटासह 18 चित्रपट जिंकले आहेत. <ref name="ThompsonStrauss">Thompson, Anne (September 13, 2007). [https://www.variety.com/article/VR1117971963.html?categoryid=2508&cs=1 "Participant President Staying Active"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011184650/http://variety.com/article/VR1117971963.html?categoryid=2508&cs=1 |date=2007-10-11 }}. ''[[Variety (magazine)|Variety]]''.</ref> <ref name="Gaghan">Gaghan, Stephen (April 30, 2006). [https://web.archive.org/web/20060614093928/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1187298,00.html "Jeff Skoll"]. ''[[Time (magazine)|Time]]''.</ref> <ref name="2013OscarNoms">[http://carpetbagger.blogs.nytimes.com/2013/01/10/oscar-2013-nominations/ Cieply, Michael and Barnes, Brooks. "'Lincoln' Leads Oscar Field With 12 Nominations." ''New York Times.'' January 10, 2013.] Accessed 2013-01-10.</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kilday|first=Gregg|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscars-disney-fox-universal-netflix-a-four-way-standoff-1190297|title=Oscars Studio Scorecard: Disney, Fox, Universal and Netflix Claim Big Wins|date=24 February 2019|publisher=The Hollywood Reporter|access-date=24 February 2019}}</ref> सहभागी, ज्याने 2017 मध्ये बी कॉर्प प्रमाणपत्र मिळवले, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bcorporation.net/directory/participant-media|title=Participant &#124; Certified B Corporation|website=Certified B Corporation|access-date=1 December 2017|archive-date=2022-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221119035426/https://www.bcorporation.net/directory/participant-media|url-status=dead}}</ref> ही सर्वात मोठी कंपनी आहे जी केवळ सामाजिक प्रभाव मनोरंजनाची निर्मिती आणि वित्तपुरवठा करते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaofchange.com/the-cinema-of-change-ecosystem/|title=The Cinema of Change EcosystemThe Cinema of Change Ecosystem – Cinema of Change|website=www.cinemaofchange.com|access-date=2019-03-14|archive-date=2019-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127000611/http://www.cinemaofchange.com/the-cinema-of-change-ecosystem/|url-status=dead}}</ref> kjeoz8ns7q191cxkmelqz6wm2pp4wr9 0 320372 2711683 2613908 2026-09-23T19:56:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711683 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{बदल}} '''स्टीव्हन अँथनी बाल्मर''' (२४ मार्च, १९५६) <ref name="cnnbio">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cnn.com/2013/04/08/us/steve-ballmer-fast-facts/|title=Steve Ballmer Fast Facts|date=March 11, 2015|publisher=[[CNN]]|access-date=January 28, 2016}}</ref> हे एक अमेरिकन व्यावसायिक आणि गुंतवणूकदार आहेत ज्यानी २००० ते २०१४ पर्यंत [[मायक्रोसॉफ्ट कॉर्पोरेशन|मायक्रोसॉफ्टचे]] [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] म्हणून काम केले आहे. <ref name="cnnbio" /> ते [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]] (NBA) च्या [[लॉस एंजेलस क्लिपर्स|लॉस एंजेलस क्लिपर्सचा]] सध्याचा मालक आहेत. नोव्हेंबर २०२२ पर्यंत, ''ब्लूमबर्ग अब्जाधीश निर्देशांकाने'' त्यांची वैयक्तिक संपत्ती सुमारे $७९.७ अब्ज एवढी आहे, ज्यामुळे ते पृथ्वीवरील दहाव्या क्रमांकाचा श्रीमंत व्यक्ती बनला आहेत. <ref name="Bloombergb">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/steve-ballmer/|title=Bloomberg Billionaires Index: Steve Ballmer|work=Bloomberg.com|publisher=Bloomberg L.P.|access-date=6 November 2022|url-status=live}}</ref> बॉलमरला १९८० मध्ये मायक्रोसॉफ्टमध्ये [[बिल गेट्स|बिल गेट्सने]] नियुक्त केले होते आणि त्यानंतर त्यांनी [[स्टॅनफर्ड विद्यापीठ|स्टॅनफोर्ड विद्यापीठातील]] [[मास्टर ऑफ बिझिनेस ऍडमिनीस्ट्रेशन|एमबीए]] प्रोग्राम सोडला. अखेरीस ते १९९८ मध्ये अध्यक्ष झाले आणि १३ जानेवारी २००० रोजी गेट्स यांच्या जागी सीईओ म्हणून नियुक्त झाले. <ref name="ms bio">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.microsoft.com/presspass/exec/steve/default.mspx|title=Steve Ballmer: Chief Executive Officer|date=March 1, 2005|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20080203132040/http://www.microsoft.com/Presspass/exec/steve/default.mspx|archive-date=February 3, 2008}}</ref> <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/602708.stm|title=Steve Ballmer, friend of Bill|date=January 13, 2000|work=BBC News|access-date=January 12, 2017}}</ref> ४ फेब्रुवारी २०१४ रोजी, बाल्मर सीईओ म्हणून निवृत्त झाले आणि त्यांची जागा [[सत्या नादेला|सत्या नाडेला]] यांनी घेतली; बॉलमर हे १९ ऑगस्ट २०१४ पर्यंत मायक्रोसॉफ्टच्या संचालक मंडळावर राहिले, जेव्हा ते नवीन वर्ग शिकवण्याच्या तयारीसाठी निघून गेले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23announcementpr.aspx|title=Microsoft CEO Steve Ballmer to retire within 12 months.|date=August 23, 2013|publisher=Microsoft|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824142520/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2013/aug13/08-23AnnouncementPR.aspx|archive-date=August 24, 2013}}</ref> <ref name="nadella">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.microsoft.com/en-us/news/press/2014/feb14/02-04newspr.aspx|title=Microsoft Board names Satya Nadella as CEO|date=February 4, 2014|publisher=Microsoft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140204183103/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2014/feb14/02-04newspr.aspx|archive-date=February 4, 2014}}</ref> मायक्रोसॉफ्टचे सीईओ म्हणून त्यांचा कार्यकाळ आणि वारसा याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला आहे, ज्यामध्ये कंपनीने विक्री तिप्पट केली आणि नफा दुप्पट केला, परंतु बाजारातील वर्चस्व गमावले आणि २१व्या शतकातील तंत्रज्ञान ट्रेंड जसे की [[आयफोन|iPhone]] आणि [[अँड्रॉईड|Android]] च्या रूपात [[स्मार्टफोन|स्मार्टफोनचा]] उदय झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://venturebeat.com/2016/10/25/why-tim-cook-is-steve-ballmer/|title=Why Tim Cook is Steve Ballmer|date=October 26, 2016|access-date=2022-12-15|archive-date=2017-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113003548/https://venturebeat.com/2016/10/25/why-tim-cook-is-steve-ballmer/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vanityfair.com/news/business/2012/08/microsoft-lost-mojo-steve-ballmer|title=How Microsoft Lost Its Mojo: Steve Ballmer and Corporate America's Most Spectacular Decline|last=Eichenwald|first=Kurt|date=July 24, 2012|website=The Hive}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rigby|first=Bill|url=https://www.reuters.com/article/us-microsoft-ballmer-newsmaker/steve-ballmer-ends-run-as-microsofts-relentless-salesman-idUSBRE97M0YV20130823|title=Steve Ballmer ends run as Microsoft's relentless salesman|date=August 23, 2013|work=Reuters}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == बाल्मरचा जन्म [[डेट्रॉईट]], मिशिगन येथे झाला; तो बीट्रिस ड्वोरकिन आणि [[फोर्ड मोटर कंपनी|फोर्ड मोटर कंपनीचे]] व्यवस्थापक फ्रेडरिक हेन्री (फ्रीट्झ हॅन्स) बाल्मर यांचा मुलगा आहे. फ्रेडरिक झुचविल, [[स्वित्झर्लंड]] येथील होते आणि १९४८ मध्ये युनायटेड स्टेट्समध्ये आले. स्टीव्हची आई श्मुएल ड्वोर्किन या रशियन ज्यूची मुलगी होती जी १९१४ मध्ये युनायटेड स्टेट्समध्ये पळून गेली आणि काचेच्या दुकानासाठी व्यापारी बनली. त्याच्या आईच्या माध्यमातून, बाल्मर हा अभिनेत्री आणि कॉमेडियन गिल्डा रॅडनरचा दुसरा चुलत भाऊ आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19980125&slug=2730718|title=Business - Microsoft's Heir Apparent -- Steve Ballmer - Seattle Times Newspaper|access-date=2022-12-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064018/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19980125&slug=2730718|url-status=dead}}</ref> बाल्मर [[फार्मिंग्टन हिल्स]], [[मिशिगन|मिशिगनच्या]] समृद्ध समुदायात वाढला. बाल्मर देखील १९६४ ते १९६७ पर्यंत ब्रुसेल्समध्ये राहिले, जिथे त्यांनी ब्रुसेल्सच्या इंटरनॅशनल स्कूलमध्ये शिक्षण घेतले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=zvcPlwKrquM|title=Steve Ballmer lived in Brussels!|website=[[YouTube]]|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215135806/https://www.youtube.com/watch?v=zvcPlwKrquM|archive-date=2022-12-15|access-date=December 4, 2017}}</ref> १९७३ मध्ये, त्यांनी लॉरेन्स टेक्नॉलॉजिकल युनिव्हर्सिटीमध्ये कॉलेजच्या तयारी आणि अभियांत्रिकी वर्गात प्रवेश घेतला. डेट्रॉईट कंट्री डे स्कूल, बेव्हरली हिल्स, [[मिशिगन]] येथील खाजगी कॉलेज प्रीपेरेटरी स्कूलमधून त्यांनी व्हॅलेडिक्टोरियन म्हणून पदवी प्राप्त केली, एसएटी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.woopidoo.com/biography/steve-ballmer/index.htm|title=Steve Ballmer Biography - Microsoft CEO|date=March 24, 1956|publisher=Woopidoo.com|access-date=December 27, 2013|archive-date=2018-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416132824/http://www.woopidoo.com/biography/steve-ballmer/index.htm|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lohr|first=Steve|url=https://www.nytimes.com/2007/01/28/business/yourmoney/28ballmer.html?_r=1&pagewanted=all|title=Preaching From the Ballmer Pulpit|date=January 28, 2007|work=The New York Times}}</ref> च्या गणित विभागात ८०० गुण मिळवून ते राष्ट्रीय गुणवत्ता विद्वान होते. <ref name="nationalmerit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nationalmerit.org/s/1758/interior.aspx?sid=1758&gid=2&pgid=416|title=National Merit Scholarship Corporation - Scholars You May Know|publisher=nationalmerit.org|access-date=August 26, 2015}}</ref> (शेवटी तो शाळेच्या संचालक मंडळाचा सदस्य बनला. ) बाल्मरने हार्वर्ड विद्यापीठात शिक्षण घेतले, जिथे तो हार्वर्ड क्रिमसन फुटबॉल संघाचा व्यवस्थापक आणि फॉक्स क्लबचा सदस्य होता, त्याने ''हार्वर्ड क्रिमसन'' वृत्तपत्र तसेच ''हार्वर्ड अॅडव्होकेटमध्ये'' काम केले आणि बिल गेट्सचे सहकारी [[बिल गेट्स]] यांच्या हॉलमध्ये राहत होते. अमेरिकेच्या मॅथेमॅटिकल असोसिएशनने प्रायोजित केलेल्या विल्यम लॉवेल पुटनम मॅथेमॅटिकल कॉम्पिटिशनमध्ये त्याने उच्च गुण मिळवले आणि बिल गेट्सपेक्षा जास्त गुण मिळवले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lohr|first=Steve|url=https://www.nytimes.com/2007/01/28/business/yourmoney/28ballmer.html?pagewanted=all&_r=0|title=Preaching From the Ballmer Pulpit|date=January 28, 2007|work=The New York Times}}</ref> त्यांनी १९७७ मध्ये उपयोजित गणित आणि अर्थशास्त्र या [[कला शाखेतील पदवी|विषयात]] ''मॅग्ना कम लॉड पदवी प्राप्त'' केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.woopidoo.com/biography/steve-ballmer/|title=Steve Ballmer Biography - Microsoft CEO|publisher=Woopidoo.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004071133/http://www.woopidoo.com/biography/steve-ballmer/|archive-date=October 4, 2013|access-date=June 14, 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://edition.cnn.com/2013/04/08/us/steve-ballmer-fast-facts/|title=Steve Ballmer Fast Facts|date=April 2, 2017|website=CNN Library|publisher=CNN}}</ref> बाल्मरने दोन वर्षे [[प्रॉक्टर अँड गँबल|प्रॉक्टर अँड गॅम्बल]] येथे सहाय्यक उत्पादन व्यवस्थापक म्हणून काम केले, जिथे त्यांनी जेफ इम्मेट सोबत कार्यालय शेअर केले, जे नंतर [[जनरल इलेक्ट्रिक|जनरल इलेक्ट्रिकचे]] सीईओ बनले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=David Lieberman|url=https://www.usatoday.com/money/companies/management/2007-04-29-ballmer-ceo-forum-usat_N.htm|title=CEO Forum: Microsoft's Ballmer having a 'great time{{'-}}|date=April 29, 2007|work=[[USA Today]]|quote=First job: Assistant product manager for [[Duncan Hines]]' Moist & Easy cakes and brownies. His cubicle mate was Jeffrey Immelt, now CEO of General Electric.}}</ref> हॉलिवूडमध्ये पटकथा लिहिण्याचा थोडक्यात प्रयत्न केल्यानंतर, <ref name="leibovich20001231">{{स्रोत बातमी|last=Leibovich|first=Mark|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2000/12/31/alter-egos/91b267b0-858c-4d4e-a4bd-48f22e015f70/|title=Alter Egos|date=December 31, 2000|work=[[The Washington Post]]|issn=0190-8286|access-date=June 24, 2019|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225224631/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/2000/12/31/alter-egos/91b267b0-858c-4d4e-a4bd-48f22e015f70/|archive-date=December 25, 2016}}</ref> त्यांनी एमबीएसाठी स्टॅनफोर्ड ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ बिझनेसमध्ये प्रवेश घेणे सुरू केले, परंतु १९८० मध्ये ते मायक्रोसॉफ्टमध्ये सामील होण्यासाठी सोडले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Greene|first=Jay|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/02_24/b3787001.htm|title=Ballmer's Microsoft|last2=Hamm|first2=Steve|last3=Kerstetter|first3=Jim|date=June 17, 2002|work=[[BusinessWeek]]|quote=After two years, Ballmer headed for Stanford University's MBA program for a better grounding in business. When the fledgling Microsoft ran into problems in 1980, Gates persuaded his friend to drop out and give him a hand.|accessdate=2022-12-15|archive-date=2002-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20020614172301/http://www.businessweek.com/magazine/content/02_24/b3787001.htm|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Steve_Ballmer_MWC_2010.jpg|इवलेसे| मोबाइल वर्ल्ड काँग्रेस २०१० मध्ये बाल्मर]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन उद्योजक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jfrw4j78wi5bnqgnnoeibad6pcdqlhy 0 324942 2711638 2642924 2026-09-23T17:06:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711638 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट ग्रंथालय|library_name=सयाजीराव गायकवाड वाचनालय<br>(केंद्रीय ग्रंथालय)|library_logo=|image=Sayaji Rao Gaekwad Library, BHU.JPG|caption=बनारस हिंदू विद्यापीठातील केंद्रीय ग्रंथालय|scope=|items_collected=|collection_size=|criteria=|legal_deposit=|req_to_access=|annual_circulation=|pop_served=|members=|budget=|director=|num_employees=|website=|references=|देश=[[भारत]]|स्थापना=१९१७|स्थान=बनारस हिंदू विद्यापीठ, बनारस, [[भारत]]}} '''सयाजी राव गायकवाड ग्रंथालय''', ज्याला '''केंद्रीय ग्रंथालय''' म्हणूनही ओळखले जाते. हे [[भारत|भारतातील]] [[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]] येथील [[बनारस हिंदू विद्यापीठ|बनारस हिंदू विद्यापीठाचे]] (बीएचयु) मुख्य ग्रंथालय आहे. हे १९१७ मध्ये स्थापित केले होते. ते भारतातील हस्तलिखितांच्या सर्वेक्षणात सूचीबद्ध आहे. [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड|सयाजीराव गायकवाड]] यांच्या देणगीतून १९३१ मध्ये लंडनच्या [[गोलमेज परिषद|गोलमेज परिषदेतून]] परतल्यानंतर विद्यापीठाचे संस्थापक पंडित [[मदनमोहन मालवीय|मदन मोहन मालवीय]] यांच्या सूचनेनुसार [[ब्रिटिश संग्रहालय|ब्रिटिश संग्रहालयाच्या]] धर्तीवर १९४१ मध्ये ग्रंथालयाची सध्याची इमारत बांधण्यात आली. १८७५ ते १९३९ पर्यंत [[बडोदा संस्थान|बडोदा राज्याचे]] [[महाराज]], संपूर्ण राज्यात ग्रंथालये स्थापन करण्यासाठी ओळखले जात होते.<ref name="ch" /> हे २००३ मध्ये स्थापन झालेल्या नॅशनल मिशन फॉर मॅन्युस्क्रिप्ट्स अंतर्गत नियुक्त 'हस्तलिखित संवर्धन केंद्र' (एमसीसी) देखील आहे.<ref>[http://www.namami.org/convervation.htm Manuscript Conservation Centres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506234603/http://www.namami.org/convervation.htm}} ''[[हस्तलिखितांसाठी राष्ट्रीय मिशन|National Mission for Manuscripts]]''.</ref> == इतिहास == बनारस हिंदू विद्यापीठ ग्रंथालय प्रणालीची स्थापना प्रा. पीके तेलंग यांनी १९१७ मध्ये त्यांचे वडील न्यायमूर्ती [[काशीनाथ त्र्यंबक तेलंग|काशिनाथ त्र्यंबक तेलंग]] यांच्या स्मरणार्थ केली होती. हा संग्रह कामछा येथील [[बनारस हिंदू विद्यापीठ|सेंट्रल हिंदू कॉलेजच्या]] तेलंग हॉलमध्ये ठेवण्यात आला होता. १९२१ मध्ये लायब्ररी कला महाविद्यालयाच्या सेंट्रल हॉलमध्ये (आता कला विद्याशाखा) आणि नंतर १९४१ मध्ये त्याच्या सध्याच्या इमारतीत हलवण्यात आली. विद्यापीठाचे संस्थापक पंडित [[मदनमोहन मालवीय|मदन मोहन मालवीय]] यांच्या सूचनेवरून लंडनमधील ब्रिटिश संग्रहालयाच्या धर्तीवर बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड तिसरे]] यांच्या देणगीतून या ग्रंथालयाची स्थापना करण्यात आली. १९३१ मध्ये विविध स्त्रोतांकडून मिळालेल्या देणग्यांद्वारे ग्रंथालयात सुमारे ६०,००० पुस्तकांचा संग्रह होता. लायब्ररीला वैयक्तिक आणि कौटुंबिक संग्रह देणगी देण्याचा ट्रेंड १९४० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात चालू राहिला. परिणामी १८ व्या शतकातील दुर्मिळ पुस्तके आणि जर्नल्सचे अनोखे तुकडे येथे दिसून येतात. यामध्ये दिल्लीचे लाला श्रीराम, वर्ध्याचे [[जमनालाल बजाज]], रुरमल गोएंका, बटुक नाथ शर्मा, टागोर कुटुंब संग्रह, [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] कुटुंब संग्रह यांच्या वैयक्तिक आणि कौटुंबिक संकलनाच्या देणग्यांचा समावेश आहे.<ref name="ch">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Banaras+Hindu+University,+Central+Library+%28Varanasi,+India%29|title=Banaras Hindu University, Central Library (Varanasi, India)|date=3 March 2009|publisher=[[University of Chicago]]|access-date=2023-02-12|archive-date=2012-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309115243/https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Banaras+Hindu+University%2C+Central+Library+%28Varanasi%2C+India%29|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Banaras+Hindu+University,+Central+Library+%28Varanasi,+India%29 "Banaras Hindu University, Central Library (Varanasi, India)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309115243/https://coral.uchicago.edu:8443/display/lasa/Banaras+Hindu+University%2C+Central+Library+%28Varanasi%2C+India%29 |date=2012-03-09 }}. [[युनिव्हर्सिटी ऑफ शिकागो|University of Chicago]]. 3 March 2009.</cite></ref><ref name="vr">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://varanasi.nic.in/education/bhu/bhu3.html|title=Education: THE CENTRAL LIBRARY|publisher=[[Varanasi]] Official website|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110107163448/http://varanasi.nic.in/education/bhu/bhu3.html|archive-date=7 January 2011}}</ref> बनारस हिंदू युनिव्हर्सिटी लायब्ररी सिस्टीममध्ये शीर्षस्थानी केंद्रीय ग्रंथालय आणि ३ संस्थात्मक ग्रंथालये, ८ विद्याशाखा ग्रंथालये, २५ विभागीय ग्रंथालये आहेत. ज्यामध्ये एकूण १३ [[लक्ष|लाखांहून]] अधिक खंडांचा संग्रह विद्यार्थी, प्राध्यापक सदस्य, संशोधक, चौदा विद्याशाखांचे तांत्रिक कर्मचारी यांचा समावेश आहे. विद्यापीठात १२६ विषय विभाग आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.bhu.ac.in/bhulibrary/history.htm |title=History/Genesis: Central Library BHU |access-date=2023-02-12 |archive-date=2003-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031210203522/http://www.bhu.ac.in/bhulibrary/history.htm |url-status=dead}}</ref> २००९ च्या सुमारास, लायब्ररीमध्ये ऑप्टिकल फायबर नेटवर्किंग केले गेले. मे २००९ मध्ये, ३२,९१३ पुस्तके ई-फॉर्ममध्ये उपलब्ध करून देण्यात आली. तसेच २,१०७ जर्नल्स इंटरनेटद्वारे उपलब्ध झाली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-10/varanasi/28154270_1_free-internet-service-library-users-central-library|title=Free internet service at BHU library|date=10 July 2009|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235829/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-07-10/varanasi/28154270_1_free-internet-service-library-users-central-library|archive-date=8 March 2012|url-status=dead}}</ref> केंद्रीय ग्रंथालयातील हस्तलिखितांच्या डिजिटायझेशनचे काम मे २०१० पर्यंत पूर्ण झाले असून, त्यानंतर ते ऑनलाइनही उपलब्ध करून देण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-17/varanasi/28302322_1_barkachha-rajiv-gandhi-south-campus-central-library|title=BHU south campus library to go digital|date=17 May 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235847/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-05-17/varanasi/28302322_1_barkachha-rajiv-gandhi-south-campus-central-library|archive-date=8 March 2012|url-status=dead}}</ref> नंतरच्या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये ग्रंथालयात 'माहितीचा अधिकार (आरटीआय) आणि ग्रंथालये' या विषयावर दोन दिवसीय राष्ट्रीय चर्चासत्र आयोजित करण्यात आले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-08/varanasi/28083438_1_centre-of-food-science-dp-singh-central-library|title=New building inaugurated at BHU|date=8 October 2009|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235854/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-08/varanasi/28083438_1_centre-of-food-science-dp-singh-central-library|archive-date=8 March 2012|url-status=dead}}</ref> ऑक्‍टोबर २०१० मध्ये, लायब्ररीने राष्ट्रीय हस्तलिखित मिशन, नवी दिल्ली यांच्या संयुक्त विद्यमाने ग्रंथालयात हस्तलिखित संवर्धनावर राष्ट्रीय कार्यशाळा आयोजित केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-19/varanasi/28269193_1_workshop-review-meeting-banaras-hindu-university|title=National workshop at Central Library|date=19 October 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235836/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-19/varanasi/28269193_1_workshop-review-meeting-banaras-hindu-university|archive-date=8 March 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-24/varanasi/28255670_1_rare-manuscripts-central-library-rare-documents|title=Workshop on manuscripts concludes|date=24 October 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308235840/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-10-24/varanasi/28255670_1_rare-manuscripts-central-library-rare-documents|archive-date=8 March 2012|url-status=dead}}</ref> == संग्रह == हस्तलिखित संग्रहात अनेक प्राचीन ग्रंथ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/varanasi/A-treasure-trove-of-rare-manuscripts/articleshow/48911775.cms|title=A treasure trove of rare manuscripts - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Kapoor|first=Punkhuri|date=11 September 2015|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|https://www.bhu.ac.in/lib/}} * [https://web.archive.org/web/20031210204025/http://www.bhu.ac.in/bhulibrary/journal.htm Electronic Databases & Online Journals at the Library] * [http://wikimapia.org/14854335/Siyaji-Rao-Gaekwad-Central-Library Sayaji Rao Gaekwad Library Central Library] at ''wikimapia'' [[वर्ग:बनारस हिंदू विद्यापीठ]] [[वर्ग:१९१७ ची भारतामधील आस्थापने]] [[वर्ग:भारतातील अभिलेखागार]] [[वर्ग:भारतातील शैक्षणिक ग्रंथालये]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशातील ग्रंथालये]] gmuyhhpnb7acnxoihi6eo7tfcc27c4z 0 325313 2711640 2590984 2026-09-23T17:14:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711640 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सरोजिनी बिंदुराव महिषी''' (३ मार्च १९२७ - २५ जानेवारी २०१५) या भारतीय शिक्षिका, वकील, कार्यकर्त्या आणि राजकारणी होत्या. त्या [[कर्नाटक]] [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यातील]] पहिल्या महिला [[खासदार|खासदार होत्या]], ज्यांनी १९६२ ते १९८० दरम्यान चार वेळा [[उत्तर धारवाड लोकसभा मतदारसंघ|धारवाड उत्तर]] मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/sarojini-mahishi-dead/article6822549.ece|title=Sarojini Mahishi dead|date=26 January 2015|work=द हिंदू|access-date=7 March 2018}}</ref> १९८३ मध्ये त्या [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] सदस्य म्हणून [[राज्यसभा|राज्यसभेवर निवडून]] आल्या. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/publication_electronic/Women_Members_Rajya%20Sabha.pdf|title=Women Members, Rajya Sabha|website=Rajya Sabha|page=78|access-date=13 March 2022}}</ref> महिशी ह्या कर्नाटक सरकारने १९८३ मध्ये राज्यातील नोकऱ्यांमध्ये आरक्षणाच्या निकषांची शिफारस करण्यासाठी नियुक्त केलेल्या समितीचे प्रमुख म्हणून ओळखल्या जातात. १९८६ मध्ये समितीने शिफारस सादर केली की कर्नाटकातील रोजगाराची मोठी टक्केवारी [[कन्नडिगा|स्थानिक लोकांसाठी]] राखीव असावी. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Ex-Union-Minister-Sarojini-Mahishi-Passes-Away/2015/01/26/article2637280.ece|title=Ex-Union Minister Sarojini Mahishi Passes Away|date=26 January 2015|publisher=newindianexpress.com|accessdate=2023-02-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304142026/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Ex-Union-Minister-Sarojini-Mahishi-Passes-Away/2015/01/26/article2637280.ece|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सरोजिनी महिषी यांचा जन्म ३ मार्च १९२७ रोजी कमलाबाई आणि बिंदुराव महिषी यांच्या पोटी [[धारवाड]] येथे झाला, जो ब्रिटिश भारताच्या पूर्वीच्या [[बॉम्बे प्रांत|बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]] (आजच्या [[कर्नाटक|कर्नाटकात]] ) आहे. आठ मुलांपैकी त्या दुसऱ्या होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.deccanherald.com/content/455733/mahishi-had-advocated-job-quota.html|title=Mahishi had advocated job quota for Kannadigas|date=26 January 2015|work=Deccan Herald|access-date=7 March 2018}}</ref> तिचे वडील बिंदुराव हे व्यावसायाने वकील आणि [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत भाषेतले]] विद्वान होते. [[सांगली|सांगलीतील]] [[विलिंग्डन महाविद्यालय, सांगली|विलिंग्डन कॉलेजमध्ये]] जाण्यापूर्वी सरोजिनी यांचे शालेय शिक्षण धारवाडच्या सरकारी शाळांमध्ये झाले. त्यांनी [[बेळगांव|बेळगावच्या]] राजा लखमगौडा लॉ कॉलेजमधून कायद्याची पदवी आणि [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत भाषेत]] पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.<ref name="th1">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/mahishi-a-multilingual-scholar-and-educationist/article6822451.ece|title=Mahishi, a multilingual scholar and educationist|date=26 January 2015|work=द हिंदू|access-date=7 March 2018}}</ref> == कारकीर्द == सरोजिनी महिषी यांनी शिक्षिका म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. राज्य समाज कल्याण मंडळात रुजू होण्यापूर्वी त्यांनी धारवाडमधील जनता शिक्षण समिती महाविद्यालयात काही वर्षे संस्कृत आणि कायदा शिकवला. <ref name="th1"/> १९८० च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीदरम्यान, निवडणुकीसाठी उमेदवारांची निवड करण्यासाठी त्या [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] केंद्रीय निवडणूक समितीच्या सदस्य होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/19791031-janata-party-starts-campaign-to-recapture-power-sells-jagjivan-ram-as-next-pm-822450-2014-02-20|title=Janata Party starts campaign to recapture power, sells Jagjivan Ram as next PM|last=Sethi|first=Sunil|last2=Louis|first2=Arul|date=31 October 1979|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-13}}</ref> १९८३ मध्ये, सरोजिनी महिषी [[कर्नाटक]] राज्यातून [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] सदस्या म्हणून [[राज्यसभा|राज्यसभेवर निवडून]] आल्या.<ref name=":0"/> १९८९ मध्ये त्यांनी जनता पक्षाचे [[जनता दल|जनता दलात]] विलीनीकरण स्वीकारण्यास नकार दिला.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/your-week/story/19890131-zzz-768512-2013-02-27|title=Blundering On|date=31 January 1989|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19890315-state-chiefs-selection-deepens-rift-in-janata-dal-815855-1989-03-15|title=State chiefs' selection deepens rift in Janata Dal|last=Pachai|first=Pankaj|last2=Awasti|first2=Dilip|date=15 March 1989|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-13}}</ref> इंदुभाई पटेल, [[सुब्रमण्यम स्वामी]], सय्यद शहाबुद्दीन आणि [[एच. डी. देवे गौडा|एचडी देवेगौडा]] यांच्यासमवेत त्या जनता पक्षाच्या सदस्या राहिल्या.<ref name=":1" /> === साहित्यिक उपक्रम === महिषी यांनी अनेक कन्नड आणि मराठीतील साहित्यांचे हिंदीत भाषांतर केले. त्यापैकी सर्वात प्रमुख म्हणजे कन्नड कवी डी.व्ही. गुंडप्पा यांचा कविता संग्रह <nowiki><i>मनकू थिम्मना काग्गा</i></nowiki> यांचे भाषांतर. * ''सकुंतला'' (१९५२) <ref name="WhosWho1961">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.278465|title=Who's Who of Indian Writers|date=1961|publisher=[[Sahitya Akademi]]|page=192|access-date=7 March 2018}}</ref> * ''कसुती काळे'' (१९५३) <ref name="WhosWho1961" /> === पदे भूषवली === * [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] * [[राज्यसभा|राज्यसभेचे]] उपसभापती (१९८२-८४) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.guide2womenleaders.com/India_Parliament.htm|title=India Parliament|date=|publisher=Guide2womenleaders.com|access-date=2012-07-31}}</ref> * धारवाड उत्तर मतदारसंघातून [[लोकसभा|लोकसभेचे]] ४ वेळा सदस्य <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.parliamentofindia.nic.in/ls/comb/combexpr.htm|title=Members Of Lok Sabha|date=|publisher=Parliamentofindia.nic.in|access-date=2012-07-31}}</ref> <ref name="6-ls">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/1537.htm|title=6th Lok Sabha Members Bioprofile - MAHISHI, DR. SAROJINI|publisher=Lok Sabha Secretariat, New Delhi|access-date=13 December 2017}}</ref> * संसदीय हिंदी परिषदेचे अध्यक्ष * दिल्ली कर्नाटक संघाचे अध्यक्ष == सरोजिनी महिषी अहवाल == [[रामकृष्ण हेगडे]] सरकारने १९८३ मध्ये महिषीला समितीचे प्रमुख म्हणून नियुक्त केले होते <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/2009/07/08/stories/2009070853790400.htm|title=Karnataka / Bangalore News : Modification of Sarojini Mahishi report sought|date=2009-07-08|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713024233/http://www.hindu.com/2009/07/08/stories/2009070853790400.htm|archive-date=2009-07-13|access-date=2012-07-31}}</ref> ज्या समितीने सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम, खाजगी कंपन्या आणि बहुराष्ट्रीय कंपन्यांमध्ये कन्नडिगांना काही टक्के नोकऱ्यांची शिफारस केली होती. <ref name="outlook">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?203180|title=Sarojini Mahishi Committee|date=1997-03-12|publisher=Outlookindia.com|access-date=2012-07-31|archive-date=2012-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104044333/http://www.outlookindia.com/article.aspx?203180|url-status=dead}}</ref> [[कर्नाटक रक्षणा वेदिके|कर्नाटक रक्षण वेदिके]] सारख्या कन्नड लॉबी गट महिषी अहवालाच्या कर्नाटकात अंमलबजावणीसाठी दबाव आणत आहेत.<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/2005/09/28/stories/2005092801151900.htm द हिंदू Business Line: Pro-Kannada activists demand more jobs for locals in IT sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070125105156/http://www.thehindubusinessline.com/2005/09/28/stories/2005092801151900.htm}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/2007/04/17/stories/2007041708450500.htm|title=`Rasta roko' hits vehicle movement|date=2007-04-17|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070501045522/http://www.hindu.com/2007/04/17/stories/2007041708450500.htm|archive-date=2007-05-01|access-date=2012-10-14}}</ref> महिषी यांच्या अध्यक्षतेखालील समितीमध्ये [[भारतीय प्रशासकीय सेवा|भारतीय प्रशासकीय सेवेतील]] (आयएएस) चार निवृत्त अधिकाऱ्यांचा समावेश होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/sarojini-mahishi-stands-by-committee-report/article3182333.ece|title=Sarojini Mahishi stands by committee report|date=23 February 2006|work=द हिंदू|access-date=9 July 2013}}</ref> समितीचे सदस्य होते [[गोपाल कृष्ण अडिग|गोपालकृष्ण अडिगा]] (कवी), जी.के. सत्य, के. प्रभाकर रेड्डी, जी. नारायण कुमार (आमदार) आणि बीएस हनुमान (सेवानिवृत्त आयएएस अधिकारी) आणि सिद्दय्या पुराणिक होते. ही समिती १९८३ मध्ये स्थापन करण्यात आली; जून १९८४ मध्ये अंतरिम अहवाल आणि डिसेंबर १९८६ रोजी अंतिम अहवाल सादर केला आणि ५८ शिफारसी केल्या. काही शिफारशी या आहेत: * सर्व राज्य सरकारी आस्थापना आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील एककांमध्ये कन्नडिगांसाठी १०० टक्के आरक्षण. * कर्नाटकात कार्यरत असलेल्या केंद्र सरकारच्या विभागांमध्ये आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये गट 'क' आणि गट 'ड' नोकऱ्यांमध्ये कन्नडिगांसाठी १०० टक्के आरक्षण. * कर्नाटकात कार्यरत असलेल्या केंद्र सरकारच्या युनिट्स आणि सार्वजनिक क्षेत्रातील युनिट मध्ये, गट 'ब' आणि गट 'अ' नोकऱ्यांसाठी कन्नडिगांसाठी किमान ८० टक्के आणि ६५ टक्के आरक्षण. * राज्यातील सर्व औद्योगिक युनिटमधील सर्व कार्मिक अधिकारी नेहमीच कन्नडिगा असले पाहिजेत. * उद्योगांनी प्राधान्याने स्थानिक लोकांची नियुक्ती करावी. <ref name="outlook"/> <ref name=":2">{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article324992.ece|title=Govt Serious on Mahishi Report|date=27 February 2012|work=The New Indian Express|access-date=7 August 2013|archive-date=2016-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203085856/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article324992.ece|url-status=dead}}</ref> या शिफारशींपैकी कर्नाटक सरकारने अंमलबजावणीसाठी ४५ शिफारशी स्वीकारल्या. महिषी अहवालाच्या अंमलबजावणीच्या दिशेने एक पुढाकार म्हणून कर्नाटक सरकारने "कन्नड अभिवृद्धी प्राधिकरण" नावाचा स्वतंत्र विभाग स्थापन केला आहे. <ref name=":2" /> == पुरस्कार == * हिंदी रत्न सन्मान <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/honour-for-sarojini-mahishi/article2314815.ece|title=Honour for Sarojini Mahishi|date=2 August 2011|work=द हिंदू}}</ref> * [[कर्नाटक विद्यापीठ|कर्नाटक विद्यापीठाच्या]] ५८ व्या वार्षिक दीक्षांत समारंभात मानद <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/india/news/sarojini-mahishi-to-be-conferred-dlitt/313505/|title=Sarojini Mahishi to be conferred DLitt|last=Business Standard|date=2008-02-13|publisher=Business-standard.com|access-date=2012-07-31}}</ref> == निधन == महिषी यांचे २५ जानेवारी २०१५ रोजी [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[गाझियाबाद]] येथील निवासस्थानी निधन झाले. त्यांच्या पार्थिवावर दिल्लीतील लोधी रोड येथील स्मशानभूमीत अंत्यसंस्कार करण्यात आले. सर्व अंत्यसंस्कार विधी त्यांचा भाऊ पीबी महिषी यांनी केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.deccanherald.com/content/455939/sarojini-mahishi-cremated.html|title=Sarojini Mahishi cremated|date=27 January 2015|work=Deccan Herald|access-date=7 March 2018}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय महिला अनुवादक]] [[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अनुवादक]] 1ntnboy5p4tdhhhdljhq14c6khutyoe 0 325508 2711771 2693871 2026-09-24T01:18:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711771 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कुमुदबेन मणिशंकर जोशी''' (३१ जानेवारी १९३४ - १४ मार्च २०२२) या [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] राजकारणी होत्या. भारतीय केंद्रीय मंत्रीमंडळात त्या दोन वेळा उपमंत्री होत्या. == कारकीर्द == कुमुदबेन जोशी गुजरात काँग्रेसच्या सरचिटणीस होत्या. त्या १५ ऑक्टोबर १९७३ ते २ एप्रिल १९७६, ३ एप्रिल १९७६ ते २ एप्रिल १९८२ आणि ३ एप्रिल १९८२ ते २५ नोव्हेंबर १९८५ असे तीनवेळा [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सदस्य होत्या. ह्या काळात त्या [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण उपमंत्री]] (ऑक्टोबर १९८० - जानेवारी १९८२) आणि [[आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय|आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण उपमंत्री]] (जानेवारी १९८२ - डिसेंबर १९८४) होत्या. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.guide2womenleaders.com/Governors1920.htm|title=Worldwide Guide for women leadership|work=Guide2womenleaders|access-date=21 December 2012}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९८५ ते ७ फेब्रुवारी १९९० पर्यंत त्या भारताच्या [[आंध्र प्रदेश]] राज्याच्या राज्यपाल होत्या. शारदा मुखर्जी यांच्यानंतर त्या राज्याच्या दुसऱ्या महिला राज्यपाल होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://governor.ap.nic.in/governor/exgovernors.html|title=Former Governors of Andhra Pradesh|publisher=National Informatics Centre|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140403223057/http://governor.ap.nic.in/governor/exgovernors.html|archive-date=3 April 2014|access-date=21 December 2012}}</ref> पदभार स्वीकारल्यानंतर लगेचच, त्यांनी राज्यातील सर्व २३ जिल्ह्यांमध्ये आणि बऱ्याचदा बाहेरचा प्रवास करून एक प्रकारचा विक्रम रचला, जो हैदराबादच्या राजभवनात गेल्या १३ राज्यपालांपेक्षा जास्त सक्रियतेचा होता. २६ नोव्हेंबर १९८५ ते ३० सप्टेंबर १९८७ या कालावधीत त्यांनी १०८ वेळा सर्व जिल्ह्यांमध्ये तर २२ वेळा राज्याबाहेर प्रवास केला. , तत्कालीन मुख्यमंत्री [[एन.टी. रामाराव]] आणि त्यांच्या [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलुगू देशम पक्षकारांनी]] याकडे जोशींचा काँग्रेसचा मजबूत पाया निर्माण करण्याचा प्रयत्न म्हणून पाहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19880229-andhra-pradesh-governor-kumudben-manishanker-joshi-faces-censure-796977-1988-02-28|title=Andhra Pradesh Governor Kumudben Manishanker Joshi faces censure|last=Menon|first=Amarnath|date=२९ फेब्रुवारी १९८८|url-status=live|access-date=१६ फेब्रुवारी २०२३}}</ref> === वाद === जोशी यांना त्यांच्या राजभवनाच्या कार्यकाळात सत्ताधारी [[तेलुगू देशम पक्ष|तेलगू देसम पक्षाकडून]] (टीडीपी) टीका झाल्या. त्यांच्या [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिनाच्या]] परेड मधील भाषणावर बरेच टीडीपी नेते नाखूश होते. यासंदर्भात रामारावांनी राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण|आर. वेंकटरमण]] यांना पत्र लिहिले व "काँग्रेस एजंट" असल्याचा आरोप केला. हिंदीतील त्यांच्या २० मिनिटांच्या भाषणात जोशी म्हणाल्या: "विकास कार्यक्रमांच्या अंमलबजावणीत [[भारत सरकार|केंद्र सरकारच्या]] पाठिंब्याशिवाय कोणतेही राज्य प्रगती करू शकणार नाही." त्यांनी निदर्शनास आणून दिले की केंद्र सरकारने विशाखापट्टणम पोलाद प्रकल्पावर दररोज ४ कोटी रुपये खर्च केले आणि अन्नधान्याच्या वितरणासाठी ७५ पैसे ते १ रुपये अनुदान दिले. टीडीपी नेत्यांनी जोशी फक्त केंद्राच्या योजनांवर लक्ष वेधतात असा आरोप केला. जोशी यांनी हैदराबादमधील स्थानिक वृत्तपत्रांना अनेक मुलाखती देऊन प्रतिक्रिया व्यक्त केली. त्यांनी हे आरोप "बकवास" आहेत असे सांगितले आणि म्हणाल्या, "अशा टीकेला प्रत्युत्तर देणे माझ्या सन्मानाच्या खाली आहे." <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Stefaniak|first=B.|last2=Moll|first2=J.|last3=Sliwiński|first3=M.|last4=Dziatkowiak|first4=A.|last5=Zaslonka|first5=J.|last6=Chyliński|first6=S.|last7=Leśniak|first7=K.|last8=Iwaszkiewicz|first8=A.|last9=Iljin|first9=W.|date=1977|title=[Development of technics employed in extracorporeal circulation in the years 1961-1976 in the light of 1,200 cases]|url=https://archive.org/details/kardiologia-polska_1977_20_3/page/247|journal=Kardiologia Polska|volume=20|issue=3|pages=247–250|issn=0022-9032|pmid=328977}}</ref> == मृत्यू == १४ मार्च २०२२ रोजी, वयाच्या ८८ व्या वर्षी, [[नवसारी जिल्हा|नवसारी जिल्ह्यातील]] गानदेवीजवळील चांगा धानोरी गावात त्यांचे निधन झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.uniindia.com/story/Telangana-Guv-pays-homage-to--Kumudben-Joshi|title=Telangana Guv pays homage to Kumudben Joshi|work=[[United News of India]]|language=en|access-date=2022-03-16}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.gujaratsamachar.com/news/madhya-gujarat/gujarats-first-woman-governor-kumud-joshi-dies|title=ગુજરાતમાંથી પ્રથમ મહિલા રાજ્યપાલ બનેલા કુમુદબેન જોષીનું અવસાન|date=2022-03-15|work=Gujarat Samachar|language=gu|access-date=2022-03-16|archive-date=2023-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216085119/https://www.gujaratsamachar.com/news/madhya-gujarat/gujarats-first-woman-governor-kumud-joshi-dies|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशचे राज्यपाल]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील मृत्यू]] 5634caf8gsh8k951874vyloiyunysip 0 326809 2711643 2681944 2026-09-23T17:24:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711643 wikitext text/x-wiki '''सहाना देवी''' ( {{Lang-bn|সাহানা দেবী}} ) (जन्म १७.०५.१८९७ - मृत्यु ०६.०४. १९९०) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://srichinmoy-reflections.com/sahana-devi#1.14|title=Sahana Devi <nowiki>|</nowiki> Sri Chinmoy|last=Sri Chinmoy|access-date=14 June 2011}}</ref> या भारतीय गायिका होत्या. त्या रवींद्र संगीताचे <ref name="Unomaha">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://faculty.ist.unomaha.edu/pdasgupta/hemanta/articles/early_years.html|title=Hemanta - The Early Years|last=Sudhiranjan Mukhopadyay|date=|website=|publisher=|access-date=14 June 2011|archive-date=2012-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716210645/http://faculty.ist.unomaha.edu/pdasgupta/hemanta/articles/early_years.html|url-status=dead}}</ref> गायन करत असत. == कुटुंबीय == त्यांचा जन्म एका प्रतिष्ठित बंगाली ब्राह्मो कुटुंबात झाला होता. त्यांचे वडील डॉ. प्यारे मोहन गुप्ता हे जिल्हा सिव्हिल सर्जन होते. त्यांचे आजोबा काली नारायण गुप्ता हे एक जमीनदार होते. ते ब्राह्मो समाजाचे नेते, समाजसुधारक आणि गीतकार होते. सर, के.जी. गुप्ता, अव्वल दर्जाचे भारतीय आय.सी.एस. अधिकारी हे त्यांच्या वडिलांचे मोठे बंधू होते. देशबंधू [[चित्तरंजन दास]] हे त्यांचे मामा होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.searchforlight.org/Nirod/SahanaDevi_Index.htm|title=Sahana Devi - Forty Years Ago|website=www.searchforlight.org/|access-date=24 February 2012}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द == सहाना यांनी संगीताचे धडे त्यांच्या मावशीकडून म्हणजे अमला दास यांच्याकडून घेतले. अमला दास या रवींद्र संगीताच्या आद्य पुरस्कर्त्या होत्या. आणि एच.एम.व्ही.मध्ये गाणी रेकॉर्ड करणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय महिला होत्या. [[रवींद्रनाथ टागोर]] आणि दिनेंद्रनाथ टागोर यांच्याकडून थेट शिकणाऱ्या काही गायकांपैकी त्या होत्या. त्यांना बंगालची गानकोकिला हा बहुमान प्राप्त झाला होता. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://auromaa.org/sahana-devi/|title=auromaa.org|url-status=live}}</ref> १९२७ मध्ये रवींद्रनाथ टागोरांनी त्यांच्या [[शांतिनिकेतन|शांतिनिकेतनमध्ये]] सहाना देवींना आश्रय दिला होता परंतु कालांतराने त्यांना ते ठिकाण सोडावे लागले. रवींद्रनाथ टागोरांनी त्यांची गाणी सुधारण्याची परवानगी दिलेल्या दोन गायकांपैकी सहाना देवी एक होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?214401|title=Copy Write, Unbound|last=Ashis K. Biswas|date=28 Jan 2002|publisher=Outlook India|access-date=14 June 2011|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017125158/http://www.outlookindia.com/article.aspx?214401|url-status=dead}}</ref> == सहकारी == १९२२ मध्ये, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] गया अधिवेशनात त्या [[दिलीप कुमार रॉय|दिलीपकुमार रॉय]] यांना प्रथम भेटल्या. आणि त्यांच्या संगीत शैलीने खूप प्रभावित झाल्या होत्या. == श्रीअरविंद आश्रमात प्रवेश == २२ नोव्हेंबर १९२८ मध्ये,<ref name=":0" /> सहाना देवी [[पाँडिचेरी|पॉंडिचेरी]] येथील श्रीअरविंद [[श्री अरविंद आश्रम|आश्रमात]] दाखल झाल्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://overmanfoundation.org/k-d-sethna-alias-amal-kirans-tributes-to-nolini-kanta-gupta-dyuman-sahana-devi-m-p-pandit-ambu-krishnalal-bhatt-medhananda-lalita-and-navajata/|title=K. D. Sethna alias Amal Kiran’s Tributes to Nolini Kanta Gupta, Dyuman, Sahana Devi, M.P. Pandit, Ambu, Krishnalal Bhatt, Medhananda, Lalita and Navajata – Overman Foundation|date=2022-11-25|language=en-US|access-date=2026-04-22}}</ref> आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत म्हणजे १९९० पर्यंत तेथेच राहिल्या. <ref name="Ashram">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.searchforlight.org/Nirod/SahanaDevi_Index.htm|title=Sahana Devi - Forty Years Ago|last=|date=|website=|publisher=Sri Aurobindo Ashram Trust|access-date=14 June 2011}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १९३० ते १९३८ या कालावधीमध्ये रोजच्या रोज त्यांना श्रीअरविंद यांच्याकडून पत्ररूपाने मार्गदर्शन मिळत असे. आश्रमात आल्यानंतर त्यांच्यामध्ये नृत्य आणि काव्य कौशल्यांचा विकास झाला. <ref name=":0" /> == लेखन == त्यांनी केलेले लेखन पुस्तक रूपाने प्रकाशित झाले आहे. ही पुस्तके पुढीलप्रमाणे - <ref name=":0" /> ०१) ॲट द फीट ऑफ द मदर अँड श्रीअरबिंदो (इंग्रजी) ०२) फोर्टी इयर्स ॲगो (इंग्रजी) ०३) सेव्हरल पोएम्स (इंग्रजी) ०४) देवी यांनी १९७८मध्ये [[iarchive:SmritirKheyaBySahanaDebi|'स्मृतीर खेया']] नावाचे आत्मचरित्र लिहिले <ref name="Autobio">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=LO-ztHz3XTUC&pg=PA66|title=Ideals, Images, and Real Lives: Women in Literature and History|last=Alice Thorner|last2=Maithreyi Krishnaraj|date=2000|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-81-250-0843-9|page=66}}</ref> (सोबत दिलेल्या लिंकवर बंगाली भाषेतील हे पुस्तक उपलब्ध आहे.) == बाह्य दुवे == [https://auromaa.org/sahana-devi/ अल्प परिचय] {{पूर्णयोग}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९७ मधील जन्म]] [[वर्ग:बंगाली गायक]] [[वर्ग:पूर्णयोग]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] hmc5vljb025tjkjb8r7414v4f7zjneb 0 329133 2711691 2262688 2026-09-23T20:03:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711691 wikitext text/x-wiki '''''स्पायडर-ग्वेन''''' ही फेब्रुवारी 2015 पासून सुरू झालेली सतत कॉमिक पुस्तक मालिका आहे जी मार्वल कॉमिक्सने प्रकाशित केली आहे. '''''स्पायडर-ग्वेन''''' चे नाव '''''घोस्ट-स्पायडर''''' देखील आहे. ही मालिका Earth-65च्या ग्वेन स्टेसी भोवती फिरते. 2014-2015 [[स्पायडरमॅन|स्पायडर-मॅन]] कथानकाचा भाग म्हणून स्पायडर-व्हर्सच्या पर्यायी विश्व रूपात तिचे पदार्पण झाले. जिथे ग्वेन स्टेसीला [[स्पायडरमॅन|पीटर पार्करऐवजी]] किरणोत्सर्गी स्पायडरने चावा घेतला होता असे विश्व ''स्पायडर-ग्वेन'' दाखवते. त्यात तिच्या जगाची स्पायडर-वुमन म्हणून तिची कारकीर्द आहे. == प्रकाशन इतिहास == दीर्घकाळ स्पायडर-मॅन लेखक राहिलेल्या डॅन स्लॉट यांनी २०१४-२०१५ च्या " स्पायडर-व्हर्स " कथेसाठी स्पायडर-शक्ती असलेल्या ग्वेन स्टेसीची पहिल्यांदा कल्पना केली होती. परंतु प्रकाशित झालेल्या रुपापेक्षा त्याची सुरुवातीची संकल्पना खूप वेगळी होती. प्रकाशित कल्पना ही मुख्यतः ''स्पायडर-ग्वेन'' चे निर्माते जेसन लाटौर आणि रॉबी रॉड्रिग्ज यांचे कार्य होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cbr.com/slott-details-the-unexpected-origins-of-spider-gwen-and-spider-punk/|title=Slott Details the Unexpected Origins of Spider-Gwen and Spider-Punk|last=Ching|first=Albert|date=11 March 2015|publisher=[[Comic Book Resources]]|access-date=29 August 2015}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://marvel.com/news/comics/23143/meet_gwen_stacy_spider-woman_in_edge_of_spider-verse_2|title=Meet Gwen Stacy, Spider-Woman, in Edge of Spider-Verse #2|last=Rodriguez|first=Robbi|publisher=[[Marvel.com]]|access-date=30 July 2015|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021141803/http://marvel.com/news/comics/23143/meet_gwen_stacy_spider-woman_in_edge_of_spider-verse_2|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{दालन|United States|Comics}} * मार्वल कॉमिक्स डेटाबेसवर [http://marvel.wikia.com/wiki/Earth-65 अर्थ-65] * Spider-Gwen 93bbjwt7vl3z7eeu5qzdrv6j80kl8mb 0 331835 2711566 2582698 2026-09-23T13:38:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711566 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य |सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय= |नाव= शिवेंद्रसिंह राजे-भोसले |कार्यकाळ_आरंभ= २०२५ | चित्र नाव = | चित्र आकारमान = 250px |पक्ष = |कार्यकाळ_समाप्ती= |मागील पक्ष= |पुढील=आमदार|मतदारसंघ_विस1=[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ]]|कार्यकाळ_आरंभ1=२०१९ |निवास = |व्यवसाय = |छाया= }} '''शिवेंद्र अभयसिंह भोसले''' मराठी राजकारणी आहेत. हे [[सातारा विधानसभा मतदारसंघ| सातारा विधानसभा मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष]]ा कडून [[महाराष्ट्राची चौदावी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या चौदाव्या विधानसभेवर]] निवडून गेले. श्रीयुत भोसले हे सातारा येथील [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवरायांचे]] वंशज आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/chhatrapatis-children/208106 |title=Shivaji's descendants define the contest in Satara, and none of them belong to the Shiv Sena |access-date=2023-05-28 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528081252/https://www.outlookindia.com/magazine/story/chhatrapatis-children/208106 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://thewire.in/politics/four-maharashtra-opposition-mlas-resign-set-to-join-bjp-ahead-of-polls Four Maharashtra Opposition MLAs Resign, Set to Join BJP Ahead of Polls]</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: भोसले, शिवेन्द्र राजे}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचे विद्यमान आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:साताराचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 3hasoypkokbew4gjks4ms3boztfz4im 0 332922 2711672 2590934 2026-09-23T19:22:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711672 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} [[File:PM lighting the lamp at the inauguration of New Parliament Building, in New Delhi on May 28, 2023 (cropped).jpg|thumb|भारताच्या नवीन संसद भवनात स्थापित ''सेंगोल'']] '''''सेंगोल''''' ( [[आंतरराष्ट्रीय संस्कृत वर्णमाला लिप्यंतरण|IAST]]:seṅgōl) हा [[सोने|सोन्याचा]] मुलामा असलेला चांदीचा राजदंड आहे, जो २०२३ मध्ये पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी भारताच्या नवीन संसद भवनात स्थापित केला होता <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/inspired-by-cholas-handed-over-by-british-to-nehru-historic-sengol-to-be-installed-in-new-parliament-building/article66888185.ece|title=Inspired by the Cholas, handed over to Nehru: historic 'Sengol' to be installed in new Parliament building|date=2023-05-24|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-05-28}}</ref> हे मूलतः [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे पहिले पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू]] यांना, स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येला, 14 ऑगस्ट 1947 रोजी, अधेनाम मठातील पवित्र पुरुषांच्या शिष्टमंडळाने भेट दिले होते. == इतिहास == प्राचीन काळी भारतात राजाचा राज्याभिषेक झाला तेव्हा औपचारिक राज्याभिषेकानंतर राजा राजदंड घेऊन सिंहासनावर बसत असे. गादीवर बसल्यावर ते म्हणायचे की आता मी राजा झाला आहे अदंड्योस्मि, अदंड्योस्मि, अदंड्यो (मी अदम्य आहे, मी अदम्य आहे); म्हणजे मला कोणी शिक्षा करू शकत नाही. तर जुनी पद्धत अशी होती की त्याच्या जवळ एक संन्यासी लंगोटी घालून उभा असायचा. त्याच्या हातात एक छोटी, पातळ पलाश काठी होती. तो राजावर तीनदा हल्ला करायचा आणि त्याला म्हणायचा, 'राजा! ही अदंड्योस्मि अदंड्योस्मि चुकीची आहे. दण्ड्योसि दण्ड्योसि दण्ड्योसि म्हणजे तुम्हाला शिक्षाही होऊ शकते. === मोदी === नवीन संसद भवनाच्या उद्घाटनावेळी, [[हिंदू]] प्रार्थना सह, मोदींनी नवीन संसद भवनात [[लोकसभेचा अध्यक्ष|लोकसभा अध्यक्षांच्या]] खुर्चीजवळ ''सेंगोलची'' स्थापना केली. <ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/politics/fact-check-the-sengol-was-never-labelled-walking-stick-nor-kept-in-anand-bhawan|title=Fact-Check: The Sengol Was Never Labelled 'Walking Stick', Nor Kept in Anand Bhawan|date=29 May 2023|website=The Wire|access-date=3 June 2023}}</ref> [[चित्र:PM_installs_‘Sengol’_at_new_Parliament_building,_in_New_Delhi_on_May_28,_2023.jpg|इवलेसे| 2023 मध्ये पंतप्रधान मोदी हिंदू (अधिनाम) पुजाऱ्यांकडून 'सेंगोल' घेत आहेत]] == रचना == ''सेंगोल'' हा सोन्याचा मुलामा असलेला राजदंड आहे, सुमारे {{Convert|5|ft|m}} लांबीमध्ये. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/business/new-parliament-what-is-the-significance-of-sengol-in-rs-20-000-crore-worth-central-vista-project--news-289354|title=New Parliament: What Is The Significance Of Sengol In Rs 20,000 Crore-Worth Central Vista Project?}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=":0">{{Cite magazine|date=1947-08-25|title=INDIA: Oh Lovely Dawn|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,798062,00.html|magazine=Time|language=en-US|issn=0040-781X|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524200128/https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,798062,00.html|archive-date=2023-05-24|access-date=2023-05-26}}</ref> त्याच्या माथ्यावर नंदी कोरलेला आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/new-parliament-building-opening-how-a-letter-to-pmo-set-off-search-for-the-sengol/article66889495.ece|title=New Parliament building opening {{!}} How a letter to PMO set off a search for the Sengol|date=2023-05-24|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524181219/https://www.thehindu.com/news/national/new-parliament-building-opening-how-a-letter-to-pmo-set-off-search-for-the-sengol/article66889495.ece|archive-date=2023-05-24|url-status=live}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vikatan.com/government-and-politics/story-about-historic-sengol-to-be-installed-in-new-parliament-building|title=நாடாளுமன்றத்தில் செங்கோல்; இதற்கும் சோழர்களுக்கும் என்ன தொடர்பு? - தரவுகளுடன் விரிவான அலசல்|last=அகஸ்டஸ்|date=2023-05-25|website=www.vikatan.com|language=ta|access-date=2023-05-25}}</ref> == टीका == काही राजकीय विश्लेषकांनी असे नमूद केले आहे की सेंगोल हे राजेशाहीसाठी योग्य दैवी शक्तीचे प्रतीक आहे; जे लोकशाहीच्या संसदेत येत नाही. <ref name=":6">{{स्रोत बातमी|url=https://thewire.in/politics/sengol-divine-right-parliament-people|title=The Sengol Is a Symbol of 'Divine Right' to Power|date=2023-05-28|work=The Wire|language=en-IN|access-date=2023-05-28}}</ref> पुढे, इतरांनी नोंदवले आहे की सेंगोल हा भाजपचा [[हिंदू]] प्रतीकवादाला वैध करण्याचा प्रयत्न आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://scroll.in/article/1049855/new-parliament-building-seeks-to-legitimise-hindutva-victory-over-indias-multicultural-past|title=New Parliament building seeks to legitimise Hindutva victory over India's multicultural past|date=2023-05-28|work=Scroll|language=en-IN|access-date=2023-05-28}}</ref> ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|न्यू यॉर्क टाईम्सच्या]]'' मते, नवीन भारतीय संसदेच्या उद्घाटनादरम्यान, हा राजदंड नवीन संसदेचा अर्थ अंतर्भूत करणारी एक महत्त्वाची वस्तू म्हणून उदयास आला - "केवळ भारताच्या वसाहतवादी भूतकाळातील अवशेष नष्ट करण्यासाठी नव्हे तर धर्मनिरपेक्षतेची जागा घेण्यासाठी त्यानंतर आलेले शासन." <ref name="NYTSengol">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/2023/05/28/world/asia/india-parliament.html|title=Modi Opens India's New Parliament Building as Opposition Boycotts|publisher=New York Times}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * नवीन संसद भवन * औपचारिक गदा == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} ikdj7pbyzlx3nji1u7z1cu88imz7xka 0 333097 2711652 2607840 2026-09-23T18:13:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711652 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=|देश=भारत|भाषा=हिंदी|नाव=सिंबा|दिग्दर्शन=[[रोहित शेट्टी]]|प्रमुख कलाकार=[[रणवीर सिंग]], [[सारा अली खान]]<ref>{{Cite news |url=https://www.firstpost.com/entertainment/simmba-movie-review-ranveer-singhs-pizzazz-is-lost-to-a-cliched-womens-rights-saga-that-sidelines-women-5804601.html |title=Simmba movie review: Ranveer Singh's pizzazz is lost to a clichéd women's rights saga that sidelines women |date=28 December 2018 |work=Firstpost |access-date=1 April 2019 |publisher=Network 18}}</ref>|निर्मिती=[[रिलायन्स एंटरटेनमेंट]]|प्रदर्शन तारीख=२८ डिसेंबर २०१८|अवधी=१५८ मिनिटे}} '''''सिंबा''''' हा [[रोहित शेट्टी]] दिग्दर्शित आणि रोहित शेट्टी पिक्चर्स, [[रिलायन्स एंटरटेनमेंट]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbfc.co.uk/release/simmba-film-qxnzzxq6vlgtoteyodk0|title=Simmba|website=BBFC|access-date=2023-06-24|archive-date=2022-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808125557/https://www.bbfc.co.uk/release/simmba-film-qxnzzxq6vlgtoteyodk0|url-status=dead}}</ref> [[धर्मा प्रॉडक्शन्स|धर्मा प्रॉडक्शन]] निर्मित २०१८ मधील [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय]] [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेतील]] ॲक्शन फिल्म आहे. शेट्टीच्या कॉप युनिव्हर्सचा तिसरा भाग, यात [[रणवीर सिंग]], [[सोनू सूद]] आणि [[सारा अली खान]] यांच्यासोबत [[अजय देवगण]] [[सिंघम|सिंघमच्या]] भूमिकेत छोट्या भूमिकेत आहेत. २०१५ च्या [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट ''टेम्परचा'' रिमेक, हा चित्रपट संग्राम "सिंबा" भालेराव, सिंघम सारख्याच शहरातील भ्रष्ट पोलीस अधिकारी, त्याच्या जवळच्या लोकांवर शोकांतिका आल्यानंतर त्याला अधिक नीतिमान मार्गाने जाण्यास भाग पाडले गेले आहे.<ref name="announced">{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/simmba-poster-ranveer-singh-plays-a-quirky-cop-in-first-film-with-rohit-shetty/story-N3NkQhYb8wVrO8MxNNVm0K.html|title=Simmba first look: Ranveer Singh, Rohit Shetty film reminds you of Ram Lakhan, Singham|date=7 December 2017|work=hindustan times|access-date=3 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203202706/https://www.hindustantimes.com/bollywood/simmba-poster-ranveer-singh-plays-a-quirky-cop-in-first-film-with-rohit-shetty/story-N3NkQhYb8wVrO8MxNNVm0K.html|archive-date=3 December 2018|url-status=live}}</ref> मुख्य छायाचित्रणाची सुरुवात जून २०१८ मध्ये [[गोवा]] आणि [[कोल्हापूर|कोल्हापूरमध्ये]] चित्रित केलेल्या दृश्यांसह झाली; उर्वरित चित्रीकरण [[हैदराबाद]] आणि [[मुंबई|मुंबईतील]] मेहबूब स्टुडिओमध्ये झाले. त्याच वर्षी डिसेंबरच्या सुरुवातीला शूटिंग पूर्ण झाले. शब्बीर अहमद, रश्मी विराग, कुमार आणि कुणाल वर्मा यांनी लिहिलेल्या गीतांसह चित्रपटाचा साउंडट्रॅक तनिष्क बागची, लिजो जॉर्ज – डीजे चेतस आणि एस. थमन यांनी संगीतबद्ध केला आहे. साउंडट्रॅकमध्ये १९९६ च्या दोन गाण्यांचे रिमेक आहेत: "आंख मारे" मूळतः ''तेरे मेरे सपने'' चित्रपटातील आणि [[नुसरत फतेह अली खान]] यांचे "तेरे बिन" हे [[कव्वाली]] गाणे. ''सिंबा'' २७ डिसेंबर २०१८ रोजी गल्फ कॉपरेशन कौन्सिलच्या देशांमध्ये रिलीज झाला. हा चित्रपट दुसऱ्या दिवशी भारतात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय प्रदेशांमध्ये प्रदर्शित झाला; [[रिलायन्स एंटरटेनमेंट|रिलायन्स एंटरटेनमेंटने]] ते जगभरात वितरित केले होते. या चित्रपटाला समीक्षकांकडून संमिश्र प्रतिक्रिया मिळाल्या.<ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/box-office/article/box-office-update-ranveer-singh-fails-to-beat-ranbir-kapoor-as-the-opening-day-of-simmba-is-no-match-to-sanju/338830|title=Box Office update: Ranveer Singh fails to beat Ranbir Kapoor as the opening day of Simmba is no match to that of Sanju's {{!}} Entertainment News|website=Times Now|access-date=29 December 2018}}</ref> परंतु २०१८ पर्यंत तो सिंगचा सर्वाधिक कमाई करणारा ओपनिंग चित्रपट बनला आणि जगभरात सुमारे {{INR}} ३०० कोटींची कमाई केली आणि [[सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या भारतीय चित्रपटांची यादी|आतापर्यंतचा २५ वा सर्वाधिक कमाई करणारा भारतीय चित्रपट ठरला.]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/simmba-box-office-day-3-ranveer-singh-breaks-personal-record-film-earns-rs-100-cr-worldwide/story-eo9EmtIgPO9xtXKcVZl9qK.html|title=Simmba box office day 3: Ranveer Singh breaks personal record, film earns Rs 100 cr worldwide|date=31 December 2018|website=Hindustan Times|access-date=31 December 2018}}</ref> नंतर, त्याला ऑस्ट्रेलियन टेलस्ट्रा पीपल्स चॉईस अवॉर्ड मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/english/life+and+trendz-epaper-lifntr/vijay+sethupathi+shah+rukh+khan+tabu+win+top+awards+at+iffm+awards+2019-newsid-129867114|title=Vijay Sethupathi, Shah Rukh Khan, Tabu, win top awards at IFFM Awards 2019 – Life and Trendz &#124; DailyHunt|publisher=M.dailyhunt.in|access-date=23 August 2019}}</ref> == कलाकार == * [[रणवीर सिंग]] * [[सोनू सूद]] * [[सारा अली खान]] * [[आशुतोष राणा]] * [[सिद्धार्थ जाधव]] * [[वैदेही परशुरामी]] * [[सुचित्रा बांदेकर]] * [[अश्विनी काळसेकर]] * [[नेहा महाजन]] * [[उदय टिकेकर]] * [[अरुण नलावडे]] * [[अजय देवगण]] * [[अक्षय कुमार]] * [[विजय पाटकर]] * अशोक समर्थ * सौरभ गोखले == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील हिंदी चित्रपट]] [[वर्ग:रोहित शेट्टी दिग्दर्शित चित्रपट]] nfrj7o699hcoqiwf2yrpwsb2k0eqsrj 0 335030 2711776 2704844 2026-09-24T01:31:34Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711776 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट मूलकण |चित्र=[[File:Tachyon04s.gif|thumb]] | तळटीपा =टॅचियन नेहमी प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करत असेल, तर तो जवळ येताना पाहणे शक्य होणार नाही. टॅचियन जवळून गेल्यानंतर, निरीक्षकाला त्याच्या दोन प्रतिमा दिसतात; विरुद्ध दिशेने जाताना आणि निघताना. हा दुहेरी-प्रतिमा प्रभाव थेट सुपरल्युमिनल ऑब्जेक्टच्या मार्गावर असलेल्या निरीक्षकासाठी सर्वात प्रमुख आहे (या उदाहरणात तो पारदर्शक राखाडीमध्ये दर्शविलेला एक गोल आहे). टॅचिओन प्रकाशाच्या आधी पोहोचल्यामुळे, जोपर्यंत गोल निघत नाही तोपर्यंत निरीक्षकाला काहीही दिसत नाही, त्यानंतर निरीक्षकाच्या दृष्टीकोनातून ही प्रतिमा दोन भागात विभागलेली दिसते - एक गोलाकार आगमन (उजवीकडे) आणि एक निघणारा गोल (डावीकडे). | शोध= १९६७ | वर्गीकरण = प्राथमिक कण | यांनी सुचविला = [[इ.सी.जी. सुदर्शन]] | प्रकार= काल्पनिक}} '''टॅक्योन/टॅचिओन''' {{IPAc-en|ˈ|t|æ|k|i|ɒ|n}} किंवा '''टॅक्योनिक कण''' हा एक काल्पनिक कण आहे जो नेहमी प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करतो. भौतिकशास्त्रज्ञांचा असा विश्वास आहे की प्रकाशापेक्षा वेगवान कण अस्तित्वात असू शकत नाहीत कारण ते भौतिकशास्त्राच्या ज्ञात नियमांशी विसंगत आहेत.<ref name="Randall 2005 p286">{{स्रोत पुस्तक|title=Warped Passages: Unraveling the Mysteries of the Universe's Hidden Dimensions|url=https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand|last=Randall|first=Lisa|date=2005|publisher=Harper Collins|isbn=9780060531089|page=[https://archive.org/details/warpedpassagesun0000rand/page/286 286]|quote=People initially thought of tachyons as particles traveling faster than the speed of light ... But we now know that a tachyon indicates an instability in a theory that contains it. Regrettably, for science fiction fans, tachyons are not real physical particles that appear in nature.}}</ref> जर असे कण अस्तित्वात असतील तर ते प्रकाशापेक्षा वेगाने सिग्नल पाठवण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. [[सापेक्षतावादाचा सिद्धान्त|सापेक्षतेच्या सिद्धांतानुसार]] हे कार्यकारणभावाचे उल्लंघन करेल, ज्यामुळे आजोबा विरोधाभास सारखे तार्किक विरोधाभास निर्माण होतात. वर्तमान काळातील विज्ञानाच्या नियमानुसार टॅक्योन कणांचा वेग वाढल्यास, त्यांची उर्जा कमी होईल आणि ऊर्जा कमी झाल्यामुळे त्यांचा वेग कमी होईल. सबब प्रकाशाचचा वेग ओलांडण्यासाठी त्यांना अमर्याद उर्जेची आवश्यकता असेल. अशा कणांच्या अस्तित्वासाठी कोणतेही सत्यापित प्रयोगात्मक पुरावे सापडलेले नाहीत. टॅक्योन कणांच्या अस्तित्वाचा उल्लेख प्रथम भारतीय वंशाच्या सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ [[जॉर्ज सुदर्शन|एन्नाकल चंडी जॉर्ज सुदर्शन]] यांनी केला होता. १९६७ च्या पेपरमध्ये, जेराल्ड फेनबर्ग यांनी असे सुचवले की [[वस्तुमान|काल्पनिक वस्तुमान]] असलेल्या क्वांटम फील्डच्या उत्तेजिततेपासून टॅक्योनिक कण तयार केले जाऊ शकतात. तथापि, फीनबर्गच्या मॉडेल नुसार सुपरल्युमिनल (प्रकाशापेक्षा वेगवान) कण किंवा सिग्नल कार्यरत असणे अवघड असून टॅचिओनिक फील्ड केवळ अस्थिरता निर्माण करनार, कार्यकारणाचे उल्लंघन नाही. असे असले तरी, आधुनिक भौतिकशास्त्रात ''टॅच्यॉन'' हा शब्द अनेकदा प्रकाशापेक्षा वेगवान कणांऐवजी काल्पनिक वस्तुमान क्षेत्र असल्याचे मानतो.<ref name="Randall 2005 p286" /> आधुनिक भौतिकशास्त्रात अशी क्षेत्रे महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. हा शब्द ग्रीक:ταχύ भाषेतून आला आहे, ''tachy'', म्हणजे ''जलद''. पूरक कणांच्या प्रकारांना [[वस्तुमानहीन कण|लक्सॉन]] (जे नेहमी [[प्रकाशाचा वेग|प्रकाशाच्या वेगाने]] फिरतात) आणि ब्रॅडियन्स (जे नेहमी प्रकाशापेक्षा हळू जातात) म्हणतात; हे दोन्ही कणांचे प्रकार अस्तित्वात आहेत. लक्सॉन म्हणजे, जे नेहमी प्रकाशाच्या वेगाने फिरतात)आणि ब्रॅडियन्स म्हणजे, जे नेहमी प्रकाशापेक्षा हळू जातात.<ref name="Feinberg 1967-1969"> {{cite journal |last=Feinberg |first=G. |date=1967 |title=Possibility of faster-than-light particles |journal=[[Physical Review]] |volume=159 |issue=5 |pages=1089–1105 |bibcode=1967PhRv..159.1089F |doi=10.1103/PhysRev.159.1089 }}<br/> {{cite journal |last=Feinberg |first=G. |date=1978 |title=[no title cited] |journal=[[Physical Review D]] |volume=17 |page=1651 |doi=10.1103/physrevd.17.1651 }} </ref> === गती === <math>E = \frac{mc^2}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}.</math> यातील एक विचित्र बाब अशी आहे की, सामान्य कणांप्रमाणे, टॅक्योन चा वेग जसजसा वाढतो , तसतसा त्याची ऊर्जा कमी होते . विशेषतः, <math> E </math> जेव्हा शून्यावर पोहोचते <math> v </math> अनंतापर्यंत पोहोचते. (सामान्य ब्रॅडिओनिक पदार्थासाठी, ''<math> E </math>'' वाढत्या गतीने वाढते, स्वैरपणे मोठे होते ''<math> v </math>'' दृष्टीकोन '''''<math> c </math>''''', [[प्रकाशाचा वेग]].) म्हणून, ज्याप्रमाणे ब्रॅडियन्सना प्रकाश-वेगाचा अडथळा तोडण्यास मनाई आहे, त्याचप्रमाणे टॅचियन्सनाही ''c'' खाली कमी होण्यास मनाई आहे, कारण वरील किंवा खालून अडथळा गाठण्यासाठी अमर्याद ऊर्जा आवश्यक आहे.[[अल्बर्ट आइन्स्टाइन]], टोलमन आणि इतरांनी नमूद केल्याप्रमाणे, [[विशेष सापेक्षता|विशेष सापेक्षतेचा सिद्धांत]] असे मानतो की प्रकाशापेक्षा वेगवान कण, जर ते अस्तित्वात असतील तर, वेळेत पाठीमागे संवाद साधण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात.<ref name="Benford-legends"> {{cite book |first=Gregory |last=Benford |author-link=Gregory Benford |title=Old Legends |date=6 July 2013 |page=276 |url=https://www.gwern.net/docs/radiance/2002-scholz-radiance#old-legends |quote=He told me years later that he had begun thinking about tachyons because he was inspired by James Blish's [1954] short story, "Beep". In it, a faster-than-light communicator plays a crucial role in a future society but has an annoying final ''beep'' at the end of every message. The communicator necessarily allows sending of signals backward in time, even when that's not your intention. Eventually, the characters discover that all future messages are compressed into that beep, so the future is known, more or less by accident. Feinberg had set out to see if such a gadget was theoretically possible. }} </ref> === न्यूट्रिनो === १९८५ मध्ये, चोडोसने प्रस्तावित केले की [[न्यूट्रिनो|न्यूट्रिनोमध्ये]] टॅक्योनिक चे गुणधर्म असू शकतात.<ref name="Chodos">{{cite journal |last=Chodos |first=A. |date=1985 |title=The neutrino as a tachyon |url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-b_1985-01-24_150b_6/page/431 |journal=[[Physics Letters B]] |volume=150 |issue=6 |pages=431–435 |bibcode=1985PhLB..150..431C |doi= 10.1016/0370-2693(85)90460-5 |hdl=2022/20737 |hdl-access=free }} </ref> स्टँडर्ड मॉडेल कण प्रकाशापेक्षा जास्त वेगाने फिरण्याची शक्यता लॉरेन्ट्झ इन्व्हेरिअन्सचे उल्लंघन करणाऱ्या अटी वापरून मॉडेल केली जाऊ शकते, उदाहरणार्थ मानक-मॉडेल विस्तारामध्ये.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Colladay|first=D.|last2=Kostelecky|first2=V.A.|date=1998|title=Lorentz-Violating Extension of the Standard Model|journal=[[Physical Review D]]|volume=58|issue=11|pages=116002|arxiv=hep-ph/9809521|bibcode=1998PhRvD..58k6002C|doi=10.1103/PhysRevD.58.116002}}</ref><ref> {{जर्नल स्रोत|last=Kostelecky|first=V.A.|date=2004|title=Gravity, Lorentz Violation, and the Standard Model|journal=[[Physical Review D]]|volume=69|issue=10|pages=105009|arxiv=hep-th/0312310|bibcode=2004PhRvD..69j5009K|doi=10.1103/PhysRevD.69.105009}}</ref> या फ्रेमवर्कमध्ये, न्यूट्रिनो लोरेंट्झ-उल्लंघन दोलनांचा अनुभव घेतात आणि उच्च उर्जेवर प्रकाशापेक्षा वेगाने प्रवास करू शकतात. तथापि या प्रस्तावावर जोरदार टीका झाली.<ref> {{जर्नल स्रोत|last=Hughes|first=Richard J.|last2=Stephenson|first2=G.J.|date=1990|title=Against Tachyonic Neutrinos|url=https://zenodo.org/record/1258487|journal=Physics Letters B|volume=244|issue=1|pages=95–100|bibcode=1990PhLB..244...95H|doi=10.1016/0370-2693(90)90275-B}}</ref> आधुनिक भौतिकशास्त्रात, सर्व मूलभूत कणांना क्वांटम फील्डची उपज मानले जाते. टॅक्योनिक कण फील्ड थिअरीमध्ये समाविष्ट केले जाऊ शकतात ज्याला अनेक वेगळे मार्ग आहेत. आधुनिक भौतिकशास्त्रात टॅचिओनिक फील्ड महत्त्वाची भूमिका बजावतात. [[प्रमाण प्रतिकृती|कण भौतिकशास्त्राच्या मानक मॉडेलचे]] [[हिग्ज बोसॉन]] हे कदाचित सर्वात प्रसिद्ध आहे, ज्याचे घनरूप अवस्थेत काल्पनिक वस्तुमान आहे. सर्वसाधारणपणे, उत्स्फूर्त सममिती ब्रेकिंगची घटना, जी टॅचियन कंडेन्सेशनशी जवळून संबंधित आहे, ही सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राच्या अनेक पैलूंमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावते, ज्यामध्ये गिन्झबर्ग-लँडाऊ आणि सुपरकंडक्टिव्हिटीच्या बीसीएस सिद्धांतांचा समावेश आहे. टॅचिओनिक फील्डचे आणखी एक उदाहरण म्हणजे बोसोनिक स्ट्रिंग सिद्धांताचे टॅचिओन.<ref name="Greene">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Brian Greene |date=2000 |title=The Elegant Universe |url=https://archive.org/details/elegantuniverses0000gree_m0o7 |publisher=Vintage Books }} </ref><ref name="Polchinski 1998" >{{cite journal |last=Polchinski |first=J. |date=1998 |title=String Theory |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-09-15_95_19/page/11039 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=19 |pages=11039–11040 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1073/pnas.95.19.11039 |pmid=9736684 |pmc=33894 |bibcode=1998PNAS...9511039G |place=Cambridge, UK |doi-access=free }} </ref> बोसोनिक स्ट्रिंग सिद्धांत आणि नेव्ह्यू-श्वार्झ (NS) आणि NS-NS सेक्टर, जे अनुक्रमे ओपन बोसॉनिक सेक्टर आणि बंद बोसोनिक सेक्टर आहेत, GSO प्रोजेक्शनच्या आधी RNS सुपरस्ट्रिंग थिअरीद्वारे टॅचियन्सचा अंदाज लावला जातो. तथापि सेन अनुमानामुळे असे टॅचियन शक्य नाही, ज्याला टॅचियन कंडेन्सेशन असेही म्हणतात. यामुळे GSO प्रक्षेपणाची आवश्यकता निर्माण झाली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भौतिकशास्त्र]] [[वर्ग:मूलकण व त्यांचे गट]] mn2k59jum5ajmzxrspxtkzae5xurv55 0 338245 2711639 2655572 2026-09-23T17:08:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711639 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सरत चंद्र सिन्हा''' (१ जानेवारी १९१४ - २५ डिसेंबर २००५) हे भारतीय राजकारणी आणि [[आसाम|आसामचे]] [[मुख्यमंत्री]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://assamassembly.gov.in/cm-list.html|title=Assam Legislative Assembly - Chief Ministers since 1937|website=Assamassembly.gov.in|access-date=25 June 2017}}</ref> त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]], [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) – सरत चंद्र सिन्हा ]] आणि [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] नेते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/sarat-chandra-sinha-dead/344241|title=Sarat Chandra Sinha dead|date=|website=Outlookindia.com|access-date=26 June 2017|archive-date=2019-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020172612/https://www.outlookindia.com/newswire/story/sarat-chandra-sinha-dead/344241|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/explained/polls-ahead-why-an-assam-cm-from-40-years-ago-is-relevant-again/|title=Polls ahead, why an Assam CM from 40 years ago is relevant again|date=26 February 2016|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 June 2017}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Gupta|first=Shekhar|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19830915-the-agitation-is-over.-it-is-dead-and-gone-sarat-chandra-sinha-770993-2013-07-17|title=The agitation is over. It is dead and gone: Sarat Chandra Sinha|date=17 July 2013|work=India Today|language=en|access-date=2 March 2022}}</ref> गुवाहाटी मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल आणि बोंगाईगाव रिफायनरी अँड पेट्रोकेमिकल्स लिमिटेडच्या स्थापनेत त्यांचा मोलाचा वाटा होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gmcaa.com/VFdjOVBRPT0=/about--gmc.ghtml|title=About|website=gmcaa.com|access-date=16 March 2022|archive-date=2023-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027095344/https://gmcaa.com/VFdjOVBRPT0=/about--gmc.ghtml|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://nenow.in/north-east-news/assam/assam-golden-jubilee-bongaigaon-refinery.html|title=Assam: Golden jubilee celebrations of Bongaigaon refinery begins|date=19 January 2022|work=NORTHEAST NOW|access-date=16 March 2022}}</ref> जेव्हा [[शरद पवार]] यांनी काँग्रेस सोडून [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची]] स्थापना केली तेव्हा ते त्यांच्यात सामील झाले आणि आसाममध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत पक्षाचे नेतृत्व केले. <ref name="Sarat Chandra reference1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/sarat-chandra-sinha-dead/344241|title=Sarat Chandra Sinha dead|date=25 December 2005|publisher=Outlook|access-date=21 February 2021|archive-date=2019-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412081716/https://www.outlookindia.com/newswire/story/sarat-chandra-sinha-dead/344241|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99jun11/spotlite.htm|title=tribuneindia...Spotlight|date=11 June 1999|website=Tribuneindia.com|access-date=25 June 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{आसामचे मुख्यमंत्री}} [[वर्ग:आसामचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१४ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] 3phq169wbudmaiebzesfc3e986hz04a 0 343270 2711666 2398847 2026-09-23T18:34:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711666 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सुजानगढ विधानसभा मतदारसंघ''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील विधानसभा मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[चुरू जिल्हा|चुरू जिल्ह्यात]] असून [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ सुजानगढचे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[१९९८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|१९९८]] || [[भंवरलाल मेघवाल]]<ref>[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_1998/StatisticalReport-RAJ98.pdf 1998 Rajasthan Assembly results]</ref> || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | [[२००३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२००३]] || [[खेमा राम मेघवाल]]<ref>[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/SE_NOV_2003/StatisticalReports_RAJ_Nov2003.pdf 2003 Rajasthan Assembly results]</ref> || [[भाजप]] |- | [[२००८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२००८]]<ref>[http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2008/Stats_report_RJ2008.pdf 2008 Rajasthan Assembly results]</ref> || [[भंवरलाल मेघवाल]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || [[खेमा राम मेघवाल]] || [[भाजप]] |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || [[भंवरलाल मेघवाल]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | २०२१ (पोटनिवडणूक) || [[मनोज मेघवाल]]<ref>{{Cite web|title=3 new MLAs take oath in Rajasthan Assembly|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/3-new-mlas-take-oath-in-rajasthan-assembly/2119355|access-date=2021-07-19|website=www.outlookindia.com/|archive-date=2021-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719202054/https://www.outlookindia.com/newsscroll/3-new-mlas-take-oath-in-rajasthan-assembly/2119355|url-status=dead}}</ref> || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा]] iv4qg8j9a6axlsqqtw5lpofqt8nylv3 0 344303 2711661 2645030 2026-09-23T18:25:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711661 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सिमी गरेवाल''' (जन्म '''सिम्रीता गरेवाल'''; <ref name="Rendezvous">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=PrhozCKMILM|title=Rendezvous With Simi Garewal SPECIAL 3rd Season Part-2|date=16 October 2012|via=YouTube|access-date=24 August 2019}}</ref> १७ ऑक्टोबर १९४७) एक भारतीय अभिनेत्री, दिग्दर्शक, निर्माता आणि टॉक शो होस्ट आहेत. त्यांना दोन [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] आणि एक भारतीय दूरचित्रवाणी अकादमी पुरस्कार यासह अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. त्या [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या]] कट्टर राजकीय समर्थक आहे आणि सोशल मीडियावर त्याबद्दल खूप सक्रीय आहेत. त्यांना''दो बदन'' (१९६६), ''साथी'' (१९६८), ''[[मेरा नाम जोकर]]'' (१९७०), ''सिद्धार्थ'' (१९७२), ''कर्ज'' (१९८०) यांसारख्या हिंदी चित्रपटांमध्ये काम करण्यासाठी ओळखले जाते. [[सत्यजित राय]] दिग्दर्शित ''अरण्यार दिन रात्रि'' या बंगाली चित्रपटात त्यांनी काम केले. त्या त्यांच्या सेलिब्रिटी टॉक शो, ''रेन्डेवू विथ सिमी गरेवाल'' यासाठी देखील ओळखल्या जातात. == प्रारंभिक जीवन == गरेवाल यांचा जन्म [[लुधियाना]] येथे झाला.<ref name="ndtv">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/photos/entertainment/happy-birthday-simi-grewal-8404#photo-102186|title=Happy birthday Simi Grewal|date=17 October 2010|website=[[ndtv.com]]}}</ref> <ref name="Rendezvous-with-Simi-Garewal">[https://www.timesofindia.com/city/delhi-times/Rendezvous-with-Simi-Garewal/articleshow/467992.cms Rendezvous-with-Simi-Garewal]. ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''.</ref> त्यांचे वडील, ब्रिगेडियर जे.एस. गरेवाल यांनी [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यात]] सेवा बजावली. सिमी ही चित्रपट निर्माते [[यश चोप्रा]] यांची पत्नी [[पामेला चोप्रा|पामेला चोप्राची]] चुलत बहीण आहे. सिमी यांची आई दर्शी आणि पामेलाचे वडील मोहिंदर सिंग हे भावंडे होते. सिमी इंग्लंडमध्ये वाढली आणि तिची बहीण अमृतासोबत न्यूलँड हाऊस स्कूलमध्ये शिकली.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi-times/Rendezvous-with-Simi-Garewal/articleshow/467992.cms Rendezvous with Simi Garewal – The Times of India]. ''The Times of India''. (1 February 2004). Retrieved 26 June 2011.</ref> == चित्रपट आणि दूरदर्शन कारकीर्द == गरेवालयांचे बालपण इंग्लंडमध्ये घालवल्यानंतर, गरेवाल किशोरवयातच भारतात परतल्या. इंग्रजी भाषेतील त्यांच्या अस्खलिततेने ''टार्झन गोज टू इंडिया या'' इंग्रजी भाषेतील चित्रपटाच्या निर्मात्यांना त्यांना भूमिका देण्यास प्रवृत्त केले. १९६२ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या या चित्रपटातून गरेवाल यांनी फिरोज खानसोबत पदार्पण केले.<ref>[http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/entertainment/16-bollywood-actor-firoz-khan-dies-at-70-hs-08] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430031232/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/entertainment/16-bollywood-actor-firoz-khan-dies-at-70-hs-08}}</ref> त्यांचा अभिनय चांगला होता आणि त्यांना आणखी अनेक चित्रपटांच्या मागण्या आल्या. १९६० आणि ७० च्या दशकात, त्यांनी अनेक उल्लेखनीय भारतीय चित्रपटांमध्ये काम केले, जसे की मेहबूब खान दिग्दर्शित ''सन ऑफ इंडिया'' (१९६२), राज खोसला दिग्दर्शित ''दो बदन'' (१९६६), [[राज कपूर]] यांसारख्या प्रमुख दिग्दर्शकांसोबत ''[[मेरा नाम जोकर]]'' (१९७०), [[सत्यजित राय|सत्यजित रे]] दिग्दर्शित ''अरण्यार दिन रात्री'' (१९७०, ''डेज अँड नाईट्स इन द फॉरेस्ट'' ) आणि [[मृणाल सेन]] दिग्दर्शित ''पडाटिक'' (१९७३). १९७२ मध्ये [[शशी कपूर]] सोबत [[हेर्मान हेस|हर्मान हेसच्या]] कादंबरीवर आधारित इंग्रजी भाषेचा चित्रपट ''सिद्धार्थ'' मध्ये त्यांनी काम केले होते. गरेवाल यांनी या चित्रपटात एक नग्न दृश्य देखील केले ज्यामुळे भारतात काही वाद निर्माण झाला आणि भारतीय सेन्सॉर बोर्डाने सांगितलेला भाग कापल्याने तो प्रदर्शित करण्यात आला.<ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?228947-0 'I Don't Know One Editor In India Who Is Well-Read'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807211033/http://outlookindia.com/article.aspx?228947-0 |date=2011-08-07 }}. www.outlookindia.com. Retrieved 26 June 2011.</ref><ref>[http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2002/sep/21sid.htm Movies: Siddhartha, a lost tale]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. रीडिफ.कॉम (21 September 2002). Retrieved 26 June 2011.</ref> <ref>[http://www.popmatters.com/film/reviews/s/siddhartha-dvd.shtml Siddhartha (1972)]. ''PopMatters''. Retrieved 26 June 2011.</ref> नंतर, १९७० च्या दशकाच्या मध्यात, त्यांनी त्यांच्या मेव्हणा [[यश चोप्रा]] यांनी बनवलेल्या ''[[कभी कभी|कभी कभी'<nowiki/>]]'' (१९७६) या लोकप्रिय चित्रपटात व ''चलते चलते'' (१९७६) मध्ये मुख्य भूमिका केली.<ref>[http://www.screenindia.com/news/gloriously-grey/374177/ Gloriously grey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017192212/http://www.screenindia.com/news/gloriously-grey/374177/}}. Screenindia.com (17 October 2008). Retrieved 26 June 2011.</ref> ''कर्ज'' (१९८०) मधील खलनायीका म्हणून त्यांनी साकारलेली आणखी एक उल्लेखनीय भूमिका होती. चार्ल्स ॲलन यांच्या पुस्तकावर आधारित बीबीसी डॉक्यु-ड्रामा ''महाराजास'' (१९८७) मध्ये त्यांनी काम केले. १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीला त्यांचे लक्ष लेखन आणि दिग्दर्शनाकडे वळले. त्यांनी [[Siga Arts International|सिगा आर्ट्स इंटरनॅशनल ही]] स्वतःची निर्मिती कंपनी स्थापन केली. त्यांनी दूरदर्शनसाठी ''इट्स अ वुमन्स वर्ल्ड'' (१९८३) या टीव्ही मालिकेचे आयोजन, निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले. त्यांनी यूकेमधील चॅनल ४ साठी ''[[Living Legend Raj Kapoor|लिव्हिंग लिजेंड राज कपूर]]'' (१९८४) व [[राजीव गांधी|राजीव गांधींवर]] ''इंडियाज राजीव'' नावाचा तीन भागांचा माहितीपट तयार केले. १९८८ मध्ये त्यांनी ''रुखसत'' हा हिंदी चित्रपट लिहिला ज्यासाठी ऑस्ट्रेलियातील पॅटर्स पुरस्कारातून प्रथम पारितोषिक मिळाले. गरेवाल यांनी ''रेन्डेवू विथ सिमी गरेवाल'' या टॉक शो केला.<ref>[https://web.archive.org/web/20040629170307/http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13497641 Simi Garewal's Rendezvous 100 Party]. Sify.com (14 June 2004). Retrieved 26 June 2011.</ref> त्या सहसा टीव्ही शो आणि पुरस्कार समारंभात पांढरे कपडे घालतात आणि "द लेडी इन व्हाईट" म्हणून प्रसिद्ध आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=द हिंदू}}</ref> त्या [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवरील]] ''इंडियाज मोस्ट डिझायरेबल'' या टॉक शोसह दूरचित्रवाणीवर परतल्या ज्यामध्ये त्यांनी अविवाहित पात्र बॉलीवूड कलाकार, व्यवसायीक, मीडिया आयकॉन्स आणि भारतीय क्रिकेट खेळाडू त्यांच्या "आदर्श आणि प्रिय व्यक्ती" बद्दलच्या मुलाखती घेतल्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/simi-brings-indias-most-desirable-on-tv/158329-44.html|title=Simi brings 'India's Most Desirable' on TV - TV News - IBNLive|website=ibnlive.in.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084207/http://ibnlive.in.com/news/simi-brings-indias-most-desirable-on-tv/158329-44.html|archive-date=13 June 2011|access-date=17 January 2022}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == वयाच्या १७ व्या वर्षी गेरेवाल यांचे पहिले गंभीर प्रेमसंबंध होते, जामनगरचे महाराज दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी जडेजा यांच्याशी, जे त्यांचे इंग्लंडमधील शेजारीही होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/when-simi-garewal-spoke-about-passionate-affair-with-maharaja-of-jamnagar-we-did-mad-crazy-things-101634471290765.html|title=When Simi Garewal spoke about ‘passionate affair’ with Maharaja of Jamnagar: ‘We did mad, crazy things’|date=17 October 2021|website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/im-a-sucker-for-looks-simi-garewal/articleshow/10713069.cms|title=I'm a sucker for looks: Simi Garewal - टाइम्स ऑफ इंडिया|date=13 November 2011|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/interviews/i-regret-not-having-a-child-simi-garewal-2696.html|title=‘‘I regret not having a child’’ - Simi Garewal|website=filmfare.com|language=en|access-date=2024-01-04}}</ref> गरेवाल या पतौडीचे नवाब [[मन्सूर अली खान पटौदी|मन्सूर अली खान पतौडी]] यांच्याशी नातेसंबंधात होते, परंतु [[शर्मिला टागोर]] यांना भेटल्यानंतर त्यांनी त्यांच्याशी संबंध तोडले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/from-toi-archives-tiger-pataudis-untold-tale/articleshow/10089930.cms|title=From TOI Archives: Tiger Pataudi's untold tale|date=23 September 2011|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rendezvous-simi-garewal-mansoor-ali-khan-pataudi-sharmila-tagore-142497-2011-10-03|title='Rendezvous with Simi'to rekindle Pataudi's romance|last=Joshi|first=Sonali|last2=Srivastava|first2=Priyanka|date=3 October 2011|website=India Today}}</ref> १९७० मध्ये, त्यांनी दिल्लीतील कुलीन चुन्नमल कुटुंबातील रवी मोहन यांच्याशी विवाह केला. १९७९ मध्ये त्यांचा घटस्फोट झाला.<ref name=":0"/> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! चित्रपट ! भूमिका ! class="unsortable" | नोंदी |- | rowspan="3" | १९६२ | ''राझ की बात'' | कमल | |- | ''सन ऑफ इंडिया'' | ललिता | |- | ''टारझन गोज टू इंडिया'' | राजकुमारी कामारा | |- | rowspan="2" | १९६५ | ''तीन देवियाँ'' | सिमी / राधा राणी | |- | ''जोहर-मेहमूद इन होवा'' | सिम्मी | |- | १९६६ | ''दो बदन'' | डॉ. अंजली | [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार]] |- | rowspan="3" | १९६८ | ''आदमी'' | आरती | |- | ''साथी'' | रजनी | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार |- | ''एक रात'' | रेखा शर्मा | |- | rowspan="2" | १९७० | ''[[मेरा नाम जोकर]]'' | मेरी | |- | ''अरण्यार दिन रात्री'' | दुली | [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपट |- | rowspan="3" | १९७१ | ''अंदाज'' | मोना | |- | ''दो बुंद पानी'' | गौरी | |- | ''सीमा'' | | |- | rowspan="2" | १९७२ | ''अनोखी पेहचान'' | | |- |''सिद्धार्थ'' | कमला | |- | rowspan="2" | १९७३ | ''पडाटिक'' | कार्यकर्त्याला आश्रय देणारी स्त्री | बंगाली चित्रपट |- | ''[[नमक हराम]]'' | मनिषा | |- | १९७४ | ''हात की सफाई'' | रोमा एस कुमार | |- | १९७५ | ''डाक बांगला'' |सिमी नितीन सेठी आणि इतर | |- | rowspan="3" | १९७६ | ''नाच उठे संसार'' | सोमू | |- | ''चलते चलते'' | गीता | |- | ''[[कभी कभी]]'' | शोभा कपूर | |- | १९७७ | ''अभि तो जी ले'' | मिस महाजन | |- | १९७९ | ''अहसास'' | आशा चौधरी | |- | rowspan="3" | १९८० | ''[[द बर्निंग ट्रेन]]'' | शाळेतील शिक्षक | |- | ''कर्झ</i>'' | कामिनी वर्मा | नामांकन - सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार |- | ''इन्साफ का तराजू'' | वकील | |- | rowspan="3" | १९८१ | [[नसीब (१९८१ हिंदी चित्रपट)|''नसीब'']] | स्वतः | पाहुण्या कलाकार |- | ''प्रोफेसर प्यारेलाल'' | रिटा | |- | ''बिवी-ओ-बिवी'' | निशा | |- | rowspan="2" | १९८२ | ''तेरी मेरी कहानी'' | मीना शास्त्री/सीमा | |- | ''हथकडी'' | पम्मी मित्तल | |- | १९८६ | ''लव्ह अँड गॉड'' | गझाला | |- | १९८८ | ''रुखसत'' | राधा तलवार | चित्रपट दिग्दर्शक देखील |} === दूरदर्शन === {| class="wikitable" !वर्ष ! नाव दाखवा ! भूमिका ! class="unsortable" | नोंदी |- | १९८५ | ''लिव्हिंग लिजंड राज कपूर'' | लेखक/दिग्दर्शक | चॅनल फोर दूरचित्रवाणी, यूकेसाठी [[राज कपूर|राज कपूरवरील]] माहितीपट |- | १९९१ | ''इंडियाज राजीव'' | लेखक/दिग्दर्शक | [[राजीव गांधी|राजीव गांधींवर]] तीन भागांची माहितीपट मालिका |- | १९९७ | ''रेन्डेवू विथ सिमी गरेवाल'' | यजमान | स्टार वर्ल्ड इंडियावर ५ सीझन (१४० भाग). |- | २०११ | ''सिमी सिलेक्टस इंडियाज मोस्ट डिझायरेबल'' | यजमान | स्टार वर्ल्ड इंडियावर १ सीझन (२२ भाग). |} == पुरस्कार आणि नामांकन == * १९६६ - [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार]] - ''दो बदन'' * १९६८ - सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी फिल्मफेअर पुरस्कार - ''साथी'' * १९८० - नामांकन - सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री म्हणून फिल्मफेअर पुरस्कार - ''कर्ज'' * १९९९ - सर्वोत्कृष्ट टॉक शो आणि सर्वोत्कृष्ट अँकरसाठी [[स्क्रीन पुरस्कार]] * २००१ - सर्वोत्कृष्ट अँकर आणि टॉक शोसाठी RAPA पुरस्कार * २००३ - सर्वोत्कृष्ट अँकरसाठी इंडियन दूरचित्रवाणी अकादमी पुरस्कार * २००३ - मीडिया आणि दूरचित्रवाणीमधील व्यावसायिक उत्कृष्टतेसाठी रोटरी पुरस्कार * २००४ - सर्वोत्कृष्ट टॉक शोसाठी इंडियन फिल्मगोअर्स असोसिएशन पुरस्कार == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:भारतीय महिला दूरचित्रवाणी प्रेझेंटर्स]] [[वर्ग:पंजाबी व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट दिग्दर्शिका]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] 2mh9q4yvjss7aqfxctybqwrgd0w2ffg 0 348464 2711559 2675656 2026-09-23T12:18:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711559 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''वेब मालिका''' (ज्याला इंग्रजीत '''वेब सिरीझ किंवा वेब शो''' म्हणूनही ओळखले जाते) ही स्क्रिप्टेड किंवा पटकथा-विरहित ऑनलाइन व्हिडिओंची मालिका आहे, सामान्यत: भाग स्वरूपात, आंतरजाळावर प्रदर्शित केली जाते, जी प्रथम १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात उदयास आली आणि 2000 च्या दशकाच्या सुरुवातीस अधिक ठळक झाली. वेब सिरीज प्रोग्रामच्या एका प्रसंगाला एपिसोड किंवा " वेबिसोड " म्हणले जाऊ शकते; तथापि, हा शब्द नेहमी वापरला जात नाही. सर्वसाधारणपणे, वेब सिरीज डेस्कटॉप, लॅपटॉप, टॅब्लेट आणि [[स्मार्टफोन|स्मार्टफोनसह]] विविध प्लॅटफॉर्म आणि डिव्हाइसेसवर पाहिली जाऊ शकतात. व्हेब मालिका या प्रक्षेपण दूरचित्र मालिकांपेक्षा वेगळ्या आहेत, कारण नंतरचे हे [[डिझ्नी+ हॉटस्टार|डिझ्नी + हॉटस्टार]], [[नेटफ्लिक्स]] आणि अॅमेझॉन प्राइम व्हिडिओ सारख्या [[ओव्हर-द-टॉप मीडिया सर्व्हिस|प्रक्षेपण व्यासपीठांवर]] पाहण्याचा हेतु आहे <ref name="directtv">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.directv.com/insider/what-is-tv-streaming-and-how-does-it-work/|title=What Is Streaming TV, and How Does It Work?|date=March 8, 2023|website=Insider|publisher=[[DirecTV]]|access-date=25 March 2024}}</ref> <ref name="century">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.centurylink.com/home/help/television/streaming-tv/what-is-streaming-tv.html|title=What is streaming TV?|date=2020|website=[[CenturyLink]]|access-date=25 March 2024}}</ref> (जरी हा शब्द कधीकधी स्ट्रीमिंग टेलिव्हिजनचा संदर्भ देण्यासाठी वापरला जातो <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2023/global/asia/sacred-games-mirzapur-scam-1992-imdb-50-all-time-india-series-1235631206/|title='Sacred Games', 'Mirzapur', 'Scam 1992' Top IMDb's 50 All-Time Most Popular Indian Streaming Series List (EXCLUSIVE)|last=Ramachandran|first=Naman|date=2023-06-05|website=Variety|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611114834/https://variety.com/2023/global/asia/sacred-games-mirzapur-scam-1992-imdb-50-all-time-india-series-1235631206/|archive-date=June 11, 2023|access-date=2023-06-07}}</ref> ). व्हेब मालिकेचे डिझायनिंग हे दूरचित्राच्या मालिकेसारखे असले तरी त्यांच्या विकासासाठी आणि उत्पादनामध्ये दूरचित्र मालिकेसाठी आवश्यक तेवढी आर्थिक गुंतवणूक होत नाही. <ref name="Moreau">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lifewire.com/what-is-a-web-series-3486070|title=What Is a Web Series? Are They Worth Watching?|last=Moreau|first=Elise|date=September 10, 2020|website=[[Lifewire]]|access-date=14 April 2024}}</ref> {{Efn|[[Quibi]], a [[mobile app]] for short-form streaming that partitioned original content and full-length TV series into segments of 10 minutes or less each, attracted talent from prestige television and film studios. The platform shut down six months after it was launched.<ref name="Quibi'2019">{{cite news|last1=Horton |first1=Adrian |title=Fifteen minutes of prestige: how Hollywood went long on short content |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/may/14/short-form-tv-future-state-of-the-union |work=[[द गार्डियन]] |date=14 May 2019 |access-date=16 April 2024}}</ref><ref name="Quibi2020">{{cite magazine|last1=Steinberg |first1=Brian |last2=Thorne |first2=Will |title=Quibi's Demise Spurs Hand-Wringing for TV Partners |url=https://variety.com/2020/tv/news/quibi-tv-partners-60-minutes-blumhouse-1234812512/ |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=October 21, 2020 |access-date=16 April 2024}}</ref>}} मात्र, काही व्हेब मालिकेच्या लोकप्रियतेमुळे त्यांना टेलिव्हिजनसाठी पर्याय देण्यात आला आहे. <ref name="Moreau" /> <ref name="Christian">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiewire.com/features/general/how-does-a-web-series-jump-to-tv-29618/|title=How Does A Web Series Jump to TV?|last=Christian|first=Aymar Jean|date=February 25, 2014|website=[[IndieWire]]|access-date=14 April 2024}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://movieweb.com/tv-shows-started-as-web-series/|title=Best Shows That Began as Web Series|last=McQuirter|first=Rose|date=October 2, 2022|website=[[MovieWeb]]|access-date=14 April 2024}}</ref> == इतिहास == एप्रिल १९९५ मध्ये, ब्लूमिंग्टन, इंडियाना, संयुक्त राज्य -आधारित सार्वजनिक प्रवेश कार्यक्रम ''रॉक्स'' चा एक भाग "ग्लोबल व्हिलेज इडियट्स", आंतरजाळावर अपलोड करण्यात आला, ज्यामुळे ''रॉक्स'' वेबद्वारे वितरित केलेली पहिली मालिका बनली. <ref>{{Cite magazine|last=Quittner, Josh|date=May 1, 1995|title=Radio Free Cyberspace|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,134084,00.html|magazine=TIME|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118173045/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,134084,00.html|archive-date=January 18, 2016|access-date=January 18, 2016}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160118173045/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,134084,00.html |date=2016-01-18 }}</ref> त्याच वर्षी, स्कॉट झाकरिनने ''द स्पॉट ही'' एक भागिक ऑनलाइन कथा तयार केली ज्याने कथानकात प्रतिमा, दृकपट आणि ब्लॉग एकत्रित केले. ''मेलरोस प्लेस -ऑन-द-वेबशी'' तुलणा करून, ''द स्पॉटमध्ये'' ट्रेंडी वीस-समथिंगची भूमिका करणारी पात्रांची फिरती कास्ट वैशिष्ट्यीकृत आहे ज्यांनी "द स्पॉट" नावाच्या कॅलिफोर्नियाच्या बीच हाऊसमधील खोल्या भाड्याने घेतलेल्या सांता मोनिका . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.huffingtonpost.com/jon-marcus/personalized-tv-why-i-made-a-gay-web-series_b_1933877.html|title='Personalized TV': Why I Made a Gay Web Series|last=Marcus|first=Jon|date=October 2, 2012|website=[[The Huffington Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401024150/http://www.huffingtonpost.com/jon-marcus/personalized-tv-why-i-made-a-gay-web-series_b_1933877.html|archive-date=April 1, 2016|access-date=March 23, 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.harvesttideproductions.com/web-series/|title=Web Series|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220104517/http://www.harvesttideproductions.com/web-series/|archive-date=February 20, 2012|access-date=July 29, 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220104517/http://www.harvesttideproductions.com/web-series/ |date=2012-02-20 }}</ref> ''द स्पॉटने'' इन्फोसेकची "कूल साइट ऑफ द इयर" ही पदवी मिळवली, जो नंतर वेबी बनला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/digitalbabylonho00john|title=Digital Babylon: How the Geeks, the Suits, and the Ponytails Fought to Bring Hollywood to the Internet|last=Geirland|first=John|last2=Kedar|first2=Eva Sonesh|date=1999|publisher=Arcade Publishing|isbn=9781559704830|language=en|url-access=registration}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Gentile|first=Gary|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/28/AR2007032801757_pf.html|title=Ads Turning Up in 'LonelyGirl15'|date=March 28, 2007|work=The Washington Post|access-date=August 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812170327/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/28/AR2007032801757_pf.html|archive-date=August 12, 2014|url-status=live}}</ref> == उत्पादन आणि वितरण == आंतरजाळाच्या लोकप्रियतेत वाढ आणि वेगवान ब्रॉडबँड आणि स्ट्रीमिंग दृकपट तंत्रज्ञानाची प्रवेशयोग्यता आणि परवडणारी सुधारणा याचा अर्थ असा होतो की व्हेब मालिकेचे उत्पादन आणि वितरण हे "पारंपारिक" मालिका उत्पादनासाठी एक व्यवहार्य पर्याय बनले आहे, जे पूर्वी मुख्यतः प्रसारण आणि केबलसाठी केले जात असे. टीव्ही. पारंपारिक टीव्ही मालिका निर्मितीच्या तुलणेत, व्हेब मालिका निर्मितीसाठी कमी खर्चिक असतात. यामुळे अनेक निर्मात्यांना व्हेब मालिका विकसित करण्याची मुभा मिळाली आहे. तसेच, व्हेब मालिका ऑनलाइन उपलब्ध करून दिल्याने, विशिष्ट प्रदेशात एकाच प्रीसेट वेळेवर प्रसारित होण्याऐवजी, ते निर्मात्यांना सुशक्य जागतिक प्रेक्षकांपर्यंत पोचण्यास सक्षम करतात जे दिवसाचे २४ तास आणि आठवड्याचे सातही दिवस कार्यक्रमांमध्ये प्रवेश करू शकतात. त्यांच्या निवडीची वेळ. त्याव्यतिरिक्त, २०१० च्या दशकात, टॅब्लेट आणि स्मार्टफोन्सची वाढती परवडणारी क्षमता आणि औद्योगिक राष्ट्रांमध्ये या उपकरणांच्या वाढत्या मालकी दरांचा अर्थ असा होतो की व्हेब मालिका प्रवासी, प्रवासी आणि इतर लोकांसह सुशक्य दर्शकांच्या विस्तृत श्रेणीसाठी उपलब्ध आहेत. व्हेब दृकपटातील यशाच्या उदयोन्मुख शक्यतेने अमेरिकेतील काही शीर्ष करमणूक अधिकाऱ्यांचे लक्ष वेधून घेतले आहे, ज्यात भूतपूर्व [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी|डिझ्नी]] कार्यकारी आणि टोरॅन्टे कंपनीचे वर्तमान प्रमुख, मायकेल आयझ्नर यांचा सामावेश आहे. टोरनांटे च्या आयझ्नर च्या वुगुरू उपविभागाने २६ ऑक्टोबर २००९ रोजी कॅनेडीय माध्यम समूह रॉजर्स माध्यमांसोबत भागीदारी केली आणि वर्षभरात ३० हून अधिक नवीन व्हेब कार्यक्रम तयार करण्याची योजना सुरक्षित केली. रॉजर्स मीडिया विगुरू च्या आगामी निर्मितीसाठी निधी आणि वितरण करण्यात सहाय्य करेल, पारंपारिक माध्यम आणि व्हेब मालिका सारख्या नवीन माध्यमांमधील कनेक्शन बळकट करेल. <ref name="Littleton">{{स्रोत बातमी|last=Littleton|first=Cynthia|url=https://www.variety.com/article/VR1118010383.html?categoryid=1009&cs=1&query=vuguru|title=Eisner cuts deal for Web shows|date=October 26, 2009|work=Variety}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> व्हेब मालिका थेट निर्मात्यांच्या संकेतस्थळावरून, स्ट्रीमिंग सेवांद्वारे किंवा ऑनलाइन दृकपट शेअरिंग संकेतस्थळाद्वारे वितरित केल्या जाऊ शकतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://issuu.com/diegodario/docs/webseries|title=WEBSERIES by Diego Lopez|date=April 18, 2010|publisher=ISSUU|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330145431/https://issuu.com/diegodario/docs/webseries|archive-date=March 30, 2019|access-date=July 2, 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330145431/https://issuu.com/diegodario/docs/webseries |date=2019-03-30 }}</ref> [[वर्ग:प्रसारण]] [[वर्ग:वेब मालिका|*]] bstbrjtocdntnjsicxojy3u3zgpag1k 0 348901 2711569 2413789 2026-09-23T13:51:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711569 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शॉन रॉबर्ट ॲशमोर''' (जन्म ७ ऑक्टोबर १९७९) <ref name="TV Guide">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tvguide.com/celebrities/shawn-ashmore/174411|title=Shawn Ashmore|website=TV Guide|access-date=September 23, 2009|archive-date=2012-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120616064012/http://www.tvguide.com/celebrities/shawn-ashmore/174411|url-status=dead}}</ref> एक कॅनेडियन अभिनेता आहे. <nowiki><i id="mwDw">एक्स-मेन</i></nowiki> चित्रपट मालिकेतील बॉबी ड्रेक/आईसमॅन,<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/shawn-ashmore-gay-iceman_n_5667503de4b080eddf55fd53|title=''X-Men'' Star Shawn Ashmore Wants To Play Iceman As Gay|last=Wong|first=Curtis M.|date=December 9, 2015|website=HuffPost|access-date=September 2, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.universogay.com/noticias/iceman-alias-mutante-de-bobby-drake-en-x-men-se-da-su-primer-beso-gay__28012017.html|title=Iceman, alias mutante de Bobby Drake en "X-Men", se da su primer beso gay|website=Universo Gay|language=es|access-date=September 2, 2019}}</ref> ''ॲनिमॉर्फ्स'' या दूरचित्रवाणी मालिकेतील जेक,<ref>{{Cite web|url=https://thespinoff.co.nz/tv/21-04-2016/video-the-last-animorphs-mystery-solved-by-star-shawn-ashmore/|title=Video: the last Animorphs mystery solved by star Shawn Ashmore|last=Barbosa|first=José|date=April 21, 2016|website=The Spinoff|access-date=September 2, 2019}}</ref> ''द फॉलोइंग'' या दूरचित्रवाणी मालिकेतील एजंट माईक वेस्टन, ''द रुईन्स'' या भयपट चित्रपटातील एरिक या भूमिकांसाठी तो ओळखला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:कॅनेडियन व्यक्ती]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] lk7vz0r4q315a369vgsnapub7mbjlcn 0 351610 2711603 2641343 2026-09-23T16:06:25Z अभय नातू 206 माहिती 2711603 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कामंदकीय नीतिसार''' तथा '''नीतिसार''' हा [[कामंदक]] (ज्याला ''कामंदकी'' असेही म्हणतात) या प्राचीन भारतीय विद्वानाने रचलेला [[राजनीती]] आणि राजशास्त्रविषयक एक प्राचीन [[संस्कृत]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = कामंदकीय नीतिसार ग्रंथाचा इतिहास आणि स्वरूप | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हा ग्रंथ [[चाणक्य|कौटिल्यीय (चाणक्य)]] [[अर्थशास्त्र]] या महाग्रंथावर आधारित असून त्याला ''अर्थशास्त्राची संक्षिप्त अथवा सोपी आवृत्ती'' मानले जाते.<ref>{{cite book | title = प्राचीन भारतीय राजनीति आणि कामंदकीय नीतिसार | author = काणे पांडुरंग वामन | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> कामंदक हा महान राजनीतिज्ञ [[चाणक्य|विष्णुगुप्ताचा]] प्रत्यक्ष शिष्य असावा आणि त्याने आपल्या गुरूच्या विचारांचा प्रचार करण्यासाठी या ग्रंथाची रचना केली. == रचना आणि स्वरूप == हा ग्रंथ प्रामुख्याने पद्य (श्लोक) रूपात रचलेला आहे. यात एकूण २० सर्ग (अध्याय) आणि सुमारे ३६ अधिकरणे आहेत. ग्रंथाचे लेखन अत्यंत सुटसुटीत आणि काव्यमय असल्याने ते वाचकास समजण्यास सोपे जाते.<ref>{{cite book | title = कामंदकीय नीतिसार (मराठी भाषांतरासह) | publisher = आनंद आश्रम संस्था, पुणे}}</ref> या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांवर विस्तृत मार्गदर्शन केले आहे: * '''राजा आणि राज्यशास्त्र''': राजाचे गुण, कर्तव्ये, आत्मनियंत्रण आणि राजाचे प्रशिक्षण. * '''सप्तंग सिद्धांत''': राज्याचे सात घटक (स्वामी, अमात्य, राष्ट्र, दुर्ग, कोष, दंड आणि मित्र). * '''परराष्ट्र धोरण (षाड्गुण्य)''ः संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव आणि संश्रय या सहा प्रकारच्या परराष्ट्र नीतींची स्पष्टीकरणे. * '''युद्ध आणि गुप्तहेर व्यवस्था''': युद्धाचे प्रकार, सैन्याची रचना, कूटयुद्ध, आणि गुप्तहेरांची कार्यपद्धती. == ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व == कामंदकीय नीतिसार या ग्रंथाचे महत्त्व केवळ भारतातच नव्हे, तर आशियातील इतर देशांमध्येही पसरले होते. [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त काळात]] आणि त्यानंतरच्या काळात राजांच्या शिक्षणासाठी या ग्रंथाचा व्यापक वापर केला गेला. [[दक्षिण-पूर्व आशिया|आग्नेय आशियात]] (विशेषतः [[इंडोनेशिया]] मधील [[बाली]] बेटावर) या ग्रंथाचा मोठा प्रभाव पडला आणि तेथील प्राचीन साहित्यात याचे भाषांतरही करण्यात आले होते.<ref>{{cite web | title = प्राचीन भारतीय राजशास्त्राचा आग्नेय आशियावरील प्रभाव | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = राष्ट्रीय भारतीय इतिहास परिषद}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:प्राचीन भारतीय राज्यशास्त्र]] [[वर्ग:अर्थशास्त्र]] 9o5w0yfhx8wfmx5mx3pk0o6dcmv3teh 0 356178 2711637 2514818 2026-09-23T16:57:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711637 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''समीर रंजन बर्मन''' हे भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] सदस्य म्हणून १९ फेब्रुवारी १९९२ ते १० मार्च १९९३ पर्यंत [[त्रिपुराचे मुख्यमंत्री]] होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/STATISTICAL/tripura.html|title=Tripura Legislative Assembly|publisher=legislativebodiesinindia.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232359/http://legislativebodiesinindia.nic.in/STATISTICAL/tripura.html|archive-date=3 March 2016|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://tripuraassembly.nic.in/assembly%20since%201963.pdf|title=Tripura Assembly|publisher=Tripura Assembly|access-date=22 May 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/news/2009/jan/04tripura-sudhir-ranjan-mazumdar-dead.htm|title=Former Tripura CM Sudhir Majumder dead|date=4 January 2009|publisher=[[Rediff]]|access-date=23 May 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/ethnic-bloodlines/219117|title=Ethnic Bloodlines|date=24 February 2003|publisher=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=23 May 2016|archive-date=2023-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230906074806/https://www.outlookindia.com/magazine/story/ethnic-bloodlines/219117|url-status=dead}}</ref> त्यांनी [[बिशालगढ विधानसभा मतदारसंघ|बिशालगढ विधानसभा मतदारसंघातून]] १९७२ मध्ये आणि नंतर १९८८ ते २००३ या काळात ५ निवडणुकांमध्ये विजय मिळवला आहे. १९९३ ते १९९८ या काळात ते [[त्रिपुरा विधानसभा|त्रिपुरा विधानसभेत]] विरोधी पक्षनेते होते. ते त्रिपुरा प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे माजी अध्यक्षही आहेत. त्यांचा मुलगा सुदीप रॉय बर्मन हा देखील काँग्रेसचा राजकारणी आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/politicians/shri-sudip-roy-barman-20935.html|title=Shri Sudip Roy Barman: Age, Biography, Education, Wife, Caste, Net Worth & More - Oneindia}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जनता पक्षाचे राजकारणी]] [[वर्ग:बंगाली राजकारणी]] [[वर्ग:त्रिपुराचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] cf7p4n4iv3pl44dre8siaxey3sy339i 0 356193 2711713 2490237 2026-09-23T21:21:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711713 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''होकिशे सेमा''' (६ मार्च १९२१ - ३१ जानेवारी २००७) हे एक भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी [[नागालँडचे मुख्यमंत्री|नागालँडचे तिसरे मुख्यमंत्री]] <ref name="Hokishe Reference1">{{Cite magazine|date=1 February 2007|title=Hokishe Sema, R.I.P.|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/hokishe-sema-rip/447667|magazine=Outlook|access-date=27 February 2021}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि [[हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल|हिमाचल प्रदेशचे चौथे राज्यपाल]] म्हणून काम केले. ते नागा पीपल्स कन्व्हेन्शनच्या मसुदा समितीचे सदस्यही होते.<ref name=":0">{{Cite news|last=Chishi|first=H|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/proponent-of-peace-takes-his-last-bow/cid/736272|title=Proponent of peace takes his last bow|date=1 January 2007|work=The Telegraph|access-date=5 February 2020}}</ref> [[पी. शिलू एओ]] आणि [[टी.एन. अंगमी|टी.एन. अंगामी]] यांच्या नेतृत्वाखालील राज्य सरकारांमध्ये त्यांनी कॅबिनेट मंत्री म्हणून काम केले.<ref name=":0" /> एप्रिल १९८३ ते मार्च १९८६ पर्यंत त्यांनी [[हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल]] म्हणून काम केले आणि नंतर ते [[राज्यसभा|राज्यसभेचे]] सदस्य होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hillpost.in/2007/02/01/former-governor-of-himachal-pradesh-dr-hokishe-semapassed-away-at-dimapur-in-nagaland-yesterday/1362/latest-news/awasthi|title=Former Governor of Himachal Pradesh Dr. Hokishe Sema passed away at Dimapur in Nagaland yesterday|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113065624/http://hillpost.in/2007/02/01/former-governor-of-himachal-pradesh-dr-hokishe-semapassed-away-at-dimapur-in-nagaland-yesterday/1362/latest-news/awasthi|archive-date=13 November 2011|access-date=9 August 2012}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.5/newmembers/Website/Main.aspx|title=Former Member Of Parliament|website=Parliament of India|access-date=24 June 2022}}</ref> १९९४ मध्ये, मुख्यमंत्री [[एस.सी. जमीर]] यांच्याशी मतभेद झाल्यामुळे त्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] सोडली आणि राष्ट्रवादी लोकशाही चळवळीची स्थापना केली. १९९९ मध्ये त्यांनी [[भाजप]] मध्ये प्रवेश केला.<ref>{{cite news|url=https://www.oneindia.com/2007/01/31/former-nagaland-chief-minister-hokishe-sema-dies-1170251102.html|title=Former Nagaland Chief Minister Hokishe Sema dies|date=31 January 2007|work=Oneindia|access-date=24 June 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:नागालँडचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] m5bu9ekc1akudl3f9epoam949659qcz 0 356655 2711656 2498862 2026-09-23T18:16:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711656 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सिद्धार्थ शंकर रे''' (२० ऑक्टोबर १९२० - ६ नोव्हेंबर २०१०) हे [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमधील]] वकील, मुत्सद्दी आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] राजकारणी होते. त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीत त्यांनी [[पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री]] (१९७२-७७), केंद्रीय शिक्षण मंत्री (१९७१-७२), [[पंजाबचे राज्यपाल]] (१९८६-८९) आणि युनायटेड स्टेट्समधील भारतीय राजदूत (१९९२-९६) यासह अनेक पदे भूषवली. एकेकाळी ते काँग्रेस पक्षाचे मुख्य समस्यानिवारक होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2010/03/28/stories/2010032856151000.htm|title=National : S.S. Ray in hospital|date=28 March 2010|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=30 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100403030349/http://www.hindu.com/2010/03/28/stories/2010032856151000.htm|archive-date=3 April 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.srichinmoylibrary.com/books/1154/5/1|title=Welcome to Sri Chinmoy Library|website=srichinmoylibrary.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716125130/http://www.srichinmoylibrary.com/books/1154/5/1|archive-date=16 July 2011|access-date=30 March 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://in.news.yahoo.com/20/20100327/1416/tnl-siddhartha-shankar-ray-ill.html|title=Siddhartha Shankar Ray ill – Yahoo! India News|website=in.news.yahoo.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329034855/http://in.news.yahoo.com/20/20100327/1416/tnl-siddhartha-shankar-ray-ill.html|archive-date=29 March 2010|access-date=30 March 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?200042|title=A Wily Survivor|website=outlookindia.com|access-date=30 March 2010|archive-date=2010-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20101027015448/http://outlookindia.com/article.aspx?200042|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?200571|title=There Are More Anti-American Indians Than Anti-Indian Americans|website=outlookindia.com|access-date=30 March 2010|archive-date=2010-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116154745/http://outlookindia.com/article.aspx?200571|url-status=dead}}</ref><ref name="wbpcc">{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2010/01/18/stories/2010011858291200.htm|title=Ray recalls his fights, friendship with a great human being|date=18 January 2010|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=2010-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121160554/http://www.hindu.com/2010/01/18/stories/2010011858291200.htm|archive-date=21 January 2010|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणमंत्री]] [[वर्ग:पंजाबचे राज्यपाल]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:प्रेसिडेन्सी युनिव्हर्सिटी, कोलकाता माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:बंगाली हिंदू लोक]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] eu7hw2zaw93zujn07542m9n4w4wn9ws 0 357686 2711641 2681941 2026-09-23T17:16:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711641 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=सलामुद्दीन शेख (Salamuddin Shaikh) |जन्मनाव=सलामुद्दीन शेख |जन्म_दिनांक=८ जून १९८९ |जन्म_स्थान=मुंबई |राष्ट्रीयत्व= |नातेवाईक= |पुरस्कार= |मृत्यू_स्थान= |मृत्यू_दिनांक= |चित्र= |वडील= |आई= |पेशा = उद्योजक }} '''सलामुद्दीन शेख''' (Salamuddin Shaikh) (जन्म: ८ जून १९८९) हे एक भारतीय उद्योजक असून मुंबई, भारत येथील क्रिएटिव्ह बझ या कंपनीचे संस्थापक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/salamuddin-shaikh-a-multifaceted-digital-marketer-aiming-to-transform-the-traditional-marketing-news-187108|title=Salamuddin Shaikh: A Multifaceted Digital Marketer Aiming To Transform The Traditional Marketing|date=2022-03-16|website=Outlook India|language=en|url-status=dead|access-date=|archive-date=2023-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721182540/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/salamuddin-shaikh-a-multifaceted-digital-marketer-aiming-to-transform-the-traditional-marketing-news-187108}}</ref> शेख यांचा जन्म ८ जून १९८९ रोजी मुंबई, महाराष्ट्र येथे झाला. त्यांनी आपले शालेय शिक्षण मुंबईतील अंजुमन खैरुल इस्लाम शाळेत पूर्ण केले. त्यांनी दूरस्थ शिक्षण कार्यक्रमाद्वारे उच्च शिक्षण घेतले आणि मुंबई विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केली. शिक्षण घेत असताना उद्योजकतेतील वाढती रुची आणि शैक्षणिक आकांक्षा यांचा त्यांनी समतोल राखला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/atharva-puranik-and-pranay-chouhan-to-revolutionize-education-industry-with-padhle-23196316|title=Salamuddin Shaikh’s fascinating journey from being a freelancer to a successful entrepreneur|date=2021-10-12|website=Mid-day|language=en|url-status=live|access-date=}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१८ साली, शेख यांनी आपल्या भावासह, साजिद शेख, क्रिएटिव्ह बझची स्थापना केली. ही कंपनी मुख्यतः विपणन सेवांवर लक्ष केंद्रित करते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.uniindia.com/news/business-economy/salamuddin-shaikh-the-entrepreneur-from-mumbai-capitalizing-the-digital-marketing-wave-for-his-rapid-success/2352464.html|title=Salamuddin Shaikh: The Entrepreneur from Mumbai capitalizing the digital marketing wave for his rapid success|date=March 24, 2021|publisher=United News of India|language=en}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:जिवंत लोक]] 49837gyslkcf9b0oc4bacq1laoki1sr 0 359767 2711649 2594136 2026-09-23T17:53:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711649 wikitext text/x-wiki ही '''सामोआच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर सामोआ आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेल्या सर्व ट्वेंटी-२० सामन्यांना टी२०आ दर्जा आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=21 June 2019}}</ref> या यादीत सामोआ क्रिकेट संघातील सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सामोआच्या पहिल्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेतील आडनावानुसार त्याची वर्णमाला क्रमाने मांडणी केली आहे. सामोआने त्यांचे पहिले सामने २०१९ पॅसिफिक गेम्समध्ये टी२०आ दर्जासह खेळले, जे ८ ते १३ जुलै २०१९ दरम्यान एपिया, सामोआ येथे झाले.<ref name="event">{{cite web|url=https://czarsportzauto.com/vanuatu-samoa-look-to-defend-their-titles-in-2019-pacific-games-t20i/|title=Vanuatu and Samoa look to defend their titles in 2019 Pacific Games T20I|work=CzarSports|accessdate=17 June 2019}}</ref><ref name="samoa2019">{{cite web|url=https://www.samoa2019.ws/games/cricket/|title=Samoa 2019 – Cricket|work=Government of Samoa|accessdate=21 June 2019|archive-date=2025-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250112103147/https://www.samoa2019.ws/games/cricket/|url-status=dead}}</ref> ==खेळाडूंची यादी== :''२४ ऑगस्ट २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=192;class=3 Players / Samoa / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 18 March 2023.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=192;type=team |title= Samoa / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=18 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=192;type=team |title= Samoa / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=18 March 2023}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+सामोआचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname|जेम्स|बेकर|dab=New Zealand cricketer}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२२ | १० | ६८ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/388740.html |title= Samoa / Players / James Baker |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅनियल|बर्गेस|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ९ | १६ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/581604.html |title= Samoa / Players / Daniel Burgess |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|सीन|कोटर|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १६ | २७४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/519038.html |title= Samoa / Players / Sean Cotter |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|लेस्टर|वाईल|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ६ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115042.html |title= Samoa / Players / Lester Evile |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेंजामिन|मैलाता|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ३८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/519047.html |title= Samoa / Players / Benjamin Mailata |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname|अँड्र्यू|मायकेल|nolink=1|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२२ | १० | १३४ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1155251.html |title= Samoa / Players / Andrew Michael |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|डोम|मायकल}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२२ | १० | २५० | ४ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1155252.html |title=Samoa / Players / Dominic Michael |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019 |archive-date=2019-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621132959/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1155252.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|फासाओ|मुलीवाई}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ७० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/519042.html |title= Samoa / Players / Faasao Mulivai |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 June 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॅमसन|सोला|nolink=1}} | २०१९ | २०२२ | १० | ५४ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193340.html |title= Samoa / Players / Samson Sola |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 July 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|सौमनी|ताई|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १६ | १३१ | २२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193339.html |title= Samoa / Players / Saumani Tiai |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 July 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऑफिसा|टोनुउ}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ४ | १३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193338.html |title= Samoa / Players / Ofisa Tonuu |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 July 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|कालेब|जस्मत|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १२ | १५१ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1333973.html |title= Samoa / Players / Caleb Jasmat |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|उला|कैसाला|nolink=1}}{{dagger}} | २०२२ | २०२३ | ८ | १०९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/519044.html |title= Samoa / Players / Uala Kaisala |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|डग्लस|फिनाउ|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १२ | १८ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115047.html |title= Samoa / Players / Douglas Finau |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|उईली|सोफी|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ३ | ८ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115039.html |title= Samoa / Players / Uili Sofi |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname|फ्रेड|सुलुओटो|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १२ | १७३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1333974.html |title= Samoa / Players / Fereti Suluoto |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname|बिस्मार्क|शुस्टर|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | २ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115041.html |title= Samoa / Players / Bismarck Schuster |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 September 2022}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅरेन|रोचे|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ९ | १६० | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1333975.html |title= Samoa / Players / Darren Roache |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 September 2022}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname|मॅथ्यू|फाटा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ५ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1362932.html |title= Samoa / Players / Matthew Faatea |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|लिओने|फेरेटी|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | १५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1082725.html |title= Samoa / Players / Liuone Fereti |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname|मालेटिनो|मायवा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ५२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1082719.html |title= Samoa / Players / Maletino Maiava |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|बोंडी|पिटा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | १७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1362931.html |title= Samoa / Players / Bondi Pita |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोसेफ|पिटा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ५९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115044.html |title= Samoa / Players / Josef Pita |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname|टाइमझीन|रापी|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ४२ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1116516.html |title= Samoa / Players / Timezeen Rapi |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname|पॉल|रारोटोगा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ८० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1186263.html |title= Samoa / Players / Paul Rarotoga |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname|सितानिसिलो|तौताई|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२३ | २०२३ | ३ | १२ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1115043.html |title= Samoa / Players / Sitanisilao Toutai |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname|माने|तुइलेपा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | ११ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1362928.html |title= Samoa / Players / Maene Tuilaepa |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 March 2023}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname|ओगा|ल्युटोगी|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | १३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1362926.html |title= Samoa / Players / Aoga Leutogi |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2023}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname|अफापेने|इलाओआ|nolink=1}}{{dagger}} | २०२३ | २०२४ | ७ | १५ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1362925.html |title= Samoa / Players / Afapene Ilaoa |website=ESPNcricinfo |accessdate=18 March 2023}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname|नोहा|मीड|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | ३ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1447215.html |title= Samoa / Players / Noah Mead |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 August 2024}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॉलोमन|नॅश|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | २३ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1447216.html |title= Samoa / Players / Solomon Nash |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 August 2024}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|पुनपुनावळे|सुआ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1447218.html |title= Samoa / Players / Punapunavale Sua |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 August 2024}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅरियस|विसर}} | २०२४ | २०२४ | ६ | २६५ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1447217.html |title= Samoa / Players / Darius Visser |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 August 2024}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|टिनीमोली|मिसी|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1447219.html |title= Samoa / Players / Tineimoli Misi |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 August 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:सामोआचेआंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:सामोआचेआंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|टी२०आ]] 03glbzkouyhetml0trroi2plgkubwwh 0 360096 2711606 2530503 2026-09-23T16:10:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711606 wikitext text/x-wiki ही '''संयुक्त अरब अमिरातीच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. यूएईला प्रथम एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) दर्जा मिळाल्यामुळे जानेवारी २०१४ मध्ये टी२०आ दर्जा देण्यात आला. २०१४ विश्वचषक पात्रता फेरीतील त्यांच्या कामगिरीचा हा परिणाम होता, जिथे ते २०१५ विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्र होण्यासाठी दुसऱ्या स्थानावर होते.<ref>(1 February 2014). [http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/714845.html "Netherlands, Kenya and Canada lose ODI status"] – ESPNcricinfo. Retrieved 18 November 2015.</ref> संघाने १९९४ च्या सुरुवातीला भारताविरुद्ध एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले होते, परंतु केवळ २०१४ मध्ये तात्पुरत्या आधारावर एकदिवसीय दर्जा प्राप्त झाला.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/365/One-Day_International_Matches.html One-Day International matches played by United Arab Emirates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119004608/http://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/365/One-Day_International_Matches.html |date=19 November 2015 }} – CricketArchive. Retrieved 18 November 2015.</ref> युएईचे पहिले पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे सामने बांगलादेशमध्ये २०१४ विश्व ट्वेंटी-२० मध्ये आले होते, जिथे संघ नेदरलँड, आयर्लंड आणि झिम्बाब्वे विरुद्ध खेळला होता. या संघाने २०१५ विश्व ट्वेंटी२० पात्रता स्पर्धेत पुढील टी२०आ सामने खेळले, परंतु २०१६ विश्व ट्वेंटी-२० स्पर्धेसाठी पात्र ठरू शकला नाही.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/365/International_Twenty20_Matches.html Twenty20 International matches played by United Arab Emirates] – CricketArchive. Retrieved 18 November 2015.</ref> या यादीमध्ये युएई क्रिकेट संघातील सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडूंची यादी== ''२१ डिसेंबर २०२४ रोजी शेवटचे अपडेट केले.<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/caps.html?country=27;class=3 Players / United Arab Emirates / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 19 February 2023.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=27;type=team |title= United Arab Emirates / Twenty20 International Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 February 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=27;type=team |title= United Arab Emirates / Twenty20 International Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 February 2023}}</ref>'' {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+संयुक्त अरब अमिरातीचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अमजद अली|अमजद अली (क्रिकेट खेळाडू)}} | २०१४ | २०१५ | ५ | ४२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/39745.html |title= United Arab Emirates / Players / Amjad Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अमजद जावेद}}{{double-dagger}} | २०१४ | २०१७ | २२ | २७१ | ३३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/25613.html |title= United Arab Emirates / Players / Amjad Javed |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname||फैजान आसिफ}} | २०१४ | २०१५ | ६ | ८० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/447287.html |title= United Arab Emirates / Players / Faizan Asif |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|मंजुळा|गुरुगे}} | २०१४ | २०१५ | ५ | ३ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/49013.html |title= United Arab Emirates / Players / Manjula Guruge |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname||कामरान शझाद}} | २०१४ | २०१५ | ३ | २१ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/623104.html |title= United Arab Emirates / Players / Kamran Shazad |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||खुर्रम खान}}{{double-dagger}} | २०१४ | २०१४ | ३ | ७३ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/25589.html |title= United Arab Emirates / Players / Khurram Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|स्वप्नील|पाटील}}{{dagger}} | २०१४ | २०१६ | १८ | १८७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/447458.html |title= United Arab Emirates / Players / Swapnil Patil |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||रोहन मुस्तफा}}{{double-dagger}} | २०१४ | २०२३ | ५८ | १,००६ | ६१ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/307808.html |title= United Arab Emirates / Players / Rohan Mustafa |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname||शैमन अन्वर}} | २०१४ | २०१९ | ३२ | ९७१ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/43121.html |title= United Arab Emirates / Players / Shaiman Anwar |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|विक्रांत|शेट्टी}} | २०१४ | २०१४ | २ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/342182.html |title= United Arab Emirates / Players / Vikrant Shetty |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname|शदीप|सिल्वा}} | २०१४ | २०१४ | २ | १६ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/50460.html |title= United Arab Emirates / Players / Shadeep Silva |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अहमद रझा|dab=Emirati cricketer}}{{double-dagger}} | २०१४ | २०२२ | ५५ | १२२ | ३७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/245490.html |title= United Arab Emirates / Players / Ahmed Raza |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname||शरीफ असदुल्ला}} | २०१४ | २०१४ | १ | – | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/43181.html |title= United Arab Emirates / Players / Sharif Asadullah |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname||अब्दुल शकूर|dab=क्रिकेट खेळाडू}}{{dagger}} | २०१५ | २०१९ | ६ | ३५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/585100.html |title= United Arab Emirates / Players / Abdul Shakoor |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद नावेद}}{{double-dagger}} | २०१५ | २०१९ | ३१ | १७६ | ३७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/533862.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Naveed |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद शहजाद|dab=अमिरातीचा क्रिकेट खेळाडू}} | २०१५ | २०१७ | २० | २८१ | १३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/738445.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Shahzad |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद तौकीर}}{{double-dagger}} | २०१५ | २०१५ | ३ | ४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/25601.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Tauqir |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname||उमेर अली}} | २०१५ | २०१५ | ३ | २२ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/888455.html |title= United Arab Emirates / Players / Umair Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||फय्याज अहमद}} | २०१५ | २०१५ | १ | ११ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/40170.html |title= United Arab Emirates / Players / Fayyaz Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname||नासिर अझीझ}} | २०१५ | २०१५ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/447290.html |title= United Arab Emirates / Players / Nasir Aziz |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 November 2015}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अमजद गुल}} | २०१५ | २०१६ | ४ | २८ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/942869.html |title=United Arab Emirates / Players / Amjad Gul |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015 |archive-date=2015-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151203095323/http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/942869.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname||कादीर अहमद}} | २०१५ | २०१९ | १० | ७ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/941959.html |title= United Arab Emirates / Players / Qadeer Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname||झहीर मकसूद}} | २०१५ | २०१६ | ३ | २ | १ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/942869.html |title=United Arab Emirates / Players / Zaheer Maqsood |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 December 2015 |archive-date=2015-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151203095323/http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/942869.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname||फहाद तारिक}} | २०१६ | २०१६ | ६ | १९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/943279.html |title= United Arab Emirates / Players / Fahad Tariq |website=ESPNcricinfo |accessdate=3 February 2016}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname||फरहान अहमद}} | २०१६ | २०१६ | ३ | ४ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/950311.html |title= United Arab Emirates / Players / Farhan Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=3 February 2016}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद कलीम}} | २०१६ | २०१६ | ९ | ९७ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/943925.html |title=United Arab Emirates / Players / Muhammad Kaleem |website=ESPNcricinfo |accessdate=3 February 2016}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद उस्मान|dab=cricketer}} | २०१६ | २०२२ | ४७ | ८९१ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/927445.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Usman |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname||सकलेन हैदर}} | २०१६ | २०१६ | ६ | १४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/779973.html |title= United Arab Emirates / Players / Saqlain Haider |website=ESPNcricinfo |accessdate=3 February 2016}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname||उस्मान मुश्ताक}} | २०१६ | २०१६ | ३ | १३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/43515.html |title= United Arab Emirates / Players / Usman Mushtaq |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 February 2016}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname||गुलाम शब्बर}}{{dagger}} | २०१६ | २०१९ | १७ | २०८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/950303.html |title= United Arab Emirates / Players / Ghulam Shabber |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 December 2016}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद कासिम}} | २०१६ | २०१७ | ३ | ३६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/943281.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammed Qasim |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 December 2016}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname||रमीझ शहजाद}} | २०१६ | २०१९ | २२ | ४४९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/220519.html |title= United Arab Emirates / Players / Rameez Shahzad |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname||आतिफ अली खान}} | २०१६ | २०१६ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1061752.html |title= United Arab Emirates / Players / Atif Ali Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 December 2016}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname||इम्रान हैदर}} | २०१६ | २०१९ | ११ | ४ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/943275.html |title= United Arab Emirates / Players / Imran Haider |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद शनील}} | २०१६ | २०१६ | १ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1061514.html |title= United Arab Emirates / Players / Muhammed Shanil |website=ESPNcricinfo |accessdate=18 December 2016}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname||जहूर खान}} | २०१७ | २०२३ | ५७ | ११ | ७२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/384525.html |title= United Arab Emirates / Players / Zahoor Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ३७ !scope="row" align="left"| {{sortname||सुलतान अहमद|dab=Emirati cricketer}} | २०१७ | २०२२ | २५ | ६४ | २२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/873769.html |title= United Arab Emirates / Players / Sultan Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 April 2017}}</ref> |- align="center" | ३८ !scope="row" align="left"| {{sortname||अदनान मुफ्ती}} | २०१७ | २०१७ | १ | ७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/281653.html |title= United Arab Emirates / Players / Adnan Mufti |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 April 2017}}</ref> |- align="center" | ३९ !scope="row" align="left"| {{sortname|लक्ष्मण|श्रीकुमार}} | २०१७ | २०१७ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/937673.html |title= United Arab Emirates / Players / Laxman Sreekumar |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 April 2017}}</ref> |- align="center" | ४० !scope="row" align="left"| {{sortname||अमीर हयात}} | २०१८ | २०१९ | ४ | ३ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1126253.html |title= United Arab Emirates / Players / Amir Hayat |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 October 2018}}</ref> |- align="center" | ४१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अशफाक अहमद|dab=अमिरातीचा क्रिकेट खेळाडू}} | २०१८ | २०१९ | १२ | २३८ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1126253.html |title= United Arab Emirates / Players / Amir Hayat |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 October 2018}}</ref> |- align="center" | ४२ !scope="row" align="left"| {{sortname||चिराग सुरी}} | २०१८ | २०२२ | ३१ | ८१७ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1125866.html |title=United Arab Emirates / Players / Chirag Suri |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019 |archive-date=2018-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718082801/http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1125866.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | ४३ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद बुटा}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२२ | १९ | १३६ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1125867.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Boota |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ४४ !scope="row" align="left"| {{sortname|चुंडगापोयल|रिजवान}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२३ | १८ | ३२३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/474760.html |title= United Arab Emirates / Players / Chundangapoyil Rizwan |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 January 2019}}</ref> |- align="center" | ४५ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅरियस|डी'सिल्वा}} | २०१९ | २०१९ | १० | १३० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1126694.html |title= United Arab Emirates / Players / Darius D'Silva |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ४६ !scope="row" align="left"| {{sortname||वाहीद अहमद}} | २०१९ | २०२० | १५ | १४१ | ११ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/950309.html |title= United Arab Emirates / Players / Waheed Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ४७ !scope="row" align="left"| {{sortname||झावर फरीद}} | २०१९ | २०२३ | १८ | १६३ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1196500.html |title= United Arab Emirates / Players / Zawar Farid|website=ESPNcricinfo |accessdate=6 August 2019}}</ref> |- align="center" | ४८ !scope="row" align="left"| {{sortname|जुनैद|सिद्दीक|dab=Emirati cricketer}} | २०१९ | २०२४ | ७१ | ८५ | ९६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1203754.html |title= United Arab Emirates / Players / Junaid Siddique |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 October 2019}}</ref> |- align="center" | ४९ !scope="row" align="left"| {{sortname|वृत्य|अरविंद}}{{dagger}} | २०२० | २०२४ | ४८ | १,०५२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1178586.html |title= United Arab Emirates / Players / Vriitya Aravind |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५० !scope="row" align="left"| {{sortname||बेसिल हमीद}} | २०२० | २०२४ | ६१ | ७८२ | ३८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1209110.html |title= United Arab Emirates / Players / Basil Hameed |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५१ !scope="row" align="left"| {{sortname|अलिशान|शराफू}} | २०२० | २०२४ | ४२ | ९८६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1161038.html |title= United Arab Emirates / Players / Alishan Sharafu |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५२ !scope="row" align="left"| {{sortname|अंश|टंडन}} | २०२० | २०२३ | ९ | ७० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1058990.html |title= United Arab Emirates / Players / Ansh Tandon |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५३ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद अयाज}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/316400.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammad Ayaz |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५४ !scope="row" align="left"| {{sortname||काशिफ दौड}} | २०२१ | २०२२ | १४ | ८६ | ११ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/229225.html |title= United Arab Emirates / Players / Kashif Daud |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2021}}</ref> |- align="center" | ५५ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद वसीम|dab=cricketer}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | ६९ | २,५१५ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241277.html |title= United Arab Emirates / Players / Muhammad Waseem |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2021}}</ref> |- align="center" | ५६ !scope="row" align="left"| {{sortname|संचित|शर्मा}} | २०२१ | २०२३ | ४ | २ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1199670.html |title= United Arab Emirates / Players / Sanchit Sharma |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2021}}</ref> |- align="center" | ५७ !scope="row" align="left"| {{sortname||अकिफ राजा}} | २०२१ | २०२४ | १८ | ७४ | १४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1281546.html |title= United Arab Emirates / Players / Akif Raja |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 October 2021}}</ref> |- align="center" | ५८ !scope="row" align="left"| {{sortname|कार्तिक|मयप्पन}} | २०२१ | २०२३ | १५ | १९ | २३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1058987.html |title= United Arab Emirates / Players / Palaniapan Meiyappan |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 October 2021}}</ref> |- align="center" | ५९ !scope="row" align="left"| {{sortname||आर्यन लाक्रा}} | २०२२ | २०२४ | १० | ११४ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1058989.html |title= United Arab Emirates / Players / Aryan Lakra |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 August 2022}}</ref> |- align="center" | ६० !scope="row" align="left"| {{sortname||साबीर अली|dab=Emirati cricketer}} | २०२२ | २०२२ | ३ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1328438.html |title= United Arab Emirates / Players / Sabir Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 August 2022}}</ref> |- align="center" | ६१ !scope="row" align="left"| {{sortname||आयान अफजल खान}} | २०२२ | २०२४ | ३६ | १६५ | ३७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241265.html |title= United Arab Emirates / Players / Aayan Afzal Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 September 2022}}</ref> |- align="center" | ६२ !scope="row" align="left"| {{sortname||फहाद नवाज}} | २०२२ | २०२२ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1126002.html |title= United Arab Emirates / Players / Fahad Nawaz |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 October 2022}}</ref> |- align="center" | ६३ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद जवादुल्ला}} | २०२३ | २०२४ | ३१ | १४ | ४७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1353033.html |title= United Arab Emirates / Players / Muhammad Jawadullah |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 February 2023}}</ref> |- align="center" | ६४ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली नसीर}} | २०२३ | २०२४ | ४० | ३२१ | ५१ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1212829.html |title= United Arab Emirates / Players / Ali Naseer |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 August 2023}}</ref> |- align="center" | ६५ !scope="row" align="left"| {{sortname||आसिफ खान|dab=Emirati cricketer}} | २०२३ | २०२४ | ४० | १,००४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1058990.html |title= United Arab Emirates / Players / Asif Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 August 2023}}</ref> |- align="center" | ६६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद फराजुद्दीन}} | २०२३ | २०२३ | ६ | २४ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1161043.html |title= United Arab Emirates / Players / Mohammed Faraazuddin |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 August 2023}}</ref> |- align="center" | ६७ !scope="row" align="left"| {{sortname|आर्यांश|शर्मा}}{{dagger}} | २०२३ | २०२४ | १२ | ३०० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1294141.html |title= United Arab Emirates / Players / Aryansh Sharma |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 August 2023}}</ref> |- align="center" | ६८ !scope="row" align="left"| {{sortname||निलंश केसवानी}} | २०२३ | २०२४ | १२ | ५५ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241280.html |title= United Arab Emirates / Players / Nilansh Keswani |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 September 2023}}</ref> |- align="center" | ६९ !scope="row" align="left"| {{sortname||खालिद शाह}} | २०२३ | २०२३ | ८ | ११६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1141545.html |title= United Arab Emirates / Players / Khalid Shah |website=ESPNcricinfo |accessdate=27 October 2023}}</ref> |- align="center" | ७० !scope="row" align="left"| {{sortname|जश|ग्यानानी}} | २०२३ | २०२३ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1294146.html |title= United Arab Emirates / Players / Jash Giyanani |website=ESPNcricinfo |accessdate=27 October 2023}}</ref> |- align="center" | ७१ !scope="row" align="left"| {{sortname|तनिश|सुरी}}{{dagger}} | २०२३ | २०२४ | १२ | २३५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1411891.html |title= United Arab Emirates / Players / Tanish Suri |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 December 2023}}</ref> |- align="center" | ७२ !scope="row" align="left"| {{sortname|सामल|उडवत्था|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | ४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1414161.html |title= United Arab Emirates / Players / Samal Udawaththa |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 December 2023}}</ref> |- align="center" | ७३ !scope="row" align="left"| {{sortname|ध्रुव|पराशर|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १४ | ७२ | १८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1294144.html |title= United Arab Emirates / Players / Dhruv Parashar |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 December 2023}}</ref> |- align="center" | ७४ !scope="row" align="left"| {{sortname|राहुल|चोप्रा}} | २०२४ | २०२४ | १७ | ४०४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1388460.html |title= United Arab Emirates / Players / Rahul Chopra |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2024}}</ref> |- align="center" | ७५ !scope="row" align="left"| {{sortname||हजरत लुकमान|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | ८ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241269.html |title= United Arab Emirates / Players / Hazrat Luqman |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2024}}</ref> |- align="center" | ७६ !scope="row" align="left"| {{sortname|झुहैब|झुबेर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १२ | ६४ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241253.html |title= United Arab Emirates / Players / Zuhaib Zubair |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2024}}</ref> |- align="center" | ७७ !scope="row" align="left"| {{sortname||ओमिद शफी रहमान|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | – | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1411895.html |title= United Arab Emirates / Players / Omid Shafi Rahman |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2024}}</ref> |- align="center" | ७८ !scope="row" align="left"| {{sortname|अश्वंत|वलथापा}} | २०२४ | २०२४ | १ | ५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1199669.html |title= United Arab Emirates / Players / Ashwanth Valthapa |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 March 2024}}</ref> |- align="center" | ७९ !scope="row" align="left"| {{sortname|मुहम्मद|फारूक|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १८ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1241271.html |title= United Arab Emirates / Players / Muhammad Farooq |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 April 2024}}</ref> |- align="center" | ८० !scope="row" align="left"| {{sortname|विष्णु|सुकुमारन|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १० | १५१ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1256189.html |title= United Arab Emirates / Players / Vishnu Sukumaran |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 April 2024}}</ref> |- align="center" | ८१ !scope="row" align="left"| {{sortname|सय्यद|हैदर|nolink=1}}{{dagger}} | २०२४ | २०२४ | १७ | १०९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1126010.html |title= United Arab Emirates / Players / Syed Haider |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 April 2024}}</ref> |- align="center" | ८२ !scope="row" align="left"| {{sortname|सिमरनजीत|कंग|nolink=1}}{{dagger}} | २०२४ | २०२४ | ११ | – | १४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/uae/content/player/1460485.html |title= United Arab Emirates / Players / Simranjeet Kang |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 November 2024}}</ref> |} ==हे देखील पहा== *[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] *[[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघ]] *[[संयुक्त अरब अमिरातीच्या एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] *[[संयुक्त अरब अमिरातीचे राष्ट्रीय क्रिकेट कर्णधार]] == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी|संयुक्त अरब अमिराती]] [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिराती ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:अमिराती क्रिकेट याद्या|टी२०आ]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये संयुक्त अरब अमिराती]] [[वर्ग:एमिराती क्रीडापटूंच्या याद्या|क्रिकेटर्स, टी२०आ]] apc5cdtl92gsfepoe7jf713j769t9mp 0 362182 2711809 2546490 2026-09-24T05:52:50Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711809 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पारिस्थितिकी''' ही जीवविज्ञानाची एक शाखा आहे. या शाखेत सजीवांचा एकमेकांशी तसेच सजीवांचा [[पर्यावरण|पर्यावरणा]]<nowiki/>शी असलेला आंतरसंबंध यांचा अभ्यास आणि विश्लेषण केले जाते. सजीवांचे एकमेकांशी संबंध कसे असतात, त्यांचा एकमेकांवर कसा परिणाम होतो, अजैविक घटकांवर ते कसे अवलंबून असतात आणि या घटकांवर सजीवांचा काय परिणाम होतो, हे पारिस्थितिकीच्या अभ्यासातून समजते. या शाखेत जीवविज्ञान, [[भूगोल]] व भूविज्ञान हे विषय एकत्र येतात आणि रसायनशास्र, [[भौतिकी]] आणि संगणकीय विज्ञान यांचा वापर त्यात होत असल्यामुळे पारिस्थितिकी ही एक आंतरज्ञानशाखा बनली आहे. निसर्गात विविध प्रकारचे सजीव असतात. त्यांमध्ये वनस्पती व प्राणी यांसारखे जैविकदृष्ट्या प्रगत व जटिल सजीव असतात, तर कवके, अमीबा, जीवाणू इ. साधे व सरल सजीवही असतात. यांपैकी कोणताही लहान किंवा मोठा, साधा किंवा जटिल सजीव एकटा जगू शकत नाही. प्रत्येक सजीव कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे इतर सजीव किंवा पर्यावरणातील अजैविक ([[निर्जीव]]) घटकांवर अवलंबून असतो. उदा., एखाद्या परिसरातील गवत नष्ट केले, तर त्या परिसरातील [[हरीण|हरिणां]]<nowiki/>सारखे प्राणी अन्नासाठी दुसरीकडे निघून जातात किंवा त्यांची उपासमार होते. अशाच रीतीने वनस्पती देखील पोषक घटक मिळविण्यासाठी त्यांच्या परिसरावर अवलंबून असतात. कारण प्राण्यांचे मलमूत्र तसेच मृत प्राणी व वनस्पती यांच्या ऱ्हासातून तयार होणारे घटक तेथील वनस्पतींसाठी गरजेचे असतात. सजीवांचे अस्तित्त्व आणि सुस्थिती पर्यावरणीय आंतरसंबंधावर अवलंबून असल्यामुळे पारिस्थितिकीचा अभ्यास गरजेचा असतो. जगाच्या कोणत्याही कोपऱ्यात झालेला एखादा क्षुल्लक बदल आपल्यावर आणि आपल्या पर्यावरणावर परिणाम करू शकतो. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ निसर्गातील संघटनांचा अभ्यास तीन पातळीवर करतात: # समष्टी (पॉप्युलेशन) : एखाद्या ठिकाणी, कोणत्याही दिलेल्या काळी असलेल्या सजीवांच्या एखाद्या जातीतील (किंवा गटातील) सर्व सजीव. # समुदाय (कम्युनिटी) : एखाद्या ठिकाणी, दिलेल्या काळी परस्पर आंतरक्रिया असलेल्या सजीवांच्या विविध जातींतील सर्व सजीव. # परिसंस्था : जैविक समष्टी मिळून जैविक समुदाय होतो, समुदायाची त्याच्या सभोवतालच्या अजैविक घटकांशी आंतरक्रिया होत असते. असे समुदाय आणि अजैविक घटक मिळून परिसंस्था बनते. == समष्टी == नानज अभयारण्यातील सर्व माळढोक पक्षी मिळून त्यांची समष्टी बनते, तसेच एखाद्या वनात असलेले सर्व साग वृक्ष त्यांची समष्टी दाखवितात. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ समष्टीत झालेली वाढ निश्चित करतात, तिचे विश्लेषण करतात आणि प्रत्येक जाती व पर्यावरणाची स्थिती यांतील आंतरसंबंध शोधतात. कोणत्याही समष्टीतील सजीवांची संख्या दोन पायाभूत बलांतील आंतरक्रियांवर अवलंबून असते (१) आदर्श परिस्थितीत समष्टी वाढू शकेल असा दर आणि (२) समष्टीवर मर्यादा आणणाऱ्या पर्यावरणीय घटकांचा एकत्रित परिणाम. या घटकांमध्ये अन्नतुटवडा, भक्षकांचे हल्ले, स्वजातीय किंवा परजातीय सजीवांशी स्पर्धा, हवामान आणि रोग इ. बाबींचा समावेश होतो. बदलणाऱ्या काळानुसार समष्टीमध्ये लक्षणीय बदल होऊ शकतात. काही वेळा हे बदल नैसर्गिक घटनांमुळे घडतात. उदा., पर्जन्यमानात झालेल्या बदलामुळे काही समष्टी वाढतात, तर काही घटतात. एखाद्या नवीन रोगामुळे वनस्पतींची किंवा प्राण्यांची समष्टी लहान होते. काही वेळा मानवी कृतींमुळेही असे बदल घडतात. उदा., औष्णिक विद्युतनिर्मिती केंद्र व वाहने यांच्याद्वारे आम्लयुक्त वायू हवेत सोडले जातात, ते ढगात मिसळतात आणि आम्लयुक्त पावसाच्या रूपाने पृथ्वीवर पडतात. ज्या क्षेत्रात आम्लयुक्त पाऊस मोठ्या प्रमाणावर पडतो, तेथील माशांच्या समष्टीत मोठी घट होते. पर्यावरणाची वहनक्षमता : कोणत्याही विशिष्ट जातीच्या कमाल समष्टीला अन्न, पाणी, अधिवास इ. बाबी पुरवू शकणाऱ्या पर्यावरणाच्या क्षमतेला ‘पर्यावरणाची वहनक्षमता’ म्हणतात. वाईट हवामान, भक्षकांद्वारे होणारी शिकार, विणीचा वाईट हंगाम इ. बाबींमुळे पर्यावरणाच्या वहनक्षमतेपेक्षा समष्टी नेहमीच लहान असते. == समुदाय == ताडोबाच्या समुदायात वाघ, कोल्हे, लांडगे,‍ हरिणे, उंदरे, वेगवेगळ्या जातीची गवते, साग, साल आणि विविध वृक्ष आढळतात. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ समुदायांचे वेगवेगळे प्रकार अभ्यासतात, वेगवेगळ्या जाती त्यांच्या समुदायात कोणती भूमिका पार पाडतात आणि त्यांच्यात कसे बदल होतात, ते पाहतात. विस्तृत भौगोलिक क्षेत्रात पसरलेल्या वनस्पती व प्राणी यांच्या समुदायाला ‘जीवसंहती’ म्हणतात. भिन्नभिन्न जीवसंहतीच्या सीमा हवामानानुसार निश्चित केल्या जातात. वाळवंट, वने, तृणभूमी, टंड्रा व जलीय जीवसंहती यांच्या ‍कित्येक प्रकारांचा समावेश जीवसंहतीत होतो. एखाद्या जैविक समुदायात पर्यावरणाशी जुळवून घेताना प्रत्येक जाती आपली जागा म्हणजेच ‘सुस्थान’ (नीश) निश्चित करते. कोणतीही जाती पर्यावरणाशी ज्या प्रकारे आंतरक्रिया करू शकते असे सर्व पर्याय सुस्थानात उपलब्ध असतात. उदा., विशिष्ट जाती, ऊर्जा कशी मिळविते किंवा काय खाते; ती कोणाचे भक्ष्य असते; तिला उष्णता, प्रकाश किंवा आर्द्रता किती लागते; कोणत्या परिस्थितीत तिचे प्रजनन घडून येते इ. घटक यात समाविष्ट असतात. अनेक जाती त्यांच्या समुदायात विशिष्ट सुस्थान प्राप्त करतात, असे पारिस्थितिकी तज्ज्ञांना दिसून आले आहे. काही तज्ज्ञांच्या मते, हे स्पर्धेमुळे घडते. जर दोन जाती एकच सुस्थान मिळविण्यासाठी प्रयत्न करीत असतील, तर त्यांपैकी एका जातीला मर्यादित स्रोतांमुळे स्पर्धेतून बाहेर पडावे लागते. अन्य तज्ज्ञांच्या मते, जी जाती सक्षमपणे तिची भूमिका पार पाडत असेल, ती आपले सुस्थान मिळविते. === परमोच्च समुदाय === प्रकाशाच्या तीव्रतेत होणारे बदल, वाऱ्यापासून संरक्षण, मृदेतील बदल इ. घटक एखाद्या क्षेत्रातील सजीवांच्या प्रकारात बदल करू शकतात आणि त्यामुळे समुदायातील समष्टीमध्ये बदल होऊ शकतो. परिणामी, जातींची संख्या व त्यांचे प्रकार बदलल्याने त्या क्षेत्राच्या भौतिक व रासायनिक वैशिष्ट्यांमध्ये बदल घडून येतात. मात्र असे क्षेत्र कालांतराने स्थिर होऊ शकते. या अवस्थेला ‘परमोच्च समुदाय’ (क्लायमॅक्स कम्युनिटी) म्हणतात. ही अवस्था काही शेकडो ते हजारो वर्षे टिकू शकते. === पारिस्थितिकी अनुक्रमण === समुदायामध्ये काळानुसार होणाऱ्या बदलांना ‘पारिस्थितिकी अनुक्रमण’ म्हणतात. ही एक सावकाश घडून येणारी प्रक्रिया आहे. एखाद्या क्षेत्रातील सजीवांच्या संख्येत होणाऱ्या बदलावरून पारिस्थितिकी अनुक्रमणाचा अभ्यास करता येतो. पारिस्थितिकी अनुक्रमणाचे प्राथमिक व द्वितीयक असे प्रकार करतात. प्राथमिक अनुक्रमणात जेथे जीवन अस्तित्त्वात नसते अशा क्षेत्रात सजीव राहू लागतात. उदा., ज्वालामुखीच्या स्फोटानंतर नव्याने तयार झालेले बेट. द्वितीयक अनुक्रमणात अस्तित्त्वात असलेला समुदाय अडचणीत सापडतो. उदा., वणव्यामुळे वनसमुदाय नाश झाल्यानंतर असे अनुक्रमण घडते. अशा ठिकाणी, प्रथम रानफुले व गवते वाढतात. त्यापाठोपाठ झुडपे वाढून कुरणे तयार होतात. शेवटी वृक्ष वाढतात आणि त्यांपासून पुन्हा वन तयार होते. अशा प्रकारे परमोच्च समुदाय देखील निसर्गाच्या प्रेरणेमुळे बदलू शकतात. पारिस्थितिकी तज्ज्ञांच्या मते, वणवे आणि अन्य मोठ्या नैसर्गिक घडामोडी  काही वेळा अपेक्षित व गरजेच्या असतात. == परिसंस्था == परिसंस्था ही निसर्गातील संघटनाची जटिल पातळी आहे. समुदाय आणि पर्यावरणातील अजैविक घटक (उदा., वातावरण, मृदा, पाणी, हवा, पोषक घटक आणि ऊर्जा इ.) यांपासून परिसंस्था बनते. परिसंस्थेतील अनेक अजैविक व जैविक घटकांचा संबंध जोडण्याचा प्रयत्न पारिस्थितिकी तज्ज्ञ करतात. या अभ्यासातून परिसंस्थेत ऊर्जेचा प्रवाह कसा असतो आणि पदार्थांचे चक्रीभवन कसे होते, त्यानुसार पारिस्थितिकी तज्ज्ञ परिसंस्थेवर प्रभाव करणाऱ्या घटकांचे सहा मुख्य गट करतात : (१) [[सूर्य]] (२) अजैविक पदार्थ (३) प्राथमिक उत्पादक (४) प्राथमिक भक्षक (ग्राहक) (५) द्वितीय भक्षक (६) अपघटक सूर्यापासून ऊर्जा मिळते व सर्व प्राथमिक उत्पादक अन्ननिर्मितीसाठी ती ऊर्जा वापरतात. हिरव्या वनस्पती ([[गवत|गवते]], झुडपे, वृक्ष इ.) प्रकाशसंश्लेषण क्रियेत अन्न तयार करतात. याशिवाय वनस्पतींना वाढीसाठी पाणी, फॉस्फरस इ. अजैविक घटकांची गरज असते. प्राथमिक भक्षकांमध्ये उंदीर, ससा, नाकतोडा तसेच शाकाहारी प्राण्यांचा समावेश होतो. या प्राण्यांना लांडगे, कोल्हे व इतर प्राणी म्हणजे द्वितीय भक्षक खातात. जीवाणू आणि कवक यांसारखे अपघटक मृत वनस्पती व प्राणी यांचे पोषक घटकांमध्ये रूपांतर करतात. हे पोषक घटक मातीत मिसळल्यानंतर वनस्पतींद्वारे वापरले जातात. एका सजीवाकडून दुसऱ्या सजीवाकडे अन्नाच्या स्वरूपात ऊर्जेचे रूपांतर होण्याच्या क्रमाला ‘अन्नसाखळी’ म्हणतात. साध्या अन्नसाखळीत प्राथमिक उत्पादक गवत असते. सशासारखे प्राथमिक भक्षक गवत खातात. कालांतराने प्राथमिक भक्षक हे एखादा लांडगा किंवा ससाणा यांसारख्या द्वितीय भक्षकाचे भक्ष्य होऊ शकते. जीवाणूंसारखे अपघटक मृत गवत आणि ससा, लांडगा, ससाणा इ.चे मृत अवशेष तसेच प्राण्यांची अपशिष्टे यांचे अपघटन करतात. बहुतेक परिसंस्थांमध्ये विविध उत्पादक, ग्राहक व अपघटक असतात आणि त्यांच्यापासून वेगवेगळ्या अन्नसाखळ्या तयार होतात. अशा अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांना जोडल्या जाऊन अन्नजाळे तयार होते. अनेक उष्ण आणि सागरी परिसंस्थांमधील अन्नजाळे गुंतागुंतीचे असते. काही जाती अनेक पदार्थ खातात. परंतु काहींना विशिष्ट प्रकारच्या अन्नाची गरज असते. उदा., कोआला आणि पंडा यांसारखे प्राथमिक भक्षक अनुक्रमे निलगिरी आणि बांबू खातात. या वनस्पतींचा नाश झाला तर ते प्राणीही मरतात. == पारिस्थितिक कार्यक्षमता == परिसंस्थेत ऊर्जा रूपांतराचा क्रम विशिष्ट असतो. प्रथम, प्राथमिक उत्पादक सूर्यापासून मिळालेल्या प्रकाश ऊर्जेचे रूपांतर रासायनिक ऊर्जेत करतात, ती वनस्पतींमध्ये साठविली जाते. प्राथमिक भक्षक या वनस्पती खातात. त्यामुळे ऊर्जेचे रूपांतर रासायनिक ऊर्जेच्या विशिष्ट प्रकारात होते आणि ती प्राथमिक भक्षकाच्या शरीराच्या पेशींमध्ये साठविली जाते. जेव्हा द्वितीय भक्षक प्राथमिक भक्षकाचे सेवन करतो तेव्हा या ऊर्जेचे रूपांतर होते. एका पोषण पातळीपासून दुसऱ्या पोषण पातळीत ज्या क्षमतेने ऊर्जा स्थानांतर होते त्याला ‘पारिस्थितिक कार्यक्षमता’ म्हणतात. अनेक सजीवांची पारिस्थितिकीय कार्यक्षमता कमी असते. याचा अर्थ, काही सजीव त्यांना उपलब्ध झालेल्या ऊर्जेपैकी खूपच कमी ऊर्जेचे रूपांतर करतात. हिरव्या वनस्पती त्यांना मिळालेल्या सौर ऊर्जेपैकी ०.१-१% एवढ्याच ऊर्जेचे रूपांतर रासायनिक ऊर्जेत करू शकतात. बहुतांशी ऊर्जा त्या वाढीसाठी वापरतात किंवा उष्णतेच्या रूपात बाहेर टाकतात. शाकाहारी व मांसाहारी प्राणी त्यांनी खाल्लेल्या अन्नापासून मिळालेल्या ऊर्जेचा केवळ १०–२०% वापर पेशीनिर्मितीसाठी करतात. अन्नसाखळीच्या प्रत्येक पायरीवर ऊर्जा मुक्त होत असल्याने सर्व परिसंस्थांमध्ये ऊर्जेचा एक स्तूप दिसून येतो. या स्तूपामध्ये वनस्पती (प्राथमिक उत्पादक) स्तूपाच्या पायथ्याशी असतात. स्तूपाच्या दुसऱ्या पायरीवर शाकाहारी प्राणी (प्राथमिक भक्षक) आणि शिखरावर मांसाहारी प्राणी (द्वितीय भक्षक) असतात. स्तूपातून असे दिसते की, वनस्पतींपासून शाकाहारी प्राण्यांपेक्षा तसेच शाकाहारी प्राण्यांपासून मांसाहारी प्राण्यांपेक्षा अधिक ऊर्जा मुक्त होत असते. अनेक भूमी परिसंस्थामध्ये ऊर्जा स्तूपापासून जैवस्तुमान स्तूप तयार झालेला दिसून येतो. याचा अर्थ, वनस्पतींचे जैववस्तुमान शाकाहारी प्राण्यांच्या एकूण जैववस्तुमानापेक्षा अधिक असते आणि शाकाहारी प्राण्यांचे जैववस्तुमान मांसाहारी प्राण्यांच्या एकूण जैववस्तुमानापेक्षा अधिक असते. सागरी परिसंस्थांमध्ये प्राणी व वनस्पती यांचे जैववस्तुमान जवळपास सारखे असते. समुद्रात लहान वनस्पती एवढ्या वेगाने वाढतात की, त्या संख्येने अधिक असलेल्या प्राण्यांची अन्नाची गरज भागवू शकतात. == पदार्थांचे चक्रीभवन == सर्व सजीव विशिष्ट मूलद्रव्ये आणि संयुगांपासून बनलेले असून पाणी, कार्बन, हायड्रोजन, नायट्रोजन, ऑक्सिजन, फॉस्फरस, सल्फर इ. त्यांचे मुख्य घटक आहेत. परिसंस्थांमध्ये या सर्व घटकांचे चक्रीभवन होत असते. सर्व सजीवांना फॉस्फरसची गरज असते. वनस्पतींना मातीतून फॉस्फरसयुक्त संयुगे मिळतात, तर प्राण्यांना त्यांनी खाल्लेल्या वनस्पती किंवा प्राणी यांपासून फॉस्फरस मिळतो. अपघटकांद्वारे मृत वनस्पतींचे व प्राण्यांचे विघटन होऊन त्यांच्यातील फॉस्फरस मृदेत मिसळतो. सुरक्षित परिसंस्थांमध्ये फॉस्फरसचे प्रमाण स्‍थिर असते. परंतु मानवी कृतींमुळे परिसंस्था विचलित झाली तर फॉस्फरस गळला जातो. त्यामुळे परिसंस्थांची वनस्पतींना आधार देण्याची क्षमता घटते. उदा., मानवाने वनांचे रूपांतर शेतजमिनीत केल्याने मातीची झीज होते व मातीबरोबर फॉस्फरस नद्यांमध्ये मिसळला जातो. तेथे शैवालाच्या वाढीमध्ये भर पडते आणि समुद्राच्या व नदीच्या तळाशी फॉस्फरस बंदिस्त होतो. फॉस्फरसाचे मातीतील प्रमाण कमी झाल्यामुळे शेतकऱ्यांना महागडी फॉस्फरसयुक्त खते वापरून त्याचे प्रमाण पूर्ववत करावे लागते. == पर्यावरण आणि पारिस्थितिकी == परिसंस्थेत रोज, ऋतुमानानुसार तसेच दीर्घ कालावधीनंतर (जसे पारिस्थितिक अनुक्रमण घडून येते तसे) बदल घडतात. एखाद्या वनात वणवा पेटला किंवा समुद्रकिनाऱ्याला चक्रीवादळ धडकले, तर अशा आकस्मिक बदलांमुळे परिसंस्थेवर गंभीर परिणाम होतात. मात्र दिवसागणिक होणारे बहुतेक बदल, विशेषतः पोषण चक्रांचे बदल एवढे सूक्ष्म असतात की परिसंस्था सामान्यपणे स्थिर भासते. प्राणी, वनस्पती व त्यांच्या पर्यावरणात भासणाऱ्या अशा स्थिरतेला ‘निसर्गाचा समतोल’ म्हणतात. पूर्वी ही संकल्पना संतुलित किंवा बदल न होणारी म्हणजे परमोच्च समुदाय म्हणून मानली जात असे. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ एखाद्या परिसंस्थेचा आणि पारिस्थितिक अनुक्रमणाचा पद्धतशीर अभ्यास दीर्घकाळ करतात. अशा अभ्यासातून पारिस्थितिकी अनुक्रमणातील गुंतागुंत लक्षात येते. ज्याला समतोल म्हणतात; त्यातही हळूहळू बदल घडत असतात. अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानातील मिशिगन राज्याच्या वायव्य दिशेला रॉयल बेटावरील परिसंस्थेचे उदाहरण यासंदर्भात येथे घेता येर्इल. या ठिकाणी मूस (मृगाची एक जाती) व लांडगा या प्राण्यांमध्ये चक्रीय संबंध आढळून येतो; मूस प्राण्याची संख्या वाढली की लांडग्यांची संख्या वाढते. मागील ६० वर्षे केलेल्या अभ्यासातून या दोन्ही प्राण्यांच्या संख्येत चढ व उतार आढळून आले असून, अद्यापही त्यांच्यात समतोल दाखविणारे आंतरसंबंध प्रस्थापित झालेले नाहीत. या अभ्यासातून मूस यांच्या संख्येत बदल होण्यामागे अन्नाची उपलब्धता, त्यांची लांडग्याकडून होणारी शिकार, स्थानिक वातावरणातील बदल इ. बाबी कारणीभूत असल्याचे लक्षात आले आहे. लांडग्यांच्या संख्येत बदल होण्यामागे केवळ अन्नाची उपलब्धता हे एकमेव कारण नसून त्यांच्यात घडणारे अंतर्जनन आणि विषाणुजन्य रोग इ. घटक कारणीभूत आहेत, असे लक्षात आले आहे. खादा वेगळा प्रदेश क्षेत्रकार्यासाठी निवडून तेथील प्राणी व वनस्पती यांच्यातील आंतरसंबंध पर्यावरणीय अभ्यासाच्या नजरेतून जाणून घेणे गरजेचे असते. उदा., अंदमान-निकोबार या बेटसमूहांवर पर्यटनामुळे जलप्रदूषण व हवाप्रदूषण वाढत आहे. त्याचा परिणाम तेथील परिसंस्थांवर कसा होतो आणि पारिस्थितिकीय समतोल कसा ढासळू शकतो, हे समजून त्यावर उपाय सुचविण्याचे कार्य पारिस्थितिकीचे अभ्यासक करीत आहेत. पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी, नैसर्गिक स्रोतांची जपणूक व व्यवस्थापन करण्यासाठी पारिस्थितिकीचा अभ्यास उपयोगी ठरतो. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ अन्य क्षेत्रातील वैज्ञानिकांसोबत काम करतात आणि वनस्पती, प्राणी व नागरिक यांना आरोग्यदायी व कल्याणकारी सुविधा उपलब्ध करून देतात. एकीकडे कोळसा, नैसर्गिक वायू इ. अनूतनक्षम स्रोत वेगाने कमी होत आहेत. तसेच त्यांच्या अतिवापरामुळे प्रदूषणात भर पडत आहे. दुसरीकडे वने व तृणभूमी यांचे शेतीसाठी, शहरीकरणासाठी व पडीक जमिनीत रूपांतर झाल्यामुळे नैसर्गिक परिसंस्था आणि तेथील जातींचा ऱ्हास होत आहे. पारिस्थितिकी तज्ज्ञांचे असे मत आहे की, मानवी लोकसंख्या अशीच वाढत राहिली तर इंधन तुटवडा, प्रदूषण, निर्वनीकरण, वाहतूक, गरिबी आणि वातावरणातील बदल इ. समस्या अधिक उग्र स्वरूप धारण करू शकतात. भारतात पारिस्थितिकीच्या अभ्यासात के. रामदेव मिश्रा यांनी मोलाचे कार्य केलेले आहे. प्रायोगिक पारिस्थितिकीचा त्यांनी पुरस्कार केला. त्यांचे सहकारी जी. एस. पुरी यांनी १९६० मध्ये ‘इंटरनॅशनल सोसायटी फॉर ट्रॉपिकल इकॉलॉजी’ ही संस्था स्थापन केली. त्यानंतर आर. एस. त्रिपाठी आणि के. बी. रेड्डी यांनी पारिस्थितिकी विज्ञानात बहुमोल योगदान दिले आहे. दिल्ली येथे ‘इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉलॉजी अँड एन्‌व्हॉयरन्मेंट’ ही संस्था या शाखेत महत्त्वपूर्ण काम करीत आहे. पारिस्थितिक समृद्धीसाठी पारिस्थितिकीचे ज्ञान असावे लागते. परिसंस्था सुस्थितीत व सुरक्षित राहिल्यास त्याचा लाभ समाजाला होतो. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीला पारिस्थितिकी आणि पर्यावरण यांचे ज्ञान असणे आवश्यक आहे. [[वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२५]] [[वर्ग:जीवशास्त्राच्या शाखा]] sk3zpjgzh2si5pdpiksca8lwxt46zce 0 362325 2711789 2544858 2026-09-24T04:23:51Z अभय नातू 206 /* विजेते */ 2711789 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''झी सिने पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट पदार्पण अभिनेत्री''' हा ज्युरी सदस्यांद्वारे निवडला जाणारा पुरस्कार आहे जो वार्षिक [[झी सिने पुरस्कार|झी सिने पुरस्कारांचा]] एक भाग आहे. बॉलीवूडच्या नवीन अभिनेत्रींना पुरस्कार देतात जिथे त्यांना काही क्षमता दिसते. पहिला झी सिने पुरस्कार १४ मार्च १९९८ रोजी मुंबई येथे आयोजित करण्यात आला होता. तेव्हापासून, पुरस्कार सोहळा वेगवेगळ्या देशांमध्ये आणि खंडांमध्ये आयोजित केला जात आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/entertainment/zee-cine-awards-2017-get-ready-to-welcome-2018-with-priyanka-katrina-shahid-ranveer-4259559.html|title=Zee Cine Awards 2017: Get ready to welcome 2018 with Priyanka, Katrina, Shahid, Ranveer|work=Firstpost|language=en-US|access-date=2017-12-17}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2017/dec/13/rohit-shetty-sunil-grover-to-co-host-awards-show-1726526.html|title=Rohit Shetty, Sunil Grover to co-host awards show|work=The New Indian Express|access-date=2017-12-17}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/bollywood/report-zee-cine-awards-2018-raees-to-judwaa-2-here-s-the-full-nomination-list-2566068|title=Zee Cine Awards 2018 {{!}} 'Raees' to 'Judwaa 2': Here's the full nomination list!|date=2017-12-08|work=dna|language=en-US|access-date=2017-12-17}}</ref> पहिल्या पुरस्कार सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट पदार्पणा अभिनेत्रीसाठी [[महिमा चौधरी]] ही प्राप्तकर्ता ठरली. तिला ''[[परदेस]]'' (१९९७) चित्रपटासाठी हा पुरस्कार मिळाला. वर्षे २००६, २०१३, २०१६, २०२० आणि २०२४ मध्ये हा पुरस्कार विभागून दोन अभिनेत्रींना दिला गेला होता. २००६ मध्ये [[कोंकणा सेन शर्मा]] व [[विद्या बालन]], २०१३ मध्ये [[इलिआना डिक्रुझ]] व [[यामी गौतम]], २०१६ मध्ये [[हर्षाली मल्होत्रा]] व [[भूमी पेडणेकर]], २०२० मध्ये [[अनन्या पांडे]] व [[तारा सुतारिया]] आणि २०२४ मध्ये [[मेधा शंकर]] व [[अलिझेह अग्निहोत्री]]. २०२० चा पुरस्कार हा दोघी पांडे व सुतारिया यांना एकच ''[[स्टूडंट ऑफ द यीअर २]]'' चित्रपटासाठी होता. २००७ चा पुरस्कार [[कंगना राणावत]] यांना ''गॅंगस्टर'' आणि ''वो लम्हे'' या दोन्ही चित्रपटांसाठी एकत्रित मिळाला होता. == विजेते == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! चित्र !! अभिनेत्री !! भूमीका !! चित्रपट !! संदर्भ |- | १९९८ || [[चित्र:MahimaChaudhary05.jpg|100x100अंश]] ![[महिमा चौधरी]] | कुसुम गंगा || ''[[परदेस]]'' || <ref>{{cite news|url=http://www.zeetelevision.com/programs/cineawds/popaward.htm |title=1st Zee Cine Awards 1998 Popular Award Categories Winners |work=[[Zee TV|Zee Television]] |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/19980702044436/http://www.zeetelevision.com/programs/cineawds/popaward.htm |archive-date=2 July 1998 |agency=[[Zee Entertainment Enterprises]]}}</ref> |- | १९९९ || [[चित्र:Preity_Zinta_grace_DVF-Vogue_dinner_13.jpg|100x100अंश]] ![[प्रीती झिंटा]] | प्रीती सिंह || ''[[सोल्जर (१९९८ चित्रपट)|सोल्जर ]]'' || |- | २००० || [[चित्र:Rinke_Khanna_at_BMW_India_Bridal_Fashion_Week_2015_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[रिंकी खन्ना]] | खुशी || ''प्यार में कभी कभी'' || <ref>{{cite news|url=https://www.zeecineawards.com/timeline/2000/winners/ |title=The 3rd Zee Cine Awards 2000 Viewers Choice Awards Nominees & Winners |work=Zee Cine Awards |access-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517024855/https://www.zeecineawards.com/timeline/2000/winners/ |archive-date=17 May 2020 |agency=[[Zee Entertainment Enterprises]]}}</ref> |- | २००१ || [[चित्र:Ameesha_Patel_graces_the_store_launch_of_Kamaal.jpg|100x100अंश]] ! [[अमीशा पटेल]] | सोनिया सक्सेना || ''[[कहो ना... प्यार है]]'' || |- | २००२ ||[[चित्र:Gracy_singh_dangerous_ishq.jpg|100x100अंश]] ! [[ग्रेसी सिंग]] | गौरी || ''[[लगान]]'' || |- | २००३ || - ! [[मालिनी शर्मा]] | मालिनी मलीक || ''राझ'' || |- | २००४ ||[[चित्र:Bhumika_Chawla_at_Bharat_Thakurs_art_exhibition_(06)_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[भूमिका चावला]] | निरजा भारद्वाज || ''तेरे नाम'' || |- | २००५ || [[चित्र:Gayatri_Joshi_in_2018.jpg|100x100अंश]] ! [[गायत्री जोशी]] | गीता || ''[[स्वदेस]]'' || |- | rowspan=2 | २००६ || [[चित्र:Konkona_Sen_Sharma,_21st_Jio_MAMI_Film_Festival_2019_(3).jpg|100x100अंश]] ! [[कोंकणा सेन शर्मा]] | माधवी शर्मा || ''[[पेज थ्री (चित्रपट)|पेज थ्री]]'' || |- | [[चित्र:Vidya_Balan_in_2023_(1)_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[विद्या बालन]] | ललीता || ''[[परिणीता (२००५ चित्रपट)|परिणीता]]'' || |- | २००७ ||[[चित्र:Kangana_Ranaut_at_GIFA_in_2006.jpg|100x100अंश]] ! [[कंगना राणावत]] | सिमरन <br>सना आझीम || ''गॅंगस्टर'' आणि<br />''वो लम्हे'' || <ref>{{Cite news|url=http://sifymax.com/zca/winners/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406121306/http://sifymax.com/zca/winners/ |url-status=dead |archive-date=6 April 2007 |title=The 10th Zee Cine Awards 2007 Winners |work=Sify |access-date=9 July 2021}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sify.com/movies/winners-of-the-zee-cine-awards-2007-news-bollywood-kkfvbfjdbhe.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630105239/http://www.sify.com/movies/winners-of-the-zee-cine-awards-2007-news-bollywood-kkfvbfjdbhe.html |url-status=dead |archive-date=30 June 2018 |title=Winners of the Zee Cine Awards 2007 |work=Sify |access-date=9 July 2021}}</ref> |- | २००८ || [[चित्र:Deepika_Padukone_Cannes_2018_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[दीपिका पडुकोण]] | शांतीप्रिया / सॅन्डी || ''[[ओम शांती ओम]]'' || <ref>{{Cite web |url=https://zeenews.india.com/home/zee-cine-awards-2008-winners-announced_438321.html |title=Zee Cine Awards 2008 winners |website=Zee News |date=23 April 2008 |access-date=18 March 2022}}</ref> |- | २००९ | colspan=5 align="center" style="background:#FFAA00;" | पुरस्कार समारंभ नाही |- | २०१० | colspan=5 align="center" style="background:#FFAA00;" | पुरस्कार समारंभ नाही |- | २०११ || [[चित्र:Sonakshi_Sinha_at_the_DVD_launch_of_'Rowdy_Rathore'.jpg|100x100अंश]] ! [[सोनाक्षी सिन्हा]] | रज्जो श्रेशावत || ''[[दबंग]]'' || |- | २०१२ ||[[चित्र:Parineeti_Bachchan’s_diwali_bash.jpg|100x100अंश]] ! [[परिणीती चोप्रा]] | डिंपल चढ्ढा|| ''[[लेडीज वर्सेस रिक्की बहल]]'' || |- | rowspan=2 | २०१३ || [[चित्र:Ileana_D'Cruz_grace_the_trailer_launch_of_Raid_(16).jpg|100x100अंश]] ! [[इलिआना डिक्रुझ]] | श्रुती सेनगुप्ता || ''[[बर्फी!]]'' || |- | [[चित्र:Yami_Gautam_Dhar_during_the_screening_of_A_Thursday_enhanced.jpg|100x100अंश]] ! [[यामी गौतम]] | अशिमा रॉय || ''[[विकी डोनर]]'' || |- | २०१४ || [[चित्र:Vaani_Kapoor_snapped_during_'Bellbottom'_promotions.jpg|100x100अंश]] ! [[वाणी कपूर]] | तारा || ''[[शुद्ध देसी रोमान्स]]'' || |- | २०१५ || [[चित्र:Kriti_Sanon_at_Adipurush_pre_release_event_(2)_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[कृती सेनॉन]] | डिंपल चौधरी || ''[[हिरोपंती]]'' || |- | rowspan=2 | २०१६ || [[चित्र:Harshaali_Malhotra_2015.jpg|100x100अंश]] ! [[हर्षाली मल्होत्रा]] | शहिदा "मुन्नी" अझीझ || ''[[बजरंगी भाईजान]]'' || |- | [[चित्र:Bhumi_Pednekar_promoting_Thank_You_For_Coming.jpg|100x100अंश]] ! [[भूमी पेडणेकर]] | संध्या तिवारी || ''[[दम लगा के हईशा]]'' || |- | २०१७ || [[चित्र:Ritika_Singh_at_the_launch_of_the_short_film_I_Am_Sorry.jpg|100x100अंश]] ! [[रितिका सिंह]] | इझील मधी || ''साला खडूस'' || |- | २०१८ || [[चित्र:Nidhhi_Agerwal_grace_Shilpa_Shetty’s_Diwali_bash_(00055922)_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[निधी अग्रवाल]] | दिपीका "डॉली" शर्मा || ''मुन्ना माईकल'' || |- | २०१९ || [[चित्र:Janhvi_snapped_at_the_birthday_celebrations_of_Dharma_Productions_CEO_Apoorva_Mehta.png|100x100अंश]] ! [[जान्हवी कपूर]] | प्रार्थवी राठोड || ''[[धडक]]'' || |- | rowspan=2 | २०२० || [[चित्र:Ananya_Panday_spotted_at_Bandra_(02)_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[अनन्या पांडे]] | श्रेया रंधावा || rowspan=2| ''[[स्टूडंट ऑफ द यीअर २]]'' || rowspan=2 | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/zee-cine-awards/2020/123|title=Zee Cine Awards 2020 Winners: Complete list of winners|website=The Times of India|access-date=2022-11-08}}</ref> |- | [[चित्र:Tara_Sutaria_on_sets_of_Dance_Deewane_Junior.jpg|100x100अंश]] ! [[तारा सुतारिया]] | मृदूला चावला |- | २०२१ | colspan=5 align="center" style="background:#FFAA00;" | पुरस्कार समारंभ नाही |- | २०२२ | colspan=5 align="center" style="background:#FFAA00;" | पुरस्कार समारंभ नाही |- | २०२३ || [[चित्र:Rashmika_Mandanna_spotted_during_Goodbye_promotions_at_JW_Marriott.jpg|100x100अंश]] ! [[रश्मिका मंदन्ना]] | चा भल्ला || ''गुडबाय'' || |- | rowspan=2| २०२४ || [[चित्र:Medha_Shankr_spotted_in_Khar_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[मेधा शंकर]] | श्रद्धा जोशी-शर्मा || ''[[१२वी फेल]]'' || |- | [[चित्र:Alizeh_Agnihotri_at_Jio_World_Plaza_launch_(cropped).jpg|100x100अंश]] ! [[अलिझेह अग्निहोत्री]] | नियती सिंह || ''फार्रे'' || |- bgcolor=#edf3fe |[[इ.स. २०२५|२०२५]] |[[चित्र:Pratibha Ranta snapped at the Bollywood Hungama OTT India Fest 2024 - Day 1 (cropped).jpg|75px]][[चित्र:Nitanshi Goel grace the Critics Choice Awards 2024 (cropped).jpg|75px]] |[[नितांशी गोयल]]<br />[[प्रतिभा रांता]] |''[[लापता लेडीज]]'' | |- |[[इ.स. २०२६|२०२६]] |[[चित्र:Aneet Padda at Vogue Values Women of Excellence 2026 (cropped).jpg|७५px]] |[[अनीत पाड्डा]] |''[[सैयारा (चित्रपट)|सैयारा]]'' |<ref>{{cite web |author=<!-- नाव नाही --> |date=2 मार्च 2026 |title=सैयाराची अनीत पाड्डा हिने झी सिने अवॉर्ड्समध्ये मिळवला मोठा विजय |url=https://www.rediff.com/movies/report/saiyaara-aneet-padda-wins-big-at-zee-cine-awards/20260302.htm |website=रेडिफ.कॉम |location=भारत |publisher=रेडिफ |access-date=2 मार्च 2026}}</ref> |}|} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{झी सिने पुरस्कार}} [[वर्ग:झी सिने पुरस्कार]] [[वर्ग:अभिनेत्रींसाठी पुरस्कार]] 66tdum17q529qisxxajsdor8ilrpm6g 0 363560 2711684 2639454 2026-09-23T19:56:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711684 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''स्टीफन ग्लेन मार्टिन''' (जन्म: १४ ऑगस्ट १९४५) हे एक अमेरिकन विनोदी कलाकार, अभिनेता, लेखक, निर्माता आणि संगीतकार आहे. विनोदी चित्रपट आणि टेलिव्हिजनमधील त्यांच्या कामासाठी ओळखले जाणारे, त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत, ज्यात ५ [[ग्रॅमी पुरस्कार]], १ प्राइमटाइम एमी पुरस्कार, १ [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार|स्क्रीन अ‍ॅक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] आणि १ मानद अकादमी पुरस्कार आहे.<ref>{{Cite magazine|date=September 5, 2013|title=Academy Unveils 2013 Governors Awards: Honorees Angelina Jolie, Angela Lansbury, Steve Martin, Piero Tosi|url=https://deadline.com/2013/09/governors-awards-2013-winners-academy-oscars-577193/|magazine=[[Deadline Hollywood]]|access-date=October 26, 2013}}</ref> यासह त्यांना २ [[टोनी पुरस्कार|टोनी पुरस्कारांसाठी]] नामांकने मिळाले आहे. २००५ मध्ये त्यांना अमेरिकन विनोदासाठी मार्क ट्वेन पुरस्कार, २००७ मध्ये केनेडी सेंटर ऑनर्स आणि २०१५ मध्ये एएफआय जीवनगौरव पुरस्कार मिळाला. २००४ मध्ये, [[कॉमेडी सेंट्रल|कॉमेडी सेंट्रलने]] १०० सर्वोत्तम [[एकपात्री विनोद|स्टँड-अप कॉमिक्सच्या]] यादीत मार्टिनला सहाव्या स्थानावर स्थान दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://everything2.com/title/Comedy+Central%2527s+100+Greatest+Stand-Ups+of+all+Time|title=Comedy Central's 100 Greatest Stand-Ups of all Time|date=April 18, 2014|website=Everything2}}</ref> ''[[द गार्डियन|द गार्डियनने]]'' त्याला [[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कारासाठी]] कधीही नामांकन न मिळालेल्या सर्वोत्तम अभिनेत्यांपैकी एक म्हणून घोषित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/feb/19/best-actors-never-nominated-for-oscars|title=Oscars: the best actors never to have been nominated|last=Singer|first=Leigh|date=February 19, 2009|website=[[द गार्डियन]]|location=UK|access-date=September 16, 2022}}</ref> मार्टिन पहिल्यांदा ''द स्मदर्स ब्रदर्स कॉमेडी अवरसाठी'' लेखक म्हणून लोकांच्या लक्षात आले, ज्यासाठी त्यांनी १९६९ मध्ये प्राइमटाइम एमी पुरस्कार जिंकला आणि नंतर ''सॅटरडे नाईट लाईव्हमध्ये'' वारंवार होस्ट म्हणून काम केले. १९७० च्या दशकात तो सर्वात लोकप्रिय अमेरिकन स्टँड-अप कॉमेडियनपैकी एक बनला. त्यानंतर त्यांनी ''द जर्क'' (१९७९), ''डेड मेन डोन्ट वेअर प्लेड'' (१९८२), ''द मॅन विथ टू ब्रेन्स'' (१९८३), ''ऑल ऑफ मी'' (१९८४), ''¡थ्री अमिगोस!'' (१९८६), ''प्लेन्स, ट्रेन्स अँड ऑटोमोबाइल्स'' (१९८७), ''डर्टी रॉटन स्काउंडरेल्स'' (१९८८), ''एल.ए. स्टोरी'' (१९९१), ''बोफिंगर'' (१९९९) आणि ''लूनी ट्यून्स: बॅक इन ॲक्शन'' (२००३) सारख्या चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांनी ''पॅरेंटहूड'' (१९८९), ''द'' ''फादर ऑफ द ब्राइड'' (१९९१-१९९५), ''ब्रिंगिंग डाउन द हाऊस'' (२००३) आणि ''चिपर बाय द डझन'' (२००३-२००५) या चित्रपटांमध्ये कुटुंबप्रमुखांची भूमिका साकारली. २०१५ पासून, मार्टिनने सहकारी विनोदी कलाकार [[मार्टिन शॉर्ट|मार्टिन शॉर्टसोबत]] अनेक राष्ट्रीय विनोदी दौऱ्यांवर सुरुवात केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://people.com/tv/steve-martin-and-martin-short-friendship-timeline/|title=Steve Martin and Martin Short's Friendship Timeline|website=[[People (magazine)|People]]|access-date=July 1, 2022}}</ref> २०२१ मध्ये, त्याने शॉर्ट आणि सेलेना गोमेझ यांच्यासोबत त्याच्या पहिल्या टेलिव्हिजन शो, हुलू कॉमेडी मालिका ''[[ओन्ली मर्डर्स इन द बिल्डिंग|ओन्ली मर्डर्स इन द बिल्डिंगमध्ये]]'' सह-निर्मिती केली आणि त्यात अभिनय केला, ज्यासाठी त्याने तीन प्राइमटाइम एमी पुरस्कार नामांकने, दोन [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार|स्क्रीन अ‍ॅक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] नामांकने, एक [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] नामांकन आणि २०२१ [[पीबॉडी पुरस्कार]] नामांकन मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/steve-martin/4314|title=Steve Martin – Artist|date=November 23, 2020|website=[[Grammy Awards|grammy.com]]|accessdate=June 30, 2021|archive-date=2021-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919074451/https://www.grammy.com/grammys/artists/steve-martin/4314|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ग्रॅमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:अमेरिकन स्टँड-अप कॉमेडियन]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:एमी पुरस्कारविजेते]] jbppqp719cm0wihnnkwjdq8beom3b8m 0 364399 2711681 2648576 2026-09-23T19:55:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711681 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = स्टार एर | चित्र = Star Air Logo A.png | चित्र_आकारमान = | IATA = S5 | ICAO = SDG | callsign = HISTAR | स्थापना = मार्च २०१७ | बंद = | विमानतळ =<div> हब *[[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] *[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] </div> | विमान संख्या = ८ | मुख्य कंपनी = [[संजय घोडावत उद्योगसमूह]] | ब्रीदवाक्य = ''Connecting Real India'' (खऱ्या भारताला जोडत आहो) | मुख्यालय = [[बंगळूर]], [[भारत]] | मुख्य व्यक्ती = संजय घोडावत (अध्यक्ष)<br />श्रेणिक घोडावत (संचालक) <br /> सिमरन सिंग तिवाना (सी.इ.ओ.) | संकेतस्थळ = www.starair.in }} '''स्टार एअर''' ही [[संजय घोडावत उद्योगसमूह|संजय घोडावत उद्योगसमूहाची]] विमान वाहतूक शाखा असलेली एक भारतीय प्रादेशिक विमान कंपनी आहे ज्याचा मुख्य तळ [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[बंगळूर|बेंगळुरू]] येथील [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] आहे. जानेवारी २०१९ मध्ये त्यांनी काम सुरू केले, [[कर्नाटक|कर्नाटकमध्ये]] विमानसेवा सुरू केली आणि नंतर भारताच्या [[उडान (भारत सरकारची योजना)|उडान प्रादेशिक कनेक्टिव्हिटी योजनेचा]] भाग म्हणून इतर राज्यांमध्ये विस्तार केला. स्टार एर सध्या [[एम्ब्राएर ईआरजे परिवार|ईआरजे-१४५ एलआर]] आणि [[एम्ब्राएर ई-जेट्स परिवार|ई-१७५]] चा संपूर्ण एम्ब्राएर फ्लीट चालवते. <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/58174-indias-star-air-eyes-1q18-launch-using-erj-145s|title=India's Star Air eyes 1Q18 launch using ERJ-145s|date=27 July 2017|work=ch-aviation|access-date=27 February 2019}}</ref> == इतिहास == मार्च २०१७ मध्ये, संजय घोडावत उद्योगसमूहाने स्टार एर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रादेशिक विमान कंपनीचे संचालन करण्यासाठी केंद्र सरकारकडे परवानगी मागितली. <ref name=":0"/> जून २०१८ मध्ये स्टार एरने त्यांचे पहिले विमान, [[एम्ब्राएर ईआरजे परिवार|एम्ब्राएर १४५]] एलआर, विकत घेतले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/68354-indias-star-air-adds-maiden-aircraft-an-erj-145|title=India's Star Air adds maiden aircraft, an ERJ-145|date=25 June 2018|work=ch-aviation|access-date=27 February 2019}}</ref> पुढील वर्षी जानेवारीच्या सुरुवातीला त्यांनी एअर ऑपरेटरचे प्रमाणपत्र मिळवले आणि केंद्र सरकारच्या [[उडान (भारत सरकारची योजना)|उडान]] योजनेअंतर्गत उड्डाणे चालवण्याची घोषणा केली. बंगळुरच्या [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळाची]] प्राथमिक ऑपरेटिंग हब म्हणून निवड करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/star-air-to-begin-flights-from-jan-25/articleshow/67517686.cms|title=Star Air to begin flights from Jan 25|date=14 January 2019|work=[[Bengalure Mirror]]|access-date=27 February 2019}}</ref> २५ जानेवारी २०१९ रोजी, स्टार एरचे पहिले विमान [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळुरहून]] [[हुबळी विमानतळ|हुबळीसाठी]] निघाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/75062-indias-star-air-launches-operations|title=India's Star Air launches operations|date=1 February 2019|work=ch-aviation|access-date=27 February 2019}}</ref> == गंतव्यस्थळे == मे २०२५ पर्यंत, स्टार एरचे भारतातील २२ देशांतर्गत गंतव्यस्थळे आहेत, ज्यापैकी [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हब आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://starair.in/FaresAndRules/MoreServices|title=Star Air Connections|access-date=16 March 2024|archive-date=2025-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503123005/https://starair.in/FaresAndRules/MoreServices|url-status=dead}}</ref> सर्वाधिक गंतव्यस्थळे असलेले राज्य म्हणजे [[कर्नाटक]] आणि [[महाराष्ट्र]] (प्रत्येकी ५ गंतव्यस्थळे), त्यानंतर [[गुजरात]], [[राजस्थान]] आणि [[उत्तर प्रदेश]] (प्रत्येकी २ गंतव्यस्थळे). {| class="wikitable sortable" ! style="background:#F1500F; color:white;" |राज्य ! style="background:#F1500F; color:white;" |शहर ! style="background:#F1500F; color:white;" |विमानतळ ! style="background:#F1500F; color:white;" |टिप. ! style="background:#F1500F; color:white;" |संदर्भ |- |[[आंध्र प्रदेश]] |[[तिरुपती]] |[[तिरुपती विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="launch">{{स्रोत बातमी|url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/75062-indias-star-air-launches-operations|title=India's Star Air launches operations|date=1 February 2019|work=ch-aviation|access-date=27 February 2019}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.ch-aviation.com/portal/news/75062-indias-star-air-launches-operations "India's Star Air launches operations"]. ''ch-aviation''. 1 February 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 February</span> 2019</span>.</cite></ref> |- |[[छत्तीसगढ]] |[[रायपूर]] |[[स्वामी विवेकानंद विमानतळ]] | align="center" | | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/star-air-launches-new-flights-from-jharsuguda-airport-in-january-2025/articleshow/116076648.cms|title=Star Air domestic expansion}}</ref> |- |[[गोवा]] |[[उत्तर गोवा जिल्हा|मोपा]] |[[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" | |- | rowspan="4" |[[गुजरात]] |[[अहमदाबाद]] |[[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="launch" /> |- |[[भूज]] |[[भूज विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="launch" /> |- |[[जामनगर]] |[[जामनगर विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" |<ref name="launch" /> |- |[[सुरत]] |[[सुरत विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" |<ref name="launch" /> |- | rowspan="9" |[[कर्नाटक]] |[[बेळ्ळारी]] |[[बेळ्ळारी विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/star-air-to-start-flight-services-to-goa-tirupati-and-hyderabad-from-karnatakas-shivamogga-101697622752597.html|title=Karnataka Destinations}}</ref> |- |[[बंगळूर]] |[[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||हब | align="center" |<ref name="launch" /> |- |[[बेळगांव]] |[[बेळगांव विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="launch" /> |- |[[बीदर]] |[[बीदर विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://newskarnataka.com/karnataka/kalaburagi/bengaluru-bidar-air-connectivity-to-resume-from-april-15/10032025/|title=Star Air to resume Bidar service}}</ref> |- |[[हुबळी]] |[[हुबळी विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" | |- |[[गुलबर्गा]] |[[गुलबर्गा विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/star-air-to-start-thriceweekly-flights-on-bengalurukalaburagi-route-from-nov-22/1661735|title=Star Air to start thrice-weekly flights on Bengaluru-Kalaburagi route from Nov 22|date=2019-11-13|publisher=www.outlookindia.com|access-date=2019-11-13|archive-date=2019-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113160748/https://www.outlookindia.com/newsscroll/star-air-to-start-thriceweekly-flights-on-bengalurukalaburagi-route-from-nov-22/1661735|url-status=dead}}</ref> |- |[[मंगळूर]] |[[मंगळूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/star-air-to-start-flight-services-to-goa-tirupati-and-hyderabad-from-karnatakas-shivamogga-101697622752597.html|title=Karnataka Destinations}}</ref> |- |[[मैसुरु]] |[[मंडकळ्ळी विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/star-air-to-start-flight-services-to-goa-tirupati-and-hyderabad-from-karnatakas-shivamogga-101697622752597.html|title=Karnataka Destinations}}</ref> |- |[[शिमोगा]] |[[शिमोगा विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/auto/star-air-to-begin-flight-service-from-karnatakas-shivamogga-to-goa-hyderabad-and-tirupati-8625054.html|title=Star Air To Begin Flight Service From Karnataka’s Shivamogga To Goa, Hyderabad And Tirupati|date=19 October 2023|work=News18|language=en|access-date=25 October 2023}}</ref> |- | rowspan="5" |[[महाराष्ट्र]] |[[कोल्हापूर]] |[[कोल्हापूर विमानतळ]] | | align="center" | |- |[[मुंबई]] |[[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/wire-updates/business/2019/08/08/pwr10--star%20air.html|title=Star Air is all set to Connect Belagavi With Mumbai|website=The Week|language=en|access-date=2019-08-26|archive-date=2023-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230612081252/https://www.theweek.in/wire-updates/business/2019/08/08/pwr10--star%20air.html|url-status=dead}}</ref> |- |[[नागपूर]] |[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" | |- |[[नांदेड]] |[[श्री गुरू गोविंद सिंग जी विमानतळ]] | | align="center" | |- |[[पुणे]] |[[पुणे विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://zeenews.india.com/aviation/star-air-announces-pune-hyderabad-flight-from-july-26-deploys-embraer-e175-plane-2637934.html|title=Star Air Announces Pune-Hyderabad Flight From July 26, Deploys Embraer E175 Plane|date=20 July 2023|work=[[Zee News]]|language=en|access-date=21 July 2023}}</ref> |- |[[ओडिशा]] |[[झर्सुगुडा]] |[[झर्सुगुडा विमानतळ]] | | align="center" |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/star-air-launches-new-flights-from-jharsuguda-airport-in-january-2025/articleshow/116076648.cms|title=Star Air domestic expansion}}</ref> |- |[[पंजाब]] |[[जालंधर]] |[[आदमपूर विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="SA">{{cite tweet|author=Star Air|user=OfficialStarAir|number=1768276577295446344|title=NDC-BLR, Hindon Daily flights starting March 31st|date 14 March 2024|access-date=14 March 2024}}</ref> |- | rowspan="3" |[[राजस्थान]] |[[अजमेर]] |[[किशनगढ विमानतळ]] | | align="center" | |- |[[जयपूर]] |[[जयपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" | |- |[[जोधपूर]] |[[जोधपूर विमानतळ]]|| सेवा बंद | align="center" |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/now-star-air-flight-connects-belagavi-with-jodhpur/article33855138.ece|title=Now, Star Air flight connects Belagavi with Jodhpur|date=17 February 2021|website=द हिंदू|location=Belagavi}}</ref> |- |[[तमिळनाडू]] |[[मदुराई]] |[[मदुराई विमानतळ]]||सेवा बंद | align="center" | |- |[[तेलंगणा]] |[[हैदराबाद]] |[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]||हब | align="center" |<ref name="launch" /> |- | rowspan="2" |[[उत्तर प्रदेश]] |[[गाझियाबाद]] |[[हिंडन विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="SA" /> |- |[[लखनौ]] |[[चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | | align="center" |<ref name="Star Air KQH expansion">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://twitter.com/ArenaJet/status/1750843639071437291|title=Star Air to launch flights to Lucknow and Ghaziabad from Kishangarh|website=JetArena|access-date=26 January 2024}}</ref> |} === इतर विमान वाहतूक कंपनींशी करार === * हान एअर == ताफा == [[चित्र:Star_Air_Embraer_E175_VT-GSH_landing_at_VOBL.jpg|इवलेसे| '''स्टार एर''' [[एम्ब्राएर ई-जेट्स परिवार|एम्ब्रेर इ१७५ चे]] [[बंगळूर]] येथील [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] लँडिंग]] मे २०२५ पर्यंत, स्टार एअर खालील विमाने चालवत आहे: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.airfleets.net/flottecie/Star%20Air%20India.htm|title=Star Air India Fleet|access-date=31 March 2024}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://starair.in/Home/ourfleet|title=Star Air|website=starair.in|access-date=2019-05-24|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324074902/https://starair.in/Home/ourfleet|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |+स्टार एअरचा ताफा ! विमान ! सेवेत ! ऑर्डर ! प्रवासी ! नोंदी |- | [[एम्ब्राएर ईआरजे परिवार|एम्ब्राएर ईआरजे १४५एलआर]] | ४ | &mdash; | ५० | |- | [[एम्ब्राएर ई-जेट्स परिवार|एम्ब्राएर ई१७५]] | ४ | ६ (२ विमाने मे २०२५ मध्ये वितरित) | ७६ (६४ इकॉनॉमी; १२ बिझनेस) | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://twitter.com/OfficialStarAir/status/1609603132509818882|title=Star Air To Lease 2 Additional Embraer E175s|access-date=2023-01-01}}</ref>  |- ! एकूण ! ८ ! ६ ! ! |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बंगळुरू स्थित कंपन्या]] [[वर्ग:भारतीय विमानवाहतूक कंपन्या]] ekuttp6pv6bemj640uc9y5qjs7w3cqt 0 367943 2711697 2592467 2026-09-23T20:25:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711697 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''हकीकत''''' हा १९६४ चा भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी]] भाषेतील [[नाट्य (चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी)|युद्ध-नाटक चित्रपट]] आहे जो [[चेतन आनंद (दिग्दर्शक)|चेतन आनंद]] यांनी लिहिलेला, दिग्दर्शित आणि निर्मित केला आहे. या चित्रपटात [[धर्मेंद्र]], [[बलराज साहनी]], प्रिया राजवंश, सुधीर, संजय खान आणि [[विजय आनंद]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. चित्रपटाचे संगीत [[मदनमोहन|मदन मोहन]] यांनी दिले आहे आणि गाणी [[कैफी आझमी]] यांनी लिहिली आहेत. हा चित्रपट १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धाच्या]] घटनांवर आधारित आहे ज्यामध्ये लडाखमध्ये सैनिकांच्या एका छोट्या तुकडीने खूप मोठ्या शत्रूंच्या संख्ये विरुद्ध लढा दिला होता. हा चित्रपट लडाखमधील रेझांग ला येथील युद्धाभोवती आहे आणि मेजर [[शैतान सिंग]] यांच्या नेतृत्वाखालील अहिर कंपनी, १३ कुमाऊँच्या शेवटच्या स्टँडची काल्पनिक आवृत्ती दाखवतो. तथापि, हा चित्रपट केवळ युद्धाचे प्रतिनिधित्व करत नाही तर सामान्य सैनिकावर युद्धाच्या परिणामाचे नाट्यमय पुनर्कथन करतो. चेतन आनंद यांनी हा चित्रपट [[जवाहरलाल नेहरू]] आणि लडाखमधील सैनिकांना समर्पित केला. हा चित्रपट भारतातील सर्वात मोठ्या कृष्णधवल युद्ध चित्रपटांपैकी एक मानला जातो. १९६५ मध्ये ''हकीकत'' ला दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. २०१२ मध्ये, चित्रपटाची रंगीत आवृत्ती प्रदर्शित झाली. हा चित्रपट १२ ऑगस्ट २०१६ रोजी भारतीय [[चित्रपट महोत्सव संचालनालय]] आणि [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षण मंत्रालयाने]] संयुक्तपणे सादर केलेल्या स्वातंत्र्य दिन चित्रपट महोत्सवात दाखवण्यात आला, जो ७० व्या [[भारतीय स्वातंत्र्य दिवस|भारतीय स्वातंत्र्य दिनाच्या]] स्मरणार्थ आयोजीत केला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom-2962539/|title=Pune: A film festival that celebrates freedom|date=9 August 2016|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=1 August 2019}}</ref> == संगीत == या चित्रपटाच्या संगीतात अनेक उल्लेखनीय गाणी आहेत. संगीत [[मदनमोहन|मदन मोहन]] यांनी दिले आहे आणि सर्व गाणी [[कैफी आझमी]] यांनी लिहिली आहेत.<ref name="Pathos">{{Cite magazine|last=Namrata Joshi|date=22 October 2012|title=The Music Had To Be Pathos-Laden|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-music-had-to-be-pathos-laden/282597|magazine=Outlook|accessdate=2025-07-09|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323055602/https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-music-had-to-be-pathos-laden/282597|url-status=dead}}</ref> २०१२ मध्ये [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|''आउटलुक'' मासिकासाठी]] नम्रता जोशी यांच्या मुलाखतीत, संगीतकार मदन मोहन यांचे पुत्र संजीव कोहली सांगतात की चेतन आनंद यांनी संगीत दिग्दर्शकांना एक संक्षिप्त माहिती दिली होती, "खरंच मनात एक हरवलेले युद्ध होते, परंतु सशस्त्र दल आणि राष्ट्राचे दुःख सर्वत्र पसरले होते. अशा प्रकारे, संगीत दुःखाने भरलेले असावे, निराशेच्या वातावरणाने. पण शेवटी, ज्यांनी आपले जीवन दिले त्यांचे योगदान साजरे करणे आवश्यक होते."<ref name="Pathos" /><ref name=":3">{{स्रोत बातमी|last=Gupta|first=Uttaran Das|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/frames-per-second-music-for-tragedy-120061901220_1.html|title=Frames per Second: Music for tragedy|date=2020-06-19|work=Business Standard India|access-date=2020-09-06}}</ref> {{Track listing |extra_column=गायक|total_length=33:06|all_lyrics= |title1=हो के मजबूर मुझे उसने बुलाया होगा|extra1=[[मोहम्मद रफी]], [[तलत महमूद]], [[मन्ना डे]], [[भूपिंदर सिंह (संगीतकार)|भूपिंदर सिंह]] |length1=07:01 |title2=अब तुम्हारे हवाले वतन|extra2=मोहम्मद रफी|length2=06:06 |title3=जरासी आहट होती है|extra3=[[लता मंगेशकर]]|length3=03:51 |title4=मस्ती में छेडके तराना कोई दिल का|extra4=मोहम्मद रफी|length4=04:10 |title5=खेलो ना मेरे दिल से|extra5=लता मंगेशकर|length5=03:34 |title6=आइ अब की साल दिवाली|extra6=लता मंगेशकर|note6=|length6=05:07 |title7=मैं ये सोचकर उसके दर से उठाथा|extra7=मोहम्मद रफी|length7=03:17 }} संगीताची सुरुवात उत्साही रोमँटिक सुरांनी होते आणि ते युद्ध, दुःखद सुरांकडे वळते. [[मोहम्मद रफी|मोहम्मद रफीने]] गायलेले "अब तुम्हारे हवाले वतन साथियों" हे गाणे भारतातील देशभक्तीचा समानार्थी बनले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mohammed Rafi Voice Of A Nation|last=Sujata Dev|date=October 2015|publisher=OM Books International|isbn=978-9380070971}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7JCIDAAAQBAJ&q=Haqeeqat+1964|title=Kaifi and I: A Memoir|last=Kaifi|first=Shaukat|date=2012-06-25|publisher=Zubaan|isbn=978-93-81017-50-0|pages=Chapter 6|language=en}}</ref> पाच मिनिटांपेक्षा जास्त लांबीचे हे गाणे चित्रपटाच्या शेवटी येते ज्यामध्ये संपूर्ण प्रदेशात मृत भारतीय सैनिकांचे दृश्ये आहेत.<ref name=":3"/> ''द स्क्रोल'' टिप्पणी करते की "हो के मजबूर मुझे उसने भुलया होगा" हे गाणे युद्धाच्या विध्वंसापासून लक्ष विचलित करण्यासाठी थकलेल्या सैनिकांसाठी एक प्रसिद्ध ट्यून बनले आहे.<ref name=":22">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://scroll.in/article/763901/do-chetan-anands-best-known-films-stand-the-test-of-time|title=Do Chetan Anand's best-known films stand the test of time?|last=Bali|first=Karan|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-09-06}}</ref> कैफी आझमी यांचे जावई [[जावेद अख्तर]] यांनी लिहिलेल्या [[बॉर्डर (१९९७ चित्रपट)|''बॉर्डर'' (१९९७)]] या चित्रपटातील "संदेसे आते है" या गाण्याला प्रेरणा दिली आहे.<ref name=":42">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/song-of-the-month-haqeeqat-ho-ke-majboor-5936007/|title=Song of the Month: Haqeeqat's "Ho ke majboor" finds the sweet spot between romance and pining in the time of war|last=Ayaz|first=Shaikh|date=2019-08-26|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-09-06}}</ref> == पुरस्कार == * १९६५: दुसऱ्या सर्वोत्तम चित्रपटासाठी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार : ''हकीकत'' <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Longest August: The Unflinching Rivalry Between India and Pakistan|last=Dilip Hiro|publisher=Nation Books|year=2015|isbn=978-1568585031|page=449}}</ref> * १९६५: [[एम.एस. सत्यू]] - फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार <ref name=":8">{{स्रोत पुस्तक|title=Bollywood in Posters|last=S. M. M. Ausaja|publisher=OM Books International|year=2009|isbn=978-8187108559|pages=99}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील हिंदी चित्रपट]] [[वर्ग:चेतन आनंद दिग्दर्शित चित्रपट]] o54sj79w5imxvztsc335ui7tn5ob34y 0 369264 2711650 2606318 2026-09-23T18:04:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711650 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''साहेब''''' हा १९८५ मध्ये [[अनिल गांगुली]] दिग्दर्शित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] नाट्य चित्रपट आहे. हा १९८१ मध्ये बिजॉय बोस दिग्दर्शित ''साहेब'' या [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपटाचा रिमेक आहे. या चित्रपटात [[अनिल कपूर]], [[अमृता सिंग]], [[राखी गुलजार|राखी]], [[देवेन वर्मा]], [[उत्पल दत्त]], [[बिस्वजित चॅटर्जी|विश्वजीत]], [[विजय अरोरा]], [[ए.के. हंगल]] आणि दिलीप धवन यांच्या भूमिका आहेत. या चित्रपटाचे संगीत [[बप्पी लहिरी|बप्पी लाहिरी]] यांनी दिले आहे. या चित्रपटाचे कथानक फुटबॉलवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या कुटुंबातील सर्वात धाकट्या मुलगावर (अनिल कपूर) आधारित आहे. यामुळे, कुटुंबातील प्रत्येकजण त्याला सतत वाळीत टाकतो. तथापि, जेव्हा परिस्थिती उद्भवते तेव्हा तो त्याच्या फुटबॉल कारकिर्दीचा विचार न करता त्याच्या बहिणीच्या लग्नासाठी स्वतःची किडनी देतो. राजन रॉय यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम कथा पुरस्कार]] नामांकन मिळाले. == संगीत == सर्व गाणी [[अंजान|अंजानने]] लिहिली आहे. या चित्रपटातील प्रसिद्ध गीत "यार बिना चैन कहां रे" हे गाणे नंतर दोनदा पुन्हा वापरले गेले; पहिल्यांदा २०१४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ''[[मैं और मिस्टर राइट]]'' चित्रपटासाठी आणि दुसऱ्यांदा २०२० मध्ये ''[[शुभ मंगल ज्यादा सावधान]]'' या चित्रपटासाठी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/main-aur-mr-right-fails-to-connect/article6686038.ece|title=Main aur Mr Riight: Fails to connect|date=12 December 2014|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/yaar-bina-chain-kahan-re-recreated-for-shubh-mangal-zyada-saavdhan/1712863|title=''Yaar Bina Chain Kahan Re'' recreated for ''Shubh Mangal Zyada Saavdhan''}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/bappi-lahiris-yaar-bina-chain-kahan-re-recreated-for-shubh-mangal-zyada-saavdhan/article30607699.ece|title=Bappi Lahiri's 'Yaar Bina Chain Kahan Re' recreated for 'Shubh Mangal Zyada Saavdhan'|date=20 January 2020|work=The Hindu}}</ref> {| class="wikitable" !गाणे ! गायक |- | "क्या खबर काय पता" | [[किशोर कुमार]] |- | "चलते चले लहरों के साथ" | किशोर कुमार |- | "टुकूर टुकूर प्यार करूंगी" - १ | [[आशा भोसले]] |- | "टुकूर टुकूर प्यार करूंगी" - २ | आशा भोसले |- | "यार बिना चैन कहां रे" | [[बप्पी लहिरी|बप्पी लाहिरी]], [[एस. जानकी]] |- | "जवान है दिल, जवान हैं हम" | एस. जानकी |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील हिंदी चित्रपट]] [[वर्ग:अनिल गांगुली दिग्दर्शित चित्रपट]] b26w4imu12bkh7aw9kbya66fdsrjsal 0 374461 2711775 2704897 2026-09-24T01:29:31Z InternetArchiveBot 130355 Add 3 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711775 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट घटना|title=लंडनचे धुकेसंकट|image=File:Nelson's Column during the Great Smog of 1952.jpg|caption=धुक्याने वेढलेला [[नेल्सन्स कॉलम]]|date={{start and end dates|1952|12|5|1952|12|9|df=yes}}|time=|place=[[लंडन]], [[इंग्लंड]]|coordinates={{Coord|51.5|-0.2|region:GB-LND_type:event|display=title;inline}}<ref name="von HinkeSørensen2023"/>|reported deaths={{Plainlist| * ४,००० मृत्यू (१९५२मधील सरकारी अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/> * १०,०००-१२,००० मृत्यू (अलीकडील अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/><ref name="Stone"/> }}|casualties1=१,०,००० प्रभावित (१९५२मधील सरकारी अंदाज)<ref name="EHP_112_1"/>|casualties2=असंख्य इतर रोगांनी ग्रस्त}} '''लंडनचे धुकेसंकट''' किंवा '''द ग्रेट स्मॉग ऑफ लंडन''' ही डिसेंबर १९५२ मध्ये [[इंग्लंड]]<nowiki/>ची राजधानी [[लंडन]]<nowiki/>मधील [[वायू प्रदूषण]] घटना होती.&nbsp;१९५२. असामान्य थंड हवामानाचा काळ, त्यावेळी आलेले [[अँटीसायक्लोन]] आणि थंडावलेल्या वाऱ्यामुळे शहरावर दाट धूर आणि धुके पसरले. हे धुके आणि धूर शुक्रवार, ५ डिसेंबर ते मंगळवार, ९ डिसेंबर पर्यंत शहरावर दाटून राहिले व शेवटी वारे सुटल्यानंतर पांगले. <ref name="met">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.metoffice.gov.uk/education/teens/case-studies/great-smog|title=The Great Smog of 1952|publisher=metoffice.gov.uk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903190137/http://www.metoffice.gov.uk/education/teens/case-studies/great-smog|archive-date=3 September 2014|access-date=12 October 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> लंडनमध्ये किमान १३ व्या शतकापासून प्रदूषण मोठी समस्या आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bTKGdPwzYCwC|title=The Big Smoke: A History of Air Pollution in London Since Medieval Times|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1987|publisher=Methuen|isbn=1-136-70329-2|page=7|author-link=Peter Brimblecombe|access-date=20 September 2021}}</ref> १६६१पासून या बद्दलच्या नोंदी आहेत.<ref name="Fumifugium">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/fumifugium00eveluoft|title=Fumifugium, or, The Inconveniencie of the Aer and Smoak of London|last=Evelyn|first=John|date=1976|publisher=W. Godbid|isbn=978-0-904617-06-1|location=London|access-date=1 April 2022}}</ref> त्यातही हे संकट तोपर्यंतच्या कोणत्याही प्रदूषणापेक्षा अनेक पटीने वाईट होते. फक्त लंडन नव्हे तर [[युनायटेड किंग्डम|युनायटेड किंग्डमच्या]] इतिहासातील ही सर्वात वाईट वायू प्रदूषण घटना मानली जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=McKie|first=Robin|url=https://www.theguardian.com/uk/2002/nov/24/greenpolitics.waste|title=Great Smog is history, but foul air still kills|last2=Townsend|first2=Mark|date=24 November 2002|work=The Observer}}</ref> यानंतर पर्यावरणीय संशोधन, सरकारी नियमन आणि हवेची गुणवत्ता आणि आरोग्य यांच्यातील संबंधांबद्दल जनजागृती होउन <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2004-01_112_1/page/n61|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}</ref> <ref name="Fumifugium" /> यामुळे युनायटेड किंग्डममधील नियम आणि कायद्यांबध्ये अनेक बदल झाले, ज्यात [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|स्वच्छ हवा कायदा १९५६]] समाविष्ट आहे. <ref name="bbc2015">{{स्रोत बातमी|last=Excell|first=John|url=https://www.bbc.com/future/article/20151221-the-lethal-effects-of-london-fog|title=The lethal effects of London fog|date=22 December 2015|work=BBC News|access-date=30 March 2023}}</ref> <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}</ref> ५ तारखेला धुके पसरण्यास सुरुवात झाली तेव्हा जनतेने किंवा सरकारने कोणतीही पावले उचलली नाहीत लंडन अशा धुक्यासाठी कुप्रसिद्ध आहे. <ref name="Dawson2017">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/deathinairtruest0000daws_z7w2|title=Death in the Air: The True Story of a Serial Killer, the Great London Smog, and the Strangling of a City|last=Dawson|first=Kate Winkler|date=2017|publisher=Hachette Books|isbn=978-0-316-50685-4|page=158|quote=These [death toll] numbers were startling, but they still caused no panic... A city hardened by war still believed the fog was simply a prolonged peasouper, just another byproduct of living in London.}}</ref> या वेळेसचे धुके मात्र "मटार-सूपर" पेक्षा जास्त दाट होते आणि पटकन विरत नव्हते. <ref name="50years">{{स्रोत पुस्तक|url=http://legacy.london.gov.uk/mayor/environment/air_quality/docs/50_years_on.pdf|title=50 years on: The struggle for air quality in London since the great smog of December 1952|date=December 2002|publisher=Greater London Authority|isbn=1-85261-428-5|access-date=28 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719204051/http://legacy.london.gov.uk/mayor/environment/air_quality/docs/50_years_on.pdf|archive-date=19 July 2011}}</ref> शहरात काही मीटर पलीकडे दिसणे अशक्य झाले होते <ref name="TomCribb">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=873954|title=The Killer Fog of '52|last=Nielson|first=John|date=11 December 2002|website=NPR|access-date=14 December 2013}}</ref> आणि त्यामुळे गाडी चालवणे कठीण/अशक्य झाले. <ref name="toxicdarkness">{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2542315.stm|title=Days of toxic darkness|date=5 December 2002|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> जसजसे हे धुके पसरु लागले तसे [[लंडन अंडरग्राउंड]] व्यतिरिक्त शहरातील सार्वजनिक वाहतूक बंद करण्यात आल्या. वाहन अपघातांच्या संख्येमुळे रुग्णवाहिका सेवांवर मोठा ताण आला होता. <ref name="LondonForClearsAfterDaysOfChaos" /> <ref name="BusyTimeForThieves" /> धुके इतके दाट होते की ते इमारतींच्या आतही शिरले, परिणामी संगीत कार्यक्रम आणि चित्रपटांचे प्रदर्शन रद्द करण्यात आले. चित्रपटगृह आणि नाट्यगृहांतील मंच आणि पडदेसुद्धा दिसणे कठीण झाले. <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrimblecombe2006">[[Peter Brimblecombe|Brimblecombe, Peter]] (1 November 2006). "The Clean Air Act after 50 years". ''Weather''. '''61''' (11): <span class="nowrap">311–</span>314. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006Wthr...61..311B 2006Wthr...61..311B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1256/wea.127.06|10.1256/wea.127.06]]. [[EISSN (identifier)|eISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1477-8696 1477-8696]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0043-1656 0043-1656]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:123552841 123552841].</cite></ref> <ref name="LondonForClearsAfterDaysOfChaos">{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=7 December 2014}}</ref> मैदानी क्रीडा स्पर्धा देखील रद्द करण्यात आल्या. <ref name="BusyTimeForThieves">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://static.guim.co.uk/sys-images/Guardian/Pix/pictures/2012/12/4/1354639047931/London-fog-Great-Smog-of--001.jpg|title=Busy Time for Thieves: Traffic Disrupted|website=The Guardian|access-date=6 April 2020}}</ref> धुके विरल्यानंतरच्या आठवड्यात वैद्यकीय सेवांनी संकलित केलेल्या आकडेवारीत असे आढळून आले की धुक्यामुळे ४,००० लोकांचा मृत्यू झाला. बळी पडलेल्यांपैकी बरेच जण अगदी लहान किंवा वृद्ध होते, किंवा त्यांना आधीच श्वसन किंवा [[रक्तवाहन यंत्रणा|हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी]]<nowiki/>च्या समस्या आणि रोग होते. <ref name="commins">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/stories-42357608|title=Death by smog: London's fatal four-day pea-souper: Interview with Dr Brian Commins|work=BBC News|quote=As many as 100,000 people in London were made ill by the pollution at the time, particularly people with asthma and cardiovascular problems. The very young and the elderly also suffered.|access-date=2 April 2023}}</ref> फेब्रुवारी १९५३ मध्ये, [[मजूर पक्ष|कामगार पक्षाचे]] खासदार [[मार्कस लिप्टन|मार्कस लिप्टन यांनी]] [[हाऊस ऑफ कॉमन्स|हाऊस ऑफ कॉमन्समध्ये]] असे सुचवले की धुक्यामुळे ६,००० लोकांचा मृत्यू झाला आहे आणि त्या काळात लंडनमध्ये २५,००० पेक्षा जास्त लोकांना इलाजाची गरज पडली. धुक्यानंतरही अनेक महिने लंडनमधील मृत्युदर नेहमीपेक्षा अधिक होता. <ref name="cap1953">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/b32170129/|title=Great Britain Committee on Air Pollution: Interim Report|last=Beaver|first=Hugh|date=December 1953|publisher=HMSO|location=London|pages=17–18|access-date=6 April 2023}}</ref> एका प्राथमिक अहवालात (जो कधीही अंतिम झाला नाही) त्या मृत्यूंना [[इन्फ्लुएन्झा|इन्फ्लूएंझा]] साथीमुळे झाल्याचे ठरविण्यात आले. <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2004-01_112_1/page/n61|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBell,_M.L.Davis,_D.L.Fletcher,_T.2004">Bell, M.L.; Davis, D.L.; Fletcher, T. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 "A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution"]. ''[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]''. '''112''' (1, January): <span class="nowrap">6–</span>8. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004EnvHP.112....6B 2004EnvHP.112....6B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1289/ehp.6539|10.1289/ehp.6539]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 1241789]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14698923 14698923].</cite></ref> यात अगदी थोडे तथ्य होते. <ref name="Davis2003">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/whensmokeranlike00davi|title=When Smoke Ran Like Water: Tales Of Environmental Deception And The Battle Against Pollution|last=Davis|first=Devra|date=2003|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-01522-1|pages=|access-date=2 April 2023}}</ref> सरकारच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन विभागातील वातावरणीय प्रदूषणाचे प्रभारी अधिकारी म्हणून त्या वेळी यूकेचे सर्वोच्च प्रदूषण तज्ञ असलेले ईटी विल्किन्स यांनी डिसेंबर १९५२ ते मार्च १९५३ या कालावधीसाठी वाढीव मृत्युदरांचा आराखडा तयार केला असता असे आढळून आले की सुरुवातीला मोजलेल्या मृत्यूंपेक्षा जास्त ८,००० मृत्यू झाले आहेत. त्याजोगे एकूण १२,००० मृत्यू झाले असल्याचे लक्षात आले. <ref name="Wilkins1954">{{जर्नल स्रोत|last=Wilkins|first=E.T.|date=January 1954|title=Air Pollution and the London Fog of December, 1952|url=|journal=Journal of the Royal Sanitary Institute|volume=74|issue=1|pages=1–21|doi=10.1177/146642405407400101|issn=0370-7334|pmid=13118590}}</ref> <ref name="fullergls">{{स्रोत पुस्तक|title=The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back|url=https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6|last=Fuller|first=Gary|date=2018|publisher=Melville House|isbn=978-1-61219-783-8|pages=[https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6/page/43 43]–44|chapter=3: The Great Smog}}</ref> <ref name="cap1953b">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.org/details/b32170129/|title=Great Britain Committee on Air Pollution: Interim Report|last=Beaver|first=Hugh|date=December 1953|publisher=HMSO|location=London|page=19|access-date=6 April 2023}}</ref> बहुतेक मृत्यू श्वसनमार्गाच्या संसर्गामुळे, [[हायपोक्सिया (वैद्यकीय)|हायपोक्सियामुळे]] आणि धुक्यामुळे झालेल्या फुफ्फुसांच्या संसर्गामुळे उद्भवणाऱ्या सर्दी, यांकारणे झालेल्या हवेच्या मार्गांमधील अडथळ्यांनी झाले. <ref name="PetersDöringWichmann1997">{{जर्नल स्रोत|last=Peters|first=Annette|last2=Döring|first2=Angela|last3=Wichmann|first3=H-Erich|last4=Koenig|first4=Wolfgang|date=May 1997|title=Increased plasma viscosity during an air pollution episode: a link to mortality?|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-31_349_9065/page/1582|journal=The Lancet|volume=349|issue=9065|pages=1582–1587|doi=10.1016/S0140-6736(97)01211-7|issn=0140-6736|pmid=9174559}}</ref> <ref name="bell-june2001">{{जर्नल स्रोत|last=Bell|first=Michelle L.|last2=Davis|first2=Devra Lee|date=June 2001|title=Reassessment of the Lethal London Fog of 1952: Novel Indicators of Acute and Chronic Consequences of Acute Exposure to Air Pollution|url=https://www.academia.edu/attachments/47095552/download_file?st=MTUxMTQ3MzYyNyw5OC4xOTUuMTcyLjI0MCw0OTg5Njc3MQ%3D%3D&s=swp-toolbar&ct=MTUxMTQ3MzYzMiwxNTExNDczNjM3LDQ5ODk2Nzcx|journal=Environmental Health Perspectives|volume=109|issue=Suppl 3|pages=389–394|bibcode=2001EnvHP.109..389B|doi=10.2307/3434786|jstor=3434786|pmc=1240556|pmid=11427388}}</ref> फुफ्फुसांचे संक्रमण प्रामुख्याने [[ब्रोन्कोन्यूमोनिया]] किंवा तीव्र [[ब्रोन्कायटिस|ब्राँकायटिस]] होते. <ref name="gradwohl">Camps, Francis E (Ed.) (1976). ''Gradwohl's Legal Medicine'' (Bristol: John Wright & Sons Ltd, 3rd ed.) {{ISBN|0-7236-0310-3}}. p.&nbsp;236.</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> ही १२,००० मृत्यूंची संख्या त्यावेळच्या सरकारी एकूण संख्येपेक्षा तीन ते चार पट जास्त होती परंतु विल्किन्सच्या मूळ अंदाजाच्या अगदी जवळ होती. <ref name="EHP_112_1">{{जर्नल स्रोत|last=Bell, M.L.|last2=Davis, D.L.|last3=Fletcher, T.|date=2004|title=A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution|url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2004-01_112_1/page/n61|journal=[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]|volume=112|issue=1; January|pages=6–8|bibcode=2004EnvHP.112....6B|doi=10.1289/ehp.6539|pmc=1241789|pmid=14698923}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBell,_M.L.Davis,_D.L.Fletcher,_T.2004">Bell, M.L.; Davis, D.L.; Fletcher, T. (2004). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 "A Retrospective Assessment of Mortality from the London Smog Episode of 1952: The Role of Influenza and Pollution"]. ''[[Environmental Health Perspectives|Environ Health Perspect]]''. '''112''' (1, January): <span class="nowrap">6–</span>8. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2004EnvHP.112....6B 2004EnvHP.112....6B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1289/ehp.6539|10.1289/ehp.6539]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1241789 1241789]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14698923 14698923].</cite></ref> <ref name="Stone">{{जर्नल स्रोत|last=Stone|first=R|year=2002|title=Counting the Cost of London's Killer Smog|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-12-13_298_5601/page/2106|journal=Science|volume=298|issue=5601|pages=2106–2107|bibcode=2002Sci...298.2106S|doi=10.1126/science.298.5601.2106b|pmid=12481106}}</ref> <ref name="fullergls">{{स्रोत पुस्तक|title=The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back|url=https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6|last=Fuller|first=Gary|date=2018|publisher=Melville House|isbn=978-1-61219-783-8|pages=[https://archive.org/details/invisiblekillerr0000full_w4b6/page/43 43]–44|chapter=3: The Great Smog}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFFuller2018">Fuller, Gary (2018). "3: The Great Smog". ''The Invisible Killer: The Rising Global Threat of Air Pollution- and How We Can Fight Back''. Melville House. pp.&nbsp;<span class="nowrap">43–</span>44. [[आंतरराष्ट्रीय प्रमाणित पुस्तक क्रमांक|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-61219-783-8|<bdi>978-1-61219-783-8</bdi>]].</cite></ref> या धुक्यामुळे गर्भातील किंवा अर्भक असलेल्या व्यक्तींची बुद्धिमत्ता कमी होण्याची आणि त्यांच्या समवयस्कांपेक्षा श्वसनआरोग्य खराब होण्याचीही भीती होती. <ref name="von HinkeSørensen2023">{{जर्नल स्रोत|last=von Hinke|first=Stephanie|last2=Sørensen|first2=Emil N.|date=December 2023|title=The long-term effects of early-life pollution exposure: Evidence from the London smog|url=|journal=Journal of Health Economics|volume=92|arxiv=2202.11785|doi=10.1016/j.jhealeco.2023.102827|issn=0167-6296|pmid=37866291}}</ref> या संकटानंतर १९५२ पासून युनायटेड किंग्डममध्ये अनेक पर्यावरणीय कायदे लागू केले गेले. यांत [[लंडन शहर (विविध अधिकार) कायदा १९५४]] तसेच [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|१९५६]] आणि [[क्लीन एर ॲक्ट १९५६|१९६८]] चे स्वच्छ हवा कायदे होते. यांमुळे लंडनमधील वायू प्रदूषणात घट होण्यास मदत झाली. <ref name="Brimblecombe2006">{{जर्नल स्रोत|last=Brimblecombe|first=Peter|date=1 November 2006|title=The Clean Air Act after 50 years|url=|journal=Weather|volume=61|issue=11|pages=311–314|bibcode=2006Wthr...61..311B|doi=10.1256/wea.127.06|issn=0043-1656|eissn=1477-8696|pmid=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrimblecombe2006">[[Peter Brimblecombe|Brimblecombe, Peter]] (1 November 2006). "The Clean Air Act after 50 years". ''Weather''. '''61''' (11): <span class="nowrap">311–</span>314. [[बिबकोड|Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006Wthr...61..311B 2006Wthr...61..311B]. [[डिजीटल ऑब्जेक्ट आयडेंटीफायर|doi]]:[[doi:10.1256/wea.127.06|10.1256/wea.127.06]]. [[EISSN (identifier)|eISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1477-8696 1477-8696]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0043-1656 0043-1656]. [[S2CID (identifier)|S2CID]]&nbsp;[https://api.semanticscholar.org/CorpusID:123552841 123552841].</cite></ref> लंडनमधील रहिवाशांना कोळशाच्या उघड्या शेकोट्यांऐवजी पर्यायी (जसे की गॅस शेकोटी) शेकोट्या वापरण्यासाठी किंवा कमीत कमी धूर निर्माण करणाऱ्या शेकोट्या विकत घेण्यासाठी आर्थिक मदत देण्यात आली. त्यावेळी बहुतेक घरांमध्ये मध्यवर्ती उष्मा असणे (गॅस, वीज, तेल किंवा परवानगी असलेल्या घन इंधनाचा वापर) दुर्मिळ होते, १९६० च्या दशकाच्या उत्तरार्धा नंतर हे प्रचलित झाले. या सुधारणा असतानाही दहा वर्षांनंतर, डिसेंबर १९६२ च्या सुरुवातीला [[१९६२ लंडन धुकेसंकट|आणखी एक धुक्याचे संकट]] लंडनवर आलेच होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/9/newsid_4506000/4506390.stm|title=1952: London fog clears after days of chaos|date=9 December 1952|work=BBC News|access-date=28 March 2023}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:लंडन]] [[वर्ग:प्रदूषण]] [[वर्ग:इ.स. १९५२]] gxby28vjwp88fago0oghmtuxzhfsb2m 0 375692 2711704 2711523 2026-09-23T21:08:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711704 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-wife-hazel-keech-three-harry-potter-films-struggled-in-india-therapist-10662433/ |title=Yuvraj Singh’s wife Hazel Keech starred in 3 Harry Potter movies, struggled after coming to India |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडियन एक्स्प्रेस |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२३ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.youtube.com/watch?v=dQSwIL8XinM |archive-url=https://web.archive.org/web/20250711063909/https://www.youtube.com/watch?v=dQSwIL8XinM |archive-date=2025-07-11 |url-status=bot: unknown |title=Hazel Keech On Acting In Harry Potter Movies & She Sings A Bhojpuri Song |time=22m40s |via=YouTube |work=Oaktree Sports |access-date=2026-09-23}}</ref> == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |[[हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स]] | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | [[हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान]] |- |२००५ | [[हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर]] |- |२००७ | [[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]] | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |[[कॉमेडी सर्कस]] | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] iou4vvawjc0b2kvis9vf3vb2r4ymcv2 0 376645 2711667 2651472 2026-09-23T18:34:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711667 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सुझान बर्नर्ट''' (जन्म २६ सप्टेंबर) <ref name="birthday">{{स्रोत बातमी|last=Mani Mahesh Arora|url=https://timesofindia.indiatimes.com/suzanne-bernerts-birthday-special/photostory/49102777.cms|title=Suzanne Bernert's Birthday Special|date=25 September 2015|work=[[The Times of India]]|access-date=15 March 2018}}</ref><ref name="Birthyear">{{cite tweet |user=suzannebernert |number=1960386212293669106 |title=Both are wrong but no one asked me 😋😂 |date=26 August 2025 |access-date=2 September 2025}}</ref> ही भारतातील एक जर्मन अभिनेत्री आहे जी [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरदर्शन उद्योगात विविध भाषांमध्ये काम करते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=23&sectid=edid=&edlabel=TOIPU&mydateHid=17-09-2011&pubname=&edname=&articleid=Ar02301&publabel=Foreign|title=Tadka in Marathi Movies|access-date=13 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706210636/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes|archive-date=6 July 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes&pageid=32&edlabel=TOIM&mydateHid=14-07-2012&pubname=&edname=&articleid=Ar03200&format=&publabel=Abhinay|title=celebrates his Cannes victory|accessdate=2026-02-13|archive-date=2009-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090706210636/http://lite.epaper.timesofindia.com/mobile.aspx?article=yes|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Dangor|first=Kimi|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20061009-german-actor-suzanne-bernert-bollywood-debut-in-honeymoon-travels-782273-2006-10-09|title=German actor Suzanne Bernert to make Bollywood debut in Honeymoon Travels Pvt Ltd|date=9 October 2006|work=[[India Today]]|access-date=25 January 2021}}</ref> ती हिंदी दूरदर्शन उद्योगात प्रमुख भूमिका साकारणारी पहिली परदेशी अभिनेत्री आहे.<ref name="deutsch">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deutschland.de/en/topic/culture/suzanne-bernert-the-bollywood-star-from-detmold|title=The Bollywood star from Detmold|date=23 October 2010|website=deutschland.de}}</ref> बर्नर्टने ''रामधनू - द रेनबो'', ''हनीमून ट्रॅव्हल्स प्रायव्हेट लिमिटेड'' या चित्रपटांमध्ये आणि ''७ आरसीआर'' आणि ''कसौटी जिंदगी के'' सारख्या दूरदर्शन मालिकांमध्ये काम केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/news-and-gossip/Suzanne-Bernert-bags-a-film/articleshow/22629874.cms|title=Suzanne Bernert bags a film|date=16 September 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=22 February 2014}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://specials.rediff.com/movies/2007/sep/19sld1.htm|title=rediff.com: Meet the only gori bahu on TV!|website=Rediff.com}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Suzanne-Bernert-approached-to-enter-Bigg-Boss/articleshow/17292427.cms|title=Suzanne Bernert approached to enter Bigg Boss - The Times of India|date=20 November 2012|work=[[The Times of India]]}}</ref> तिने [[कलर्स टीव्ही|कलर्स टीव्हीवरील]] ऐतिहासिक मालिका ''चक्रवर्ती अशोक सम्राटमध्ये'' राणी हेलेनाची भूमिका केली होती आणि त्यासाठी तिला नामांकने आणि प्रशंसा मिळाली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/I-am-leaving-Chakravartin-Ashoka-Samrat-with-a-heavy-heart-says-Queen-Helena-aka-Suzanne-Bernert/articleshow/53428673.cms|title=I am leaving 'Chakravartin Ashoka Samraat' with a heavy heart, says Queen Helena aka Suzanne Bernert|date=28 July 2016|work=[[The Times of India]]|access-date=13 September 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Suzanne-Bernert-and-Sumit-Kaul-revel-in-their-fashion-glory/articleshow/46542191.cms|title=Suzanne Bernert and Sumit Kaul revel in their fashion glory|date=10 April 2015|work=[[The Times of India]]|access-date=13 September 2016}}</ref> ती [[स्टार प्लस|स्टार प्लसवरील]] मालिका ''[[ये रिश्ता क्या कहलाता है]]'' मध्ये देखील दिसली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Yeh-Rishta-Kya-Kehlata-Hai-is-a-big-leap-for-me-says-Suzanne-Bernert/articleshow/52988568.cms|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai is a big leap for me, says Suzanne Bernert - The Times of India|date=30 June 2016|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Yeh-Rishta-Kya-Kehlata-Hais-Akshara-aka-Hina-Khan-is-very-professional-Suzanne-Bernett/articleshow/54477667.cms|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai's Akshara aka Hina Khan is very professional: Suzanne Bernett - The Times of India|date=23 September 2016|work=[[The Times of India]]}}</ref> तिने दूरदर्शन मालिका ''७ आरसीआर'',<ref name="InpaperMagazine">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dawn.com/news/1085735/playing-sonia-gandhi|title=Playing Sonia Gandhi|last=InpaperMagazine|first=From|date=9 February 2014|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=17 April 2016}}</ref> आणि हिंदी चित्रपट ''[[द ॲक्सिडेन्टल प्राइम मिनिस्टर|द ॲक्सिडेंटल प्राइम मिनिस्टर]]'' मध्ये [[सोनिया गांधी|सोनिया गांधींची]] भूमिका केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/entertainment-news-ive-been-sonia-before-had-to-do-this/301089|title=I've Been Sonia Before, Had To Do This: Suzanne Bernert|last=Giridhar Jha|date=17 January 2019|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=12 February 2019|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328180638/https://www.outlookindia.com/magazine/story/entertainment-news-ive-been-sonia-before-had-to-do-this/301089|url-status=dead}}</ref> == जीवन आणि कारकीर्द == बर्नर्ट ही जर्मनीतील डेटमोल्ड येथील आहे. तिची आई मोनिका आणि वडील मायकेल जर्मनीतील लिंडाऊ येथे राहतात. ती १९ वर्षांची असताना, तिने [[बर्लिन|बर्लिनमध्ये]] हायडेलोट डायहल यांच्याकडून तीन वर्षांचा अभिनय अभ्यासक्रम केला. ती एक प्रशिक्षित बॅले डान्सर देखील आहे.<ref name="birthday"/> बर्नर्टने २००३ मध्ये भारतीय चित्रपट निर्माते अनंत दुसेजा यांच्या ''डेस्टिनेड हार्ट्स'' या चित्रपटात मुख्य भूमिका केली होती, ज्याचे संपूर्ण चित्रीकरण दुबईमध्ये झाले होते परंतु तो कधीही प्रदर्शित झाला नाही.<ref name="destinedheart">[http://www.hindustantimes.com/news-feed/nm17/german-lady-finds-indian-link-through-telly/article1-152291.aspx German lady finds Indian link through telly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313025524/http://www.hindustantimes.com/news-feed/nm17/german-lady-finds-indian-link-through-telly/article1-152291.aspx}}</ref><ref name="Homecoming">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-its-homecoming-for-suzanne-1053545|title=It's homecoming for Suzanne|date=17 September 2006|website=[[Daily News and Analysis|DNA]]|access-date=17 April 2016}}</ref> तिने राल्फ मिल्डे दिग्दर्शित यास्मिना रझाच्या ३''Xलाइफ'' मध्ये मुख्य पात्र म्हणून न्यू उल्म येथील ऑगस थिएटरमध्ये रंगभूमीवर पदार्पण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theater-neu-ulm.de/|title=Sprechtheater in Neu-Ulm|last=Koch|first=Heinz|website=Theater Neu-Ulm|language=de|access-date=27 May 2024}}</ref> नंतर मुंबईत, तिने तिचे पती अखिल मिश्रा यांच्यासोबत नील सायमन नाटकाचे रूपांतर असलेल्या ''हॅलो स्प्रिंग'' नावाच्या नाटकात काम केले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/heres-to-woman-power/articleshow/2301320.cms|title=Here's to woman power!|date=23 August 2007|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=27 May 2024}}</ref> २००५ मध्ये बर्नर्ट [[मुंबई|मुंबईत]] स्थायिक झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ipaper.all-in.de/download/vorschau/weiler/2012-08-25_tageszeitung.pdf|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140301093122/http://ipaper.all-in.de/download/vorschau/weiler/2012-08-25_tageszeitung.pdf|archive-date=1 March 2014|access-date=24 February 2014}}</ref> [[जर्मन भाषा|जर्मन]] व्यतिरिक्त, तिला [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[मराठी भाषा|मराठी]] आणि [[बंगाली भाषा]] बोलता येते.<ref name="birthday"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hollywood/news-interviews/I-thought-industrywallahs-were-ego-centric-Suzanne/articleshow/5106393.cms|title=I thought industrywallahs were ego-centric: Suzanne|date=10 October 2009|work=[[The Times of India]]|access-date=17 April 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/articles/german-actor-does-the-lavani/44406|title=German actor does the lavani|date=7 May 2009|website=mid-day|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20140915114805/http://www.mid-day.com/articles/german-actor-does-the-lavani/44406|archive-date=15 September 2014|access-date=17 April 2016}}</ref> बर्नर्टने मराठी आणि बंगाली भाषिक उद्योगांमधील अनेक चित्रपट आणि दूरदर्शन मालिकांमध्ये काम केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv/Suzanne-Bernert-bags-Kalay-Tasmay-Namah/articleshow/16526001.cms|title=Suzanne Bernert bags Kalay Tasmay Namah|date=25 September 2012|work=The Times of India|access-date=17 April 2016}}</ref> बर्नर्ट ही [[ढोलकीच्या तालावर|''ढोलकीच्या तलावर'']] या लावणी सेलिब्रिटी डान्स शोमध्ये भाग घेणारी पहिली गैर-भारतीय होती.<ref name="Videsi Mems on Desi TV">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/international-celebs-on-indian-television/photostory/48425201.cms|title=Videsi Mems on Desi TV|date=10 August 2015|website=The Times of India|access-date=10 August 2015}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == बर्नर्टने ३ फेब्रुवारी २००९ रोजी दिवाणी न्यायालयात अभिनेता अखिल मिश्राशी लग्न केले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Kushali Nag|url=http://www.telegraphindia.com/1091010/jsp/entertainment/story_11596724.jsp|title=The German bahu|date=10 October 2009|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]|access-date=14 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228192322/http://www.telegraphindia.com/1091010/jsp/entertainment/story_11596724.jsp|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> त्यांनी ३० सप्टेंबर २०११ रोजी पारंपारिक समारंभात पुन्हा लग्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tv-/Suzanne-Akhil-to-tie-the-knot-again/articleshow/8620730.cms|title=Suzanne-Akhil to tie the knot again!|last=Zinia Sen|date=28 May 2011|website=[[The Times of India]]|access-date=17 April 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/Actor-Suzanne-Bernert-is-all-set-tohave-a-traditional-wedding-ceremony-on-September-30-Suzanne-whos-already-married-to-Akhil-Mishra-the-librarian-in-3-Idiotswillbe-going-for-the-phereson-the-insistence-of-her-father-wholl-be-coming-down-from-Germany-to-attend-the-ceremony-/articleshow/8605985.cms|title=Actor Suzanne Bernert is all set to have a traditional wedding ceremony on September 30. Suzanne, who's already married to Akhil Mishra (the librarian in "3 Idiots"), will be going for the pheres on the insistence of her father, who'll be coming down from Germany to attend the ceremony.|last=Zinia Sen|date=27 May 2011|website=[[The Times of India]]|access-date=17 April 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/relationships/man-woman/Is-success-related-to-failed-marriage/articleshow/14019944.cms|title=Is success related to failed marriage?|last=Zinia Sen|date=7 July 2012|website=[[The Times of India]]|access-date=17 April 2016}}</ref> तिने त्याच्यासोबत ''<nowiki/>'क्रम''' चित्रपट आणि ''<nowiki/>'मेरा दिल दिवाना'' ' (दूरदर्शन) या मालिकेत काम केले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news-interviews/Actress-forgoes-chance-to-star-alongside-Richard-Gere-for-local-commitment/articleshow/27189482.cms|title=Actress forgoes chance to star alongside Richard Gere for local commitment|date=11 December 2013|work=[[The Times of India]]|access-date=22 February 2014}}</ref> तिच्या लग्नानंतर तिच्याकडे ओव्हरसीज सिटीझनशिप ऑफ इंडिया कार्ड देखील आहे. २० सप्टेंबर २०२३ रोजी वयाच्या ६७ व्या वर्षी स्वयंपाकघरात पडून मिश्रा यांचे निधन झाले.<ref>{{Cite magazine|date=21 September 2023|title='3 Idiots' actor Akhil Mishra dies at 67|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/3-idiots-actor-akhil-mishra-dies-at-58-2438509-2023-09-21|magazine=India Today|access-date=21 September 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Farzeen|first=Sana|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/3-idiots-actor-akhil-mishra-dies-at-58-after-fall-in-kitchen-8949667/|title=3 Idiots actor Akhil Mishra dies at 67 after fall in the kitchen, Manoj Bajpayee says 'shocking'|date=21 September 2023|work=The Indian Express|access-date=22 September 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/yeh-rishta-kya-kehlata-hai-s-suzanne-bernert-remembers-late-husband-and-3-idiots-actor-akhil-mishra-on-his-1st-death-anniversary-to-perform-a-shanti-puja/ar-AA1qBGbW|title=Yeh Rishta Kya Kehlata Hai's Suzanne Bernert remembers late husband and 3 Idiots actor Akhil Mishra on his 1st death anniversary, to perform a shanti puja|date=15 September 2024|work=MSN|access-date=25 September 2024}}</ref> मार्च २०२४ पासून, ती अर्जुन हरदाससोबत रिलेशनशिपमध्ये आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Maheshwari|first=Neha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-suzanne-bernert-finds-love-again/articleshow/108511217.cms|title=Exclusive - Suzanne Bernert finds love again|date=15 March 2024|work=The Times of India|access-date=15 April 2024}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Fernandes|first=Shefali|url=https://www.freepressjournal.in/entertainment/suzanne-bernert-finds-love-again-in-delhi-based-arjun-hardas-after-husband-akhil-mishras-death-in-2023|title=Suzanne Bernert Finds Love Again In Delhi-Based Arjun Hardas After Husband Akhil Mishra's Death In 2023|date=16 March 2024|work=Free Press Journal|access-date=28 June 2024}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:मुंबईतील महिला मॉडेल]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] myoz4duix8kslhtgc7s8l96agtme7gc 0 376968 2711576 2689847 2026-09-23T14:01:32Z ~2026-41910-22 185743 /* कलाकार */ 2711576 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = सनई चौघडे | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = राजू सावंत | निर्मिती संस्था = वन डे क्रिएशन्स | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ८.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १६ मार्च २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | नंतर = [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | सारखे = [[३६ गुणी जोडी]] }} '''सनई चौघडे''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील वरुधिनी परिणायम या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * चिन्मयी साळवी - शर्वरी सुभाष परब * राज हंचनाळे - जय खानोलकर * [[अदिती सारंगधर]] - तेजस्विनी खानोलकर * [[मेघना एरंडे]] - प्रमिला सुभाष परब (पमा) * सुहास शिरसाट - सुभाष परब * जुई गोगरी - आसावरी सुभाष परब (आशु) * श्वेता गायकवाड - अनुश्री सुभाष परब * रुची नेरुरकर - मयुरी सुभाष परब * पालवी कदम - साक्षी खानोलकर / साक्षी आकाश नाईक * संजित पेडणेकर - गौतम खानोलकर * सुमेधा दातार - उमा दिनेश नाईक * स्वराज अजय - आकाश दिनेश नाईक * मानसी नाटेकर - समायरा दिनेश नाईक * निखिलेश गोडबोले - दिनेश नाईक * [[चिन्मय मांडलेकर]] - सत्यजित पाठारे * [[अनिता दाते-केळकर]] - राधिका सुभेदार * [[निवेदिता सराफ]] - कृष्णाई जाधव * मुग्धा कर्णिक - अहिल्यादेवी किर्लोस्कर * कश्यप परुळेकर - राजेश श्रीवास्तव * कुणाल धुमाळ - गौतम विनायक बांदेकर * निलेश देशपांडे - विनायक बांदेकर * निमिष कुलकर्णी - मकरंद मयेकर (मॅक) * रिया धर्माधिकारी - रावी * समता जाधव - बिंदू * राधिका चव्हाण - भानू * हर्षदा बोरगे - अर्चना * [[प्रथमेश लघाटे]] == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | वरुधिनी परिणायम | [[झी तेलुगू]] | ५ ऑगस्ट २०१३ - १० ऑगस्ट २०१६ |- | [[तमिळ]] | पुव्वे पूचूदावा | [[झी तमिळ]] | २४ एप्रिल २०१७ - ४ सप्टेंबर २०२१ |- | [[कन्नड]] | गट्टीमेळा | [[झी कन्नडा]] | ११ मार्च २०१९ - ५ जानेवारी २०२४ |- | [[मल्याळम]] | पोक्कलम वारावयी | [[झी केरळम]] | १ जुलै २०१९ - २६ सप्टेंबर २०२१ |- | [[उडिया]] | साथीरे | [[झी सार्थक]] | ३ ऑक्टोबर २०२२ - ३० सप्टेंबर २०२३ |- | [[पंजाबी]] | दिलदरियाँ | [[झी पंजाबी]] | १४ नोव्हेंबर २०२२ - ६ ऑक्टोबर २०२३ |- | [[बंगाली]] | मोन दिते चाई | [[झी बांग्ला]] | २ जानेवारी २०२३ - २४ मे २०२४ |- | [[मराठी]] | [[३६ गुणी जोडी]] | [[झी मराठी]] | २३ जानेवारी २०२३ - २४ डिसेंबर २०२३ |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] mv4h5yfhbdbxr9yeeogrxetkqa71nha 0 377458 2711811 2711539 2026-09-24T05:58:37Z Nitin.kunjir 4684 /* पुरुषांचे कार्यक्रम */ 2711811 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |३–० [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[#भारताचा जपान दौरा|{{date|22 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|JPN}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–१ [१] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{Cr|SA}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{date|30 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | {{Cr|NEP}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|{{date|24 September 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - पुरुष स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|PNG}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | {{n/a}} || १–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ५–० [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|१७ सप्टेंबर २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupA}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html आं.ए.दि. ४९८७] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html आं.ए.दि. ४९८८] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html आं.ए.दि. ४९९०] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== {{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |} ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)=== {{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="7" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून |} ===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा=== {{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून |} === बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी |} === भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित |} === पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा === {{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html कसोटी २६३५] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] ||{{cr|ENG}} ८ गडी राखून |} ===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द |} ===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ११ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SA}}|| {{cr|ZIM}}|| [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४८ धावांनी |} === २०२६ महिला टी२० आशिया चषक === {{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|UAE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८] || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ७२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०] || १० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || {{crw|SL}}|| {{crw|PAK}}|| [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७२ धावांनी |} ===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक === {{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|SAU}} १७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|KUW}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || बरोबरी ({{cr|HK}} सुपर ओव्हर मध्ये) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १२६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|HK}} १५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html आं. ए. दि. ५००७] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ४९ धावांनी |- ! colspan="6"|उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|OMA}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ८७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|UAE}}|| {{cr|HK}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- ! colspan="6"|३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|HK}}|| {{cr|OMA}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="6"|अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|UAE}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ४४ धावांनी |} == सप्टेंबर == === आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html म.आं.ए.दि. १५६२] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html म.आं.ए.दि. १५६३] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html म.आं.ए.दि. १५६४] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||{{crw|ENG}} ११४ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९९ धावांनी ([[डीएलएस पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५०१०] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} १५७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१२] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९ गडी राखून |} === दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१५] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१७] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html म.आं.टी२० ३०१९] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html म.आं.टी२० ३०२२] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} १४ धावांनी |} ===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html आं.टी२० ४११६] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html आं.टी२० ४१२०] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html आं.टी२० ४१२८] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} १२७ धावांनी |} === श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा === {{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१२१] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]||{{Cr|ENG}} ११९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html आं.टी.२० ४१२९] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]||{{Cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html आं.टी.२० ४१३३] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]||{{Cr|ENG}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html आं.ए.दि. ५०१६] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]||{{Cr|ENG}} ८९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html आं.ए.दि. ५०१८] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html आं.ए.दि. ५०२१] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| |} ===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०१३] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ५९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html आं.ए.दि. ५०१४] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ८४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html आं.ए.दि. ५०१५] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} १ गडी राखून |} ===२०२६ आशियाई खेळ=== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट}} ====महिला स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html म.आं.टी२० ३०१७अ] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{crw|CHN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html म.आं.टी२० ३०१८] || १७ सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|THA}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html म.आं.टी२० ३०२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html म.आं.टी२० ३०२१] || १८ सप्टेंबर || {{crw|JPN}}|| {{crw|IND}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ८ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html म.आं.टी२० ३०२३] || २० सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html आं.टी२० ३०२४] || २० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ११४ धावांनी |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html म.आं.टी२० ३०२५] || २२ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{Crw|PAK}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३१ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html म.आं.टी२० ३०२६] || २२ सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} १४७ धावांनी |} ====पुरुष स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | २रा आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ३रा आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ४था आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ५वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ६वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य पूर्व सामने |- | ७वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ८वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ९वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १०वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | ११वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १२वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | १३वा आं.टी२० || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | १४वा आं.टी२० || 3 ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} ===भारताचा जपान दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html आं.टी२० ४१३७] || २२ सप्टेंबर || [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] ||{{Cr|IND}} २ धावांनी |} == संदर्भयादी == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 9jxijerin16d0x4s2lj27l2fhxtdixf 2711813 2711811 2026-09-24T06:02:55Z Nitin.kunjir 4684 /* महिला स्पर्धा */ 2711813 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |३–० [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[#भारताचा जपान दौरा|{{date|22 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|JPN}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–१ [१] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{Cr|SA}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{date|30 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | {{Cr|NEP}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|{{date|24 September 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - पुरुष स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|PNG}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | {{n/a}} || १–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ५–० [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|१७ सप्टेंबर २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupA}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html आं.ए.दि. ४९८७] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html आं.ए.दि. ४९८८] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html आं.ए.दि. ४९९०] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== {{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |} ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)=== {{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="7" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून |} ===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा=== {{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून |} === बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी |} === भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित |} === पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा === {{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html कसोटी २६३५] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] ||{{cr|ENG}} ८ गडी राखून |} ===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द |} ===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ११ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SA}}|| {{cr|ZIM}}|| [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४८ धावांनी |} === २०२६ महिला टी२० आशिया चषक === {{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|UAE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८] || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ७२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०] || १० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || {{crw|SL}}|| {{crw|PAK}}|| [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७२ धावांनी |} ===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक === {{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|SAU}} १७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|KUW}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || बरोबरी ({{cr|HK}} सुपर ओव्हर मध्ये) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १२६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|HK}} १५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html आं. ए. दि. ५००७] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ४९ धावांनी |- ! colspan="6"|उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|OMA}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ८७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|UAE}}|| {{cr|HK}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- ! colspan="6"|३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|HK}}|| {{cr|OMA}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="6"|अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|UAE}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ४४ धावांनी |} == सप्टेंबर == === आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html म.आं.ए.दि. १५६२] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html म.आं.ए.दि. १५६३] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html म.आं.ए.दि. १५६४] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||{{crw|ENG}} ११४ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९९ धावांनी ([[डीएलएस पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५०१०] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} १५७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१२] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९ गडी राखून |} === दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१५] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१७] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html म.आं.टी२० ३०१९] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html म.आं.टी२० ३०२२] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} १४ धावांनी |} ===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html आं.टी२० ४११६] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html आं.टी२० ४१२०] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html आं.टी२० ४१२८] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} १२७ धावांनी |} === श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा === {{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१२१] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]||{{Cr|ENG}} ११९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html आं.टी.२० ४१२९] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]||{{Cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html आं.टी.२० ४१३३] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]||{{Cr|ENG}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html आं.ए.दि. ५०१६] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]||{{Cr|ENG}} ८९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html आं.ए.दि. ५०१८] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html आं.ए.दि. ५०२१] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| |} ===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०१३] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ५९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html आं.ए.दि. ५०१४] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ८४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html आं.ए.दि. ५०१५] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} १ गडी राखून |} ===२०२६ आशियाई खेळ=== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट}} ====महिला स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html म.आं.टी२० ३०१७अ] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{crw|CHN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html म.आं.टी२० ३०१८] || १७ सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|THA}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html म.आं.टी२० ३०२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html म.आं.टी२० ३०२१] || १८ सप्टेंबर || {{crw|JPN}}|| {{crw|IND}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ८ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html म.आं.टी२० ३०२३] || २० सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html म.आं.टी२० ३०२४] || २० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ११४ धावांनी |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html म.आं.टी२० ३०२५] || २२ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{Crw|PAK}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३१ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html म.आं.टी२० ३०२६] || २२ सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} १४७ धावांनी |} ====पुरुष स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | आं.टी२० ४१४० || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | २रा आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ३रा आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ४था आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ५वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ६वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य पूर्व सामने |- | ७वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ८वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ९वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १०वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | ११वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १२वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | १३वा आं.टी२० || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | १४वा आं.टी२० || 3 ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} ===भारताचा जपान दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html आं.टी२० ४१३७] || २२ सप्टेंबर || [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] ||{{Cr|IND}} २ धावांनी |} == संदर्भयादी == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 4our2evzmjj9h1aayx0ihug0w6ldikc 2711814 2711813 2026-09-24T06:08:04Z Nitin.kunjir 4684 /* पुरुष स्पर्धा */ 2711814 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |३–० [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[#भारताचा जपान दौरा|{{date|22 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|JPN}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–१ [१] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{Cr|SA}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{date|30 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | {{Cr|NEP}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|{{date|24 September 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - पुरुष स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|PNG}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | {{n/a}} || १–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ५–० [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|१७ सप्टेंबर २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupA}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html आं.ए.दि. ४९८७] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html आं.ए.दि. ४९८८] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html आं.ए.दि. ४९९०] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== {{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |} ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)=== {{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="7" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून |} ===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा=== {{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून |} === बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी |} === भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित |} === पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा === {{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html कसोटी २६३५] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] ||{{cr|ENG}} ८ गडी राखून |} ===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द |} ===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ११ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SA}}|| {{cr|ZIM}}|| [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४८ धावांनी |} === २०२६ महिला टी२० आशिया चषक === {{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|UAE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८] || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ७२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०] || १० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || {{crw|SL}}|| {{crw|PAK}}|| [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७२ धावांनी |} ===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक === {{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|SAU}} १७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|KUW}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || बरोबरी ({{cr|HK}} सुपर ओव्हर मध्ये) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १२६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|HK}} १५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html आं. ए. दि. ५००७] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ४९ धावांनी |- ! colspan="6"|उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|OMA}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ८७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|UAE}}|| {{cr|HK}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- ! colspan="6"|३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|HK}}|| {{cr|OMA}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="6"|अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|UAE}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ४४ धावांनी |} == सप्टेंबर == === आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html म.आं.ए.दि. १५६२] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html म.आं.ए.दि. १५६३] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html म.आं.ए.दि. १५६४] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||{{crw|ENG}} ११४ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९९ धावांनी ([[डीएलएस पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५०१०] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} १५७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१२] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९ गडी राखून |} === दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१५] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१७] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html म.आं.टी२० ३०१९] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html म.आं.टी२० ३०२२] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} १४ धावांनी |} ===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html आं.टी२० ४११६] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html आं.टी२० ४१२०] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html आं.टी२० ४१२८] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} १२७ धावांनी |} === श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा === {{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१२१] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]||{{Cr|ENG}} ११९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html आं.टी.२० ४१२९] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]||{{Cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html आं.टी.२० ४१३३] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]||{{Cr|ENG}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html आं.ए.दि. ५०१६] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]||{{Cr|ENG}} ८९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html आं.ए.दि. ५०१८] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html आं.ए.दि. ५०२१] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| |} ===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०१३] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ५९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html आं.ए.दि. ५०१४] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ८४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html आं.ए.दि. ५०१५] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} १ गडी राखून |} ===२०२६ आशियाई खेळ=== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट}} ====महिला स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html म.आं.टी२० ३०१७अ] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{crw|CHN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html म.आं.टी२० ३०१८] || १७ सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|THA}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html म.आं.टी२० ३०२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html म.आं.टी२० ३०२१] || १८ सप्टेंबर || {{crw|JPN}}|| {{crw|IND}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ८ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html म.आं.टी२० ३०२३] || २० सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html म.आं.टी२० ३०२४] || २० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ११४ धावांनी |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html म.आं.टी२० ३०२५] || २२ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{Crw|PAK}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३१ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html म.आं.टी२० ३०२६] || २२ सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} १४७ धावांनी |} ====पुरुष स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552766.html आं.टी२० ४१४०] || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552767.html आं.टी२० ४१४१] || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552768.html आं.टी२० ४१४४] || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552769.html आं.टी२० ४१४५] || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552770.html आं.टी२० ४१४९] || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552771.html आं.टी२० ४१५०] || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य पूर्व सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552772.html आं.टी२० ४१५५] || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552773.html आं.टी२० ४१५६] || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552774.html आं.टी२० ४१५७] || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552775.html आं.टी२० ४१५८] || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552776.html आं.टी२० ४१५९] || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552777.html आं.टी२० ४१६०]|| १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552778.html आं.टी२० ४१६१] || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552779.html आं.टी२० ४१६२] || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} ===भारताचा जपान दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html आं.टी२० ४१३७] || २२ सप्टेंबर || [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] ||{{Cr|IND}} २ धावांनी |} == संदर्भयादी == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} jl5v3kw0925f3xtgw45jxtjkvhd5opy 0 378111 2711781 2673347 2026-09-24T01:54:59Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711781 wikitext text/x-wiki {{बदल}} स्रोतसे : ( आयुर्वेद ). [[मानवी शरीर|मानवी शरीरात]] मांस, मेद, अस्थी इ. धातू त्वचा, स्नायू इ. उपधातू हृदय, ग्रहणी, बस्ती इ. अवयव चक्षू, रसना इ. इंद्रिये केश, नख इ. मल आणि इतर शारीर घटक त्या त्या स्थानात स्थिर असतात. शरीरातील हे सर्व घटक पोष्य होत. त्यांना परिणत घटक म्हणतात. चलनादी व्यापारांनी क्षणोक्षणी शरीर झिजते. ती झीज भरून काढण्यासाठी बाह्य द्रव्ये सेवन करावी लागतात. त्या द्रव्यांचे पचन होऊन त्यांतील त्या त्या शारीर घटकांचे पोषक अंश इष्ट स्थानात जाऊन पोषण होणे आवश्यक असते. आहारसेवनानंतर सतत पचन होत असणाऱ्या म्हणजे परिणाम आपद्यमान अशा ह्या घटक अंशांना पोषक घटक म्हणतात. या पोषक घटकांना त्या स्थिर घटकापर्यंत ज्या मार्गाने नेले जाते त्या मार्गाला स्रोतसे असे म्हणतात. ह्या स्रोतसांवाचून शरीरामध्ये काहीही निर्माण होऊ शकत नाही. सूक्ष्मातला सूक्ष्म असा शारीर घटकही आपले पोषण स्रोतसांतूनच घेतो. स्रोतसांतून वाहणारे धातू, अवयव इत्यादिकांचे पोषक अंश द्रवरूप असतात. ही स्रोतसे सर्व शरीरभर पसरलेली आहेत. महास्रोतस : अन्नग्रहण, त्याचे पचन, त्यातील सार भागाचे ग्रहण व निरुपयोगी असार मलाचे विसर्जन हे कार्य करणारा मुखापासून गुदापर्यंत जो लवचिक नळ आहे, तोही स्रोतसच आहे. त्यालाच महास्रोतस असे म्हटले आहे. सूक्ष्म शारीर घटकाला ज्यातून पोषण मिळते, ते सूक्ष्म स्रोतस होय. महास्रोतसाहून लहान, परंतु सूक्ष्माहून मोठी अशी विविध आकारमानांची स्थूल स्रोतसे शरीरात आहेत. शिवाय कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये व मन यांच्याही संचारासाठी उपयुक्त अशी अतिसूक्ष्म स्रोतसेही आहेत. केवळ स्रोतसमूह म्हणजे पुरुष नव्हे. स्रोतसातून वाहून नेले जाणारे परिणाम आपद्यमान व परिणत रसादि धातू पुष्ट होणारे घटक आणि मांस, अस्थी इ. स्रोतसांशी संबद्ध असणारे स्थिर धातुमल ही सर्व स्रोतसांहून भिन्न आहेत आणि म्हणूनच स्रोतसांचा समुदाय म्हणजे पुरुष असे म्हणता येत नाही, तर स्रोतसे आणि वरील सर्व घटक मिळूनच पुरुष-शरीर होते असेच म्हटले पाहिजे. स्रोतसांचे ज्ञान : स्रोतसे असंख्य आहेत. तथापि, त्यांचे मूलस्थान आणि त्यांच्या प्रकोपाने होणारी विकृती यांस अनुसरून ग्रंथकारांनी काही प्रकार सांगितले आहेत. तथापि, जेथे असे सांगितले नसेल त्या ठिकाणी मूलस्थान आणि विकृती यांवरून तज्ञाला स्रोतसांचे ज्ञान होण्यासारखे आहे. स्रोतसांचे स्थूल प्रकार : (१) प्राणवह, (२) उदकवह, (३) अन्नवह, (४) रसवह, (५) रक्तवह, (६) मांसवह, (७) मेदोवह, (८) अस्थिवह, (९) मज्जावह, (१०) शुक्रवह, (११) मूत्रवह, (१२) पुरीषवह व (१३) स्वेदवह अशी स्थूलमानाने तेरा स्रोतसे चरकाचार्यांनी सांगितली आहेत. स्वरूप व दुष्टी : शरीरात धातूंमध्ये असलेली व पोषक धातु-घटकांचे वहन करणारी ही सर्वही स्रोतसे त्या त्या धातूच्या वर्णाची व वाटोळी, स्थूल, सूक्ष्म, लांब, आखूड, वेलीच्या ताण्याच्या आकाराची ( स्प्रिंगसारखी ) असतात. ह्या सर्वही स्रोतसांना त्यांतून वाहणाऱ्या धातूंशी भिन्न गुणाचा, परंतु दोषांशी समगुणी असलेला आहार-विहार दुष्ट करतो. उदा., दूध हा रसवर्धक पदार्थ आहे. तसेच कफवर्धकही आहे परंतु हत्तीणीचे दूध प्यायले असता ते मानवी रसधातूशी विगुण व कफाशी समगुणी असल्याने रसवहस्रोतसाची दुष्टी करील. चरकाचार्यांनी स्रोतसांना शिरा, धमनी, रसायनी, रसवाहिनी, नाडी,पथ, मार्ग, शरीरछिद्र, संवृतासंवृत, स्थान, आशय निकेत अशा पर्यायी शब्दांनी उल्लेखिलेले आहे. शरीरातील धातूंच्यामध्ये असलेल्या सूक्ष्म किंवा दृश्य पोकळीलाच हे सर्व पर्याय आहेत. धातूतील अवकाशात दुष्टी निर्माण होणे म्हणजे त्या त्या अवकाशरूप स्रोतसातून वाहणाऱ्या धातुघटक अंशात आणि स्थानस्थ धातूत दुष्टी निर्माण होणे होय. तसेच धातूची दुष्टी ही त्या त्या स्रोतसांचीही दुष्टी असतेच परंतु ह्या सर्वही स्रोतसांना व धातूंना दुष्ट करणारे वात-पित्त-कफ हे त्रिदोषच होत. [⟶ आतुरचिकित्सा आतुर निदान ]. स्रोतसांचे वर्गीकरण : घनद्रव्यवह स्रोतसे : काही प्रकारचे अन्न आणि पुरीष हे स्थूल पदार्थ आहेत. यांचे वहन करणारी अन्नवह आणि पुरीषवह स्रोतसे ही महास्रोतसाचेच ऊर्ध्व व अधः असे दोन भाग आहेत. ते वरील प्रकारच्या घन द्रव्यांचे वहन करतात, म्हणून त्यांना घनद्रव्यवह स्रोतसे म्हणतात. द्रवद्रव्यवह स्रोतसे : उदकवह, धातुवह, मलवह आणि दोषवह इ. स्रोतसे ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे होत. दोषांचे आणि परिणाम आपद्यमान अशा मांस, अस्थी सदृश घन धातूंचे घटक हे द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. त्यांची वाहक अशी ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म असतात. वायुद्रव्यवह स्रोतसे : महास्रोतसाची घशापासून फुफ्फुसापर्यंत स्थूल, मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म अशी क्रमाने परस्परांशी संलग्न चार प्रकारची वायुद्रव्यवह स्रोतसे असतात. फुप्फुसापासून हृदय आणि हृदयापासून सर्व शरीरभर वायू विशुद्ध रक्ताबरोबरच वाहत असतो. आहारातून येणारे रुक्ष, लघू इ. वातगुणाचे घटक हेही द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. मर्मसंज्ञक स्रोतसे : म्हणजे मर्माचे पोषण करणारी स्रोतसे. मांसमर्मे, शिरामर्मे इ. घटकांवरून मर्मांचे प्रकार आहेत. मर्मांमध्ये ह्याप्रमाणे असलेल्या मांसादिक घटकांची पोषक द्रव्ये वाहून नेणाऱ्या स्रोतसांना मर्मसंज्ञक स्रोतसे म्हणतात. अतिंद्रिय द्रव्यवह स्रोतसे : नेत्रादि इंद्रियांना गम्य नसणारी, मन, इंद्रिये, पंचेद्रिये-द्रव्य, इंद्रिय प्राण, संज्ञा इत्यादींचे वहन करणारी स्रोतसे संवेदना असणाऱ्या प्रत्येक सूक्ष्म अशा शारीर घटकापर्यंत पसरलेली असतात. सुश्रुतांची निराळी कल्पना : स्रोतसे : सुश्रुताचार्यांनी शिरा व धमनीपेक्षा स्रोतसे वेगळी मानली आहेत. शरीरातील कोणत्या तरी एका पोकळीपासून निघून त्या पोकळीतील द्रव्य घेऊन शरीरात अन्यत्र वाहून नेणारे जे, त्याला स्रोतस म्हणावे. शिरा, धमनी, स्रोतसे ही जरी परस्परांच्या सन्निध असून सारखी कामे करणारी असली, तरी परस्परांपेक्षा स्वरूपाने भिन्न आहेत कार्य एक असले तरी त्यातले वैशिष्ट्य भिन्न आहे. आणखीही काही वैशिष्ट्यांमुळे ते परस्पर भिन्न आहेत. म्हणूनच स्रोतसे ही शिरा व धमनींपासून वेगळी सांगितली आहेत. शिरा : शरीराकडून हृदयाकडे व तेथून सर्व शरीरभर जे जलरूपी द्रव वहन होत असते ते वाहून नेणाऱ्या मार्गांना शिरा असे म्हणतात. पाटाने शेताला पाणी दिले जावे किंवा झाडांच्या पानांत त्यांचे पोषण करणाऱ्या शिरा असाव्यात तशा स्वरूपाचे कार्य करणाऱ्या ह्या शिरा सर्व शरीरभर आहेत. त्यांचे चार प्रकार आहेत. त्यांतील कफवह शिरांना गौरी, पित्तवह शिरांना नीला, वातवह शिरांना अरुणा व रक्तवह शिरांना रोहिणी असे म्हणतात. धमनी : सुश्रुतांनी शिरा जशा त्यांच्या वैशिष्ट्याने निराळ्या सांगितल्या त्याप्रमाणेच धमनीही निराळ्या सांगितल्या आहेत. त्या शिरांप्रमाणे द्रवद्रव्य वहन करीत नाहीत परंतु स्वतःच्याच पोषक द्रव्यांच्या संचयासाठी त्यांच्यात पोकळ्या असतात. शिवाय पुरीषवह धमन्या पुरीषासारख्या घन पदार्थाला पुरीषवह स्रोतकांतून वहन करण्याला, तसेच मूत्रवह धमन्या मूत्रवह स्रोतसातून मूत्रासारख्या द्रव पदार्थाच्या वहनास मदत करतात.काही धमन्या शब्दस्पर्शरूपादि अर्थाचे ग्रहण करतात. तसेच काही श्वासोच्छ्वास, अन्न, जल इत्यादींचे त्या त्या स्रोतसांतून वहन करण्यास मदत करतात. बोलणे, ओरडणे, झोपणे, जागे करणे इ. कार्ये करण्याचे वैशिष्ट्ये असणाऱ्या वातवाहक धमन्या स्रोतसांपासून वेगळ्या आहेत. [[वर्ग:आयुर्वेद]] qqbwbbt9p4kso1zqrm724kua8m4h5fo 2711784 2711781 2026-09-24T01:57:02Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711784 wikitext text/x-wiki {{बदल}} स्रोतसे : ( आयुर्वेद ). [[मानवी शरीर|मानवी शरीरात]] मांस, मेद, अस्थी इ. धातू त्वचा, स्नायू इ. उपधातू हृदय, ग्रहणी, बस्ती इ. अवयव चक्षू, रसना इ. इंद्रिये केश, नख इ. मल आणि इतर शारीर घटक त्या त्या स्थानात स्थिर असतात. शरीरातील हे सर्व घटक पोष्य होत. त्यांना परिणत घटक म्हणतात. चलनादी व्यापारांनी क्षणोक्षणी शरीर झिजते. ती झीज भरून काढण्यासाठी बाह्य द्रव्ये सेवन करावी लागतात. त्या द्रव्यांचे पचन होऊन त्यांतील त्या त्या शारीर घटकांचे पोषक अंश इष्ट स्थानात जाऊन पोषण होणे आवश्यक असते. आहारसेवनानंतर सतत पचन होत असणाऱ्या म्हणजे परिणाम आपद्यमान अशा ह्या घटक अंशांना पोषक घटक म्हणतात. या पोषक घटकांना त्या स्थिर घटकापर्यंत ज्या मार्गाने नेले जाते त्या मार्गाला स्रोतसे असे म्हणतात. ह्या स्रोतसांवाचून शरीरामध्ये काहीही निर्माण होऊ शकत नाही. सूक्ष्मातला सूक्ष्म असा शारीर घटकही आपले पोषण स्रोतसांतूनच घेतो. स्रोतसांतून वाहणारे धातू, अवयव इत्यादिकांचे पोषक अंश द्रवरूप असतात. ही स्रोतसे सर्व शरीरभर पसरलेली आहेत. महास्रोतस : अन्नग्रहण, त्याचे पचन, त्यातील सार भागाचे ग्रहण व निरुपयोगी असार मलाचे विसर्जन हे कार्य करणारा मुखापासून गुदापर्यंत जो लवचिक नळ आहे, तोही स्रोतसच आहे. त्यालाच महास्रोतस असे म्हटले आहे. सूक्ष्म शारीर घटकाला ज्यातून पोषण मिळते, ते सूक्ष्म स्रोतस होय. महास्रोतसाहून लहान, परंतु सूक्ष्माहून मोठी अशी विविध आकारमानांची स्थूल स्रोतसे शरीरात आहेत. शिवाय कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये व मन यांच्याही संचारासाठी उपयुक्त अशी अतिसूक्ष्म स्रोतसेही आहेत. केवळ स्रोतसमूह म्हणजे पुरुष नव्हे. स्रोतसातून वाहून नेले जाणारे परिणाम आपद्यमान व परिणत रसादि धातू पुष्ट होणारे घटक आणि मांस, अस्थी इ. स्रोतसांशी संबद्ध असणारे स्थिर धातुमल ही सर्व स्रोतसांहून भिन्न आहेत आणि म्हणूनच स्रोतसांचा समुदाय म्हणजे पुरुष असे म्हणता येत नाही, तर स्रोतसे आणि वरील सर्व घटक मिळूनच पुरुष-शरीर होते असेच म्हटले पाहिजे. स्रोतसांचे ज्ञान : स्रोतसे असंख्य आहेत. तथापि, त्यांचे मूलस्थान आणि त्यांच्या प्रकोपाने होणारी विकृती यांस अनुसरून ग्रंथकारांनी काही प्रकार सांगितले आहेत. तथापि, जेथे असे सांगितले नसेल त्या ठिकाणी मूलस्थान आणि विकृती यांवरून तज्ञाला स्रोतसांचे ज्ञान होण्यासारखे आहे. स्रोतसांचे स्थूल प्रकार : (१) प्राणवह, (२) उदकवह, (३) अन्नवह, (४) रसवह, (५) रक्तवह, (६) मांसवह, (७) मेदोवह, (८) अस्थिवह, (९) मज्जावह, (१०) शुक्रवह, (११) मूत्रवह, (१२) पुरीषवह व (१३) स्वेदवह अशी स्थूलमानाने तेरा स्रोतसे चरकाचार्यांनी सांगितली आहेत. स्वरूप व दुष्टी : शरीरात धातूंमध्ये असलेली व पोषक धातु-घटकांचे वहन करणारी ही सर्वही स्रोतसे त्या त्या धातूच्या वर्णाची व वाटोळी, स्थूल, सूक्ष्म, लांब, आखूड, वेलीच्या ताण्याच्या आकाराची ( स्प्रिंगसारखी ) असतात. ह्या सर्वही स्रोतसांना त्यांतून वाहणाऱ्या धातूंशी भिन्न गुणाचा, परंतु दोषांशी समगुणी असलेला आहार-विहार दुष्ट करतो. उदा., दूध हा रसवर्धक पदार्थ आहे. तसेच कफवर्धकही आहे परंतु हत्तीणीचे दूध प्यायले असता ते मानवी रसधातूशी विगुण व कफाशी समगुणी असल्याने रसवहस्रोतसाची दुष्टी करील. चरकाचार्यांनी स्रोतसांना शिरा, धमनी, रसायनी, रसवाहिनी, नाडी,पथ, मार्ग, शरीरछिद्र, संवृतासंवृत, स्थान, आशय निकेत अशा पर्यायी शब्दांनी उल्लेखिलेले आहे. शरीरातील धातूंच्यामध्ये असलेल्या सूक्ष्म किंवा दृश्य पोकळीलाच हे सर्व पर्याय आहेत. धातूतील अवकाशात दुष्टी निर्माण होणे म्हणजे त्या त्या अवकाशरूप स्रोतसातून वाहणाऱ्या धातुघटक अंशात आणि स्थानस्थ धातूत दुष्टी निर्माण होणे होय. तसेच धातूची दुष्टी ही त्या त्या स्रोतसांचीही दुष्टी असतेच परंतु ह्या सर्वही स्रोतसांना व धातूंना दुष्ट करणारे वात-पित्त-कफ हे त्रिदोषच होत. [⟶ आतुरचिकित्सा आतुर निदान ]. स्रोतसांचे वर्गीकरण : घनद्रव्यवह स्रोतसे : काही प्रकारचे अन्न आणि पुरीष हे स्थूल पदार्थ आहेत. यांचे वहन करणारी अन्नवह आणि पुरीषवह स्रोतसे ही महास्रोतसाचेच ऊर्ध्व व अधः असे दोन भाग आहेत. ते वरील प्रकारच्या घन द्रव्यांचे वहन करतात, म्हणून त्यांना घनद्रव्यवह स्रोतसे म्हणतात. द्रवद्रव्यवह स्रोतसे : उदकवह, धातुवह, मलवह आणि दोषवह इ. स्रोतसे ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे होत. दोषांचे आणि परिणाम आपद्यमान अशा मांस, अस्थी सदृश घन धातूंचे घटक हे द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. त्यांची वाहक अशी ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म असतात. वायुद्रव्यवह स्रोतसे : महास्रोतसाची घशापासून फुफ्फुसापर्यंत स्थूल, मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म अशी क्रमाने परस्परांशी संलग्न चार प्रकारची वायुद्रव्यवह स्रोतसे असतात. फुप्फुसापासून हृदय आणि हृदयापासून सर्व शरीरभर वायू विशुद्ध रक्ताबरोबरच वाहत असतो. आहारातून येणारे रुक्ष, लघू इ. वातगुणाचे घटक हेही द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. मर्मसंज्ञक स्रोतसे : म्हणजे मर्माचे पोषण करणारी स्रोतसे. मांसमर्मे, शिरामर्मे इ. घटकांवरून मर्मांचे प्रकार आहेत. मर्मांमध्ये ह्याप्रमाणे असलेल्या मांसादिक घटकांची पोषक द्रव्ये वाहून नेणाऱ्या स्रोतसांना मर्मसंज्ञक स्रोतसे म्हणतात. अतिंद्रिय द्रव्यवह स्रोतसे : नेत्रादि इंद्रियांना गम्य नसणारी, मन, इंद्रिये, पंचेद्रिये-द्रव्य, इंद्रिय प्राण, संज्ञा इत्यादींचे वहन करणारी स्रोतसे संवेदना असणाऱ्या प्रत्येक सूक्ष्म अशा शारीर घटकापर्यंत पसरलेली असतात. सुश्रुतांची निराळी कल्पना : स्रोतसे : सुश्रुताचार्यांनी शिरा व धमनीपेक्षा स्रोतसे वेगळी मानली आहेत. शरीरातील कोणत्या तरी एका पोकळीपासून निघून त्या पोकळीतील द्रव्य घेऊन शरीरात अन्यत्र वाहून नेणारे जे, त्याला स्रोतस म्हणावे. शिरा, धमनी, स्रोतसे ही जरी परस्परांच्या सन्निध असून सारखी कामे करणारी असली, तरी परस्परांपेक्षा स्वरूपाने भिन्न आहेत कार्य एक असले तरी त्यातले वैशिष्ट्य भिन्न आहे. आणखीही काही वैशिष्ट्यांमुळे ते परस्पर भिन्न आहेत. म्हणूनच स्रोतसे ही शिरा व धमनींपासून वेगळी सांगितली आहेत. शिरा : शरीराकडून हृदयाकडे व तेथून सर्व शरीरभर जे जलरूपी द्रव वहन होत असते ते वाहून नेणाऱ्या मार्गांना शिरा असे म्हणतात. पाटाने शेताला पाणी दिले जावे किंवा झाडांच्या पानांत त्यांचे पोषण करणाऱ्या शिरा असाव्यात तशा स्वरूपाचे कार्य करणाऱ्या ह्या शिरा सर्व शरीरभर आहेत. त्यांचे चार प्रकार आहेत. त्यांतील कफवह शिरांना गौरी, पित्तवह शिरांना नीला, वातवह शिरांना अरुणा व रक्तवह शिरांना रोहिणी असे म्हणतात. धमनी : सुश्रुतांनी शिरा जशा त्यांच्या वैशिष्ट्याने निराळ्या सांगितल्या त्याप्रमाणेच धमनीही निराळ्या सांगितल्या आहेत. त्या शिरांप्रमाणे द्रवद्रव्य वहन करीत नाहीत परंतु स्वतःच्याच पोषक द्रव्यांच्या संचयासाठी त्यांच्यात पोकळ्या असतात. शिवाय पुरीषवह धमन्या पुरीषासारख्या घन पदार्थाला पुरीषवह स्रोतकांतून वहन करण्याला, तसेच मूत्रवह धमन्या मूत्रवह स्रोतसातून मूत्रासारख्या द्रव पदार्थाच्या वहनास मदत करतात.काही धमन्या शब्दस्पर्शरूपादि अर्थाचे ग्रहण करतात. तसेच काही श्वासोच्छ्वास, अन्न, जल इत्यादींचे त्या त्या स्रोतसांतून वहन करण्यास मदत करतात. बोलणे, ओरडणे, झोपणे, जागे करणे इ. कार्ये करण्याचे वैशिष्ट्ये असणाऱ्या वातवाहक धमन्या स्रोतसांपासून वेगळ्या आहेत. [[वर्ग:आयुर्वेद]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] kcotrf72n72gheso8sawbbb986amsyy 2711785 2711784 2026-09-24T01:58:10Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711785 wikitext text/x-wiki {{बदल}} स्रोतसे : ( आयुर्वेद ). [[मानवी शरीर|मानवी शरीरात]] मांस, मेद, अस्थी इ. धातू त्वचा, स्नायू इ. उपधातू हृदय, ग्रहणी, बस्ती इ. अवयव चक्षू, रसना इ. इंद्रिये केश, नख इ. मल आणि इतर शारीर घटक त्या त्या स्थानात स्थिर असतात. शरीरातील हे सर्व घटक पोष्य होत. त्यांना परिणत घटक म्हणतात. चलनादी व्यापारांनी क्षणोक्षणी शरीर झिजते. ती झीज भरून काढण्यासाठी बाह्य द्रव्ये सेवन करावी लागतात. त्या द्रव्यांचे पचन होऊन त्यांतील त्या त्या शारीर घटकांचे पोषक अंश इष्ट स्थानात जाऊन पोषण होणे आवश्यक असते. आहारसेवनानंतर सतत पचन होत असणाऱ्या म्हणजे परिणाम आपद्यमान अशा ह्या घटक अंशांना पोषक घटक म्हणतात. या पोषक घटकांना त्या स्थिर घटकापर्यंत ज्या मार्गाने नेले जाते त्या मार्गाला स्रोतसे असे म्हणतात. ह्या स्रोतसांवाचून शरीरामध्ये काहीही निर्माण होऊ शकत नाही. सूक्ष्मातला सूक्ष्म असा शारीर घटकही आपले पोषण स्रोतसांतूनच घेतो. स्रोतसांतून वाहणारे धातू, अवयव इत्यादिकांचे पोषक अंश द्रवरूप असतात. ही स्रोतसे सर्व शरीरभर पसरलेली आहेत. महास्रोतस : अन्नग्रहण, त्याचे पचन, त्यातील सार भागाचे ग्रहण व निरुपयोगी असार मलाचे विसर्जन हे कार्य करणारा मुखापासून गुदापर्यंत जो लवचिक नळ आहे, तोही स्रोतसच आहे. त्यालाच महास्रोतस असे म्हटले आहे. सूक्ष्म शारीर घटकाला ज्यातून पोषण मिळते, ते सूक्ष्म स्रोतस होय. महास्रोतसाहून लहान, परंतु सूक्ष्माहून मोठी अशी विविध आकारमानांची स्थूल स्रोतसे शरीरात आहेत. शिवाय कर्मेंद्रिये, ज्ञानेंद्रिये व मन यांच्याही संचारासाठी उपयुक्त अशी अतिसूक्ष्म स्रोतसेही आहेत. केवळ स्रोतसमूह म्हणजे पुरुष नव्हे. स्रोतसातून वाहून नेले जाणारे परिणाम आपद्यमान व परिणत रसादि धातू पुष्ट होणारे घटक आणि मांस, अस्थी इ. स्रोतसांशी संबद्ध असणारे स्थिर धातुमल ही सर्व स्रोतसांहून भिन्न आहेत आणि म्हणूनच स्रोतसांचा समुदाय म्हणजे पुरुष असे म्हणता येत नाही, तर स्रोतसे आणि वरील सर्व घटक मिळूनच पुरुष-शरीर होते असेच म्हटले पाहिजे. स्रोतसांचे ज्ञान : स्रोतसे असंख्य आहेत. तथापि, त्यांचे मूलस्थान आणि त्यांच्या प्रकोपाने होणारी विकृती यांस अनुसरून ग्रंथकारांनी काही प्रकार सांगितले आहेत. तथापि, जेथे असे सांगितले नसेल त्या ठिकाणी मूलस्थान आणि विकृती यांवरून तज्ञाला स्रोतसांचे ज्ञान होण्यासारखे आहे. स्रोतसांचे स्थूल प्रकार : (१) प्राणवह, (२) उदकवह, (३) अन्नवह, (४) रसवह, (५) रक्तवह, (६) मांसवह, (७) मेदोवह, (८) अस्थिवह, (९) मज्जावह, (१०) शुक्रवह, (११) मूत्रवह, (१२) पुरीषवह व (१३) स्वेदवह अशी स्थूलमानाने तेरा स्रोतसे चरकाचार्यांनी सांगितली आहेत. स्वरूप व दुष्टी : शरीरात धातूंमध्ये असलेली व पोषक धातु-घटकांचे वहन करणारी ही सर्वही स्रोतसे त्या त्या धातूच्या वर्णाची व वाटोळी, स्थूल, सूक्ष्म, लांब, आखूड, वेलीच्या ताण्याच्या आकाराची ( स्प्रिंगसारखी ) असतात. ह्या सर्वही स्रोतसांना त्यांतून वाहणाऱ्या धातूंशी भिन्न गुणाचा, परंतु दोषांशी समगुणी असलेला आहार-विहार दुष्ट करतो. उदा., दूध हा रसवर्धक पदार्थ आहे. तसेच कफवर्धकही आहे परंतु हत्तीणीचे दूध प्यायले असता ते मानवी रसधातूशी विगुण व कफाशी समगुणी असल्याने रसवहस्रोतसाची दुष्टी करील. चरकाचार्यांनी स्रोतसांना शिरा, धमनी, रसायनी, रसवाहिनी, नाडी,पथ, मार्ग, शरीरछिद्र, संवृतासंवृत, स्थान, आशय निकेत अशा पर्यायी शब्दांनी उल्लेखिलेले आहे. शरीरातील धातूंच्यामध्ये असलेल्या सूक्ष्म किंवा दृश्य पोकळीलाच हे सर्व पर्याय आहेत. धातूतील अवकाशात दुष्टी निर्माण होणे म्हणजे त्या त्या अवकाशरूप स्रोतसातून वाहणाऱ्या धातुघटक अंशात आणि स्थानस्थ धातूत दुष्टी निर्माण होणे होय. तसेच धातूची दुष्टी ही त्या त्या स्रोतसांचीही दुष्टी असतेच परंतु ह्या सर्वही स्रोतसांना व धातूंना दुष्ट करणारे वात-पित्त-कफ हे त्रिदोषच होत. [⟶ आतुरचिकित्सा आतुर निदान ]. स्रोतसांचे वर्गीकरण : घनद्रव्यवह स्रोतसे : काही प्रकारचे अन्न आणि पुरीष हे स्थूल पदार्थ आहेत. यांचे वहन करणारी अन्नवह आणि पुरीषवह स्रोतसे ही महास्रोतसाचेच ऊर्ध्व व अधः असे दोन भाग आहेत. ते वरील प्रकारच्या घन द्रव्यांचे वहन करतात, म्हणून त्यांना घनद्रव्यवह स्रोतसे म्हणतात. द्रवद्रव्यवह स्रोतसे : उदकवह, धातुवह, मलवह आणि दोषवह इ. स्रोतसे ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे होत. दोषांचे आणि परिणाम आपद्यमान अशा मांस, अस्थी सदृश घन धातूंचे घटक हे द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. त्यांची वाहक अशी ही द्रवद्रव्यवह स्रोतसे मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म असतात. वायुद्रव्यवह स्रोतसे : महास्रोतसाची घशापासून फुफ्फुसापर्यंत स्थूल, मध्यम, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म अशी क्रमाने परस्परांशी संलग्न चार प्रकारची वायुद्रव्यवह स्रोतसे असतात. फुप्फुसापासून हृदय आणि हृदयापासून सर्व शरीरभर वायू विशुद्ध रक्ताबरोबरच वाहत असतो. आहारातून येणारे रुक्ष, लघू इ. वातगुणाचे घटक हेही द्रव स्वरूपातच वाहत असतात. मर्मसंज्ञक स्रोतसे : म्हणजे मर्माचे पोषण करणारी स्रोतसे. मांसमर्मे, शिरामर्मे इ. घटकांवरून मर्मांचे प्रकार आहेत. मर्मांमध्ये ह्याप्रमाणे असलेल्या मांसादिक घटकांची पोषक द्रव्ये वाहून नेणाऱ्या स्रोतसांना मर्मसंज्ञक स्रोतसे म्हणतात. अतिंद्रिय द्रव्यवह स्रोतसे : नेत्रादि इंद्रियांना गम्य नसणारी, मन, इंद्रिये, पंचेद्रिये-द्रव्य, इंद्रिय प्राण, संज्ञा इत्यादींचे वहन करणारी स्रोतसे संवेदना असणाऱ्या प्रत्येक सूक्ष्म अशा शारीर घटकापर्यंत पसरलेली असतात. सुश्रुतांची निराळी कल्पना : स्रोतसे : सुश्रुताचार्यांनी शिरा व धमनीपेक्षा स्रोतसे वेगळी मानली आहेत. शरीरातील कोणत्या तरी एका पोकळीपासून निघून त्या पोकळीतील द्रव्य घेऊन शरीरात अन्यत्र वाहून नेणारे जे, त्याला स्रोतस म्हणावे. शिरा, धमनी, स्रोतसे ही जरी परस्परांच्या सन्निध असून सारखी कामे करणारी असली, तरी परस्परांपेक्षा स्वरूपाने भिन्न आहेत कार्य एक असले तरी त्यातले वैशिष्ट्य भिन्न आहे. आणखीही काही वैशिष्ट्यांमुळे ते परस्पर भिन्न आहेत. म्हणूनच स्रोतसे ही शिरा व धमनींपासून वेगळी सांगितली आहेत. शिरा : शरीराकडून हृदयाकडे व तेथून सर्व शरीरभर जे जलरूपी द्रव वहन होत असते ते वाहून नेणाऱ्या मार्गांना शिरा असे म्हणतात. पाटाने शेताला पाणी दिले जावे किंवा झाडांच्या पानांत त्यांचे पोषण करणाऱ्या शिरा असाव्यात तशा स्वरूपाचे कार्य करणाऱ्या ह्या शिरा सर्व शरीरभर आहेत. त्यांचे चार प्रकार आहेत. त्यांतील कफवह शिरांना गौरी, पित्तवह शिरांना नीला, वातवह शिरांना अरुणा व रक्तवह शिरांना रोहिणी असे म्हणतात. धमनी : सुश्रुतांनी शिरा जशा त्यांच्या वैशिष्ट्याने निराळ्या सांगितल्या त्याप्रमाणेच धमनीही निराळ्या सांगितल्या आहेत. त्या शिरांप्रमाणे द्रवद्रव्य वहन करीत नाहीत परंतु स्वतःच्याच पोषक द्रव्यांच्या संचयासाठी त्यांच्यात पोकळ्या असतात. शिवाय पुरीषवह धमन्या पुरीषासारख्या घन पदार्थाला पुरीषवह स्रोतकांतून वहन करण्याला, तसेच मूत्रवह धमन्या मूत्रवह स्रोतसातून मूत्रासारख्या द्रव पदार्थाच्या वहनास मदत करतात.काही धमन्या शब्दस्पर्शरूपादि अर्थाचे ग्रहण करतात. तसेच काही श्वासोच्छ्वास, अन्न, जल इत्यादींचे त्या त्या स्रोतसांतून वहन करण्यास मदत करतात. बोलणे, ओरडणे, झोपणे, जागे करणे इ. कार्ये करण्याचे वैशिष्ट्ये असणाऱ्या वातवाहक धमन्या स्रोतसांपासून वेगळ्या आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.ayurvedremedies.in/13-srotas-ka-ayurved-me-mahatva/ १३ स्रोतस: शरीर के १३ माइक्रो-चैनल्स और संवहन का आयुर्वेदिक विज्ञान] [[वर्ग:आयुर्वेद]] [[वर्ग:शरीरशास्त्र]] grxnqem0ok8lvl52wkfhbijo8e8w16h 0 378354 2711763 2704889 2026-09-24T00:46:24Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711763 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = मधुमेहाशी संबंधित आजार | synonym = | image = File:Diabetes complications.jpg | caption =रेटिनोपथी (दृष्टिपटल व्यथा), नेफ्रोपथी (मूत्रपिंड विकार)आणि न्युरोपथी (मज्जातंतू विकार) या अनियंत्रित मधुमेहाच्या संभाव्य गुंतागुंती आहेत. | pronounce = | specialty = [[अंतःस्रावशास्त्र]] }} [[मधुमेह|मधुमेही]] रुग्णांमध्ये रक्तातील ग्लुकोजचे नियन्त्रण् न केल्यामुळे अनेक आजार होतात. *१. तीव्र आजार *२. दीर्घकालीन आजार किंवा मधुमेहाची जटिलता (diabetic complications). ==तीव्र आजार== मधुमेहामुळे होणारे तीव्र आजार म्हणजे जे वेगाने विकसित होतात. त्यांची उदाहरणे म्हणजे: *[[डायबेटिक केटोअ‍ॅसिडोसिस|मधुमेही कीटोअ‍ॅसिडोसिस]] (DKA) *अति-परासरणीय अति-रक्तशर्करा अवस्था ([[हायपरग्लायसेमिक हायपरोस्मोलर स्टेट]] (HHS)), *लॅक्टिक अ‍ॅसिडोसिस (LA), *[[हायपोग्लायसेमिया]].(रक्तातील साखरेची कमतरता) टाइप १ मधुमेही व्यक्तींना वरील गोष्टींचा त्रास होण्याची शक्यता अधिक असते. ==दीर्घकालीन आजार== दीर्घकालीन आजार कालांतराने विकसित होतात आणि त्यांचे सामान्यतः दोन श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले जाते: *सूक्ष्म रक्तवाहिन्याचे रोग आणि *मोठ्या रक्तवाहिन्याचे (मॅक्रोव्हॅस्क्युलर) रोग . सूक्ष्म रक्तवाहिन्या रोगन्च्या जटिलता मध्ये मज्जातंतू विकार (न्यूरोपॅथी), मूत्रपिंड विकार (नेफ्रोपॅथी) आणि मज्जापटल किन्वा दृष्टिपटल व्यथा (रेटिनोपॅथी) यांचा समावेश होतो; तर हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधी रोग, [[पक्षाघात#:~:text=संदर्भ-,पक्षाघात,-https://mr.wikipedia|पक्षाघात]] आणि पेरिफेरल व्हॅस्क्युलर रोग यांचा समावेश मोठ्या रक्तवाहिन्यानचे गुंतागुंतींमध्ये होतो. <ref name="Epidemiology of diabetes and diabet">{{जर्नल स्रोत|vauthors=Deshpande AD, Harris-Hayes M, Schootman M|date=November 2008|title=Epidemiology of diabetes and diabetes-related complications|url=https://archive.org/details/sim_physical-therapy_2008-11_88_11/page/1254|journal=Physical Therapy|volume=88|issue=11|pages=1254–1264|doi=10.2522/ptj.20080020|pmc=3870323|pmid=18801858}}</ref> मधुमेहाच्या जटिलते मुळे जीवनाची गुणवत्ता मोठ्या प्रमाणात खालावू शकते आणि दीर्घकाळ टिकणारे अपंगत्व येऊ शकते. एकूणच, ज्या लोकांच्या रक्तातील साखरेची पातळी चांगल्या प्रकारे नियंत्रित नसते, त्यांच्यामध्ये '''जटिलता''' खूपच जास्त प्रमाणात आणि गंभीर स्थितित आढळते. <ref>{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Nathan DM, Cleary PA, Backlund JY, Genuth SM, Lachin JM, Orchard TJ, Raskin P, Zinman B|date=December 2005|title=Intensive diabetes treatment and cardiovascular disease in patients with type 1 diabetes|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-12-22_353_25/page/2643|journal=The New England Journal of Medicine|volume=353|issue=25|pages=2643–2653|doi=10.1056/NEJMoa052187|pmc=2637991|pmid=16371630|doi-access=free}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|vauthors=|date=April 1995|title=The effect of intensive diabetes therapy on the development and progression of neuropathy. The Diabetes Control and Complications Trial Research Group|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_1995-04-15_122_8/page/n54|journal=Annals of Internal Medicine|volume=122|issue=8|pages=561–568|doi=10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00001|pmid=7887548}}</ref> मधुमेहाची सुरुवात होण्याचे वय, मधुमेहाचा प्रकार, लिंग आणि अनुवंशिकता यांसारखे काही न बदलता येणारे धोक्याचे घटक धोक्यावर परिणाम करू शकत नाही. [[धूम्रपान]], [[लठ्ठपणा]], [[उच्च रक्तदाब]], वाढलेली कोलेस्ट्रॉल पातळी आणि नियमित [[व्यायाम|व्यायामाचा]] अभाव या बदल करता येण्याजोग्या जोखीम घटकांवर उपाययोजना केल्यास, मधुमेहाशी संबंधित जटिलता निर्माण होण्याची शक्यता कमी करता येते. मधुमेहाशी संबंधित गुंतागुंत असणे हा कोविड-१९ मध्ये गंभीर लक्षणे विकसित होण्याचा एक जोखीम घटक आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|displayauthors=6|vauthors=Kompaniyets L, Pennington AF, Goodman AB, Rosenblum HG, Belay B, Ko JY, Chevinsky JR, Schieber LZ, Summers AD, Lavery AM, Preston LE, Danielson ML, Cui Z, Namulanda G, Yusuf H, Mac Kenzie WR, Wong KK, Baggs J, Boehmer TK, Gundlapalli AV|date=July 2021|title=Underlying Medical Conditions and Severe Illness Among 540,667 Adults Hospitalized With COVID-19, March 2020-March 2021|journal=Preventing Chronic Disease|volume=18|pages=E66|doi=10.5888/pcd18.210123|pmc=8269743|pmid=34197283|doi-access=free}}</ref> ===दृष्टिपटल व्यथा=== [[दृष्टिपटल]] (रेटिना)ला होणारे दुखापत्, ज्याला [[रेटिनोपथी|दृष्टिपटल व्यथा]] (रेटिनोपथी) म्हणतात, हे कामाच्या वयातील लोकांमध्ये अंधत्वाचे सर्वात सामान्य कारण आहे.<ref name="Feather_2021">{{Cite book |vauthors=Feather A, Randall D, Waterhouse M |title=Kumar and Clark's Clinical Medicine |publisher=[[Elsevier]] |year=2021 |isbn=978-0-7020-7868-2 |edition=10th |pages=699–741}}</ref>मधुमेहामुळे डोळ्यांवर इतरही परिणाम होऊ शकतात, जसे [[मोतीबिंदू]] आणि [[काचबिंदू]].<ref name="Feather_2021" /> मधुमेह असलेल्या व्यक्तींनी वर्षातून एकदा तरी [[नेत्रतज्ज्ञ]] किंवा [[नेत्रशल्यचिकित्सा|नेत्ररोगतज्ज्ञ]] यांना भेटणे अवश्यक असते.<ref>{{Cite web |title=Diabetes eye care |url=https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |access-date=2018-03-27 |website=MedlinePlus |publisher=National Library of Medicine |publication-place=Maryland |archive-date=2018-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180328102348/https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000078.htm |url-status=live}}</ref> ===मूत्रपिंड विकार=== मधुमेही नेफ्रोपॅथी हे [[दीर्घकालीक मूत्रपिंड रोग]]ाचे व्मुख्य कारण आहे. अमेरिकेत [[मूत्रपिंड डायलिसिस|डायलिसिस]]वर असलेल्या ५०% पेक्षा जास्त रुग्ण मधुमेही असातात.<ref name="Wing_2022">{{Cite book |vauthors=Wing EJ, Schiffman F |title=Cecil Essentials of Medicine |publisher=[[Elsevier]] |year=2022 |isbn=978-0-323-72271-1 |edition=10th |location=Pennsylvania |pages=282–297, 662–677}}</ref> ===मज्जातंतू विकार=== [[मधुमेही न्यूरोपॅथी]], म्हणजे मज्जातंतूंना होणारे विकार, विविध प्रकारे प्रकट होते, ज्यामध्ये [[संवेदना नष्ट होणे]], [[न्यूरोपॅथिक वेदना]], आणि [[स्वायत्त बिघडलेले कार्य]] (जसे की [[स्थितीजन्य हायपोटेन्शन|स्थितिजन्य रक्तदाब-ऱ्हास]], [[अतिसार]], आणि [[शिश्नाची ताठरता न येणे]] यांचा समावेश आहे.<ref name="Feather_2021" /> वेदनाशक्ती नष्ट झाल्यामुळे दुखापतीची शक्यता वाढते, ज्यामुळे [[मधुमेही पाय|मधुमेही पायाच्या समस्या]] (जसे की [[ओला कोथ]] (ulcer) उद्भवू शकतात, हे गैर-आघातजन्य पाय किन्वा बोटान्चे [[विच्छेदन]]ाचे सर्वात सामान्य कारण आहे.<ref name="Feather_2021" /> ===मधुमेहामुळे होणारे इतर आजार=== [[मधुमेहातील श्रवणशक्ती कमी होणे|श्रवणशक्ती कमी होणे]] हे मधुमेहाशी संबंधित आणखी एक दीर्घकालीन गुंतागुंत आहे.<ref>{{cite journal |vauthors=Mittal R, McKenna K, Keith G, Lemos JR, Mittal J, Hirani K |title=A systematic review of the association of Type I diabetes with sensorineural hearing loss |journal=PLOS ONE |volume=19 |issue=2 |article-number=e0298457 |date=9 February 2024 |pmid=38335215 |pmc=10857576 |doi=10.1371/journal.pone.0298457 |doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1998457M}}</ref> [[पित्ताशयातील खडे|पित्ताशयाच्या खड्यांच्या]] आजाराशी संबंधित विस्तृत माहिती आणि असंख्य प्रकरणांच्या आधारे, असे दिसते की टाइप २ मधुमेह आणि पित्ताशयातील खडे यांच्यात संबंध असू शकतो. मधुमेह नसलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये पित्ताशयातील खडे विकसित होण्याचा धोका जास्त असतो.<ref>{{cite journal |vauthors=Yuan S, Gill D, Giovannucci EL, Larsson SC |title=Obesity, Type 2 Diabetes, Lifestyle Factors, and Risk of Gallstone Disease: A Mendelian Randomization Investigation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=20 |issue=3 |pages=e529–e537 |date=March 2022 |pmid=33418132 |doi=10.1016/j.cgh.2020.12.034 |hdl-access=free |doi-access=free |hdl=10044/1/86461}}</ref> [[बौद्धिक क्षीणता]] आणि मधुमेह यांच्यात संबंध आहे; अभ्यासांनी दर्शविले आहे की मधुमेह असलेल्या व्यक्तींमध्ये बौद्धिक क्षीणता होण्याचा अधिक धोका असतो, आणि रोग नसलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत त्यांच्यात घटीचा दर अधिक असतो.<ref name="cognitive">{{cite journal |vauthors=Cukierman T, Gerstein HC, Williamson JD |title=Cognitive decline and dementia in diabetes--systematic overview of prospective observational studies |journal=Diabetologia |volume=48 |issue=12 |pages=2460–2469 |date=December 2005 |pmid=16283246 |doi=10.1007/s00125-005-0023-4 |doi-access=free}}</ref> मधुमेहामुळे [[स्मृतिभ्रंश]]ाचा धोका वाढतो, आणि मधुमेहाचे निदान जितक्या लवकर होते, तितका हा धोका अधिक असतो.<ref>{{Cite web |vauthors=Budson AE |date=2021-07-12 |title=What's the relationship between diabetes and dementia? |url=https://www.health.harvard.edu/blog/whats-the-relationship-between-diabetes-and-dementia-202107122546 |access-date=2025-01-27 |website=Harvard Health |language=en}}</ref> मधुमेह वृद्धांमध्ये, विशेषतः इन्सुलिन उपचार घेणाऱ्यांमध्ये, [[वृद्धांमध्ये पडणे|पडण्याची]] शक्यता देखील वाढवतो.<ref>{{cite journal |vauthors=Yang Y, Hu X, Zhang Q, Zou R |title=Diabetes mellitus and risk of falls in older adults: a systematic review and meta-analysis |journal=Age and Ageing |volume=45 |issue=6 |pages=761–767 |date=November 2016 |pmid=27515679 |doi=10.1093/ageing/afw140 |doi-access=free}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मधुमेह]] p187nravau0tigsl2p30oczlkp0m5f0 0 379615 2711570 2709381 2026-09-23T13:51:56Z ~2026-41910-22 185743 /* कलाकार */ 2711570 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = कृष्णाईच्या लेकी | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुबोध खानोलकर | निर्मिती संस्था = ओशन फिल्म्स कंपनी | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ७ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १५ जून २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[धाकट्या सूनबाई]] | नंतर = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | सारखे = [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] }} '''कृष्णाईच्या लेकी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील राधाम्मा कुथुरू या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * [[निवेदिता सराफ]] - कृष्णाई जनार्दन जाधव * एकता लब्दे - शारदा जनार्दन जाधव * ट्विंकल यादव - गौरी जनार्दन जाधव * नारायणी वारणे - सौदामिनी जनार्दन जाधव * रोहित परशुराम - शंकर शिंदे * [[स्मिता सरावदे]] - सत्यभामा शिंदे * तन्वी बर्वे - रुपाली शिंदे * साक्षी गांधी - इंदुराणी जनार्दन जाधव * संजय कुलकर्णी - जनार्दन जाधव * साईदत्त बाली - जीत जनार्दन जाधव * चैतन्य चंद्रात्रे - विश्वास पाटील * अनुष्का पिंपुटकर - जिगिषा * एकनाथ गिते - शेखर * रियाझ मुलानी - बिंदुराजा * गीता पांचाळ - भागाक्का * नंदिनी वैद्य - रेश्मा * अखिल लाले - प्रकाश * सुदेश जाधव - महाराज * सचिन माने - डंबेल्स * विजया बाबर - कमळी मोहिते == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | राधाम्मा कुथुरू | [[झी तेलुगू]] | २६ ऑगस्ट २०१९ - ३ ऑगस्ट २०२४ |- | [[कन्नड]] | पुट्टाक्काना मक्कालू | [[झी कन्नडा]] | १३ डिसेंबर २०२१ - ५ मार्च २०२६ |- | [[बंगाली]] | उरॉन टुबरी | [[झी बांग्ला]] | २८ मार्च २०२२ - १६ डिसेंबर २०२२ |- | [[मल्याळम]] | कुडुंबश्री शारदा | [[झी केरळम]] | ११ एप्रिल २०२२ - चालू |- | [[उडिया]] | सुना झिया | [[झी सार्थक]] | ३० मे २०२२ - चालू |- | [[पंजाबी]] | धियान मेरियाँ | [[झी पंजाबी]] | ६ जून २०२२ - ३० मार्च २०२४ |- | [[तमिळ]] | मीनाक्षी पोन्नुगा | [[झी तमिळ]] | १ ऑगस्ट २०२२ - ३ ऑगस्ट २०२४ |- | [[मराठी]] | [[लवंगी मिरची (मालिका)|लवंगी मिरची]] | [[झी मराठी]] | १३ फेब्रुवारी २०२३ - ५ ऑगस्ट २०२३ |- | [[हिंदी]] | गंगा माई की बेटियाँ | [[झी टीव्ही]] | २२ सप्टेंबर २०२५ - चालू |- | [[बंगाली]] | अन्नपूर्णार लोक्खीरा | [[झी बांग्ला]] | १ जून २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] d933dox8mojyrdmlyoll57smikptb5l 10 381078 2711808 2709931 2026-09-24T05:45:22Z Nitin.kunjir 4684 2711808 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|बहरैन महिलांचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|कुवेत महिलांचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|जर्सी महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका (ऑगस्ट-सप्टेंबर)|नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | group6 = सप्टेंबर २०२६ | list6 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ फॉलिंग विकेट्स चषक|फॉलिंग विकेट्स चषक]] * [[२०२६ बाल्कन चषक (बेलग्रेड)|बाल्कन चषक]] * [[२०२६ आफ्रिका कॉन्टिनेंटल चषक|आफ्रिका कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा]] * [[मलेशिया महिला क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|मलेशिया महिलांचा जपान दौरा]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६|भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक#संयुक्त अरब अमिरातीचा मलेशिया दौरा|यूएईचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा]] * [[हाँग काँग क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|हाँग काँगचा जपान दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|भारताचा जपान दौरा]] * [[२०२६ आशियाई खेळ]] ** [[२०२६ आशियाई खेळ#क्रिकेट - पुरुष स्पर्धा|पुरुष]] ** [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|महिला]] * [[२०२६ उत्तर अमेरिकन चषक|उत्तर अमेरिकन चषक]] * [[२०२६ नायजेरिया चतुष्कोणी मालिका|नायजेरिया चतुष्कोणी मालिका]] * [[२०२६ ईसीए महिला युरोपियन चषक|ईसीए महिला युरोपियन चषक]] | group7 = सुरू असलेले | list7 = * [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] * [[२०२५-२०२९ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|महिला चॅम्पियनशिप]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६|असोसिएट टी२०आ क्रिकेट]] | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:International cricket by year navigational boxes]] </noinclude> 88im25ulxaslkrhazmwk1sd4b70ajxw 0 383135 2711774 2711201 2026-09-24T01:24:22Z InternetArchiveBot 130355 Add 2 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711774 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Ratnagiri1880">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref name="Kolaba1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref name="Ratnagiri1880" /><ref name="Kolaba1883" /><ref name="Thana1882">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="Kolaba1883" /> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Kolaba1883" /> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019">{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Lok Sabha Unstarred Question No. 258 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2 December 2025 |url=https://www.mha.gov.in/MHA1/Par2017/pdfs/par2025-pdfs/LS02122025/258.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co., Limited |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या The Tribes and Castes of Bombay मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref name="DattatrayaThorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी Kunbi of Mahad या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ A Survey of Marathi Dialects या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref name="Ghatge1966">{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref name="Census1911Bombay">{{cite book |last=Mead |first=P. J. |author2=G. Laird MacGregor |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 |chapter=Part I: Report }}</ref><ref name="EstimatedPopulationCastesBombay">{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref name="Census1921Bombay">{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Times Press |location=Bombay |year=1922 |chapter=Part I: Report }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Census1931Bombay">{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |volume=8 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 |chapter=Part I: Report }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref name="EstimatedPopulationCastesBombay" /><ref name="Census1931Bombay" /> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref name="EstimatedPopulationCastesBombay"/> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBCList2025">{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MaharashtraOBCList2025" /> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan">{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.<ref name="RobbinsSchug">{{cite web |last=Robbins Schug |first=Gwen |title=Chalcolithic Cultures of Western India |work=Pre and protohistoric cultures of India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref><ref name="KorisettarArchaeobotany">{{cite web |last=Korisettar |first=Ravi |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history |work=Pre and protohistoric cultures of India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref name="KorisettarArchaeobotany" /> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref name="RobbinsSchug" /><ref name="DhavalikarInamgaon">{{cite web |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Settlement Archaeology of Inamgaon |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref name="RobbinsSchug" /> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref name="RobbinsSchug" /> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Shinde1991">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_1991-12_65_249/page/796 |journal=Antiquity |volume=65 |issue=249 |year=1991 |pages=796–807 }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref name="Shinde1991" /> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref name="RobbinsSchug"/> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref name="Fukazawa1982">{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |pages=249–260 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /><ref name="Fukazawa1982" /> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref name="Mirashi1981">{{cite book |last=Mirashi |first=Vasudev Vishnu |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1981 }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref name="SatavahanaSocialReligious">{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref name="Mirashi1981"/> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Dhavalikar1977">{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref name="Dhavalikar1977"/><ref name="SatavahanaSocialReligious"/> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref name="SatavahanaSocialReligious"/> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DattatrayaThorat2002"/> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="DattatrayaThorat2002"/> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="DattatrayaThorat2002"/> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref name="Census1931Bombay"/> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="DattatrayaThorat2002"/> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref name="HistoryKonkan">{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref name="MediaevalAdministration">{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref name="Silaharas">{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref name="HistoryKonkan"/> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref name="Silaharas"/> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref name="HistoryKonkan"/> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref name="MediaevalAdministration"/> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref name="MediaevalAdministration"/> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref name="MediaevalAdministration"/> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref name="BahamanisDeccan">{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref name="NizamshahiAhmadnagar">{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref name="Rajpuri">{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref name="HistoryKonkan"/> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref name="Rajpuri"/> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref name="HistoryKonkanSection3">{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Rajpuri"/> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref name="MediaevalAdministration"/> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref name="MediaevalAdministration"/> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref name="Rajpuri"/> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref name="Rajpuri"/> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref name="CourseOfTrade">{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="TerritorialGroups"/> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref name="TerritorialGroups"/> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref name="TerritorialGroups"/> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups"/> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref name="FaminesDeccan">{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref name="SuhasDashrathe2001">{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra, through the Secretary, Department of Urban Development and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="SuhasDashrathe2001"/> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922"/> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896">{{cite book |editor=James M. Campbell |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country |volume=1 |issue=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1896 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref name="ShivajiRevenueArrangements">{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji">{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref name="ShivajiAdministrationMilitary">{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/><ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922" /><ref name="RatnagiriSavantvadi1880">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref name="ShivajiAdministrationMilitary"/> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref name="MarathaAdministration">{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref name="MarathaAdministration"/> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/><ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/><ref name="MarathaAdministration"/> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827">{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref name="ThanaAgriculture">{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaRevenue">{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="KolabaRevenue"/> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref name="ThanaAgriculture"/> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSeasonReports">{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/></ref><ref name="KolabaJanjira1883"/> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref name="Thana1882"/><ref name="ThanaPlacesOfInterest1882">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana, Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref name="Census1931Bombay"/> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref name="Census1931Bombay"/> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref name="Census1931Bombay"/> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Census1931Bombay"/> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Baines1881">{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri">{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Baines1881"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref name="Baines1881"/> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Baines1881"/> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref name="SavantvadiPopulation">{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref name="RatnagiriFamines">{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref name="RatnagiriFamines"/> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Baines1881"/> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref name="GhatgeKunbiMahad">{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |year=1966 }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref name="SurveyDialectsMarathi">{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="KolabaJanjira1883"/> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Baines1881"/> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref name="Thana1882"/> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref name="Thana1882"/> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref name="Thana1882"/> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="ThanaAgriculture"/> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="ThanaAgriculture"/> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref name="Thana1882"/> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Thana1882"/> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref name="Thana1882"/> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref name="Thana1882"/> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref name="Thana1882"/> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref name="Thana1882"/> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref name="Thana1882"/> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref name="Thana1882"/> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref name="Thana1882"/> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref name="ThanaAgriculture"/> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref name="ThanaAgriculture"/> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="Thana1882"/> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref name="Thana1882"/> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref name="Thana1882"/> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref name="Thana1882"/> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref name="Thana1882"/> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref name="Thana1882"/> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=8 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref name="Thana1882"/><ref name="ThanaAgriculture"/> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref name="ThanaAgriculture"/> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref name="Thana1882"/> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref name="ThanaGazetteerPreface">{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="MaharashtraOBC2025">{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref name="MaharashtraOBC2025"/> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="MaharashtraOBC2025"/> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref name="Veer2022"/> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो. यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/><ref>{{cite web |title=Publications |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf |format=PDF |access-date=2026-09-08 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref name="घोलम2025">{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref name="Veer2022">{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Veer2022"/> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="घोलम2025" /> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref name="Veer2022"/> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Veer2022"/> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref name="Veer2022"/> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref name="TiloriWords2019">{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ |date=6 March 2019 }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="TiloriWords2019"/> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref name="घोलम2025" /> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="TiloriWords2019"/> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref name="घोलम2025" /> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/><ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref name="Veer2022"/> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004">{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref name="घोलम2025" /> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Kunkeri1966">{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="Poona1885">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="घोलम2025" /> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref name="MajorCastesTribes">{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaJanjira1883"/><ref name="Thana1882"/> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref name="MajorCastesTribes"/> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref name="Kunkeri1966"/> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Kunkeri1966"/> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Kunkeri1966"/> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref name="घोलम2025" /> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref name="Kunkeri1966"/> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriGeneralIntroduction">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="Kunkeri1966"/> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref name="Kunkeri1966"/> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref name="MajorCastesTribes"/> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriLandCaptain">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतीही आढळते.<ref name="RatnagiriCropRotation">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref name="RatnagiriCereals">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref name="RatnagiriCereals"/> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref name="RatnagiriCereals"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref name="KolabaCereals">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref name="घोलम2025" /> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriCereals"/> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref name="घोलम2025" /> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref name="KolabaCereals"/> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaPulses">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="KolabaPulses"/> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref name="KolabaCroppedArea">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriOilSeeds">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Oil Seeds |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCereals"/> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref name="RatnagiriCereals"/> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="RatnagiriStateAidAgriculture">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref name="RatnagiriCapitalLabour">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref name="RatnagiriLandCaptain"/> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref name="RatnagiriCapitalLabour"/> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref name="RatnagiriLandCaptain"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref name="KolabaCroppedArea"/> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCapitalLabour"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="Kunkeri1966"/> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCereals"/> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref name="RatnagiriStateAidAgriculture"/> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref name="RatnagiriCereals"/> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref name="Chandavarkar1994">{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |url=https://archive.org/details/originsofindustr0000chan |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref name="RoyalCommissionLabour1931">{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref name="Kumar1983">{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n84 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=81–96 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref name="CensusBombayCity1901">{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961">{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Director of Census Operations, Maharashtra |year=1964 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombayMigration1911">{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref name="ChintamaniKulkarni2023">{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=1 |year=2023 |pages=455–475 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref name="ChintamaniKulkarni2023"/> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombayCity1931">{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="MumbaiHDR2009">{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref name="RoyalCommissionLabour1931"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref name="ChintamaniKulkarni2023"/> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref name="CensusBombayCity1931"/><ref name="MumbaiHDR2009"/> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.<ref name="घोलम2025" /> === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref name="CensusBombay1901">{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1911">{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=VII |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CensusClassification1951">{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref name="BombayAdministration1911-12">{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref name="CensusClassification1951" /> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KolabaJanjira1883" /> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref name="घोलम2025" /> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref name="घोलम2025"/> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref name="KolabaJanjira1883" /> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref name="घोलम2025" /> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref name="Baines1881" /><ref name="CensusBombay1901" /><ref name="CensusBombay1911" /> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="Baines1881" /> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref name="Baines1881" /> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Baines1881" /> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CensusBombay1901"/> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref name="CensusBombay1901Presidency">{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref name="CensusBombay1901Presidency"/> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="CensusBombay1911"/> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombay1911"/> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="CensusBombay1911"/> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref name="Kunkeri1966"/> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref name="Kunkeri1966"/> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref name="PopulationFinder2011">{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref name="RatnagiriPopulation2001">{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref><ref name="RatnagiriPopulation2011">{{cite report |title=Census of India 2011 — Maharashtra — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref name="SindhudurgPopulation2011">{{cite report |title=Census of India 2011 — Maharashtra — District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref name="SindhudurgPopulation2001">{{cite report |title=Final population totals, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref name="PalgharDistrict">{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DistrictwisePopulationMaharashtra">{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra State |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation |access-date=2026-08-22 |archive-date=2026-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511115559/https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation |url-status=dead }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref name="PopulationFinder2011" /> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref name="PalgharDistrict" /> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref name="CasteEnumeration2025">{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref name="Census2027ReferenceDate">{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref name="Census2027TwoPhases">{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref name="CasteBasedCensus2026">{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref name="Baines1881" /><ref name="CensusBombay1901Presidency" /> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref name="CensusClassification1951" /> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref name="Baines1881" /> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="CensusBombay1901Presidency" /><ref name="CensusBombay1911" /> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref name="CensusClassification1951" /> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref name="CasteEnumeration2025" /> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref name="CCVIS">{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS) |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |access-date=2026-08-22 |archive-date=2026-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="CCVISForm18">{{cite web |title=Form No. 18 — Rule 14 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf |access-date=2026-08-22 |archive-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf |url-status=dead }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.<ref name="CCVISFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s) |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS) |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf |access-date=2026-09-11 |archive-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526161922/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf |url-status=dead }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref name="RaigadKunbiMarathaDocuments">{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/maratha-kunbi-documents/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961" /><ref name="VartakTumbeBhide2019" /> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /><ref name="SindhudurgPopulation2011" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref name="SindhudurgPopulation2011" /> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /><ref name="SindhudurgPopulation2011" /> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref name="VartakMigrationEducation2020">{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration: Observations from Kunkeri Village, Konkan, Maharashtra |journal=Journal of Migration Affairs |volume=2 |issue=2 |year=2020 |pages=83–99 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriIndustrialEcosystem2024">{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DistrictCensusRatnagiri2011">{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref name="DistrictCensusSindhudurg2011">{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri2011" /><ref name="DistrictCensusSindhudurg2011" /> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref name="MaharashtraRuralDevelopmentSchemes">{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra">{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg">{{cite web |title=Investor's Guide — Micro & Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP) |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html |access-date=2026-08-22 |archive-date=2025-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html |url-status=dead }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="KonkanRuralTourism">{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MaharashtraAgriTourismPolicy">{{cite web |title=Agri Tourism Policy, 2016 |publisher=Maharashtra Institution for Transformation (MITRA), Government of Maharashtra |url=https://mahaniti.mahamitra.org/resources/policies }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref name="RatnagiriIndustrialEcosystem2024" /> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="KonkanRuralTourism" /> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KonkanRuralTourism" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref name="DistrictwisePopulationMaharashtra" /><ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /><ref name="KonkanRuralTourism" /> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }} * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:समाज]] 2n0ml6rtb8v9ld6zl90fvynhogfbkmo 0 383287 2711770 2706558 2026-09-24T01:16:26Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711770 wikitext text/x-wiki [[File:BRI Columbian Exchange.jpg|thumb|right|'जुने जग' आणि 'नवीन जग' यांच्या दरम्यान पिके, पाळीव प्राणी आणि रोग यांची झालेली परस्पर देवाणघेवाण.]] [[ File:New World Domesticated plants.JPG |thumb|right|नवे जग ते जुने जग वनस्पती. नव्या जगातील (उत्तर आणि दक्शीण अमेरिका खन्ड) मानवाने लागवड केलेल्या काही वनस्पतींचे संकलन. वरच्या डाव्या कोपऱ्यापासून घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने: १. मका (Zea mays) २. टोमॅटो (Solanum lycopersicum) ३. बटाटा (Solanum tuberosum) ४. व्हॅनिला (Vanilla) ५. पॅरा रबरचे झाड (Hevea brasiliensis) ६. कोको (Theobroma cacao) ७. तंबाखू (Nicotiana rustica) ]] [[File:Old World Domesticated plants1.jpg|thumb|right| जुने जग ते नवे जग. जुन्या जगातील (आशिया, युरोप आणि आफ्रिका खंडांमधील) मानवाने लागवड केलेल्या काही वनस्पतींचे संकलन. वरच्या डाव्या कोपऱ्यापासून सुरुवात करून घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने: १. लिंबूवर्गीय फळे/सिट्रस (Rutaceae); २. सफरचंद (Malus domestica); ३. केळी (Musa); ४. आंबा (Mangifera); ५. कांदा (Allium); ६. कॉफी (Coffea); ७. गहू (Triticum spp.); ८. तांदूळ (Oryza sativa) ]] कोलंबियन एक्सचेंज, ज्याला कोलंबियन इंटरचेंज असेही म्हटले जाते, ही १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून [[Western Hemisphere|पश्चिम गोलार्धातील]] [[नवे जग|नवीन जग]] ([[अमेरिका खंड|अमेरिका]]) आणि [[पूर्व गोलार्ध|पूर्व गोलार्धातील]] [[Old World|जुने जग]] ([[आफ्रो-युरेशिया]]) यांच्यामध्ये वनस्पती, प्राणी, मानव आणि रोगजनकांचा झालेला व्यापक आंतरखंडीय देवाणघेवाण होय. या संकल्पनेला इटालियन समुद्रप्रवासी [[क्रिस्तोफोरो कोलोंबो|क्रिस्तोफोरो कोलंबो]] (क्रिस्टोफर कोलंबस) यांच्या नावावरून नाव देण्यात आले आहे. त्यांच्या [[Voyages of Christopher Columbus#First voyage|१४९२ मधील सागरी सफरीनंतर]] युरोपीय वसाहतवादाचा विस्तार आणि जागतिक व्यापाराची वाढ यामुळे या देवाणघेवाणाला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळाली. या प्रक्रियेत काही देवाणघेवाणी हेतुपुरस्सर झाल्या, तर काही अनपेक्षितपणे घडल्या. उदाहरणार्थ, अमेरिका खंडातून युरोप, आफ्रिका आणि आशियामध्ये मका, बटाटा, टोमॅटो, मिरची, कोको आणि तंबाखू यांसारख्या पिकांचा प्रसार झाला. त्याउलट, जुन्या जगातून अमेरिका खंडात गहू, तांदूळ, ऊस, कॉफी, तसेच घोडे, गुरेढोरे आणि डुकरे यांसारखे प्राणी पोहोचले. या देवाणघेवाणाचा सर्वांत विनाशकारी परिणाम म्हणजे जुन्या जगातील संसर्गजन्य रोगांचा अमेरिकेतील मूळनिवासी लोकांवर झालेला परिणाम. देवी, गोवर आणि इन्फ्लूएंझा यांसारख्या रोगांविरुद्ध अनेक मूळनिवासी समुदायांमध्ये पूर्वीची प्रतिकारशक्ती नसल्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू झाले. परिणामी, अमेरिकेतील अनेक प्रदेशांमध्ये मूळनिवासी लोकसंख्येत ८० ते ९५ टक्क्यांपर्यंत घट झाल्याचे काही अभ्यासांमध्ये आढळते; कॅरिबियनमधील अनेक स्थानिक लोकसंख्या तर जवळजवळ पूर्णपणे नष्ट झाली. त्यामुळे कोलंबियन एक्सचेंज ही केवळ वनस्पती आणि प्राण्यांची देवाणघेवाण नव्हती, तर तिने कृषी, आहार, लोकसंख्या, अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि मानवी समाज यांच्या इतिहासावर दूरगामी परिणाम घडवून आणले. जुन्या जगातून नव्या जगात झालेल्या स्वतंत्र आणि गुलाम लोकांच्या स्थलांतरामुळे दोन्ही गोलार्धांतील संस्कृतींवर लक्षणीय परिणाम झाला. युरोपीय वसाहतवाद्यांनी आणि आफ्रिकन गुलामांनी संपूर्ण अमेरिका खंडात स्थानिक लोकांची जागा कमी-अधिक प्रमाणात घेतली. कोलंबसनंतरच्या पहिल्या तीन शतकांत नवीन जगात स्थलांतरित झालेल्या युरोपियन लोकांच्या संख्येपेक्षा, तिथे नेलेल्या आफ्रिकन लोकांची संख्या खूप जास्त होती. जागतिक लोकसंख्येमधील नवीन संपर्कांमुळे पिकांच्या आणि [[पशुधन|पशुधनाच्या]] अनेक प्रजातींची देवाणघेवाण झाली, ज्यामुळे जुन्या जगात अन्न उत्पादन आणि लोकसंख्येच्या वाढीस हातभार लागला. [[मका]], बटाटे, [[टोमॅटो]], [[तंबाखू]], कसावा, [[रताळे|रताळी]] आणि [[मिरची]] यांसारखी अमेरिकन पिके जगभरात महत्त्वाची पिके बनली. जुन्या जगातील [[तांदूळ]], [[गहू]], [[ऊस]] आणि [[पशुधन]] यांसारखी पिके नव्या जगात महत्त्वाची ठरली. हा शब्द सर्वप्रथम १९७२ मध्ये अमेरिकन इतिहासकार अल्फ्रेड डब्ल्यू. क्रॉस्बी यांनी त्यांच्या ''<nowiki/>'द कोलंबियन एक्सचेंज' या'' पर्यावरणविषयक इतिहासाच्या पुस्तकात वापरला. इतर इतिहासकारांनी आणि पत्रकारांनी ते झटपट स्वीकारले. == जैविक देवाणघेवाण == === वनस्पतींचे === [[चित्र:The_Florentine_Codex-_Maize.tif|डावे|इवलेसे| स्पॅनिश धर्मगुरू बर्नार्डिनो डी सहागून यांच्या १६व्या शतकातील फ्लोरेन्टाइन कोडेक्समध्ये [[मका|मक्याचे]] सुरुवातीचे चित्रण आढळते, जे स्पॅनिश लोकांनी जुन्या जगात आणलेल्या वनस्पतींपैकी एक होते.]] कोलंबियन देवाणघेवाणीमुळे झालेल्या नवीन व्यापारामुळे, बटाटे, [[मका]], [[टोमॅटो]] आणि [[तंबाखू]] यांसह अमेरिकेतील अनेक मूळ वनस्पती जगभर पसरल्या. <ref name="ley196512">{{Cite magazine|last=Ley|first=Willy|date=December 1965|title=The Healthfull Aromatick Herbe|department=For Your Information|magazine=Galaxy Science Fiction|pages=88–98}}</ref> १५०० पूर्वी, [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेबाहेर]] बटाट्याची लागवड केली जात नव्हती. अठराव्या शतकापर्यंत, युरोपमध्ये त्यांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड आणि वापर केला जात होता आणि [[भारत]] व उत्तर अमेरिका या दोन्ही ठिकाणी ते महत्त्वाचे पीक बनले होते. बटाटे कालांतराने अनेक युरोपियन लोकांच्या आहारात एक महत्त्वाचे मुख्य अन्न बनले, ज्यामुळे १७०० ते १९०० दरम्यान आफ्रिका-युरेशियातील लोकसंख्या वाढीमध्ये अंदाजे १२ ते २५% योगदान मिळाले <ref name="Nunn Qian 2011">{{जर्नल स्रोत|last=Nunn|first=Nathan|last2=Qian|first2=Nancy|date=2011|title=The Potato's Contribution to Population and Urbanization: Evidence from a Historical Experiment|url=https://archive.org/details/sim_quarterly-journal-of-economics_2011-05_126_2/page/593|journal=[[Quarterly Journal of Economics]]|volume=126|issue=2|pages=593–650|doi=10.1093/qje/qjr009|pmid=22073408|hdl-access=free}}</ref> १७०० ते १९०० दरम्यान झालेल्या शहरीकरणातील वाढीपैकी ४७ टक्के वाढ जुन्या जगात बटाट्याच्या आगमनामुळे झाली <ref name="Nunn Qian 2010">{{Harvard citation no brackets|Nunn|Qian|2010}}</ref> १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी दक्षिण अमेरिकेतून कसावा आणला, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm|title=Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa|publisher=[[Ohio State University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208143623/http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm|archive-date=December 8, 2013}}</ref> आणि हळूहळू त्याने ज्वारी आणि [[भरड धान्य|बाजरीची]] जागा आफ्रिकेतील सर्वात महत्त्वाचे अन्न पीक म्हणून घेतली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://scitizen.com/biotechnology/maize-streak-virus-resistant-transgenic-maize-an-african-solution-to-an-african-problem_a-28-925.html|title=Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem|date=August 7, 2007|website=Scitizen|access-date=2026-08-26|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227141323/http://scitizen.com/biotechnology/maize-streak-virus-resistant-transgenic-maize-an-african-solution-to-an-african-problem_a-28-925.html|url-status=dead}}</ref> १६ व्या शतकातील स्पॅनिश वसाहतवाद्यांनी अमेरिकेतून आशियामध्ये [[मका]] आणि [[रताळे]] यांसारखी नवीन मुख्य पिके आणली, ज्यामुळे तेथील लोकसंख्या वाढीस हातभार लागला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://afe.easia.columbia.edu/special/china_1950_population.htm|title=China's Population: Readings and Maps|date=September 24, 2009|publisher=[[Columbia University]], East Asian Curriculum Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20090924212813/http://afe.easia.columbia.edu/special/china_1950_population.htm|archive-date=September 24, 2009}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर, जुन्या जगात बटाटे आणि मक्याच्या परिचयामुळे संपूर्ण युरेशियन भूभागातील लोकांचे पोषण सुधारले, <ref name="Nunn Qian 2010" /> ज्यामुळे अधिक वैविध्यपूर्ण आणि मुबलक अन्न उत्पादन शक्य झाले. {{Sfn|Crosby|2003}} अमेरिकेच्या शोधाने जुन्या जगाला [[ऊस]] आणि [[कॉफी]] पिकवण्यासाठी योग्य असे नवीन सुपीक भूभाग उपलब्ध करून दिले. <ref name="Nunn Qian 2010" /> सुमारे १७२० मध्ये आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतून अमेरिकेत आणलेली कॉफी, आणि [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातून]] स्पॅनिश वेस्ट इंडीजमध्ये आणलेला ऊस, पुढे [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकेतील]] विस्तृत मळ्यांमधील प्रमुख व्यापारी पिके आणि निर्यातीच्या वस्तू बनल्या. पोर्तुगीजांनी भारतात आणलेली दक्षिण अमेरिकेतील [[मिरची]] आणि बटाटे पुढे भारतीय खाद्यसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनले आणि त्यामुळे करी हा एक आंतरराष्ट्रीय पदार्थ बनण्याची प्रक्रिया सुरू झाली. <ref name="Collingham 2006">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/curry00lizz|title=Curry: A Tale of Cooks and Conquerors|last=Collingham|first=Lizzie|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2006|isbn=978-0-19-988381-3|location=Oxford|pages=[https://archive.org/details/curry00lizz/page/47 47–73]|chapter=Vindaloo: the Portuguese and the chili pepper|author-link=Lizzie Collingham|url-access=registration}}</ref> पिकांचा प्रसार दूरवर झाला, परंतु किमान सुरुवातीला तरी त्यांतील स्थानिक बुरशींचा प्रसार झाला नाही, त्यामुळे मर्यादित काळासाठी ज्या नवीन प्रदेशांमध्ये त्यांची ओळख करून दिली गेली, तेथे उत्पन्न काहीसे जास्त होते, हा एक प्रकारचा पर्यावरणीय विमोचन किंवा "{{दृश्यमान अँकर|yield honeymoon}} ". तथापि, जागतिकीकरणासोबत रोगजंतूंची देवाणघेवाण सुरूच राहिली आहे आणि पिकांचे उत्पादन पुन्हा त्यांच्या स्थानिक उत्पादनाकडे घसरले आहे. <ref name="Drenth Guest 2016">{{जर्नल स्रोत|last=Drenth|first=André|last2=Guest|first2=David I.|date=August 4, 2016|title=Fungal and Oomycete Diseases of Tropical Tree Fruit Crops|journal=[[Annual Review of Phytopathology]]|publisher=[[Annual Reviews (publisher)|Annual Reviews]]|volume=54|issue=1|pages=373–395|doi=10.1146/annurev-phyto-080615-095944|pmid=27491435}}</ref> [[चित्र:Intikawan_Amantani.jpg|इवलेसे| ताक्विलेवरील अँडेनीज टेरेसवर क्विनोआ आणि बटाटे यांसारखी पारंपारिक [[आन्देस|अँडियन]] मुख्य अन्नधान्ये, युरोपातून आलेल्या [[गहू|गव्हासोबत]] पिकवली जातात.]] १५९० मध्ये स्पॅनिश लोकांनी सर्वप्रथम [[कोको|कोकोची]] लागवड केली. जरी युरोपीय लोकांकडून कोकोचे सेवन सहसा मिठाईच्या स्वरूपात केले जात असे आणि सुरुवातीला त्याला एक महागडी चैनीची वस्तू मानले जात असले तरी, [[चॉकलेट]] थकवा दूर करण्यास आणि ऊर्जा देण्यास मदत करत असे. व्हॅनिलाच्या बाबतीत सांगायचे झाल्यास, वनस्पतीच्या शेंगांवर रासायनिक प्रक्रिया केल्यानंतर त्यांना सुगंध येत असे, ज्याचा उपयोग नंतर स्वयंपाक आणि अत्तर उद्योगात केला जात असे. <ref name="Nunn Qian 2010" /> ====जुने जग ते नवे जग==== * [[बदाम]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[सफरचंद]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"><nowiki>{{cite web last1=Mintz first1=S. last2=McNeil first2=S. title=Origins of Plants url=</nowiki>https://www.digitalhistory.uh.edu/active_learning/explorations/columbus/columbian_answers_plants.cfm publisher=[[University of Houston]]<nowiki> access-date=July 15, 2024 date=2018}}</nowiki></ref> * [[कोबी]] (अनेक जाती)<ref name="Crosby 2001"/> * [[लिंबूवर्गीय फळे]] ([[Orange (fruit) संत्रे]], [[लिंबू]], इत्यादी)<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[कॉफी]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[लेट्यूस]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[खरबूज]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[ओट]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[ऑलिव्ह]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[कांदा]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[आडू]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[नाशपाती]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[मुळा]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[तांदूळ]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[राय]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[ज्वारी]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[सोयाबीन]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[ऊस]] आणि [[साखर बीट]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[शलजम]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[गहू]]<ref name="Crosby 2001"/> ====नवे जग ते जुने जग==== * [[अॅव्होकॅडो]]<ref name="Crosby 2001">{{harvnb Crosby 2001}}</ref> * [[कसावा]] (मॅनिओक, टॅपिओका)<ref name="Crosby 2001"/> * [[मिरची]]<ref name="Collingham 2006"/> * [[कोको बीन्स]] (काकाओ)<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[कापूस]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> (लांब धाग्याच्या जाती) * [[क्रॅनबेरी]] ([[cranberry#Species and description बेअरबेरी]] प्रजाती)<ref>{{cite book last1=van der Linden first1=Marcel editor1-last=van Schendel editor1-first=Willem title=Embedding Agricultural Commodities: Using historical evidence, 1840s-1940s date=2017 publisher=Routledge page=148 url=https://www.google.co.uk/books/edition/Embedding_Agricultural_Commodities/Ug9qDAAAQBAJ chapter=Globalization's agricultural roots}}</ref> * [[पेरू]] (सामान्य)<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[मका]] (कॉर्न)<ref><nowiki>{{cite book last=Earle first=Rebecca author-link=Rebecca Earle title=The Body of the Conquistador: Food, Race, and the Colonial Experience in Spanish America, 1492–1700 publisher=</nowiki>[[Cambridge University Press]]<nowiki> year=2012 pages=17, 144, 151}}</nowiki></ref> * [[पपई]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[भुईमूग]]<ref name="Mintz McNeil 2018 plants"/> * [[अननस]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[बटाटा]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[cucurbita भोपळ्याच्या जाती]], ज्यामध्ये [[भोपळा]] समाविष्ट आहे<ref name="Crosby 2001"/> * [[सूर्यफूल]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[रताळे]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[तंबाखू]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[टोमॅटो]]<ref name="Crosby 2001"/> * [[सीताफळ]]]<ref><nowiki>{{cite journal first1=Noel last1=Amano first2=Greg last2=Bankoff first3=David Max last3=Findley first4=Grace last4=Barretto-Tesoro first5=Patrick last5=Roberts title=Archaeological and historical insights into the ecological impacts of pre-colonial and colonial introductions into the Philippine Archipelago url=</nowiki>https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0959683620941152 date=Feb 2021 journal=[[The Holocene]]<nowiki> volume=31 issue=2 pages=319-21 doi=10.1177/0959683620941152 hdl=21.11116/0000-0006-CB04-1 hdl-access=free }}</nowiki></ref> * [[चिकू]]<ref>World Wildlife Fund. eds. Mark McGinley, C.Michael Hogan & C. Cleveland. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 ''Petenes mangroves''. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC] {{webarchive url=https://web.archive.org/web/20111015030054/http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 date=2011-10-15 }}</ref> } [[वर्ग:युरोपचा इतिहास]] ft97e2vqjd3yqtf987f5kv7f3cznmxf 0 383499 2711779 2709788 2026-09-24T01:45:12Z InternetArchiveBot 130355 Add 4 books for (20260923sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2711779 wikitext text/x-wiki [[File:Route Map of the Bombay presidency, including Scinde, surveyed and collected by the quarter master general's department, Bombay armee... 12 march 1846... - btv1b53165305f (2 of 3).jpg|thumb|right|200px|१८४६ मधील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा मार्गनकाशा]] '''महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेचा विकास''' हा केवळ जमिनीचे क्षेत्रफळ निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेपुरता मर्यादित नव्हता. भूमीचे मापन, जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल निर्धारण, भूमिअभिलेखांची निर्मिती तसेच जमीनधारणा आणि प्रशासकीय नियंत्रणाशी संबंधित नोंदी या परस्परसंबंधित प्रक्रियांमधून या व्यवस्थेचा विकास झाला. ब्रिटिशकालीन बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये महसूल सर्वेक्षणाला अधिक संघटित प्रशासकीय आणि तांत्रिक स्वरूप प्राप्त झाले.<ref name="Gordon1959">{{cite book |last=Gordon |first=R. G. |title=The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical |volume=I |edition=2 |publisher=Government Press |location=Bombay |year=1959 }}</ref> R. G. Gordon यांच्या ऐतिहासिक विवेचनात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या विकासाचे विविध टप्पे स्वतंत्रपणे चर्चिले आहेत. नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि प्रारंभीचा विकास तसेच संयुक्त अहवालानंतर झालेला पुढील प्रशासकीय विकास या प्रक्रियेच्या ऐतिहासिक संदर्भात मांडण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> या प्रक्रियेमुळे भूमापन, महसूल निर्धारण आणि जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय अभिलेख यांच्यात अधिक सुसंगत संबंध विकसित झाला. परिणामी, सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्था महाराष्ट्रातील पुढील भूमी प्रशासनाच्या विकासातील महत्त्वाचा आधार बनली.<ref name="Gordon1959"/> === पारंपरिक पद्धतींपासून पद्धतशीर सर्वेक्षणाकडे संक्रमण === महाराष्ट्रासह भारतीय उपखंडातील विविध प्रदेशांमध्ये भूमापनासाठी पूर्वी स्थानिक आणि पारंपरिक पद्धतींचा वापर होत असे. या पद्धती प्रदेश, स्थानिक प्रशासकीय प्रथा आणि कृषी परिस्थितीनुसार बदलत असत. विस्तृत प्रदेशातील जमिनीचे तुलनेने एकसमान पद्धतीने मापन करणे, सर्वेक्षणाच्या आधारे नकाशे तयार करणे आणि महसूल प्रशासनासाठी आवश्यक माहिती संकलित करणे या गरजांमुळे अधिक पद्धतशीर सर्वेक्षणपद्धती विकसित झाली.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांचा अभ्यास करताना Bernardo A. Michael यांनी सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून प्रदेश, जमीन आणि प्रशासकीय माहिती नोंदविण्याच्या प्रक्रियेचे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या अभ्यासात महसूल सर्वेक्षण, नकाशीकरण आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांतील परस्परसंबंधाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="Michael2007">{{cite journal |last=Michael |first=Bernardo A. |title=Making Territory Visible: The Revenue Surveys of Colonial South Asia |journal=Imago Mundi |volume=59 |issue=1 |year=2007 |pages=78–95 }}</ref> महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेमुळे जमिनीचे क्षेत्र, स्थान आणि प्रशासकीय विभाग यांविषयी अधिक व्यवस्थित नोंदी आणि नकाशीकरण शक्य झाले. त्यामुळे स्थानिक आणि पारंपरिक भूमापनपद्धतींपासून अधिक पद्धतशीर व दस्तऐवजी स्वरूपाच्या सर्वेक्षणव्यवस्थेकडे झालेला विकास महसूल प्रशासनाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.<ref name="Michael2007"/> === महसूल सर्वेक्षणाचा भूमिअभिलेख आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध === महसूल सर्वेक्षणामुळे जमिनीच्या भौतिक मापनाशी संबंधित माहिती आणि प्रशासकीय अभिलेख यांच्यातील संबंध अधिक संघटित स्वरूपात विकसित झाला. सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेतून जमिनीचे क्षेत्रफळ, सीमा, स्थान आणि इतर संबंधित तपशील नोंदविण्यास मदत झाली; ही माहिती महसूल प्रशासन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेसाठी महत्त्वाची ठरली.<ref name="Michael2007"/> महाराष्ट्रातील भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या दस्तऐवजी परंपरेत सर्वेक्षण, मापन आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित नियम आणि मार्गदर्शक साहित्याला विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या भूमी अभिलेख विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर भूमापनाशी संबंधित विविध नियमपुस्तिका आणि मार्गदर्शक ग्रंथ उपलब्ध आहेत. त्यामध्ये ''The Bombay Survey and Settlement Manual, Volume I'', ''Manual of Land Surveying'', ''Land Records Department Training Manual'' आणि इतर संबंधित प्रकाशनांचा समावेश आहे.<ref name="MahaLandRecords">{{cite web |title=नियम पुस्तिका |website=भूमि अभिलेख विभाग, महाराष्ट्र शासन |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/Manuals }}</ref> बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाशी संबंधित ऐतिहासिक साहित्य आणि भूमापनासंबंधी प्रशासकीय नियमांचा एकत्रित विचार केल्यास, जमिनीचे मापन ही प्रक्रिया महसूल निर्धारण, अभिलेख निर्मिती आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी निकटपणे संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="Gordon1959"/><ref name="MahaLandRecords"/> अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन व्यवस्थेचा विकास हा स्थानिक आणि पारंपरिक मापनपद्धती, अधिक पद्धतशीर महसूल सर्वेक्षण आणि त्यातून विकसित झालेल्या भूमिअभिलेखीय व प्रशासकीय व्यवस्थेच्या दीर्घ ऐतिहासिक प्रक्रियेशी संबंधित आहे.<ref name="Gordon1959"/><ref name="Michael2007"/> == ऐतिहासिक पार्श्वभूमी == === दख्खनमधील भूमी व महसूल व्यवस्थेची पार्श्वभूमी === ब्रिटिश महसूल सर्वेक्षणाच्या स्थापनेपूर्वी दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्था विविध राजकीय सत्ताकेंद्रे, स्थानिक प्रशासकीय परंपरा आणि कृषी परिस्थिती यांच्या परस्परसंबंधातून विकसित झाली होती. जमीन महसूल हा राज्याच्या उत्पन्नाचा महत्त्वाचा स्रोत असल्यामुळे जमिनीची लागवड, उत्पादन, जमीनधारणा आणि महसूल आकारणी यांच्याशी संबंधित विविध प्रशासकीय पद्धती प्रचलित होत्या. एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी ब्रिटिशांच्या ताब्यात आलेल्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल प्रशासनाच्या अभ्यासातूनही प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार आणि महसूलधोरण यांतील संबंधाचे महत्त्व दिसून येते.<ref name="Rabitoy1975">{{cite journal |last=Rabitoy |first=Neil |title=System v. Expediency: The Reality of Land Revenue Administration in the Bombay Presidency, 1812–1820 |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1975-10_9_4/page/529 |journal=Modern Asian Studies |volume=9 |issue=4 |year=1975 |pages=529–546 }}</ref> दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्थेचा विकास एकसंध किंवा अपरिवर्तनीय स्वरूपाचा नव्हता. विविध कालखंडांमध्ये निजामशाही, आदिलशाही, मुघल आणि मराठा सत्तांच्या विस्तारानुसार आणि प्रशासकीय गरजांनुसार भूमी व महसूल प्रशासनात बदल होत गेले. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षणाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना त्यापूर्वीच्या प्रादेशिक महसूल परंपरा आणि प्रशासकीय पद्धतींची पार्श्वभूमी विचारात घेणे आवश्यक ठरते. एकोणिसाव्या शतकातील दख्खनमधील महसूल सेटलमेंटच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करताना A. R. Kulkarni यांचा ''Professor H. Green and the Revenue Settlement in the Deccan (1837–1857)'' हा लेख महत्त्वाचा आहे. या अभ्यासात ब्रिटिशकालीन दख्खनमधील महसूल सेटलमेंटचा प्रश्न प्रशासकीय धोरण आणि महसूल व्यवस्थापनाच्या संदर्भात चर्चिला आहे.<ref name="Kulkarni1989">{{cite journal |last=Kulkarni |first=A. R. |title=Professor H. Green and the Revenue Settlement in the Deccan (1837–1857) |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=50 |year=1989 |pages=595–606 }}</ref> या पार्श्वभूमीवर ब्रिटिश महसूल सर्वेक्षणाचा अभ्यास पूर्वीच्या महसूल परंपरांपासून पूर्णपणे विलग अशा व्यवस्थेपुरता मर्यादित न ठेवता, स्थानिक परिस्थिती, उपलब्ध प्रशासकीय ज्ञान आणि बदलत्या वसाहतकालीन प्रशासकीय गरजांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kulkarni1989"/> === मलिक अंबर आणि महसूल प्रशासन === दख्खनच्या सतराव्या शतकातील प्रशासकीय इतिहासात मलिक अंबर यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. अहमदनगरच्या निजामशाहीतील प्रभावशाली प्रशासक म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात राज्याच्या प्रशासन आणि महसूल व्यवस्थेशी संबंधित उपाययोजनांचा संबंध जोडला जातो. दख्खनमधील पुढील भूमी आणि महसूल प्रशासनाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना त्यांच्या काळातील प्रशासकीय पद्धतींचा संदर्भ ऐतिहासिक साहित्यामध्ये आढळतो. दख्खनमधील महसूल प्रशासनाच्या ऐतिहासिक विकासात विविध सत्ताकालांतील सातत्य आणि बदल या दोन्ही प्रक्रियांचा विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे मलिक अंबरकालीन व्यवस्था, मराठाकालीन महसूल प्रशासन आणि पुढील ब्रिटिशकालीन महसूल सर्वेक्षण या व्यवस्थांना एकाच स्वरूपाची किंवा अपरिवर्तित प्रशासकीय परंपरा मानता येत नाही. अठराव्या शतकातील मराठा राज्याच्या संदर्भात जमीन, जमीनधारणा आणि राज्यसत्ता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास आंद्रे विंक यांनी केला आहे. त्यांच्या ''Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya'' या ग्रंथात जमीन आणि ग्रामीण समाजव्यवस्थेशी संबंधित प्रश्नांचा राज्यसत्ता आणि राजकीय संरचनेच्या व्यापक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Wink1986">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1986 |series=University of Cambridge Oriental Publications |volume=36 }}</ref> दख्खनमधील इंदापूरसारख्या प्रदेशांच्या ऐतिहासिक अभ्यासातून भूमी, महसूल आणि राज्यसत्ता यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी स्थानिक कृषी आणि प्रशासकीय परिस्थितीचे महत्त्व अधोरेखित होते. अठराव्या शतकातील मराठा राज्याच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था ही केवळ कर आकारणीपुरती मर्यादित नसून जमीनधारणा, ग्रामीण समाज आणि राज्यसत्ता यांच्याशी संबंधित व्यापक प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग होती.<ref name="Wink1986"/> अशा प्रकारे दख्खनमधील भूमी आणि महसूल व्यवस्थेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी विविध राजकीय सत्ताकेंद्रे, प्रादेशिक प्रशासकीय परंपरा आणि बदलत्या महसूल पद्धती यांच्या दीर्घकालीन विकासातून घडलेली दिसते. या पार्श्वभूमीवर एकोणिसाव्या शतकात ब्रिटिश प्रशासनाने विकसित केलेल्या महसूल सेटलमेंट आणि सर्वेक्षण पद्धतींचा विचार व्यापक ऐतिहासिक संदर्भात करता येतो.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kulkarni1989"/><ref name="Wink1986"/> == मराठा काळातील भूमी आणि महसूल व्यवस्था == === शिवकालीन प्रशासनाची पार्श्वभूमी === मराठा राज्याच्या उदयाच्या काळात दख्खनमधील भूमी, महसूल आणि स्थानिक प्रशासन यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. कृषी उत्पादन, जमिनीवरील विविध हक्क, महसूल आकारणी आणि स्थानिक प्रशासकीय घटक यांचा राज्याच्या आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध होता. मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या प्रक्रियेत पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय परंपरांतील काही संस्थात्मक आणि दस्तऐवजी पद्धतींचा स्वीकार व रूपांतर होत गेले.<ref name="Deshpande2021">{{cite journal |last=Deshpande |first=Prachi |title=The Marathi Kaulnāmā: Property, Sovereignty and Documentation in a Persianate Form |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=583–614 }}</ref> मराठा राज्याच्या प्रशासनाचा अभ्यास करताना भूमी आणि महसूल प्रश्नांचा विचार केवळ करआकारणीच्या दृष्टीने न करता, स्थानिक समाज, कृषी उत्पादन, अधिकारसंबंध आणि प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण यांच्या व्यापक संदर्भात करता येतो. दख्खनी राज्यव्यवस्थेतील भूमीवरील हक्क आणि त्यासंबंधीचे व्यवहार विविध प्रकारच्या दस्तऐवजांमधून नोंदविले जात होते. या दस्तऐवजी परंपरेत प्रशासन आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांच्याशी संबंधित बाबींचाही समावेश होता.<ref name="Deshpande2021"/> मराठा राज्याच्या भूमी आणि महसूल व्यवस्थेचा इतिहास पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय परंपरा आणि मराठा सत्तेच्या विस्ताराबरोबर विकसित झालेल्या संस्थात्मक पद्धती यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेता येतो. या संदर्भात जमीन, महसूल, स्थानिक प्रशासकीय घटक आणि लेखी नोंदी यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="Deshpande2021"/> === मराठा राज्यातील जमीन, हक्क आणि दस्तऐवजीकरण === मराठा राज्यातील जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित व्यवहारांच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्वरूपाच्या दस्तऐवजांना विशेष महत्त्व आहे. प्राची देशपांडे यांच्या अभ्यासानुसार, ''कौलनामा'' हा आरंभीच्या आधुनिक काळातील मराठी प्रशासकीय दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा दस्तऐवजी प्रकार होता. अशा दस्तऐवजांद्वारे विविध हक्कांची पुष्टी, संरक्षणाची हमी तसेच भूमी आणि इतर आर्थिक हितसंबंधांशी संबंधित व्यवहारांची नोंद केली जात असे.<ref name="Deshpande2021"/> देशपांडे यांच्या अभ्यासानुसार, कौलनाम्यांचा वापर दख्खनमधील विविध प्रशासकीय संदर्भांत होत होता. काही प्रकरणांत अशा दस्तऐवजांद्वारे लागवडीस प्रोत्साहन देणे, ओसाड किंवा कमी विकसित जमिनींच्या लागवडीसाठी सवलतीच्या अटी निश्चित करणे अथवा बाजारपेठांच्या विकासाशी संबंधित व्यवस्था करणे यांसारख्या उद्देशांची पूर्तता केली जात होती.<ref name="Deshpande2021"/> या दस्तऐवजी परंपरेमुळे भूमी आणि मालमत्तेशी संबंधित अधिकारसंबंध हे केवळ प्रत्यक्ष ताब्यावर आधारित नसून लेखी नोंदी, आश्वासने आणि प्रशासकीय मान्यतेशीही संबंधित होते, असे दिसून येते. मराठी प्रशासकीय व्यवहारांमध्ये स्थानिक भाषिक परंपरा आणि फारसी दस्तऐवजी प्रभाव यांचा परस्परसंबंधही या स्रोतांच्या आधारे अभ्यासता येतो.<ref name="Deshpande2021"/> अठराव्या शतकातील मराठा साम्राज्यातील राजकीय आणि व्यवहारात्मक संबंधांच्या अभ्यासात लेखी करारांना महत्त्व प्राप्त होते. Dominic Vendell यांच्या अभ्यासात १७९५ मधील एका कराराच्या संदर्भातून मराठी आणि फारसी दस्तऐवजी प्रकार, करारातील बंधनकारक सूत्रे आणि लेखनपद्धती यांचा राजकीय व इतर व्यवहारांमध्ये झालेला वापर स्पष्ट करण्यात आला आहे.<ref name="Vendell2021">{{cite journal |last=Vendell |first=Dominic |title=Transacting Politics in the Maratha Empire: An Agreement between Friends, 1795 |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=826–863 }}</ref> या प्रकारच्या अभ्यासांमधून मराठा राज्यातील लेखी दस्तऐवजांचा उपयोग केवळ शासकीय आदेश किंवा महसूलविषयक नोंदीपुरता मर्यादित नसून राजकीय संबंध आणि विविध प्रकारच्या करारात्मक व्यवहारांमध्येही होत असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित अधिकारसंबंधांचा अभ्यास व्यापक दस्तऐवजी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे उपयुक्त ठरते.<ref name="Vendell2021"/> भूमी, महसूल आणि प्रशासनाच्या ऐतिहासिक अभ्यासात बहुभाषिक दस्तऐवजी व्यवहारांचाही संदर्भ महत्त्वाचा आहे. Samira Sheikh यांच्या अभ्यासात परगणा पातळीवरील प्रशासकीय आणि आर्थिक व्यवहारांमध्ये विविध भाषांचा वापर तसेच लेखनिक आणि स्थानिक प्रशासकीय घटकांची भूमिका यांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sheikh2021">{{cite journal |last=Sheikh |first=Samira |title=Persian in the Villages, or, the Language of Jamiat Rai's Account Books |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=64 |issue=5 & 6 |year=2021 |pages=693–751 }}</ref> या व्यापक पश्चिम भारतीय प्रशासकीय संदर्भातून जमीन, महसूल, हक्क आणि दस्तऐवजीकरण यांचा संबंध एकाच भाषिक किंवा प्रशासकीय चौकटीपुरता मर्यादित नसल्याचे दिसून येते. मराठी, फारसी आणि इतर प्रादेशिक भाषांच्या वापरातून विकसित झालेल्या दस्तऐवजी परंपरा भूमी आणि महसूल व्यवहारांच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी उपयुक्त संदर्भ प्रदान करतात.<ref name="Sheikh2021"/> अशा प्रकारे मराठा काळातील जमीन आणि मालमत्तेशी संबंधित व्यवस्थेचा अभ्यास करताना जमिनीवरील विविध हक्क, महसूल आकारणी आणि प्रशासकीय नियंत्रण यांच्याबरोबरच कौलनामे, करार आणि इतर लेखी नोंदी यांचे स्थान महत्त्वाचे ठरते. या दस्तऐवजांमधून सत्ता, सार्वभौमत्व, मालमत्ता आणि विविध आर्थिक व राजकीय व्यवहार यांतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="Deshpande2021"/><ref name="Vendell2021"/> == इंदापूर : महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण अभ्यासक्षेत्र == === प्रारंभीची परिस्थिती === एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात दख्खनमधील ब्रिटिश अधिपत्याखालील प्रदेशांमध्ये जमीन महसूल प्रशासनाच्या विविध पद्धती विकसित आणि अंमलात आणल्या जात होत्या. या काळातील महसूल प्रशासनाचा अभ्यास केवळ घोषित धोरणांच्या आधारे न करता, स्थानिक परिस्थिती, महसूल वसुलीतील अडचणी आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार यांच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/> Neil Rabitoy यांनी इ.स. १८१२ ते १८२० या कालखंडातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जमीन महसूल प्रशासनाचा अभ्यास करताना औपचारिक महसूलपद्धती आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार स्वीकारण्यात येणारे व्यवहार्य प्रशासकीय उपाय यांतील संबंध अधोरेखित केला आहे. त्यामुळे आरंभीच्या ब्रिटिश महसूल प्रशासनाच्या अभ्यासात प्रत्यक्ष प्रशासकीय कार्यपद्धतीला विशेष महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Rabitoy1975"/> इंदापूरमधील आरंभीच्या वसाहतकालीन ग्रामीण समाजाच्या अभ्यासासाठी कृषक आणि प्रशासन यांच्यातील संबंध हा स्वतंत्र संशोधनाचा विषय ठरला आहे. Lynn Zastoupil यांच्या ''Peasant Desertions in Early Colonial Indapur'' या अभ्यासात आरंभीच्या वसाहतकालीन इंदापूरमधील कृषकांच्या हालचाली आणि ग्रामीण परिस्थितीशी संबंधित प्रश्नांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Zastoupil1992">{{cite journal |last=Zastoupil |first=Lynn |title=Peasant Desertions in Early Colonial Indapur |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-history_1992_26_2/page/119 |journal=Journal of Asian History |volume=26 |issue=2 |year=1992 |pages=119 }}</ref> इंदापूरच्या आरंभीच्या वसाहतकालीन परिस्थितीचा विचार करताना जमीन महसूल प्रशासन, ग्रामीण समाज आणि कृषकांच्या आर्थिक परिस्थिती यांतील संबंध महत्त्वाचे ठरतात. तथापि, कृषकांच्या स्थलांतराची कारणे, महसूल भाराचा विशिष्ट परिणाम किंवा एखाद्या विशिष्ट प्रशासकीय उपायाचा परिणाम यांसारखे तपशील संबंधित प्राथमिक किंवा संशोधन स्रोतांच्या थेट आधारेच निश्चित करणे आवश्यक आहे.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Zastoupil1992"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि भूमिवर्गीकरण पद्धतीचा विकास === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा उल्लेख महत्त्वाच्या अभ्यासक्षेत्रांपैकी एक म्हणून आढळतो. R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा मागोवा घेण्यात आला आहे. या ग्रंथात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि पुढील प्रशासकीय विकास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेल्या भूमिवर्गीकरण पद्धतीचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. अहवालानुसार, इंदापूरमध्ये स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही सुरू ठेवण्यात आली आणि अनुभवाच्या आधारे आवश्यक ते मर्यादित बदल करण्यात आले. विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यावर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref name="BombayReport1872-73">{{cite book |title=General Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1872–73 |location=Bombay |publisher=Government Central Press |year=1874 }}</ref> या अहवालानुसार भूमिवर्गीकरणाचे कार्य शेतानुसार केले जात होते. प्रत्येक शेताची स्वतंत्रपणे तपासणी करून वर्गीकरण करण्यात येत असे आणि प्रत्यक्ष कामाच्या अचूकतेची खात्री करण्यासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित चाचण्या व तपासणी करण्यात येत होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> त्यामुळे इंदापूरमधील अनुभव हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीच्या इतिहासात महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो. मूल्यांकनातील एकरूपता, शेतनिहाय तपासणी आणि वरिष्ठ स्तरावरील नियंत्रण या घटकांना या प्रक्रियेत विशेष महत्त्व देण्यात आले होते.<ref name="BombayReport1872-73"/> Gordon यांच्या ऐतिहासिक अभ्यासातून बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट पद्धती क्रमशः विकसित होत गेल्याचे दिसून येते. नवीन पद्धतीचा प्रारंभ, तिचा विस्तार आणि पुढील प्रशासकीय बदल यांच्या व्यापक संदर्भात इंदापूरसारख्या प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांचे स्थान महत्त्वाचे होते.<ref name="Gordon1959"/> अशा प्रकारे इंदापूरचा अभ्यास हा केवळ एका प्रदेशाच्या महसूल इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. आरंभीच्या ब्रिटिश जमीन महसूल प्रशासनातील प्रत्यक्ष प्रशासकीय प्रश्न, ग्रामीण समाजाशी संबंधित बदल तसेच भूमिवर्गीकरण आणि सर्वेक्षण पद्धतींच्या विकासाच्या इतिहासासाठी इंदापूर महत्त्वाचा संदर्भ प्रदान करतो.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Gordon1959"/><ref name="BombayReport1872-73"/> == ब्रिटिश काळातील महसूल सर्वेक्षण == === प्रारंभीचे प्रयोग आणि समस्या === ब्रिटिश सत्तेच्या आरंभीच्या काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये जमीन महसूल प्रशासनाची एकसंध आणि सर्वत्र समान पद्धत तत्काळ विकसित झाली नव्हती. विविध प्रदेशांतील पूर्वीच्या महसूल व्यवस्था, स्थानिक परिस्थिती आणि प्रशासकीय गरजा यांमुळे महसूल आकारणी आणि प्रशासनाच्या प्रत्यक्ष कार्यपद्धतीत फरक दिसून येत होता. इ.स. १८१२ ते १८२० या कालखंडातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जमीन महसूल प्रशासनाचा अभ्यास करताना Neil Rabitoy यांनी औपचारिक महसूलपद्धती आणि प्रत्यक्ष प्रशासनातील परिस्थितीनुरूप उपाय यांतील संबंध अधोरेखित केला आहे.<ref name="Rabitoy1975"/> Rabitoy यांच्या अभ्यासातून आरंभीच्या ब्रिटिश जमीन महसूल प्रशासनात औपचारिक महसूलपद्धती आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहार यांमध्ये काही प्रसंगी फरक दिसून येत असल्याचे स्पष्ट होते. स्थानिक परिस्थिती आणि तात्कालिक प्रशासकीय गरजांनुसार व्यवहार्य उपाय स्वीकारले जात असल्याने घोषित धोरण आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी यांच्यात अंतर निर्माण होऊ शकत असे.<ref name="Rabitoy1975"/> त्यामुळे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जमीन महसूल प्रशासनाच्या आरंभीच्या विकासाचा विचार केवळ एखाद्या निश्चित प्रशासकीय प्रणालीच्या चौकटीत न करता, विविध प्रशासकीय प्रयोग आणि परिस्थितीनुरूप बदलांच्या प्रक्रियेच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="Rabitoy1975"/> ब्रिटिश काळात जमीन, कृषी उत्पादन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आर्थिक संबंधांमध्येही महत्त्वपूर्ण बदल झाले. Vasant Kaiwar यांनी बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील वसाहतकालीन राज्य, भांडवल आणि कृषक समाज यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करताना ग्रामीण मालमत्ता-संबंध आणि कृषक अर्थव्यवस्थेतील बदलांकडे लक्ष वेधले आहे.<ref name="Kaiwar1994">{{cite journal |last=Kaiwar |first=Vasant |title=The Colonial State, Capital and the Peasantry in Bombay Presidency |url=https://archive.org/details/sim_modern-asian-studies_1994-10_28_4/page/793 |journal=Modern Asian Studies |volume=28 |issue=4 |year=1994 |pages=793–832 }}</ref> Kaiwar यांच्या अभ्यासाच्या संदर्भात वसाहतकालीन आर्थिक आणि प्रशासकीय धोरणांचा ग्रामीण समाजातील भूमी, उत्पादन, कर्ज आणि मालमत्तेशी संबंधित संबंधांवर परिणाम झाला. त्यामुळे महसूल प्रशासनातील बदलांचा विचार केवळ करआकारणीच्या दृष्टीने न करता, कृषक समाज आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="Kaiwar1994"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि नवीन सर्वेक्षण पद्धती === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा अनुभव महत्त्वपूर्ण संदर्भ म्हणून आढळतो. महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतीचा विकास हा जमिनीचे मापन, शेतनिहाय नोंदणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांसारख्या परस्परसंबंधित प्रक्रियांशी संबंधित होता. R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट पद्धतीच्या ऐतिहासिक विकासाचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> Gordon यांच्या ऐतिहासिक विवेचनात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ, तिचा प्रारंभीचा विकास आणि पुढील प्रशासकीय बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करण्यात आला आहे. या व्यापक ऐतिहासिक संदर्भात इंदापूरसारख्या प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांचे स्थान महत्त्वाचे ठरते.<ref name="Gordon1959"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीसंबंधी माहिती उपलब्ध आहे. अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली भूमिवर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही चालू ठेवण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. अनुभवाच्या आधारे आवश्यक वाटलेल्या मर्यादित सुधारणा करण्यात आल्या होत्या.<ref name="BombayReport1872-73"/> अहवालानुसार विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत होती. वर्गीकरणाचे कार्य शेतनिहाय केले जात असून प्रत्यक्ष कामाच्या अचूकतेची खात्री करण्यासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून तपासणीची व्यवस्था करण्यात आली होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> या नोंदींवरून महसूल सर्वेक्षणाच्या कार्यात मोजणी आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित अधिक पद्धतशीर आणि नियंत्रित कार्यपद्धती विकसित करण्यात आली होती, असे दिसून येते. इंदापूरमधील अनुभव या प्रक्रियेच्या इतिहासातील महत्त्वाचा दस्तऐवजी संदर्भ ठरतो.<ref name="BombayReport1872-73"/> === इ.स. १८४७ चा संयुक्त अहवाल आणि सर्वेक्षणपद्धती === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रशासकीय दस्तऐवजांना विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या भूमी अभिलेख विभागाने प्रकाशित केलेल्या ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys'' या संग्रहात बॉम्बे सरकारच्या अभिलेखांमधील इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित निवडक कागदपत्रे आणि नियम समाविष्ट करण्यात आले आहेत.<ref name="LandRecords1975">{{cite book |author=Maharashtra (India). Land Records Department |title=Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847 |location=Bombay |publisher=Government Press |year=1975 }}</ref> या संग्रहातून भूमापन आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित प्रशासकीय नियम, संज्ञा आणि कार्यपद्धतींच्या दस्तऐवजी परंपरेचा संदर्भ उपलब्ध होतो. त्यामुळे बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि वर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक पद्धतींचा अभ्यास करण्यासाठी हे प्रकाशन महत्त्वाचे स्रोतसाहित्य ठरते.<ref name="LandRecords1975"/> इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालातील नोंदींवरून सर्वेक्षण, सेटलमेंट आणि भूमिवर्गीकरणाशी संबंधित पद्धती पुढील काळात प्रशासकीय कार्याचा भाग राहिल्याचे दिसून येते. इंदापूरमध्ये पूर्वी स्वीकारलेल्या भूमिवर्गीकरण पद्धतीच्या पुढील वापराचा उल्लेख या प्रक्रियेच्या सातत्याचा दस्तऐवजी संदर्भ प्रदान करतो.<ref name="BombayReport1872-73"/> === सर्वेक्षण आणि महसूल प्रशासनाचा विस्तार === बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाचा विकास हा प्रारंभीच्या महसूल प्रशासनातील विविध प्रयोगांपासून अधिक पद्धतशीर भूमापन, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंटच्या पद्धतींपर्यंत झालेल्या बदलांच्या प्रक्रियेचा भाग होता. या विकासाचा संबंध प्रशासकीय गरजा, स्थानिक परिस्थिती आणि सर्वेक्षणातून उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीसंबंधी माहितीशी होता.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील अनुभव, इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित दस्तऐवजी साहित्य आणि त्यानंतरच्या प्रशासन अहवालांतील नोंदी यांच्या आधारे बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतींचा क्रमशः विकास अभ्यासता येतो.<ref name="Gordon1959"/><ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="LandRecords1975"/> == बॉम्बे महसूल सर्वेक्षण == === सर्वेक्षणाचा प्रारंभ आणि विस्तार === एकोणिसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात ब्रिटिश प्रशासनास त्यांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशांच्या अंतर्गत सीमा आणि प्रशासकीय विभागांविषयी अधिक तपशीलवार माहितीची आवश्यकता भासू लागली. तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून विविध प्रशासकीय विभागांचे नकाशीकरण करण्यात आले आणि जमिनीच्या धारणांशी संबंधित अधिक टिकाऊ अभिलेख तयार करण्यात आले.<ref name="Michael2007"/> बंगाल, बॉम्बे आणि मद्रास या प्रेसिडेन्सींमध्ये महसूल सर्वेक्षणाचे विविध प्रयत्न करण्यात आले होते; तथापि, त्यांची व्याप्ती, अचूकता आणि परिणाम सर्वत्र समान नव्हते. ब्रिटिश प्रशासनाच्या विस्ताराबरोबर अधिक तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांना महत्त्व प्राप्त झाले. या प्रक्रियेमुळे भूभाग, प्रशासकीय विभाग आणि जमिनीच्या धारणांशी संबंधित माहितीचे अधिक पद्धतशीर नोंदणीकरण आणि नकाशीकरण शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा मागोवा घेण्यात आला आहे. या ग्रंथात नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ, तिचा विकास आणि इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित पुढील टप्प्यांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="Gordon1959"/> बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासात विविध प्रदेशांतील प्रत्यक्ष अनुभवांच्या आधारे कार्यपद्धतीत बदल आणि सुधारणा करण्यात आल्या. सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कामात अचूकता, मूल्यांकनातील एकरूपता आणि वरिष्ठ स्तरावरील तपासणी यांना महत्त्व देण्यात आले होते.<ref name="Gordon1959"/> === इंदापूरमधील अनुभव आणि सर्वेक्षणपद्धती === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इंदापूरचा अनुभव महत्त्वपूर्ण संदर्भ म्हणून आढळतो. इंदापूरमधील सर्वेक्षण आणि महसूल सेटलमेंटच्या अनुभवाशी H. E. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांची नावे ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय स्रोतांमध्ये संबंधित आढळतात.<ref name="LandRevenuePoona">{{cite web |title=The Land Revenue Administration of Poona |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/25453.pdf }}</ref> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमध्ये Mr. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली भूमिवर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही चालू ठेवण्यात आल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील अनुभवाच्या आधारे आवश्यक वाटलेल्या मर्यादित सुधारणा करण्यात आल्या होत्या.<ref name="BombayReport1872-73"/> अहवालानुसार विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत होती. वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित तपासणी करण्यात येत होती आणि भूमिवर्गीकरणाचे कार्य शेतनिहाय केले जात असे. या पद्धतीत प्रत्येक शेताची सूक्ष्म तपासणी करून वर्गीकरणाचे निष्कर्ष नोंदविण्यावर भर देण्यात आला होता.<ref name="BombayReport1872-73"/> या संदर्भांवरून इंदापूरमधील अनुभव हा बॉम्बे प्रांतातील भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतींच्या विकासातील महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ ठरतो.<ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="Gordon1959"/> === एच. ई. गोल्डस्मिड यांचा संदर्भ === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात H. E. Goldsmid यांचे नाव सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित स्रोतांमध्ये आढळते. पुणे आणि सोलापूर परिसरातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रारंभीच्या कामाशी त्यांचा संबंध असल्याचे ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="LandRevenuePoona"/> इंदापूरमधील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीचा उल्लेख करताना इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात Goldsmid आणि Lieutenant Wingate या दोघांची नावे स्पष्टपणे देण्यात आली आहेत. त्या अहवालानुसार, इंदापूरमध्ये स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही मर्यादित सुधारणांसह सुरू ठेवण्यात आली होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> त्याच पद्धतीत विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून नियमित तपासणी आणि शेतनिहाय सूक्ष्म वर्गीकरण ही त्या कार्यपद्धतीची वैशिष्ट्ये होती.<ref name="BombayReport1872-73"/> उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे Goldsmid यांचा संदर्भ मुख्यतः बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या प्रशासकीय इतिहासाच्या संदर्भात देता येतो. त्यांच्या स्वतंत्र वैयक्तिक योगदानाचे अधिक विस्तृत मूल्यमापन करण्यासाठी स्वतंत्र चरित्रात्मक किंवा विशेष ऐतिहासिक स्रोतांची आवश्यकता आहे. === सर जॉर्ज विंगेट आणि महसूल सर्वेक्षण === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात Lieutenant Wingate, पुढे Sir George Wingate म्हणून ओळखले गेले, यांचे नाव सर्वेक्षण आणि महसूल सेटलमेंटच्या विकासाशी संबंधित ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये आढळते.<ref name="LandRevenuePoona"/><ref name="Gordon1959"/> पुणे आणि सोलापूर परिसरातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रारंभीच्या कामाशी Goldsmid आणि Wingate यांचा संबंध होता. इंदापूरमधील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंटच्या ऐतिहासिक संदर्भातही Wingate यांच्या कार्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="LandRevenuePoona"/> इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात इंदापूरमधील भूमिवर्गीकरणाच्या पद्धतीचा उल्लेख करताना Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांची नावे देण्यात आली आहेत. त्या ठिकाणी स्वीकारलेली वर्गीकरणपद्धती पुढील काळातही अनुभवाच्या आधारे मर्यादित सुधारणांसह चालू ठेवण्यात आल्याचे अहवालात नमूद आहे.<ref name="BombayReport1872-73"/> बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक इतिहासात सर्वेक्षण, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांच्या संदर्भात Wingate यांच्या कार्याचा विचार करण्यात येतो. नवीन सर्वेक्षणपद्धतीचा प्रारंभ आणि पुढील विकास या ऐतिहासिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचे नाव विशेषत्वाने आढळते.<ref name="Gordon1959"/> === इ.स. १८४७ चा संयुक्त अहवाल आणि नियमपद्धती === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासात इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रशासकीय दस्तऐवजांना विशेष स्थान आहे. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाने प्रकाशित केलेल्या ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847'' या ग्रंथात त्या अहवालाशी संबंधित निवडक प्रशासकीय कागदपत्रे आणि नियम संकलित करण्यात आले आहेत.<ref name="LandRecords1975"/> या ग्रंथातील दस्तऐवजी साहित्यामध्ये भूमापन, शेतसीमा, सर्वेक्षण क्रमांक, मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि संबंधित महसूल प्रशासनाशी निगडित संज्ञा व कार्यपद्धतींचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="LandRecords1975"/> त्यामुळे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक पद्धतींचा अभ्यास करताना इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित हे दस्तऐवजी साहित्य महत्त्वाचे स्रोतसाहित्य ठरते.<ref name="LandRecords1975"/> === सर्वेक्षणपद्धतीचा विकास === बॉम्बे महसूल सर्वेक्षणाचा विकास हा प्रारंभीच्या विविध महसूल सर्वेक्षणांच्या प्रयत्नांपासून अधिक पद्धतशीर भूमापन, नकाशीकरण, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंटच्या प्रक्रियांकडे झालेल्या ऐतिहासिक विकासाचा भाग होता.<ref name="Michael2007"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील अनुभव, भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीसंबंधी प्रशासन अहवालातील नोंदी आणि इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित नियमसाहित्य यांच्या आधारे बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षणपद्धतीच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करता येतो.<ref name="BombayReport1872-73"/><ref name="LandRecords1975"/><ref name="Gordon1959"/> == १८४७ चा संयुक्त अहवाल == १८४७ चा संयुक्त अहवाल हा बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक विकासाशी संबंधित महत्त्वाचा दस्तऐवजी संदर्भ आहे. या अहवालाशी संबंधित बॉम्बे सरकारच्या निवडक अभिलेखांवर आधारित साहित्य पुढे ''Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847'' या शीर्षकाने प्रकाशित करण्यात आले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975">{{cite book |author=Maharashtra (India). Land Records Department |title=Measurement and Classification Rules of the Deccan, Gujarat, Konkan and Kanara Surveys: Selections from the Records of the Bombay Government Papers of the Joint Report of 1847 |series=No. DXXXII, New Series |location=Bombay |publisher=Government Press |year=1975 }}</ref> R. G. Gordon यांच्या ''The Bombay Survey and Settlement Manual: Historical'' या ग्रंथात बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासातील नवीन पद्धतीचा प्रारंभ आणि तिचा प्रारंभीचा विकास यानंतरचा काळ ''After the Joint Report'' या स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्प्याच्या स्वरूपात चर्चिला आहे.<ref name="Gordon1959"/> त्यामुळे १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित दस्तऐवजी साहित्य आणि त्यानंतरच्या सर्वेक्षण व्यवस्थेचा विकास हे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे संदर्भ ठरतात.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="Gordon1959"/> === संयुक्त अहवालाचा ऐतिहासिक संदर्भ === बॉम्बे प्रांतात महसूल सर्वेक्षणाचा विस्तार होत असताना भूमापन, जमिनीचे वर्गीकरण आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कार्यपद्धती विकसित होत होत्या. या प्रक्रियेशी संबंधित नियम आणि दस्तऐवजांचा ऐतिहासिक संदर्भ १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रहातून उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> Gordon यांनी बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासाचा मागोवा घेताना नवीन सर्वेक्षणपद्धतीच्या प्रारंभिक विकासानंतरच्या काळालाही स्वतंत्र स्थान दिले आहे. त्यांच्या ग्रंथाच्या रचनेत संयुक्त अहवालानंतरचा काळ सर्वेक्षण व्यवस्थेच्या पुढील ऐतिहासिक विकासाच्या संदर्भात समाविष्ट करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासाच्या संदर्भात Bernardo A. Michael यांनी तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांमुळे प्रदेशांचे नकाशीकरण आणि मालमत्तेशी संबंधित प्रशासकीय माहितीचे अधिक पद्धतशीर अभिलेखन विकसित झाल्याचे विश्लेषण केले आहे.<ref name="Michael2007"/> हा व्यापक संदर्भ बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे आकलन करण्यासाठी उपयुक्त ठरतो; तथापि, बॉम्बे प्रांतातील विशिष्ट नियम आणि कार्यपद्धतींसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय किंवा ऐतिहासिक स्रोत आवश्यक असतात.<ref name="Michael2007"/> === भूमापन आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित नियम === १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहाच्या शीर्षकावरून दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> या संग्रहात सर्वेक्षणाशी संबंधित मोजमाप, सीमांकन, भूखंडांची ओळख, सर्वेक्षणीय नोंदी आणि भूमिवर्गीकरण यांसारख्या विषयांशी संबंधित प्रशासकीय संज्ञा व नियमांचा संदर्भ आढळतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक प्रक्रियेत जमिनीचे मापन, तिची ओळख आणि नोंदणी हे परस्परसंबंधित घटक होते. सर्वेक्षणाच्या माध्यमातून भूभागाशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात नोंदविण्याची प्रक्रिया विकसित झाली.<ref name="Michael2007"/> === क्षेत्रनिश्चिती आणि भूखंडांचे मोजमाप === महसूल सर्वेक्षणात जमिनीच्या क्षेत्रफळाचे मापन आणि भूभागाची ओळख निश्चित करणे या प्रशासकीय प्रक्रियेला महत्त्व प्राप्त झाले. मोजमापाच्या आधारे विशिष्ट भूभागाशी संबंधित सर्वेक्षणीय माहिती नोंदविण्यात येत असे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासात मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="Gordon1959"/> औपनिवेशिक महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक संदर्भात मोजमाप आणि नकाशीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे प्रशासकीय भूभागाची माहिती अधिक स्पष्ट आणि दस्तऐवजी स्वरूपात उपलब्ध होऊ लागली.<ref name="Michael2007"/> === सीमा आणि भूखंडांची ओळख === जमिनीच्या सर्वेक्षणात भूभागाच्या सीमा आणि त्याची स्वतंत्र ओळख नोंदविण्याशी संबंधित कार्यपद्धतींना महत्त्व होते. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहात सीमा, मोजमाप आणि सर्वेक्षणीय नोंदींशी संबंधित संज्ञा व नियमांचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक अभ्यासानुसार तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशांची अंतर्गत विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे नोंदविण्यास मदत झाली.<ref name="Michael2007"/> === जमिनीचे वर्गीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत जमिनीचे वर्गीकरण हा महत्त्वाचा घटक होता. दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि वर्गीकरण नियमांचा ऐतिहासिक दस्तऐवजी संदर्भ १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रहात उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासात सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Gordon1959"/> === सर्वेक्षण क्रमांक आणि सर्वेक्षणीय नोंदी === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूभागाची स्वतंत्र ओळख, त्याचे मोजमाप आणि संबंधित नोंदी यांना महत्त्व प्राप्त झाले. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी साहित्यामध्ये सर्वेक्षण क्रमांक, भूखंड, मोजमाप आणि अभिलेखनाशी संबंधित संज्ञांचा संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक काळातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक अभ्यासातून सर्वेक्षणीय माहिती आणि नकाशीकरणाच्या माध्यमातून मालमत्तेशी संबंधित अधिक टिकाऊ प्रशासकीय अभिलेख विकसित झाल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> === अभिलेख आणि नकाशे === महसूल सर्वेक्षणातून निर्माण होणाऱ्या मोजमापाच्या नोंदी, क्षेत्रीय माहिती आणि नकाशे हे प्रशासकीय अभिलेखांच्या निर्मितीशी संबंधित होते. तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे भूभाग, प्रशासकीय विभाग आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात नोंदविणे शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित निवडींमधून सर्वेक्षण, मोजमाप आणि भूमिवर्गीकरणाच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय नियमांचा दस्तऐवजी संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === पुढील प्रशासकीय विकास === बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक विकासानंतर महाराष्ट्रातील भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणासाठी स्वतंत्र वैधानिक व प्रशासकीय चौकट विकसित झाली. महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ मध्ये महसूल सर्वेक्षण, सर्वेक्षण क्रमांक, अभिलेख आणि सीमा यांच्याशी संबंधित तरतुदी समाविष्ट करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MLRRules1969">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue (Revenue Surveys and Sub-Divisions of Survey Number) Rules, 1969 |website=Indian Kanoon |url=https://indiankanoon.org/doc/81736757/ }}</ref> त्यानंतरच्या ''The Maharashtra Land Revenue (Revenue Surveys and Sub-Divisions of Survey Number) Rules, 1969'' मध्ये जमिनीचे स्वतंत्र मोजमाप, वर्गीकरण, मूल्यांकन, सर्वेक्षण क्रमांक, मोजमापाच्या नोंदी आणि गावनकाशे यांसंबंधी नियमांची तरतूद करण्यात आली आहे.<ref name="MLRC1966">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |publisher=Law and Judiciary Department, Government of Maharashtra |url=https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ |access-date=2026-09-16 }}</ref> या आधुनिक वैधानिक चौकटीचा उल्लेख १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी थेट कायदेशीर किंवा संस्थात्मक सातत्य सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर महाराष्ट्रातील भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या पुढील प्रशासकीय विकासाच्या संदर्भात करता येतो.<ref name="MLRC1966"/><ref name="MLRRules1969"/> == भूमापन आणि भूवर्गीकरणाची पद्धत == महसूल सर्वेक्षणामध्ये भूमापन, भूखंडांची ओळख, सीमा, क्षेत्रफळाची नोंद आणि जमिनीचे वर्गीकरण या परस्परसंबंधित प्रक्रिया होत्या. बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाबरोबर या प्रक्रियांशी संबंधित नियम आणि प्रशासकीय कार्यपद्धती विकसित होत गेल्या. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित बॉम्बे सरकारच्या अभिलेखांमधून निवडलेल्या दस्तऐवजांच्या संग्रहात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील सर्वेक्षणांशी संबंधित मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासाचा अभ्यास करताना Bernardo A. Michael यांनी तपशीलवार महसूल सर्वेक्षण, नकाशीकरण आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांतील संबंधाचे विश्लेषण केले आहे. त्यांच्या अभ्यासानुसार सर्वेक्षणांच्या माध्यमातून प्रदेश, अंतर्गत विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे अभिलेखित करण्यात आली.<ref name="Michael2007"/> === भूखंडांची ओळख आणि सर्वेक्षणीय नोंदी === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत जमिनीच्या क्षेत्राची ओळख, त्याचे मोजमाप आणि संबंधित माहितीची नोंद या परस्परसंबंधित प्रक्रिया होत्या. सर्वेक्षणाशी संबंधित नियमांमध्ये भूखंड, सीमा, मोजमाप आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांसारख्या विषयांचा संदर्भ आढळतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तपशीलवार महसूल सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणाच्या माध्यमातून भूभागाशी संबंधित प्रशासकीय माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात उपलब्ध होऊ लागली. या प्रक्रियेमुळे भूभागाची ओळख, प्रशासकीय विभागणी आणि मालमत्तेशी संबंधित अभिलेख यांमध्ये अधिक निकटचा संबंध निर्माण झाला.<ref name="Michael2007"/> === मोजमाप आणि क्षेत्रफळाची नोंद === भूमापन हा महसूल सर्वेक्षणातील मूलभूत घटक होता. जमिनीच्या क्षेत्रफळाशी संबंधित माहिती तयार करण्यासाठी प्रत्यक्ष क्षेत्रीय मोजणी आणि संबंधित नोंदींची प्रक्रिया वापरण्यात येत असे. मोजमाप, सीमा आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांचा संबंध महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रशासकीय कार्याशी जोडलेला होता.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासात मोजणी, भूमिवर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा विकास झाला.<ref name="Gordon1959"/> महसूल सर्वेक्षणांच्या व्यापक इतिहासात तपशीलवार मोजमाप आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशांशी संबंधित प्रशासकीय माहितीचे अधिक पद्धतशीर अभिलेखन शक्य झाले.<ref name="Michael2007"/> === सर्वेक्षणाच्या कार्यपद्धतीतील सुसंगती === महसूल सर्वेक्षणाचा विस्तार होत असताना विविध प्रदेशांतील सर्वेक्षण आणि वर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींशी संबंधित अनुभवांच्या आधारे प्रशासकीय पद्धती विकसित होत गेल्या. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी साहित्य या ऐतिहासिक प्रक्रियेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा संदर्भ प्रदान करते.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात सर्वेक्षण आणि भूमिवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींमध्ये अनुभवाच्या आधारे करण्यात आलेल्या बदलांचा उल्लेख आहे. अहवालात विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांमध्ये एकरूपता राखण्यासाठी विशेष काळजी घेण्यात येत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. === भूवर्गीकरण === भूमापनाबरोबर जमिनीचे वर्गीकरण हा महसूल सर्वेक्षणातील एक महत्त्वाचा घटक होता. जमिनीच्या मोजमापाशी आणि तिच्या विविध वैशिष्ट्यांच्या परीक्षणाशी संबंधित माहितीच्या आधारे वर्गीकरणाची प्रक्रिया विकसित करण्यात आली. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित दस्तऐवजी संग्रहात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित नियमांचा ऐतिहासिक संदर्भ उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> बॉम्बे सर्वेक्षण आणि सेटलमेंट व्यवस्थेच्या इतिहासात सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref name="Gordon1959"/> === जमिनीच्या वैशिष्ट्यांचे परीक्षण === जमिनीच्या वर्गीकरणाच्या प्रक्रियेत प्रत्यक्ष क्षेत्रीय परीक्षणाला महत्त्व होते. इ.स. १८७२–७३ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या प्रशासन अहवालात वर्गीकरणाच्या कामात प्रत्येक शेताचे स्वतंत्रपणे परीक्षण करण्यात येत असल्याचा संदर्भ आढळतो. अहवालात इंदापूर येथे Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली वर्गीकरणाची पद्धत पुढील काळातही अनुभवाच्या आधारे मर्यादित बदलांसह सुरू ठेवण्यात आल्याचे नमूद आहे. विविध वर्गीकरण पथकांमध्ये मूल्यांकनाच्या निकषांची एकरूपता राखण्यासाठी प्रयत्न करण्यात येत होते आणि कामाच्या तपासणीसाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. === भूवर्गीकरण आणि महसूल मूल्यांकन === जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल सेटलमेंट यांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या निकटचा संबंध होता. भूमापनातून जमिनीच्या क्षेत्रफळाशी आणि ओळखीशी संबंधित माहिती उपलब्ध होत असताना, वर्गीकरणाच्या प्रक्रियेत जमिनीच्या संबंधित वैशिष्ट्यांचा विचार करण्यात येत असे. या प्रक्रियांशी संबंधित माहिती महसूल प्रशासनाच्या पुढील कार्यासाठी उपयोगी पडत असे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="Gordon1959"/> इंदापूरमधील वर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतीचा उल्लेख इ.स. १८७२–७३ च्या प्रशासन अहवालात आढळतो. Goldsmid आणि Lieutenant Wingate यांनी स्वीकारलेली पद्धत पुढील काळात अनुभवाच्या आधारे मर्यादित बदलांसह वापरात राहिल्याचे त्या अहवालात नमूद आहे. === अभिलेख आणि नकाशीकरण === महसूल सर्वेक्षणातून मोजमाप, भूभाग आणि प्रशासकीय विभागांशी संबंधित माहितीचे अभिलेखन करण्यात येत असे. तपशीलवार सर्वेक्षण आणि नकाशीकरणामुळे प्रदेशाची अंतर्गत रचना आणि मालमत्तेशी संबंधित माहिती अधिक स्पष्टपणे नोंदविण्याची प्रक्रिया विकसित झाली.<ref name="Michael2007"/> बॉम्बे प्रांतातील सर्वेक्षणाशी संबंधित दस्तऐवजी परंपरेत मोजमाप, भूमिवर्गीकरण आणि सर्वेक्षणीय नोंदी यांसंबंधी नियम आणि प्रशासकीय कार्यपद्धतींचा संदर्भ उपलब्ध आहे. इ.स. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित संग्रह या ऐतिहासिक दस्तऐवजी परंपरेच्या अभ्यासासाठी स्रोतसाहित्य प्रदान करतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> अशा प्रकारे बॉम्बे प्रांतातील महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूमापन, भूखंडांची ओळख, मोजमाप, वर्गीकरण आणि अभिलेखन हे परस्परसंबंधित घटक होते. या प्रक्रियांचा विकास महसूल प्रशासन आणि सर्वेक्षण व्यवस्थेच्या व्यापक ऐतिहासिक परिवर्तनाशी संबंधित होता.<ref name="Gordon1959"/><ref name="Michael2007"/> == मोजमापाची एकके == भारतातील भूमापनाच्या ऐतिहासिक पद्धतींमध्ये स्थानिक आणि प्रादेशिक मोजमाप एककांचा वापर होत असे. या एककांचे स्वरूप सर्व प्रदेशांत एकसारखे नव्हते. स्थानिक प्रथा, प्रशासकीय परंपरा आणि महसूल व्यवस्थेनुसार मोजमापाच्या एककांमध्ये फरक आढळत असे. महसूल सर्वेक्षणाच्या अधिक पद्धतशीर विकासाबरोबर मोजणीच्या कार्यपद्धती आणि एककांमध्ये प्रशासकीय सुसंगती आणण्याचे प्रयत्न करण्यात आले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> भारतामध्ये विविध स्थानिक मापपद्धती प्रचलित असल्यामुळे त्यांच्या प्रमाणात प्रदेशानुसार फरक होता. विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी भारतातील वजन आणि मापपद्धतींचा विचार करताना विविध स्थानिक मापपद्धतींच्या अस्तित्वाची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Silberrad1922">{{cite journal |last=Silberrad |first=C. A. |title=The Weights and Measures of India |journal=Nature |volume=110 |date=2 September 1922 |pages=325–329 |url=https://www.nature.com/articles/110325a0 |access-date=2026-09-01 }}</ref> === पारंपरिक आणि प्रादेशिक मोजमाप पद्धती === पारंपरिक भूमापन पद्धतींमध्ये स्थानिक पातळीवर रूढ असलेल्या विविध एककांचा वापर होत असे. जमिनीच्या मोजमापाशी संबंधित एककांमध्ये प्रदेशानुसार फरक असल्यामुळे समान नावाच्या एककाचे प्रमाणही सर्व भागांत एकसारखे असेलच असे नव्हते. भारतातील ऐतिहासिक वजन आणि मापपद्धतींच्या अभ्यासातून स्थानिक आणि प्रादेशिक विविधतेचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="Silberrad1922"/> महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धती विकसित होत असताना स्थानिक मोजमाप पद्धतींबरोबर अधिक प्रमाणित सर्वेक्षणीय एककांचा वापर वाढला. १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित नियमांच्या संकलनात दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील महसूल सर्वेक्षणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मोजमाप आणि भूवर्गीकरणाच्या कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === स्थानिक मोजमाप एकके आणि प्रादेशिक फरक === भारतातील पारंपरिक भूमापन पद्धतींमध्ये स्थानिक एककांची विविधता हा महत्त्वाचा घटक होता. वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन मोजण्यासाठी भिन्न एकके वापरली जात असल्याने महसूल आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेत मोजमापाचे प्रमाण स्पष्टपणे निश्चित करणे आवश्यक ठरले.<ref name="Silberrad1922"/> महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या ऐतिहासिक संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या भूमिअभिलेख विभागाने महसूली मोजणीसाठी वापरल्या गेलेल्या विविध एककांची माहिती दिली आहे. विभागाच्या माहितीनुसार, जुन्या मुंबई इलाख्यातील तसेच मराठवाडा आणि विदर्भातील महसूली मोजणीच्या पद्धतींमध्ये क्षेत्रफळ नोंदविण्यासाठी एकर आणि त्याच्या उपविभागांचा वापर करण्यात आला होता.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement">{{cite web |title=भूमि अभिलेख विभाग |website=भूमि अभिलेख – महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ |language=mr |access-date=2026-09-16 }}</ref> === मोजमापाचे प्रशासकीय मानकीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर भूमापनाची प्रक्रिया अधिक प्रमाणित करण्याची आवश्यकता निर्माण झाली. मोजणीची एकके, सर्वेक्षणाच्या कार्यपद्धती आणि क्षेत्रफळ नोंदविण्याच्या पद्धती यांमध्ये प्रशासकीय सुसंगती आणण्याच्या प्रक्रियेला महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या इतिहासाविषयी भूमिअभिलेख विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार महसूली मोजणीमध्ये विशिष्ट लांबीच्या साखळीचा वापर करण्यात येत असे. जुन्या मुंबई इलाख्यातील तसेच मराठवाडा आणि विदर्भातील अनेक भागांत क्षेत्रफळाच्या मोजणीसाठी एकर आणि गुंठा ही एकके प्रचलित होती. पुढे दशमान पद्धतीच्या वापरामुळे शेतजमिनीचे क्षेत्र हेक्टर आणि आर या एककांमध्ये नोंदविले जाऊ लागले.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> === गुंठा === गुंठा हे महाराष्ट्रातील महसूली भूमापनाच्या संदर्भात वापरले जाणारे क्षेत्रफळाचे एकक आहे. महाराष्ट्र भूमिअभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार, जुन्या मुंबई इलाख्यातील, मराठवाड्यातील आणि विदर्भातील महसूली मोजणीमध्ये एक एकराचे ४० गुंठ्यांमध्ये विभाजन करण्यात आले असून, एक गुंठा हा एका चौरस साखळीच्या बरोबरीचा मानला जातो. त्याचे क्षेत्रफळ १,०८९ चौरस फूट आहे.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> बॉम्बे प्रांतातील मोजमाप पद्धतीशी संबंधित कायदेशीर नोंदींमध्येही गुंठ्याचा क्षेत्रफळाच्या एकक म्हणून उल्लेख आढळतो. ''The Bombay Weights and Measures Act, 1932'' मध्ये गुंठा हा १२१ चौरस यार्ड क्षेत्रफळाचा एकक म्हणून नमूद करण्यात आला होता. त्याच संदर्भात एक एकर ४,८४० चौरस यार्ड इतका असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="BombayWeightsMeasures1932">{{cite web |title=The Bombay Weights and Measures Act, 1932 |website=Indian Kanoon |url=https://indiankanoon.org/doc/140283567/ |access-date=2026-09-01}}</ref> महसूल सर्वेक्षणाशी संबंधित ऐतिहासिक प्रकाशनांमध्येही ''gunthas'' हा शब्द क्षेत्रफळाच्या मोजणीशी संबंधित एकक म्हणून आढळतो. त्यामुळे गुंठ्याचा वापर महसूली भूमापनाच्या ऐतिहासिक पद्धतीशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तथापि, ''गुंठा'', ''gunta'' किंवा ''guntha'' या शब्दाच्या व्युत्पत्तीबाबत उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे निश्चित निष्कर्ष काढणे शक्य नाही. स्वतंत्र आणि विश्वसनीय भाषिक किंवा ऐतिहासिक स्रोतांशिवाय या शब्दाची उत्पत्ती, त्याचा निश्चित कालखंड किंवा एखाद्या विशिष्ट मोजणीच्या उपकरणाशी त्याचा संबंध निश्चितपणे सांगता येत नाही. त्यामुळे या लेखात गुंठा या शब्दाच्या व्युत्पत्तीबाबत कोणताही निश्चित दावा करण्यात आलेला नाही.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === आधुनिक मोजमाप पद्धतीकडे संक्रमण === महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेत ऐतिहासिक महसूली मोजणीसाठी एकर आणि गुंठा यांसारख्या एककांचा वापर होत असताना पुढे दशमान पद्धतीच्या अंमलबजावणीमुळे क्षेत्रफळाच्या नोंदीत हेक्टर आणि आर या एककांचा वापर वाढला. भूमिअभिलेख विभागाच्या माहितीनुसार शेतजमिनीचे क्षेत्र प्रचलित पद्धतीनुसार हेक्टर आणि आरमध्ये नोंदविले जाते, तर अकृषिक जमिनीचे क्षेत्र चौरस मीटरमध्ये दर्शविले जाते.<ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/><ref name="MaharashtraLandRecordsUnit">{{cite web |title=गाव नमुना सातवर नमूद ‘क्षेत्र, एकक व आकारणी’ म्हणजे काय? |website=महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ |language=mr |access-date=2026-09-16 }}</ref> अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील भूमापनाच्या एककांचा इतिहास हा स्थानिक आणि प्रादेशिक मापपद्धतींपासून अधिक प्रमाणित महसूली सर्वेक्षणीय पद्धतीकडे, आणि पुढे दशमान पद्धतीवर आधारित आधुनिक मोजमाप व्यवस्थेकडे झालेल्या संक्रमणाशी संबंधित आहे.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/><ref name="MaharashtraLandRecordsMeasurement"/> == नकाशे आणि भूमिअभिलेख == भूमापन आणि महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत नकाशे, सीमा निश्चिती आणि अभिलेखीय नोंदी यांना महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. महसूल सर्वेक्षणाचा उद्देश केवळ जमिनीचे क्षेत्रफळ निश्चित करणे इतकाच मर्यादित नव्हता. भूखंडांची ओळख, त्यांचे स्थान आणि सीमा, क्षेत्रफळ, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल प्रशासनासाठी आवश्यक माहिती यांची नोंद करणे हाही या प्रक्रियेचा महत्त्वाचा भाग होता.<ref name="Michael2007"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित निवडक नियमांच्या प्रकाशित संकलनातून दख्खन, गुजरात, कोकण आणि कानारा येथील महसूल सर्वेक्षणात मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध होतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> === गाव नकाशा === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत स्थानिक भूभागाचे सर्वेक्षण करून त्याचे नकाशात्मक प्रतिनिधित्व तयार करण्यात आले. अशा नकाशांमुळे भूखंडांचे स्थान, त्यांचे परस्पर संबंध आणि सीमांशी संबंधित माहिती दृश्य स्वरूपात नोंदविणे शक्य झाले. औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांचा अभ्यास करताना सर्वेक्षण, नकाशांकन आणि प्रशासकीय ज्ञाननिर्मिती यांच्यातील संबंध महत्त्वाचा असल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> तपशीलवार महसूल सर्वेक्षणांमुळे प्रदेश आणि त्यातील भूखंडांशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात अभिलेखित करण्यात आली. नकाशे आणि संबंधित सर्वेक्षणीय नोंदी यांमधून भूभागाची प्रशासकीय ओळख अधिक स्पष्ट करण्यास मदत झाली.<ref name="Michael2007"/> === सीमा निश्चिती === भूमापन प्रक्रियेत जमिनीच्या सीमा निश्चित करणे हा महत्त्वाचा घटक होता. भूखंडांची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे, त्यांचे क्षेत्रफळ निश्चित करणे आणि संबंधित प्रशासकीय नोंदी तयार करणे यासाठी सीमांशी संबंधित माहिती आवश्यक होती.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> १८४७ च्या संयुक्त अहवालाशी संबंधित प्रकाशित नियमसंग्रहात मोजमाप आणि जमिनीच्या वर्गीकरणाशी संबंधित विविध नियम व कार्यपद्धतींचा दस्तऐवजी आधार उपलब्ध आहे. त्यामुळे महसूल सर्वेक्षणातील मोजणी, भूखंडांची ओळख आणि प्रशासकीय नोंदी यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी हा स्रोत महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> तथापि, प्रत्येक कालखंडात किंवा सर्व प्रदेशांत एकसारखी सर्वेक्षणपद्धती वापरली गेली होती, असा व्यापक निष्कर्ष स्वतंत्र तुलनात्मक ऐतिहासिक स्रोतांशिवाय काढता येत नाही. === भूमिअभिलेखांची निर्मिती === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेत भूखंडांची ओळख, त्यांचे मोजमाप आणि नकाशात्मक नोंद यांमधून भूमिअभिलेखीय माहितीच्या निर्मितीला आधार मिळाला. सर्वेक्षणीय एकके, क्षेत्रफळाशी संबंधित नोंदी आणि नकाशे यांमुळे जमिनीच्या प्रशासकीय व्यवस्थापनासाठी अधिक संरचित माहिती उपलब्ध होऊ लागली.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> औपनिवेशिक दक्षिण आशियातील महसूल सर्वेक्षणांच्या अभ्यासातून सर्वेक्षण ही प्रक्रिया केवळ तांत्रिक मोजणीपुरती मर्यादित नसून भूभाग, मालमत्ता आणि प्रशासकीय माहिती यांना अधिक स्पष्ट स्वरूप देणाऱ्या प्रक्रियेशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="Michael2007"/> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल प्रशासनाच्या इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधनात महसूल व्यवस्था आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय कार्यपद्धती यांच्यातील संबंधांवर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे भूमीशी संबंधित अभिलेखांची निर्मिती आणि वापर यांचा अभ्यास व्यापक महसूल प्रशासनाच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते.<ref name="Rabitoy1975"/><ref name="Kaiwar1994"/> === नकाशे, नोंदी आणि महसूल प्रशासन === नकाशे, सीमा निश्चिती आणि अभिलेखीय नोंदी हे महसूल सर्वेक्षणातील परस्परपूरक घटक होते. भूमापनातून प्राप्त झालेली माहिती नकाशे आणि विविध सर्वेक्षणीय नोंदींमध्ये समाविष्ट करण्यात येत असल्याने भूखंडांशी संबंधित माहिती अधिक संघटित स्वरूपात उपलब्ध झाली.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> या प्रक्रियेमुळे भूभागाची ओळख, त्याचे क्षेत्रफळ, स्थान आणि प्रशासकीय नोंदी यांच्यात अधिक निकटचा संबंध निर्माण झाला. त्यामुळे नकाशे आणि भूमिअभिलेख हे केवळ सर्वेक्षणाचे तांत्रिक परिणाम न राहता महसूल प्रशासनाच्या व्यापक अभिलेखीय रचनेचा भाग बनले.<ref name="Michael2007"/><ref name="Rabitoy1975"/> अशा प्रकारे भूमापन, नकाशांकन आणि अभिलेखन या परस्परसंबंधित प्रक्रियांमधून जमिनीशी संबंधित माहितीचे अधिक पद्धतशीर आणि प्रशासकीयदृष्ट्या उपयोगी स्वरूप विकसित झाले. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या व्यापक इतिहासात या प्रक्रियेला भूमी, महसूल आणि प्रशासकीय ज्ञान यांच्या संबंधातील महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त झाले.<ref name="Michael2007"/><ref name="MeasurementClassificationRules1975"/> == कायदे आणि संस्थात्मक विकास == महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा विकास हा केवळ प्रशासकीय कार्यपद्धतींमधील बदलांपुरता मर्यादित राहिला नाही. कालांतराने सर्वेक्षण, जमीन महसूल, भूमीवरील हक्क आणि अभिलेख यांच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित कार्यांना कायदेशीर आणि संस्थात्मक चौकट प्राप्त झाली. त्यामुळे महसूल प्रशासनाच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना सर्वेक्षण पद्धती आणि तिची वैधानिक व संस्थात्मक रचना यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="MLRC1966"/> === बॉम्बे काळातील कायदेशीर चौकट === ब्रिटिश काळातील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये महसूल प्रशासन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेचा विकास विविध कायदे, नियम, प्रशासकीय सूचना आणि सर्वेक्षणाशी संबंधित कार्यपद्धती यांच्या आधारे झाला. या व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा अभ्यास करताना प्रशासकीय अहवाल, महसूल सर्वेक्षणाशी संबंधित नियमसंग्रह आणि संबंधित कायदे यांचा एकत्रित विचार आवश्यक ठरतो. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर सर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण, महसूल निर्धारण आणि अभिलेखीय नोंदी यांसंबंधीच्या कार्यपद्धती अधिक संस्थात्मक स्वरूपात विकसित होत गेल्या. तथापि, विविध कालखंडांतील कायदे आणि प्रशासकीय तरतुदींचा परिणाम सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व परिस्थितींमध्ये समान होता, असा व्यापक निष्कर्ष स्वतंत्र कायदे आणि प्रशासकीय दस्तऐवजांच्या तुलनात्मक अभ्यासाशिवाय काढता येत नाही. === Bombay Land Revenue Code, 1879 === ''Bombay Land Revenue Code, 1879'' हा बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जमीन आणि जमीन महसूल व्यवस्थेच्या कायदेशीर चौकटीच्या ऐतिहासिक विकासातील एक महत्त्वपूर्ण टप्पा होता. या संहितेमुळे महसूल प्रशासनाशी संबंधित विविध विषयांना अधिक औपचारिक वैधानिक चौकट प्राप्त झाली. महसूल प्रशासनाच्या संदर्भात सर्वेक्षण, जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय कार्यवाही, महसूल आकारणी आणि अभिलेखीय नोंदी या विषयांचा कायदेशीर व प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंध निर्माण झाला. त्यामुळे पूर्वी विकसित झालेल्या महसूल सर्वेक्षणाच्या पद्धतींचा विचार पुढील संस्थात्मक आणि वैधानिक विकासाच्या संदर्भात करणे आवश्यक ठरते. या ऐतिहासिक कालखंडाशी संबंधित विशिष्ट कायदेशीर तरतुदी किंवा त्यांच्या परिणामांबाबतचे तपशील मूळ अधिनियम किंवा अन्य विश्वसनीय प्राथमिक स्रोतांच्या आधारे निश्चित करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे संबंधित प्राथमिक कायदेपुस्तकाची स्वतंत्र पडताळणी झाल्यानंतरच विशिष्ट कलमांचा सविस्तर उल्लेख करणे उचित ठरते. === महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६ === महाराष्ट्र राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूलासंबंधी कायद्यांचे एकीकरण आणि सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' लागू करण्यात आली. संहितेच्या दीर्घ शीर्षकानुसार तिचा उद्देश महाराष्ट्र राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूलासंबंधी कायद्यांचे एकीकरण व सुधारणा करणे हा आहे.<ref name="MLRC1966"/> संहितेमध्ये महसूल प्रशासन, महसूल सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेला कायदेशीर चौकट प्रदान करण्यात आली आहे. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप आणि वर्गीकरण तसेच सर्वेक्षणाशी संबंधित अभिलेखांच्या निर्मिती आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित तरतुदी आधुनिक महसूल प्रशासनाचा भाग आहेत.<ref name="MLRCIndiaCode">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |website=India Code |publisher=Government of India |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 |access-date=2026-09-01 }}</ref> संहितेअंतर्गत सर्वेक्षण क्रमांक आणि त्यांच्या उपविभागांशी संबंधित अभिलेखीय नोंदींचीही तरतूद करण्यात आली आहे. त्यामुळे भूमापन, सर्वेक्षणीय ओळख, जमिनीचे विभाजन आणि संबंधित अभिलेख यांना आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या वैधानिक चौकटीत स्थान प्राप्त झाले.<ref name="MLRC1966"/> === भूमापन, सर्वेक्षण आणि अभिलेख === महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेअंतर्गत महसूल सर्वेक्षणाची प्रक्रिया भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेशी निकटपणे संबंधित आहे. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप आणि वर्गीकरण, सर्वेक्षण क्रमांक आणि संबंधित अभिलेख यांसाठी कायदेशीर व प्रशासकीय चौकट उपलब्ध आहे.<ref name="MLRCIndiaCode"/> महाराष्ट्राच्या भूमिअभिलेख विभागाच्या संस्थात्मक कार्यामध्ये भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. विभागाच्या कार्याशी संबंधित कायदे आणि नियमांच्या चौकटीत भूमापन आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखांचे प्रशासन केले जाते.<ref name="MLRCIndiaCode">{{cite web |title=The Maharashtra Land Revenue Code, 1966 |website=India Code |publisher=Government of India |url=https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 |access-date=2026-09-01 }}</ref><ref name="MaharashtraLandRecordsActs">{{cite web |title=अधिनियम |website=भूमि अभिलेख विभाग, महाराष्ट्र शासन |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/acts_list_view |language=mr |access-date=2026-09-01 }}</ref> अशा प्रकारे ब्रिटिशकालीन महसूल प्रशासनातील सर्वेक्षण पद्धतींपासून पुढे कायदेशीर संहिताकरण आणि आधुनिक राज्यस्तरीय महसूल प्रशासनापर्यंत झालेला विकास हा भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख यांच्या संस्थात्मक परिवर्तनाचा महत्त्वपूर्ण भाग ठरला.<ref name="MLRC1966"/> == आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्था == === महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख === महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेची कायदेशीर चौकट प्रामुख्याने ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' आणि त्याअंतर्गत विकसित झालेल्या महसूल सर्वेक्षण व अभिलेखीय व्यवस्थेशी संबंधित आहे.<ref name="MLRC1966"/> महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेत महसूल सर्वेक्षण, सर्वेक्षण क्रमांक व त्यांचे उपविभाग तसेच जमिनीशी संबंधित महसूल अभिलेखांच्या व्यवस्थापनासाठी तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. महसूल सर्वेक्षण, जमिनीचे मोजमाप व वर्गीकरण आणि सर्वेक्षणीय अभिलेखांच्या निर्मितीशी संबंधित प्रक्रिया आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या कायदेशीर चौकटीचा भाग आहेत.<ref name="MLRC1966"/> जमिनीशी संबंधित हक्कांच्या नोंदी आणि इतर महसूल अभिलेखांच्या देखभालीसंबंधीही कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखीय नोंदी हे आधुनिक महसूल प्रशासनातील परस्परसंबंधित घटक आहेत.<ref name="MLRC1966"/> महाराष्ट्राच्या भूमी अभिलेख विभागाच्या संस्थात्मक कार्यामध्ये भूमापन आणि संबंधित अभिलेखीय व्यवस्थेचे महत्त्वपूर्ण स्थान आहे. विभागाच्या कार्याशी संबंधित कायदे व नियमांच्या चौकटीत भूमापन, सर्वेक्षण आणि जमिनीशी संबंधित अभिलेखांचे प्रशासन केले जाते.<ref name="MaharashtraLandRecordsDepartment">{{cite web |title=भूमि अभिलेख विभाग |website=भूमि अभिलेख – महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ |language=mr |access-date=2026-09-01 }}</ref> === भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण === भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण ही केवळ कागदी अभिलेखांचे डिजिटल स्वरूपात रूपांतर करण्यापुरती मर्यादित प्रक्रिया नसून अभिलेखांची अचूकता, अद्ययावतपणा, माहितीचे व्यवस्थापन आणि विविध प्रशासकीय प्रक्रियांशी त्यांचा संबंध या व्यापक प्रश्नांशी संबंधित आहे. आर. रामकुमार आणि पद्मिनी रमेश यांनी दक्षिण भारतातील भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या कार्यक्रमाचा अभ्यास करताना अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण आणि डिजिटलकरणासमोरील ऐतिहासिक, सामाजिक व प्रशासकीय गुंतागुंतींकडे लक्ष वेधले आहे.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> या अभ्यासात तेलंगणातील भूमिअभिलेखांचे अद्ययावतीकरण आणि डिजिटलकरणाशी संबंधित उपक्रमाचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे या अभ्यासातील निष्कर्ष महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेला थेट लागू केल्याचे मानता येत नाही. तथापि, भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या प्रक्रियेत ऐतिहासिक त्रुटी, अभिलेखीय विसंगती, प्रशासकीय प्रक्रिया आणि विविध सामाजिक घटकांचा विचार आवश्यक असल्याचा व्यापक अभ्यासात्मक संदर्भ या संशोधनातून उपलब्ध होतो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> भारतात भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण आणि डिजिटलकरण ही व्यापक शासकीय धोरणात्मक प्रक्रिया म्हणूनही विकसित झाली आहे. भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण, डिजिटल अभिलेखांची निर्मिती आणि विविध स्तरांवरील भूमीविषयक माहितीच्या व्यवस्थापनाशी संबंधित उपक्रम केंद्र व राज्य स्तरांवर राबविण्यात आले आहेत.<ref name="DILRMP"/> महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा विचार करताना ऐतिहासिक महसूल सर्वेक्षणाची परंपरा, महाराष्ट्र जमीन महसूल संहितेची वैधानिक चौकट आणि आधुनिक अभिलेखीय व डिजिटल व्यवस्थेतील बदल यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MLRC1966"/> == परिणाम आणि ऐतिहासिक महत्त्व == महाराष्ट्रासह पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या विकासामुळे जमीन, महसूल आणि प्रशासकीय नियंत्रण यांच्यातील संबंध अधिक संरचित स्वरूपात विकसित झाले. या प्रक्रियेचा संबंध केवळ महसूल आकारणीशी मर्यादित नव्हता; तर जमीनमालमत्तेची संकल्पना, अभिलेखीय नोंदी, नकाशाधारित प्रशासन आणि कृषी समाजाशी राज्याचे संबंध यांच्याशीही होता.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Michael2007"/> === महसूल प्रशासनाचे मानकीकरण === महसूल सर्वेक्षणाच्या प्रक्रियेमुळे जमिनीशी संबंधित प्रशासकीय माहिती अधिक पद्धतशीर स्वरूपात संकलित करण्याच्या पद्धती विकसित झाल्या. भूखंडांची ओळख, मोजमाप, वर्गीकरण आणि महसूल निर्धारणाशी संबंधित प्रक्रिया परस्पर जोडल्या गेल्याने महसूल प्रशासनाची कार्यपद्धती अधिक संरचित झाली.<ref name="Michael2007"/> तथापि, मानकीकरणाची प्रक्रिया सर्व प्रदेशांत आणि सर्व सामाजिक गटांमध्ये समान प्रकारे कार्यरत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. महसूल प्रशासनाच्या प्रत्यक्ष कार्यपद्धतीवर स्थानिक परिस्थिती, कृषी संबंध आणि प्रशासकीय धोरणांचा प्रभाव कायम राहिला.<ref name="Kaiwar1994"/> आधुनिक भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या अभ्यासांमधूनही औपचारिकरीत्या प्रमाणित करण्यात आलेल्या अभिलेखीय व्यवस्थेची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी ऐतिहासिक नोंदी, प्रशासकीय प्रक्रिया आणि सामाजिक परिस्थिती यांसारख्या विविध घटकांवर अवलंबून असल्याचे दिसून येते. हा निष्कर्ष महाराष्ट्राच्या संदर्भातील थेट पुरावा म्हणून नव्हे, तर भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणाच्या व्यापक अभ्यासात्मक संदर्भात विचारात घेतला जातो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> === भूमिअभिलेखांची निर्मिती === महसूल सर्वेक्षणातून भूखंडांशी संबंधित मोजमाप, क्षेत्रफळ आणि इतर प्रशासकीय माहितीची नोंद करण्यासाठी अधिक संघटित अभिलेखीय व्यवस्था विकसित झाली. सर्वेक्षण आणि अभिलेख यांतील संबंधामुळे जमीनविषयक माहितीचे प्रशासकीय व्यवस्थापन अधिक पद्धतशीर स्वरूपात करता आले.<ref name="Michael2007"/> भूमिअभिलेख हे केवळ तांत्रिक माहितीचे संकलन न राहता प्रशासकीय प्रक्रियेचा महत्त्वपूर्ण भाग बनले. आधुनिक भूमिअभिलेख व्यवस्थेच्या अभ्यासातून अभिलेखांची निर्मिती, त्यांचे अद्ययावतीकरण आणि त्यांचा प्रशासकीय वापर या प्रक्रियांमधील ऐतिहासिक आणि संस्थात्मक गुंतागुंत अधोरेखित होते.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> === नकाशाधारित प्रशासन === महसूल सर्वेक्षणाच्या विस्ताराबरोबर भूभागाचे नकाशात्मक प्रतिनिधित्व प्रशासनासाठी महत्त्वाचे ठरले. सर्वेक्षण आणि नकाशांकनाच्या माध्यमातून प्रदेश, गाव आणि भूखंड यांच्याशी संबंधित माहिती दृश्य आणि अभिलेखीय स्वरूपात संघटित करण्यात आली.<ref name="Michael2007"/> या प्रक्रियेमुळे भूभागाचे प्रशासकीय आकलन अधिक मोजमापाधारित आणि नोंदाधारित स्वरूपात विकसित झाले. त्यामुळे नकाशे हे केवळ भौगोलिक प्रतिनिधित्वाचे साधन न राहता महसूल आणि प्रशासकीय व्यवस्थेशी संबंधित दस्तऐवज म्हणूनही महत्त्वाचे ठरले.<ref name="Michael2007"/> === जमीन आणि राज्यसत्ता यांचा संबंध === जमीन आणि राज्य यांच्यातील संबंध महसूल प्रशासनाच्या विकासाबरोबर बदलत गेले. वसाहतकालीन प्रशासनाच्या व्यापक संदर्भात जमीन, कृषी उत्पादन, महसूल आणि प्रशासन यांच्यातील संबंध अधिक औपचारिक कायदेशीर व प्रशासकीय चौकटीत मांडले गेले.<ref name="Whitehead2012">{{cite journal |last=Whitehead |first=Judith |title=John Locke, Accumulation by Dispossession and the Governance of Colonial India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-asia_2012-02_42_1/page/1 |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=42 |issue=1 |year=2012 |pages=1–21 }}</ref> व्हाइटहेड यांच्या अभ्यासात वसाहतकालीन भारतातील जमीनविषयक धोरणांचा विचार व्यापक शासनविचाराच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. त्यामुळे जमीन आणि राज्यसत्ता यांचा संबंध हा केवळ महसूल वसुलीचा प्रश्न नसून जमिनीचे प्रशासकीय वर्गीकरण, मालमत्तेसंबंधी धोरणे आणि शासनाच्या संकल्पनांशी संबंधित व्यापक ऐतिहासिक विषय म्हणूनही अभ्यासला जातो. हा संदर्भ बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या विशिष्ट परिस्थितीचा थेट पुरावा म्हणून न पाहता व्यापक वसाहतकालीन संदर्भ म्हणून विचारात घ्यावा.<ref name="Whitehead2012"/> === कृषकांवरील परिणाम === महसूल व्यवस्था आणि जमीनविषयक प्रशासकीय बदलांचा कृषक समाजाशी निकटचा संबंध होता. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कृषी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, भांडवल, कर्ज, महसूल आणि कृषकांचे आर्थिक संबंध यांमधील गुंतागुंतीकडे लक्ष वेधण्यात आले आहे.<ref name="Kaiwar1994"/> कैवार यांच्या अभ्यासानुसार वसाहतकालीन जमीनविषयक बदलांशी मालमत्तेची रचना आणि कृषकांच्या आर्थिक संबंधांमधील परिवर्तन संबंधित होते. तथापि, या प्रक्रियांचे परिणाम सर्व कृषकांवर समान स्वरूपाचे होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Kaiwar1994"/> त्यामुळे महसूल सर्वेक्षण आणि जमीनविषयक प्रशासकीय बदलांचा विचार केवळ प्रशासकीय कार्यक्षमतेच्या दृष्टीने न करता कृषक समाज, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांच्या व्यापक संदर्भातही केला जातो.<ref name="Kaiwar1994"/> === वसाहतकालीन प्रशासनाचे व्यापक परिणाम === वसाहतकालीन महसूल सर्वेक्षणाने राज्याच्या भूभाग आणि जमिनीशी संबंधित माहितीच्या संकलन, वर्गीकरण आणि अभिलेखनाच्या प्रशासकीय प्रक्रियेला अधिक पद्धतशीर स्वरूप दिले. सर्वेक्षण, मोजमाप, वर्गीकरण, नकाशांकन आणि अभिलेखीय नोंदी या परस्परपूरक प्रक्रियांमुळे प्रशासनासाठी भूभागाशी संबंधित अधिक संरचित माहिती उपलब्ध झाली.<ref name="Michael2007"/> त्याच वेळी, जमीनविषयक प्रशासनातील बदल हे व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक प्रक्रियांपासून स्वतंत्र नव्हते. वसाहतकालीन जमीनधोरणांचा संबंध मालमत्ता, कृषी समाज, भांडवल आणि राज्यसत्ता यांच्यातील बदलत्या संबंधांशी जोडलेला होता.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Whitehead2012"/> भूमिअभिलेखांच्या आधुनिक आधुनिकीकरणाच्या अभ्यासातून अभिलेखीय व्यवस्थेतील तांत्रिक बदलांमुळे पूर्वीच्या ऐतिहासिक नोंदी किंवा प्रशासकीय पद्धती आपोआप निराकरण होत नाहीत, असे व्यापकपणे दिसून येते. त्यामुळे भूमिअभिलेख व्यवस्थेचा इतिहास हा केवळ सर्वेक्षण तंत्रज्ञानाचा इतिहास नसून प्रशासन, राज्यसत्ता, जमीनविषयक संबंध आणि सामाजिक व्यवहार यांच्या परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणूनही अभ्यासला जातो.<ref name="RamakumarRamesh2023"/> अशा प्रकारे महाराष्ट्र आणि पूर्वीच्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील भूमापन व महसूल सर्वेक्षणाच्या विकासाचा महसूल प्रशासन, भूमिअभिलेख, नकाशाधारित माहिती आणि जमीनविषयक शासनव्यवस्थेच्या ऐतिहासिक परिवर्तनाशी निकटचा संबंध होता. या प्रक्रियेचे मूल्यमापन करताना प्रशासकीय मानकीकरणाबरोबरच त्याचे सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Kaiwar1994"/><ref name="Michael2007"/><ref name="Whitehead2012"/> == वारसा आणि समकालीन संदर्भ == === ऐतिहासिक सर्वेक्षणाची प्रशासकीय परंपरा === महाराष्ट्रातील आधुनिक भूमापन आणि भूमिअभिलेख व्यवस्थेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी महसूल सर्वेक्षणाच्या दीर्घ प्रशासकीय परंपरेशी संबंधित आहे. वसाहतकालीन काळात विकसित झालेल्या क्षेत्रमोजणी, भूखंडनिश्चिती, सीमांकन, भूवर्गीकरण, सर्वेक्षण क्रमांक आणि नकाशाधारित नोंदी या प्रक्रियांनी भूमीच्या प्रशासकीय व्यवस्थापनासाठी आवश्यक असलेल्या अभिलेखीय चौकटीच्या विकासास हातभार लावला.<ref name="Michael2007"/> महसूल सर्वेक्षणामुळे भूमीचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि स्थान यांसंबंधीची माहिती अधिक पद्धतशीर रीतीने नोंदविणे शक्य झाले. सर्वेक्षणातून तयार होणाऱ्या नकाशे आणि अभिलेखांमुळे भूभागाची प्रशासकीय ओळख अधिक स्पष्ट स्वरूपात निश्चित होऊ लागली. या प्रक्रियेत भूमीची भौतिक स्थिती, प्रशासकीय नोंद आणि राज्याच्या महसूल व्यवस्थेतील तिचे स्थान यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="Michael2007" /> स्वातंत्र्योत्तर काळात महाराष्ट्रातील जमीन आणि जमीन महसूल विषयक कायद्यांचे एकत्रीकरण व पुनर्रचना करण्यात आली. ''महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६'' ही राज्यातील जमीन आणि जमीन महसूल विषयक कायद्यांचे एकत्रीकरण व सुधारणा करण्यासाठीची प्रमुख वैधानिक चौकट आहे.<ref name="MLRC1966"/> त्यामुळे पूर्वीच्या महसूल सर्वेक्षणातून विकसित झालेल्या भूमापन, सर्वेक्षण क्रमांक आणि अभिलेखीय नोंदींच्या पद्धती आधुनिक महसूल प्रशासनाच्या कायदेशीर चौकटीशी विविध स्वरूपांत संबंधित राहिल्या.<ref name="MLRC1966" /> === आधुनिक आणि डिजिटल भूमिअभिलेख व्यवस्थेशी संबंध === ऐतिहासिक महसूल सर्वेक्षणातून विकसित झालेल्या भूमिअभिलेखीय परंपरेत आधुनिक काळात संगणकीकरण आणि डिजिटल व्यवस्थापनाचा समावेश झाला आहे. भारत सरकारच्या डिजिटल इंडिया भूमिअभिलेख आधुनिकीकरण कार्यक्रमाचा उद्देश भूमिअभिलेखांचे आधुनिकीकरण, अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण, मजकूराधारित आणि नकाशाधारित अभिलेखांचे एकत्रीकरण तसेच सर्वेक्षण आणि पुनःसर्वेक्षणाशी संबंधित प्रक्रियांचा विकास करणे हा आहे.<ref name="DILRMP">{{cite web |title=DILRMP |website=Department of Land Resources |publisher=Government of India |url=https://dolr.gov.in/en/programmes-schemes/dilrmp-2/ |access-date=2026-09-01}}</ref> महाराष्ट्रातील भूमिअभिलेख व्यवस्थेमध्ये सर्वेक्षण क्रमांक, ७/१२ उतारे, ८-अ उतारे, फेरफार नोंदी, मालमत्ता पत्रके आणि नकाशाधारित अभिलेख यांसारख्या विविध नोंदींचा प्रशासकीय वापर केला जातो. महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभागाच्या डिजिटल सेवांद्वारे भूमिअभिलेख, नकाशे आणि संबंधित माहिती नागरिकांना उपलब्ध करून देण्यासाठी विविध ऑनलाइन सुविधा विकसित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MahaBhuServices">{{cite web |title=Services |website=भूमि अभिलेख – महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग |publisher=Government of Maharashtra |url=https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/Services |access-date=2026-09-01}}</ref> भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाचा अर्थ मात्र केवळ कागदी नोंदींचे डिजिटल स्वरूपात रूपांतर इतकाच मर्यादित नाही. भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाशी संबंधित अभ्यासांमध्ये अभिलेखांचे अद्ययावतीकरण, पूर्वीच्या नोंदींतील त्रुटी आणि विसंगती तसेच डिजिटल व्यवस्थेच्या अंमलबजावणीशी संबंधित प्रशासकीय आणि सामाजिक घटकांचा विचार महत्त्वाचा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RamakumarRamesh2023">{{cite journal |last=Ramakumar |first=R. |last2=Ramesh |first2=Padmini |title=Illegibly legible: Outcomes of a land records modernisation programme in South India |journal=Journal of Agrarian Change |volume=23 |issue=4 |year=2023 |pages=729–754 }}</ref> रामकुमार आणि पद्मिनी रमेश यांच्या दक्षिण भारतातील भूमिअभिलेख आधुनिकीकरणावरील अभ्यासातून डिजिटल अभिलेखीय व्यवस्थेच्या परिणामांचा संबंध केवळ तांत्रिक बदलांशी नसून विद्यमान अभिलेखांची स्थिती, त्यांच्या ऐतिहासिक निर्मितीची प्रक्रिया आणि प्रत्यक्ष प्रशासकीय व्यवहाराशीही असल्याचे अधोरेखित होते.<ref name="RamakumarRamesh2023" /> हा अभ्यास महाराष्ट्रातील परिस्थितीवर थेट लागू करता येत नसला, तरी भूमिअभिलेखांच्या आधुनिकीकरणाचा अभ्यास करताना स्थानिक ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक असल्याचा व्यापक संदर्भ त्यातून उपलब्ध होतो. अशा प्रकारे महाराष्ट्रातील समकालीन भूमिअभिलेख व्यवस्था ही पारंपरिक भूमापन, महसूल सर्वेक्षण, नकाशाधारित अभिलेख, वैधानिक संस्थात्मक चौकट आणि आधुनिक डिजिटल तंत्रज्ञान यांच्या दीर्घ ऐतिहासिक विकासाशी संबंधित आहे. डिजिटल प्रणालींमुळे भूमिअभिलेखांची उपलब्धता आणि व्यवस्थापनासाठी नवीन साधने उपलब्ध झाली असली, तरी सर्वेक्षण, सीमा, भूखंड आणि अभिलेख यांच्यातील मूलभूत संबंध महसूल सर्वेक्षणाच्या ऐतिहासिक परंपरेशी जोडलेले राहतात.<ref name="Michael2007"/><ref name="DILRMP" /><ref name="MahaBhuServices" /> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Route Map of the Bombay presidency, including Scinde, surveyed and collected by the quarter master general's department, Bombay armee... 12 march 1846... - btv1b53165305f (2 of 3).jpg|१८४६ मधील बॉम्बे प्रेसिडेन्सीचा मार्गनकाशा File:C.P. Joshi delivering the valedictory address, at the Follow-up Workshop on National Land Records Modernization Programme (NLRMP), in New Delhi on August 18, 2009.jpg|राष्ट्रीय भूमिअभिलेख आधुनिकीकरण कार्यक्रमावरील कार्यशाळा, नवी दिल्ली, २००९ File:Bombay Prov 1909.jpg|बॉम्बे प्रांताचा नकाशा, १९०९ File:Nature Village, Ratnagiri, Maharashtra (kokan) 2.jpg|रत्‍नागिरी, महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचे दृश्य File:ICAR NBSS & LUP, Nagpur.jpg|ICAR–NBSS & LUP, नागपूर File:63 of 'Report on the Land Revenue Settlement of the Chanda district, Central Provinces, 1869. (With map, etc.)' (11091430044).jpg|चांदा जिल्ह्याच्या जमीन महसूल सेटलमेंटचा अहवाल, १८६९ </gallery> == हेही पहा == * [[महाराष्ट्राचा इतिहास]] * [[बॉम्बे प्रेसिडेन्सी]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाह्यदुवे == * [https://www.indiacode.nic.in/handle/123456789/15974 महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६] — इंडिया कोड * [https://lj.maharashtra.gov.in/en/document/the-maharashtra-land-revenue-code-1966-text-as-on-2nd-april-2025/ महाराष्ट्र जमीन महसूल संहिता, १९६६] — विधी व न्याय विभाग, महाराष्ट्र शासन * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग] * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsandRules/Acts/1 अधिनियम आणि नियम] — महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग * [https://bhumiabhilekh.maharashtra.gov.in/ActsAndRules/Manuals नियमपुस्तिका आणि मार्गदर्शिका] — महाराष्ट्र भूमी अभिलेख विभाग * [https://dolr.gov.in/en/ Department of Land Resources, Government of India] * [https://dolr.gov.in/en/programmes-schemes/dilrmp-2/ Digital India Land Records Modernization Programme] {{कोकण लोकजीवन}} == वर्ग == [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा भूगोल]] nyff4rampnbjoarvpv3hfh0cr2hzrqt 0 383820 2711657 2709178 2026-09-23T18:20:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711657 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''सिनलुंग हिल्स परोषद''' ही भारतातील [[मिझोरम|मिझोरममधील]] एक स्थानिक प्रशासकीय संस्था आहे. राज्यातील इतर [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषदांच्या]] विपरीत, या परिषदेला मर्यादित प्रशासकीय स्वायत्तता आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/mizoram-hopes-for-lasting-peace-as-lone-active-rebel-outfit-signs-peace-deal/story-M8n2Pl0nsN1pstU9jCEAnJ.html|title=Mizoram hopes for lasting peace as lone active rebel outfit signs peace deal|work=Hindustan Times|access-date=2024-03-10}}</ref> ह्मार लोकांसाठी एक प्रशासकीय संस्था म्हणून ९ जुलै २०१८ रोजी याची निर्मिती करण्यात आली आणि यामध्ये [[ऐझॉल जिल्हा]], [[कोलासिब जिल्हा]] आणि [[सइतुआल जिल्हा|सइतुआल जिल्ह्यांमधील]] उत्तर मिझोरममधील ह्मार-बहुल भागांचा समावेश आहे.<ref name="dh2024">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/india/mizoram/sinlung-hills-council-elections-on-november-5-3217943|title=Sinlung Hills Council elections on November 5|last=PTI|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2024-10-03}}</ref> ''सिनलुंग'' हा शब्द ह्मार लोकांच्या कथित पूर्वज उगमाचा संदर्भ देतो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=In Search of Chin Identity: A Study in Religion, Politics and Ethnic Identity in Burma|last=Sakhong|first=Lian H|date=2003|publisher=NIAS Press|isbn=978-87-91114-15-1}}</ref> परिषदेचे मुख्यालय [[ऐझॉल]] येथे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/sinlung-hills-council-2024-la-lut|title=Sinlung Hills Council 2024|publisher=Directorate of Information & Public Relations, Government of Mizoram|access-date=2026-02-24}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="diprshc2024">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dipr.mizoram.gov.in/post/sinlung-hills-council-2024-la-lut|title=Sinlung Hills Council, 2024 Inthlan Neih Zawh Tak a Thlan Tlin Mi 12-te Lakluhna Programme|date=18 November 2024|publisher=Directorate of Information and Public Relations, Government of Mizoram|access-date=24 February 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> परिषदेत १४ सदस्य आहेत. त्यांपैकी १२ जण निवडलेले आणि २ जण नामनिर्देशित आहेत. परिषदेचे अध्यक्षपद मुख्य कार्यकारी सदस्याकडे असते.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/mizoram-schedule-for-sinlung-hills-council-polls-to-be-announced-on-oct-3/2291106/|title=Mizoram: Schedule for Sinlung Hills Council polls to be announced on Oct 3|last=PTI|date=2024-09-30|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2024-10-03}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]] [[वर्ग:मिझोरममधील राजकारण]] [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील निर्मिती]] k0nmr6qwy2n8m8zobr6ajg7btehfi9v 0 383850 2711572 2709397 2026-09-23T13:56:54Z ~2026-41910-22 185743 2711572 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = धाकट्या सूनबाई | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदिनाथ कोठारे]] | निर्मिती संस्था = कोठारे व्हिजन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ६.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २८ सप्टेंबर २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | सारखे = }} '''धाकट्या सूनबाई''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी टीव्ही]]वरील छोटी बहू या हिंदी मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * मंदार जाधव - वेदांत * चिन्मयी मोरे - राधिका * मुग्धा कर्णिक - दमयंती * नेहा कुलकर्णी - किमया * [[सविता मालपेकर]] * मानसी म्हात्रे * अमित फाटक == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 6jakim4a57zvu1fuqny909xx03q5cdy 0 384044 2711615 2709867 2026-09-23T16:23:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711615 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''सदर हिल्स स्वायत्त जिल्हा परिषद''' ही भारतातील [[मणिपूर]] राज्यातील एक [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|स्वायत्त जिल्हा परिषद]] आहे. यात मणिपूरच्या [[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी जिल्ह्यातील]] सैकुल उपविभाग, सैतू उपविभाग आणि पश्चिम सदर हिल्स उपविभागाचा समावेश आहे. हे मणिपूर राज्यातील सहा स्वायत्त जिल्हा परिषदांपैकी एक आहे,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://manipur.gov.in/autonomous-district-council/|title=Autonomous District Council – Manipur|website=manipur.gov.in|access-date=2022-05-19|archive-date=2022-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610075917/https://manipur.gov.in/autonomous-district-council/|url-status=dead}}</ref> आणि [[भारताचे स्वायत्त प्रशासकीय विभाग|भारताच्या ३० स्वायत्त प्रदेशांपैकी]] एक आहे. ह्या परिषदेची स्थापना १९७१<ref name=":0">{{Cite web |title=Autonomous District Councils Manipur in brief By Haokholal Hangshing |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=news_section.opinions.Politics_and_Governance.Autonomous_District_Councils_Manipur_in_brief_By_Haokholal_Hangshing |access-date=2022-05-19 |website=e-pao.net}}</ref> मध्ये झाली व ह्यात २४ जागा आहे.<ref>{{Cite web |title=Councillors |url=https://manipur.gov.in/wp-content/uploads/2012/10/Kangpokpi.pdf}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील स्वायत्त जिल्हा परिषद]] [[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील निर्मिती]] [[वर्ग:मणिपूरमधील राजकारण]] h1jurxtol6rirvujoldes0d9cupwwch 0 384237 2711597 2711210 2026-09-23T15:13:12Z AdvAnantGholam 172574 2711597 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांची उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता, असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासकीय कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. <ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या १९१५ मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार, गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” ''मराठी विश्वकोश'', 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार, पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार, शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून, त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार, काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधींमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. <ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून, काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार, कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार, चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार, अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासकीय हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार, जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार, जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार, शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधींतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार, जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता, असे म्हणण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार, बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार, ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार, स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार, गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार, शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार, शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार, जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र, या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र, या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार, ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] pmsvnxdbjcd0fgw1bb0qk0ko39f2np9 0 384352 2711553 2711540 2026-09-23T12:03:12Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2711553 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = | silver = | bronze = | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे होणाऱ्या [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी होत असून सामने टी२० स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 1g1upvvo38tlv9hxo7s5efp3mffaidr 2711554 2711553 2026-09-23T12:06:09Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2711554 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = | silver = | bronze = | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे होणाऱ्या [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी होत असून सामने टी२० स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[Saleema Imtiaz]] (Pak) and [[Gayathri Venugopalan]] (Ind) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} c9yygvvtvabrddvc2fk5t1olv9w21sz 2711555 2711554 2026-09-23T12:08:04Z Nitin.kunjir 4684 /* उपांत्यपूर्व सामने */ 2711555 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = | silver = | bronze = | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे होणाऱ्या [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी होत असून सामने टी२० स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 7ga03mdnyrua52dcg133067vqrr1ynz 2711557 2711555 2026-09-23T12:12:24Z Nitin.kunjir 4684 2711557 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 7mulwmb0yczi6makuxllbio1crf2b4q 2711558 2711557 2026-09-23T12:12:46Z Nitin.kunjir 4684 2711558 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} r27nzimlj4a7gg6wpfrjyo9s017woz4 2711798 2711558 2026-09-24T05:21:02Z Nitin.kunjir 4684 /* उपांत्यपूर्व सामने */ 2711798 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} m8xjo4odjx7ac7x82l9m0sftzz8j15e 2711799 2711798 2026-09-24T05:22:52Z Nitin.kunjir 4684 /* बाद फेरी */ 2711799 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=ऐनागॉक|date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} l817xl9dulwewcyb2cw97ug5dxc32pl 2711804 2711799 2026-09-24T05:38:32Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2711804 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=ऐनागॉक|date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ===उपांत्यफेरी=== <section begin=SF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF1}}'''उपांत्य सामना १''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १७७/४ (२० षटके) | runs1 = [[आयेशा झफर]] ७१ (४०) | wickets1 = [[काव्या कविंदी]] १/१३ (२ षटके) | score2 = १७८/२ (१७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ८३[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२४ (३ षटके) | result = श्रीलंका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=SF1/> ---- <section begin=SF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF2}}'''उपांत्य सामना २''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९५/४ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] १००[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] १/२५ (४ षटके) | score2 = ८१ (१५.४ षटके) | runs2 = [[दिलारा अख्तर]] २७ (२३) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/७ (२.४ षटके) | result = भारत ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[शफाली वर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |trans-title=शफालीच्या शतकामुळे आशियाई क्रीडा स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत भारताचा सहज प्रवेश निश्चित |title=Shafali ton seals India’s smooth passage into Asian Games final |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140232/shafali-ton-seals-indias-smooth-passage-into-asian-games-final |website=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२० सप्टेंबर २०२६ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] (भारत) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडू बनली (४७८८ धावा); तिने [[सुझी बेट्सच्या]] ४७५८ धावांचा टप्पा ओलांडला. <ref>{{cite web |last=बंदरुपल्ली|first=संपत|date=२० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - शफालीची षटकारांची आतषबाजी आणि मानधनाची विक्रमी धावसंख्या |title=Stats - Shafali's six-hitting fest and Mandhana's record-breaking run |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-shafali-s-six-hitting-fest-and-mandhana-s-record-breaking-run-1555076 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }}<section end=SF2/> ===कांस्य पदक सामना=== <section begin=BMM/>{{Single-innings cricket match | date =२२ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४५/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ४५ (३०) | wickets1 = [[शोर्णा अख्तर]] २/१६ (३ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[शर्मिन अख्तर]] ४६ (४५) | wickets2 = [[उम्म-ए-हानी]] ३/१० (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=BMM/> ===सुवर्ण पदक सामना=== <section begin=GMM/>{{Single-innings cricket match | date = २२ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २१६/३ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७९ (४५) | wickets1 = चामुदी प्रबोदा १/३४ (४ षटके) | score2 = ६९ (१५.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] २९ (२१) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/६ (४ षटके) | result = भारत १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=GMM/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} 9jh0gp6tivcpw27buwuravhyr73woiq 2711805 2711804 2026-09-24T05:43:45Z Nitin.kunjir 4684 /* अंतिम क्रमवारी */ 2711805 wikitext text/x-wiki {{काम चालू}} {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=ऐनागॉक|date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ===उपांत्यफेरी=== <section begin=SF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF1}}'''उपांत्य सामना १''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १७७/४ (२० षटके) | runs1 = [[आयेशा झफर]] ७१ (४०) | wickets1 = [[काव्या कविंदी]] १/१३ (२ षटके) | score2 = १७८/२ (१७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ८३[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२४ (३ षटके) | result = श्रीलंका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=SF1/> ---- <section begin=SF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF2}}'''उपांत्य सामना २''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९५/४ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] १००[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] १/२५ (४ षटके) | score2 = ८१ (१५.४ षटके) | runs2 = [[दिलारा अख्तर]] २७ (२३) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/७ (२.४ षटके) | result = भारत ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[शफाली वर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |trans-title=शफालीच्या शतकामुळे आशियाई क्रीडा स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत भारताचा सहज प्रवेश निश्चित |title=Shafali ton seals India’s smooth passage into Asian Games final |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140232/shafali-ton-seals-indias-smooth-passage-into-asian-games-final |website=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२० सप्टेंबर २०२६ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] (भारत) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडू बनली (४७८८ धावा); तिने [[सुझी बेट्सच्या]] ४७५८ धावांचा टप्पा ओलांडला. <ref>{{cite web |last=बंदरुपल्ली|first=संपत|date=२० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - शफालीची षटकारांची आतषबाजी आणि मानधनाची विक्रमी धावसंख्या |title=Stats - Shafali's six-hitting fest and Mandhana's record-breaking run |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-shafali-s-six-hitting-fest-and-mandhana-s-record-breaking-run-1555076 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }}<section end=SF2/> ===कांस्य पदक सामना=== <section begin=BMM/>{{Single-innings cricket match | date =२२ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४५/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ४५ (३०) | wickets1 = [[शोर्णा अख्तर]] २/१६ (३ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[शर्मिन अख्तर]] ४६ (४५) | wickets2 = [[उम्म-ए-हानी]] ३/१० (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=BMM/> ===सुवर्ण पदक सामना=== <section begin=GMM/>{{Single-innings cricket match | date = २२ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २१६/३ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७९ (४५) | wickets1 = चामुदी प्रबोदा १/३४ (४ षटके) | score2 = ६९ (१५.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] २९ (२१) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/६ (४ षटके) | result = भारत १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=GMM/> ==अंतिम क्रमवारी== <section begin=Ranking /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=40|क्रमवारी !width=180|संघ !width=30|{{Tooltip|सा|सामने}} !width=30|{{Tooltip|वि|विजय}} !width=30|{{Tooltip|प|पराभव}} !width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}} !width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}} |- | {{Gold1}} |align=left| {{crw|India}}||३||३||०||०||० |- | {{Silver2}} |align=left| {{crw|Sri Lanka}}||३||२||१||०||० |- | {{Bronze3}} |align=left| {{crw|Pakistan}}||३||२||१||०||० |- | 4 |align=left| {{crw|Bangladesh}}||३||०||२||०||१ |- | 5 |align=left| {{crw|China}}||१||०||०||०||१ |- | 6 |align=left| {{crw|Thailand}} ||१||०||१||०||० |- | 7 |align=left|{{crw|Japan}}||१||०||१||०||० |- | 8 |align=left|{{crw|Malaysia}} ||१||०||१||०||० |} == नोंदी== {{notelist|refs= {{efn|name=Jemimah| हॅमस्ट्रिंगच्या दुखापतीमुळे भारताच्या महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघातील [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]]च्या जागी [[प्रतिका रावळ]]ची निवड करण्यात आली.<ref>{{cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी भारताच्या संघात दुखापतग्रस्त जेमिमा रॉड्रिग्जच्या जागी प्रतिका रावळची निवड. |title=Pratika Rawal Replaces Injured Jemimah Rodrigues In India's Squad For Asian Games |url=https://sports.ndtv.com/cricket/pratika-rawal-replaces-injured-jemimah-rodrigues-in-indias-squad-for-asian-games-12024363 |work=[[एनडीटीव्ही]] |date=९ सप्टेंबर २०२६ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref>}} }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} sjatcmnr7nrinzfdq8yi1riqq2dxa61 2711806 2711805 2026-09-24T05:44:33Z Nitin.kunjir 4684 2711806 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=ऐनागॉक|date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ===उपांत्यफेरी=== <section begin=SF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF1}}'''उपांत्य सामना १''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १७७/४ (२० षटके) | runs1 = [[आयेशा झफर]] ७१ (४०) | wickets1 = [[काव्या कविंदी]] १/१३ (२ षटके) | score2 = १७८/२ (१७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ८३[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२४ (३ षटके) | result = श्रीलंका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=SF1/> ---- <section begin=SF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF2}}'''उपांत्य सामना २''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९५/४ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] १००[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] १/२५ (४ षटके) | score2 = ८१ (१५.४ षटके) | runs2 = [[दिलारा अख्तर]] २७ (२३) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/७ (२.४ षटके) | result = भारत ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[शफाली वर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |trans-title=शफालीच्या शतकामुळे आशियाई क्रीडा स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत भारताचा सहज प्रवेश निश्चित |title=Shafali ton seals India’s smooth passage into Asian Games final |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140232/shafali-ton-seals-indias-smooth-passage-into-asian-games-final |website=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२० सप्टेंबर २०२६ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] (भारत) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडू बनली (४७८८ धावा); तिने [[सुझी बेट्सच्या]] ४७५८ धावांचा टप्पा ओलांडला. <ref>{{cite web |last=बंदरुपल्ली|first=संपत|date=२० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - शफालीची षटकारांची आतषबाजी आणि मानधनाची विक्रमी धावसंख्या |title=Stats - Shafali's six-hitting fest and Mandhana's record-breaking run |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-shafali-s-six-hitting-fest-and-mandhana-s-record-breaking-run-1555076 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }}<section end=SF2/> ===कांस्य पदक सामना=== <section begin=BMM/>{{Single-innings cricket match | date =२२ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४५/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ४५ (३०) | wickets1 = [[शोर्णा अख्तर]] २/१६ (३ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[शर्मिन अख्तर]] ४६ (४५) | wickets2 = [[उम्म-ए-हानी]] ३/१० (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=BMM/> ===सुवर्ण पदक सामना=== <section begin=GMM/>{{Single-innings cricket match | date = २२ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २१६/३ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७९ (४५) | wickets1 = चामुदी प्रबोदा १/३४ (४ षटके) | score2 = ६९ (१५.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] २९ (२१) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/६ (४ षटके) | result = भारत १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=GMM/> ==अंतिम क्रमवारी== <section begin=Ranking /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=40|क्रमवारी !width=180|संघ !width=30|{{Tooltip|सा|सामने}} !width=30|{{Tooltip|वि|विजय}} !width=30|{{Tooltip|प|पराभव}} !width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}} !width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}} |- | {{Gold1}} |align=left| {{crw|India}}||३||३||०||०||० |- | {{Silver2}} |align=left| {{crw|Sri Lanka}}||३||२||१||०||० |- | {{Bronze3}} |align=left| {{crw|Pakistan}}||३||२||१||०||० |- | 4 |align=left| {{crw|Bangladesh}}||३||०||२||०||१ |- | 5 |align=left| {{crw|China}}||१||०||०||०||१ |- | 6 |align=left| {{crw|Thailand}} ||१||०||१||०||० |- | 7 |align=left|{{crw|Japan}}||१||०||१||०||० |- | 8 |align=left|{{crw|Malaysia}} ||१||०||१||०||० |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} jmtbsb9b2049m2zfn1p9mf53o6n8gqr 0 384390 2711586 2711265 2026-09-23T14:23:59Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711586 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 3rih70zh3igp7wkoq15k3kx9nejxn9g 2711587 2711586 2026-09-23T14:25:47Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711587 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] hivsofw60m61zmehcmhu87jqxoaom8i 2711796 2711587 2026-09-24T05:14:42Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711796 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 05amry0wri0h647jb04yfivuf38y6ij 2711797 2711796 2026-09-24T05:19:59Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711797 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 1q12yadl7adwac5p3u4pl1x9fqxppx8 2711800 2711797 2026-09-24T05:23:44Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711800 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 5xt5r5yboddv8bqq5wt00azrh1ocivm 2711801 2711800 2026-09-24T05:27:14Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711801 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] hoxrd8w4rr10c339anrkc322t1d8088 2711802 2711801 2026-09-24T05:27:53Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711802 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 8n6rflgfr5sdne9m2aaq3hrxc29cllu 2711803 2711802 2026-09-24T05:38:10Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711803 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] kete2m3s39s97fy1vq2un7vbjcy82hu 2711807 2711803 2026-09-24T05:45:18Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711807 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] n3lfv1ffxw9xs8irj3p4gaarc54irdp 2711810 2711807 2026-09-24T05:54:12Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711810 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] letoavqm878nkczmqxf6hprgw8qax0o 2711812 2711810 2026-09-24T06:00:50Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711812 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] si70jpmp678db4xixetx7tf17zj8x0k 2711815 2711812 2026-09-24T06:13:28Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711815 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केप टाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 0ty7lqyndfq4jrb92mewpuzk6ojanof 2711816 2711815 2026-09-24T06:19:41Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711816 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] k6uej55040ouul03tg3nxhdyqtn2tru 2711817 2711816 2026-09-24T06:33:27Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711817 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] be9e5frgp26rp22lk7xcdgf4gvfonrf 2711818 2711817 2026-09-24T06:38:11Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711818 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=4 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] p5kt7pnjdc3gug909ugm6mtansdi5sg 2711819 2711818 2026-09-24T06:50:58Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711819 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] axw7jjz6tgcvextrj3kb6xngvk0qif3 0 384418 2711714 2711367 2026-09-23T21:24:07Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711714 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''अमेरिकन ट्री स्पॅरो  ''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]] या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याची शेपूट लहान व लांब असते.तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. नर व मादी सारखेच असतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]]ला पांढरी भुवई, डोळ्यावर काळा पट्टा, पूर्णपणे काळी चोच असते.परंतु छातीवर मध्यभागी ठिपका नसतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.[[ब्लॅक हिल्स]] वगळून संपूर्ण दक्षिण डाकोटात [[स्थलांतर]] करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक गोड, उंच आणि लकेरदार स्वर आहे.हा पक्षी त्सी त्सी ए त्सि त्सि त्सि किंवा त्सी-ए त्सी त्सि त्सि त्सि अशी साद घालतो. ==खाद्य== हे पक्षी प्रजननाच्या काळात कीटक खातात. ते खाद्य ठेवलेल्या ठिकाणी (फीडर्सवर) सहजपणे येतात.जमिनीवरून लहान बिया, कळ्या, मंजिऱ्या आणि काही प्रकारची बेरीज् (लहान फळे) वेचतात. ==घरटे== हे पक्षी तणयुक्त शेतात, दाट झुडपांमध्ये, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये, दलदलीच्या ठिकाणी आणि जंगलाच्या कडेला हिवाळा घालवतात. उत्तर अमेरिकेच्या उत्तरेकडील भागात टुंड्राच्या सीमेवर हे पक्षी प्रजनन करतात.हे पक्षी जमिनीवरील एका खळगीत बारीक चांगल्या साहित्यापासून वाटीच्या आकाराचे घरटे बनवतात. ==वैशिष्ट्य== जरी यांच्या नावावरून ते कोणत्या खंडात आढळतात हे समजत असले, तरी जमिनीवर घरटे बांधणाऱ्या आणि जमिनीवरूनच अन्न शोधणाऱ्या या चिमणीच्या प्रजनन किंवा आहारविषयक सवयींबद्दल त्यातून काहीही बोध होत नाही. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] rsrohipe8rzdz6txvwtdutmmvzyjcce 3 384441 2711565 2026-09-23T13:34:03Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711565 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=पवार बालाजी दत्तराव}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १९:०४, २३ सप्टेंबर २०२६ (IST) 4lnagq34qh6xouhrlpxng57b4sp6ju1 0 384442 2711579 2026-09-23T14:10:40Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711579 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नवाश्मयुग]] 858phxgt8ka8msewug31k1bac7jilh6 0 384443 2711584 2026-09-23T14:20:28Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711584 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सूरबहार]] duyxyifbwcisecwz7e82wxxgez494c1 0 384444 2711585 2026-09-23T14:20:40Z अभय नातू 206 नामभेद 2711585 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सूरबहार]] duyxyifbwcisecwz7e82wxxgez494c1 0 384445 2711588 2026-09-23T14:25:56Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711588 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इ.स.चे १९ वे शतक]] lx40jy99z8zpl3vlwaa9x7055lgafrj 0 384446 2711593 2026-09-23T14:53:33Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711593 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एन.सी. कारुण्य]] lta2877j6tkbjlz5pant39axffi0fwd 0 384447 2711595 2026-09-23T15:10:11Z अभय नातू 206 नामभेद 2711595 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[निर्णयसिंधु]] alwyeu49ufywf5efzrm5zgges820kg9 14 384448 2711596 2026-09-23T15:13:12Z अभय नातू 206 नवीन 2711596 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. १६१२|निर्मिती]] kevx2wy6880rst15kvlpm9q8iyrgz3j 3 384449 2711611 2026-09-23T16:20:50Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711611 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Shrikishan Rubade}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:५०, २३ सप्टेंबर २०२६ (IST) dw7fpsymzxkl2ss64j2zwaasgfv3gdh 0 384450 2711612 2026-09-23T16:22:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711612 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राधामाधव विलासचंपु]] 7q4z9mqa33oj4jvt1x6cpjj1en5oql7 0 384451 2711613 2026-09-23T16:23:17Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711613 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इ.स.चे १७ वे शतक]] m89aapnxwcvmyc5wbl29tvsajrkq7sk 0 384452 2711614 2026-09-23T16:23:44Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711614 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे]] fqt8u9rb3z1eoeu2t5vbu0qtpy463s6 0 384453 2711655 2026-09-23T18:16:28Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711655 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हिसाकी]] 6cn8oob5otxii9xm4dbjmj65ixfg1lc 3 384454 2711669 2026-09-23T19:14:09Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711669 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rajendra A pagar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:४४, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) d8qwz7ga1tdw5jco1q6ayl3e51chbnk 0 384455 2711716 2026-09-23T21:25:29Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia albicollis | उपकुळ = | जातकुळी = |... 2711716 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia albicollis | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी स्पष्ट पांढरा गळा,डोक्यावर काळ्या-पांढऱ्या पट्ट्या,पांढरी भुवई, पिवळी नेत्रपटल,गडद राखाडी चोच,पंखांवर दोन पांढऱ्या अरुंद पट्ट्या, गुलाबी पाय असलेला असतो. पांढरा गळा, पिवळी नेत्रपटल आणि राखाडी चोचीमुळे यासारख्या दिसणाऱ्या [[पांढऱ्या मुकुटधारी चिमणी]]पासून हा पक्षी वेगळा ओळखला जातो. ==आढळस्थान== हे पक्षी दक्षिण डाकोटा येथे राज्यभरात प्रजनन आणि स्थलांतर करतात. हिवाळ्यात दिसत नाहीत. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक बारीक आणि शुद्ध शिट्टीचा आवाज असतो ज्यामध्ये दोन स्वतंत्र स्वरांनंतर तीन कमी पट्टीचे स्वर येतात (शुद्ध व मधुर 'कॅनडा कॅनडा कॅनडा' असा आवाज). ==खाद्य== हा पक्षी जमिनीवरून आणि कधीकधी पानांवरून कीटक, काही बिया व फळे वेचून खातो. दोन्ही पायांनी कचऱ्यात चोच मारतो. तसेच उडणारे कीटक पकडण्यासाठी बसण्याच्या जागेवरून उडी मारून शिकार करतो. ==घरटे== हा पक्षी प्रामुख्याने वनाच्या कडेला आढळतो. हिवाळ्यात हा वने, झाडांच्या राया आणि मानवी वस्तीच्या परिसरात वास्तव्य करतो. मोकळ्या जागा आणि मिश्र वनांच्या कडांवर हा पक्षी प्रजनन करतो. जमिनीवर खडबडीत साहित्यापासून बनवलेले, लपवलेले आणि वाटीच्या आकाराचे घरटे तो बांधतो. ==वैशिष्ट्य== पांढऱ्या गळ्याच्या चिमण्यांमध्ये दोन रंग प्रकार किंवा रूपे आढळतात. एक डोक्यावर पांढरा पट्टा असलेली आणि दुसरी डोक्यावर तपकिरी पट्टा असलेली. हे विरुद्ध रंगाच्या चिमण्या एकमेकांना आकर्षित करतात. ह्या दोन्ही रुपातील चिमण्या वेगळ्या रंगाच्या रूपातील चिमण्यासोबतच प्रजनन करतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] j6q63o1o1d026o7qp3mfbhb9i48i7bm 2711717 2711716 2026-09-23T21:25:52Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711717 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia albicollis | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो  ''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]] या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी स्पष्ट पांढरा गळा,डोक्यावर काळ्या-पांढऱ्या पट्ट्या,पांढरी भुवई, पिवळी नेत्रपटल,गडद राखाडी चोच,पंखांवर दोन पांढऱ्या अरुंद पट्ट्या, गुलाबी पाय असलेला असतो. पांढरा गळा, पिवळी नेत्रपटल आणि राखाडी चोचीमुळे यासारख्या दिसणाऱ्या [[पांढऱ्या मुकुटधारी चिमणी]]पासून हा पक्षी वेगळा ओळखला जातो. ==आढळस्थान== हे पक्षी दक्षिण डाकोटा येथे राज्यभरात प्रजनन आणि स्थलांतर करतात. हिवाळ्यात दिसत नाहीत. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक बारीक आणि शुद्ध शिट्टीचा आवाज असतो ज्यामध्ये दोन स्वतंत्र स्वरांनंतर तीन कमी पट्टीचे स्वर येतात (शुद्ध व मधुर 'कॅनडा कॅनडा कॅनडा' असा आवाज). ==खाद्य== हा पक्षी जमिनीवरून आणि कधीकधी पानांवरून कीटक, काही बिया व फळे वेचून खातो. दोन्ही पायांनी कचऱ्यात चोच मारतो. तसेच उडणारे कीटक पकडण्यासाठी बसण्याच्या जागेवरून उडी मारून शिकार करतो. ==घरटे== हा पक्षी प्रामुख्याने वनाच्या कडेला आढळतो. हिवाळ्यात हा वने, झाडांच्या राया आणि मानवी वस्तीच्या परिसरात वास्तव्य करतो. मोकळ्या जागा आणि मिश्र वनांच्या कडांवर हा पक्षी प्रजनन करतो. जमिनीवर खडबडीत साहित्यापासून बनवलेले, लपवलेले आणि वाटीच्या आकाराचे घरटे तो बांधतो. ==वैशिष्ट्य== पांढऱ्या गळ्याच्या चिमण्यांमध्ये दोन रंग प्रकार किंवा रूपे आढळतात. एक डोक्यावर पांढरा पट्टा असलेली आणि दुसरी डोक्यावर तपकिरी पट्टा असलेली. हे विरुद्ध रंगाच्या चिमण्या एकमेकांना आकर्षित करतात. ह्या दोन्ही रुपातील चिमण्या वेगळ्या रंगाच्या रूपातील चिमण्यासोबतच प्रजनन करतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] fd4mj9sz2r1xlp6mygp391dhs5g1hf3 2711718 2711717 2026-09-23T21:26:49Z नरेश सावे 88037 /* आढळस्थान */ 2711718 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia albicollis | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट थ्रोटेड स्पॅरो  ''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]] या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी स्पष्ट पांढरा गळा,डोक्यावर काळ्या-पांढऱ्या पट्ट्या,पांढरी भुवई, पिवळी नेत्रपटल,गडद राखाडी चोच,पंखांवर दोन पांढऱ्या अरुंद पट्ट्या, गुलाबी पाय असलेला असतो. पांढरा गळा, पिवळी नेत्रपटल आणि राखाडी चोचीमुळे यासारख्या दिसणाऱ्या [[पांढऱ्या मुकुटधारी चिमणी]]पासून हा पक्षी वेगळा ओळखला जातो. ==आढळस्थान== हे पक्षी [[दक्षिण डाकोटा]] येथे राज्यभरात प्रजनन आणि स्थलांतर करतात. हिवाळ्यात दिसत नाहीत. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक बारीक आणि शुद्ध शिट्टीचा आवाज असतो ज्यामध्ये दोन स्वतंत्र स्वरांनंतर तीन कमी पट्टीचे स्वर येतात (शुद्ध व मधुर 'कॅनडा कॅनडा कॅनडा' असा आवाज). ==खाद्य== हा पक्षी जमिनीवरून आणि कधीकधी पानांवरून कीटक, काही बिया व फळे वेचून खातो. दोन्ही पायांनी कचऱ्यात चोच मारतो. तसेच उडणारे कीटक पकडण्यासाठी बसण्याच्या जागेवरून उडी मारून शिकार करतो. ==घरटे== हा पक्षी प्रामुख्याने वनाच्या कडेला आढळतो. हिवाळ्यात हा वने, झाडांच्या राया आणि मानवी वस्तीच्या परिसरात वास्तव्य करतो. मोकळ्या जागा आणि मिश्र वनांच्या कडांवर हा पक्षी प्रजनन करतो. जमिनीवर खडबडीत साहित्यापासून बनवलेले, लपवलेले आणि वाटीच्या आकाराचे घरटे तो बांधतो. ==वैशिष्ट्य== पांढऱ्या गळ्याच्या चिमण्यांमध्ये दोन रंग प्रकार किंवा रूपे आढळतात. एक डोक्यावर पांढरा पट्टा असलेली आणि दुसरी डोक्यावर तपकिरी पट्टा असलेली. हे विरुद्ध रंगाच्या चिमण्या एकमेकांना आकर्षित करतात. ह्या दोन्ही रुपातील चिमण्या वेगळ्या रंगाच्या रूपातील चिमण्यासोबतच प्रजनन करतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 30bx57d48vkyiawakbqcwv2n77ffirm 0 384456 2711721 2026-09-23T21:28:27Z अभय नातू 206 नामभेद 2711721 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सुदामा]] 4ltbw8ofvep23wyvzmmg2guym732eg1 0 384457 2711738 2026-09-23T22:36:10Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी =... 2711738 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याच्या डोक्यावर काळ्या आणि पांढऱ्या पट्ट्या असतात. पांढऱ्या भुवया,गुलाबी, नारंगी किंवा पिवळी चोच असते. पांढऱ्या गळ्याची चिमणीएवढा (व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो) स्पष्ट दिसणारा गळा नसतो. दक्षिण डाकोटामध्ये दोन उपप्रजाती आढळतात: - इस्टर्न व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो आणि गॅम्बेल्स स्पॅरो. पहिल्या उपप्रजातीच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर काळा रंग असतो आणि चोच गुलाबी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरोच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर पांढरा रंग असतो व चोच पिवळसर-नारंगी किंवा नारंगी-गुलाबी असते आणि ती किंचित मोठी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरो ही उपप्रजाती संपूर्ण राज्यात आढळते आणि पश्चिम दक्षिण डाकोटामध्ये ती अधिक प्रमाणात आढळते. इस्टर्न व्हाइट-क्राउंड स्पॅरो उपप्रजाती पूर्व दक्षिण डाकोटामध्ये आढळते. ==आढळस्थान== हा पक्षी स्थलांतर करणारा आणि हिवाळ्यात भेट देणारा आहे. हा डिसेंबरपर्यंतही दक्षिण डाकोटा येथे राहू शकतो. ==आवाज== या पक्ष्याच्या गाण्याची सुरुवात दोन बारीक आणि स्पष्ट शिट्ट्यांनी होते. त्यानंतर वेगवेगळ्या स्वरांवर गुंजन किंवा थरथरणाऱ्या आवाजांची मालिका ऐकू येते. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया, कळ्या, बेरीज्, फुले आणि कोवळी पाने वेचून खातो. ==घरटे== हा पक्षी टुंड्रा प्रदेश, बोरियल वने आणि पर्वतीय भागांतील बुटकी झाडे व झुडपांमध्ये प्रजनन करतो.हा पक्षी हिवाळ्यात वने, दाट झुडपी भाग आणि तणयुक्त शेतांमध्ये घालवत असतो.ह्या पक्ष्याचे घरटे लहान काड्यांपासून बनवलेले वाटीच्या आकाराचे असते आणि ते जमिनीवर किंवा झुडपात कमी उंचीवर ठेवलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ह्या पक्ष्यांची गाणी आणि त्यांच्या विकासाविषयीचे सध्याचे बहुतांश ज्ञान 'व्हाइट-क्राउन स्पॅरो' (White-crowned Sparrow) पक्षाच्या अभ्यासातून मिळालेले आहे. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 7wexi25zo4o4c75dri04cd4do2lhudw 2711740 2711738 2026-09-23T22:38:41Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2711740 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याच्या डोक्यावर काळ्या आणि पांढऱ्या पट्ट्या असतात. पांढऱ्या भुवया,गुलाबी, नारंगी किंवा पिवळी चोच असते. पांढऱ्या गळ्याची चिमणीएवढा (व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो) स्पष्ट दिसणारा गळा नसतो. दक्षिण डाकोटामध्ये दोन [[उपप्रजाती]] आढळतात: - #[[इस्टर्न व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] आणि #[[गॅम्बेल्स स्पॅरो]]. पहिल्या उपप्रजातीच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर काळा रंग असतो आणि चोच गुलाबी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरोच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर पांढरा रंग असतो व चोच पिवळसर-नारंगी किंवा नारंगी-गुलाबी असते आणि ती किंचित मोठी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरो ही उपप्रजाती संपूर्ण राज्यात आढळते आणि पश्चिम दक्षिण डाकोटामध्ये ती अधिक प्रमाणात आढळते. इस्टर्न व्हाइट-क्राउंड स्पॅरो उपप्रजाती पूर्व दक्षिण डाकोटामध्ये आढळते. ==आढळस्थान== हा पक्षी स्थलांतर करणारा आणि हिवाळ्यात भेट देणारा आहे. हा डिसेंबरपर्यंतही दक्षिण डाकोटा येथे राहू शकतो. ==आवाज== या पक्ष्याच्या गाण्याची सुरुवात दोन बारीक आणि स्पष्ट शिट्ट्यांनी होते. त्यानंतर वेगवेगळ्या स्वरांवर गुंजन किंवा थरथरणाऱ्या आवाजांची मालिका ऐकू येते. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया, कळ्या, बेरीज्, फुले आणि कोवळी पाने वेचून खातो. ==घरटे== हा पक्षी टुंड्रा प्रदेश, बोरियल वने आणि पर्वतीय भागांतील बुटकी झाडे व झुडपांमध्ये प्रजनन करतो.हा पक्षी हिवाळ्यात वने, दाट झुडपी भाग आणि तणयुक्त शेतांमध्ये घालवत असतो.ह्या पक्ष्याचे घरटे लहान काड्यांपासून बनवलेले वाटीच्या आकाराचे असते आणि ते जमिनीवर किंवा झुडपात कमी उंचीवर ठेवलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ह्या पक्ष्यांची गाणी आणि त्यांच्या विकासाविषयीचे सध्याचे बहुतांश ज्ञान 'व्हाइट-क्राउन स्पॅरो' (White-crowned Sparrow) पक्षाच्या अभ्यासातून मिळालेले आहे. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 8g72n5pcx5v7yx5t2fg3iz85c20967b 2711741 2711740 2026-09-23T22:39:12Z नरेश सावे 88037 /* संदर्भ */ 2711741 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याच्या डोक्यावर काळ्या आणि पांढऱ्या पट्ट्या असतात. पांढऱ्या भुवया,गुलाबी, नारंगी किंवा पिवळी चोच असते. पांढऱ्या गळ्याची चिमणीएवढा (व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो) स्पष्ट दिसणारा गळा नसतो. दक्षिण डाकोटामध्ये दोन [[उपप्रजाती]] आढळतात: - #[[इस्टर्न व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] आणि #[[गॅम्बेल्स स्पॅरो]]. पहिल्या उपप्रजातीच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर काळा रंग असतो आणि चोच गुलाबी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरोच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर पांढरा रंग असतो व चोच पिवळसर-नारंगी किंवा नारंगी-गुलाबी असते आणि ती किंचित मोठी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरो ही उपप्रजाती संपूर्ण राज्यात आढळते आणि पश्चिम दक्षिण डाकोटामध्ये ती अधिक प्रमाणात आढळते. इस्टर्न व्हाइट-क्राउंड स्पॅरो उपप्रजाती पूर्व दक्षिण डाकोटामध्ये आढळते. ==आढळस्थान== हा पक्षी स्थलांतर करणारा आणि हिवाळ्यात भेट देणारा आहे. हा डिसेंबरपर्यंतही दक्षिण डाकोटा येथे राहू शकतो. ==आवाज== या पक्ष्याच्या गाण्याची सुरुवात दोन बारीक आणि स्पष्ट शिट्ट्यांनी होते. त्यानंतर वेगवेगळ्या स्वरांवर गुंजन किंवा थरथरणाऱ्या आवाजांची मालिका ऐकू येते. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया, कळ्या, बेरीज्, फुले आणि कोवळी पाने वेचून खातो. ==घरटे== हा पक्षी टुंड्रा प्रदेश, बोरियल वने आणि पर्वतीय भागांतील बुटकी झाडे व झुडपांमध्ये प्रजनन करतो.हा पक्षी हिवाळ्यात वने, दाट झुडपी भाग आणि तणयुक्त शेतांमध्ये घालवत असतो.ह्या पक्ष्याचे घरटे लहान काड्यांपासून बनवलेले वाटीच्या आकाराचे असते आणि ते जमिनीवर किंवा झुडपात कमी उंचीवर ठेवलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ह्या पक्ष्यांची गाणी आणि त्यांच्या विकासाविषयीचे सध्याचे बहुतांश ज्ञान 'व्हाइट-क्राउन स्पॅरो' (White-crowned Sparrow) पक्षाच्या अभ्यासातून मिळालेले आहे. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 4bl9zb3lofdjczh8qv6zmd6h9dlad6k 2711742 2711741 2026-09-23T22:39:51Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2711742 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याच्या डोक्यावर काळ्या आणि पांढऱ्या पट्ट्या असतात. पांढऱ्या भुवया,गुलाबी, नारंगी किंवा पिवळी चोच असते. पांढऱ्या गळ्याची चिमणीएवढा ([[व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो]]) स्पष्ट दिसणारा गळा नसतो. दक्षिण डाकोटामध्ये दोन [[उपप्रजाती]] आढळतात: - #[[इस्टर्न व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] आणि #[[गॅम्बेल्स स्पॅरो]]. पहिल्या उपप्रजातीच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर काळा रंग असतो आणि चोच गुलाबी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरोच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर पांढरा रंग असतो व चोच पिवळसर-नारंगी किंवा नारंगी-गुलाबी असते आणि ती किंचित मोठी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरो ही उपप्रजाती संपूर्ण राज्यात आढळते आणि पश्चिम दक्षिण डाकोटामध्ये ती अधिक प्रमाणात आढळते. इस्टर्न व्हाइट-क्राउंड स्पॅरो उपप्रजाती पूर्व दक्षिण डाकोटामध्ये आढळते. ==आढळस्थान== हा पक्षी स्थलांतर करणारा आणि हिवाळ्यात भेट देणारा आहे. हा डिसेंबरपर्यंतही दक्षिण डाकोटा येथे राहू शकतो. ==आवाज== या पक्ष्याच्या गाण्याची सुरुवात दोन बारीक आणि स्पष्ट शिट्ट्यांनी होते. त्यानंतर वेगवेगळ्या स्वरांवर गुंजन किंवा थरथरणाऱ्या आवाजांची मालिका ऐकू येते. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया, कळ्या, बेरीज्, फुले आणि कोवळी पाने वेचून खातो. ==घरटे== हा पक्षी टुंड्रा प्रदेश, बोरियल वने आणि पर्वतीय भागांतील बुटकी झाडे व झुडपांमध्ये प्रजनन करतो.हा पक्षी हिवाळ्यात वने, दाट झुडपी भाग आणि तणयुक्त शेतांमध्ये घालवत असतो.ह्या पक्ष्याचे घरटे लहान काड्यांपासून बनवलेले वाटीच्या आकाराचे असते आणि ते जमिनीवर किंवा झुडपात कमी उंचीवर ठेवलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ह्या पक्ष्यांची गाणी आणि त्यांच्या विकासाविषयीचे सध्याचे बहुतांश ज्ञान 'व्हाइट-क्राउन स्पॅरो' (White-crowned Sparrow) पक्षाच्या अभ्यासातून मिळालेले आहे. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 3r4gceb2dj0836c0zhmisrdqmlkoq1g 3 384458 2711739 2026-09-23T22:37:01Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711739 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=ChaseQiwi}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०४:०७, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 7r981uus11o4edreomtlf4c7n9wma0l 0 384459 2711753 2026-09-23T23:34:56Z अभय नातू 206 नामभेद 2711753 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शिरषी]] 2t83v9ukdi1ul82pzb3jct6oj15wv89 0 384460 2711754 2026-09-23T23:36:12Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = हरीस स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia querula | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉ... 2711754 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = हरीस स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia querula | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''हरीस स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याचा डोक्याचा वरचा भाग आणि चेहरा काळा असतो.गळ्यावर काळा डाग आणि चोच गुलाबी असते.शरीराचा खालचा भाग पांढरा आणि कुशींवर गडद तपकिरी ठिपके असतात.नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात. ==आढळस्थान== हा पक्षी 'ब्लॅक हिल्स'चा भाग वगळता संपूर्ण राज्यातून स्थलांतर करतो आणि हिवाळा तिथेच व्यतीत करतो. ==आवाज== ह्या पक्ष्याचे गाणे दोन ते तीन लांब, स्पष्ट आणि लहरी शिट्ट्यांनी (सीईईईईई... सी... सी...) सुरू होते आणि त्यानंतर त्याच प्रकारच्या शिट्ट्या वेगळ्या पट्टीच्या स्वरात ऐकू येतात. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया आणि बेरीज् (लहान फळे) वेचून खातो.पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या खाद्यपात्रांनाही भेट देतो. ==घरटे== हा पक्षी बोरियल जंगल आणि टुंड्रा यांच्यामधील संक्रमणकालीन अधिवासात, खुंटलेल्या झाडांवर आणि झुडपांमध्ये घरटी बांधतो.हिवाळा तणयुक्त शेतात, मोकळ्या वनराईत, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये किंवा वनराईच्या कडेला घालवतो.या पक्ष्याचे घरटे एक मोठे, वाटीच्या आकाराचे जमिनीत खोलवर खोदलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ही प्रजाती उत्तर कॅनडातील एका दुर्गम आणि मर्यादित क्षेत्रात घरटे बांधते. परिणामी, उत्तर अमेरिकेतील ज्या प्रजातींची घरटी शोधली गेली, त्यापैकी ही एक सर्वात उशिरा शोध लागलेली प्रजाती होती. १९३१ मध्ये मॅनिटोबा येथील चर्चिल येथे याचे घरटे आढळून आले.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 2sjebouaiwolleqi5yw8yhhv8m45to6 2711755 2711754 2026-09-23T23:38:01Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711755 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = हॅरिस स्पॅरो | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia querula | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''हॅरिस स्पॅरो''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]] या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याचा डोक्याचा वरचा भाग आणि चेहरा काळा असतो.गळ्यावर काळा डाग आणि चोच गुलाबी असते.शरीराचा खालचा भाग पांढरा आणि कुशींवर गडद तपकिरी ठिपके असतात.नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात. ==आढळस्थान== हा पक्षी 'ब्लॅक हिल्स'चा भाग वगळता संपूर्ण राज्यातून स्थलांतर करतो आणि हिवाळा तिथेच व्यतीत करतो. ==आवाज== ह्या पक्ष्याचे गाणे दोन ते तीन लांब, स्पष्ट आणि लहरी शिट्ट्यांनी (सीईईईईई... सी... सी...) सुरू होते आणि त्यानंतर त्याच प्रकारच्या शिट्ट्या वेगळ्या पट्टीच्या स्वरात ऐकू येतात. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया आणि बेरीज् (लहान फळे) वेचून खातो.पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या खाद्यपात्रांनाही भेट देतो. ==घरटे== हा पक्षी बोरियल जंगल आणि टुंड्रा यांच्यामधील संक्रमणकालीन अधिवासात, खुंटलेल्या झाडांवर आणि झुडपांमध्ये घरटी बांधतो.हिवाळा तणयुक्त शेतात, मोकळ्या वनराईत, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये किंवा वनराईच्या कडेला घालवतो.या पक्ष्याचे घरटे एक मोठे, वाटीच्या आकाराचे जमिनीत खोलवर खोदलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ही प्रजाती उत्तर कॅनडातील एका दुर्गम आणि मर्यादित क्षेत्रात घरटे बांधते. परिणामी, उत्तर अमेरिकेतील ज्या प्रजातींची घरटी शोधली गेली, त्यापैकी ही एक सर्वात उशिरा शोध लागलेली प्रजाती होती. १९३१ मध्ये मॅनिटोबा येथील चर्चिल येथे याचे घरटे आढळून आले.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ee8e5ihigqazh7vutq787c7mywdtfx1 2711756 2711755 2026-09-23T23:39:32Z नरेश सावे 88037 /* संदर्भ */ 2711756 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = हॅरिस स्पॅरो | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia querula | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''हॅरिस स्पॅरो''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]] या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याचा डोक्याचा वरचा भाग आणि चेहरा काळा असतो.गळ्यावर काळा डाग आणि चोच गुलाबी असते.शरीराचा खालचा भाग पांढरा आणि कुशींवर गडद तपकिरी ठिपके असतात.नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात. ==आढळस्थान== हा पक्षी 'ब्लॅक हिल्स'चा भाग वगळता संपूर्ण राज्यातून स्थलांतर करतो आणि हिवाळा तिथेच व्यतीत करतो. ==आवाज== ह्या पक्ष्याचे गाणे दोन ते तीन लांब, स्पष्ट आणि लहरी शिट्ट्यांनी (सीईईईईई... सी... सी...) सुरू होते आणि त्यानंतर त्याच प्रकारच्या शिट्ट्या वेगळ्या पट्टीच्या स्वरात ऐकू येतात. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया आणि बेरीज् (लहान फळे) वेचून खातो.पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या खाद्यपात्रांनाही भेट देतो. ==घरटे== हा पक्षी बोरियल जंगल आणि टुंड्रा यांच्यामधील संक्रमणकालीन अधिवासात, खुंटलेल्या झाडांवर आणि झुडपांमध्ये घरटी बांधतो.हिवाळा तणयुक्त शेतात, मोकळ्या वनराईत, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये किंवा वनराईच्या कडेला घालवतो.या पक्ष्याचे घरटे एक मोठे, वाटीच्या आकाराचे जमिनीत खोलवर खोदलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ही प्रजाती उत्तर कॅनडातील एका दुर्गम आणि मर्यादित क्षेत्रात घरटे बांधते. परिणामी, उत्तर अमेरिकेतील ज्या प्रजातींची घरटी शोधली गेली, त्यापैकी ही एक सर्वात उशिरा शोध लागलेली प्रजाती होती. १९३१ मध्ये मॅनिटोबा येथील चर्चिल येथे याचे घरटे आढळून आले.<ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] spfvwx17olrc25qciqv7fzz5zpjhqog 3 384461 2711786 2026-09-24T03:56:20Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711786 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Sagar sanjay aling}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०९:२६, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) bh0gkq4ds4zpbt47cf4libtabeknpdq 3 384462 2711821 2026-09-24T08:41:20Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711821 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=मच्छिंद्र सांडू दाभाडे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:११, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) 5lvtdl0w9did7kmrzpd53vgnw7hy45j 3 384463 2711823 2026-09-24T09:27:36Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711823 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rajesh S Kamble}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १४:५७, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) tfu8urz8jrn6qr5lxhynfkj9mqm3azk 3 384464 2711824 2026-09-24T09:57:24Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711824 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=युवाश्री.अनिल डाहेलकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:२७, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) pn70b9gvn3i2mh5bev8bf5c8v4g8utl