विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 2032 2712060 2088315 2026-09-25T05:11:29Z अभय नातू 206 माहिती 2712060 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|माघ|कृष्ण|द्वादशी|बारावी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला [तिलद्वादशी (किंवा तिळाची द्वादशी) असे म्हणले जाते.<ref>{{cite web | title = माघ कृष्ण द्वादशी आणि तिलद्वादशी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> हिंदू परंपरेनुसार माघ महिन्यात तिळाचा वापर करण्याला आणि दान करण्याला विशेष धार्मिक महत्त्व असते. या दिवशी [[भगवान विष्णू|भगवान विष्णूंची]] तिळाने पूजा केली जाते आणि तिळाचे दान, तिलतर्पण तसेच तिळाचे भक्षण केले जाते, ज्यामुळे पापमुक्ती होते अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 36y4g8ixrewlmg8i9x07bhg9m2oqazw 0 2116 2712057 2084797 2026-09-25T05:08:43Z अभय नातू 206 माहिती 2712057 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|ज्येष्ठ|कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या दिवशी [[संत ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या]] पालखीचे [[आळंदी]]हून [[पंढरपूर]] वारीसाठी प्रस्थान होते.<ref>{{cite web | title = आळंदी देवस्थान पालखी सोहळा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 5g4cwj9kn8wjwdwwr9fu8xgf59xxedv 2712076 2712057 2026-09-25T05:53:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712076 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|ज्येष्ठ|कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या दिवशी [[संत ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या]] पालखीचे [[आळंदी]]हून [[पंढरपूर]] वारीसाठी प्रस्थान होते.<ref>{{cite web | title = आळंदी देवस्थान पालखी सोहळा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-25 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 0i04800ugdlawjdbwk9v9a4j6hr2nf2 0 3098 2712014 2701920 2026-09-25T03:47:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712014 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|सूर्यमालेतील ग्रह गुरू|गुरू (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट ग्रह | पार्श्वभूमी रंग = #c0c0ff | रुंदी = | अप प्रत्यय = सूर्य बिंदू | नाव = गुरू ग्रह | चिन्ह = Jupiter symbol (fixed width).svg | चित्र१ = Jupiter.jpg | चित्र१ रुंदी = | चित्र१ title = व्हाॅयेजरने १९७९ मध्ये घेतलेल्या छायाचित्रावरून बनविले गेलेले गुरूचे रंगीत चित्र. | चित्र२ = | चित्र२ रुंदी = | चित्र२ title = | शोध = | शोध संदर्भ = | शोधक = | शोध स्थळ = | शोध दिनांक = | शोधपद्धत = | नामाभिधाने = | लघुग्रह नाव = | पर्यायी नावे = | लघुग्रह वर्ग = ytgyujbfdvjjfbko | कक्षीय गुणधर्म = | इपॉक = [[J2000]] | अपसूर्य बिंदू =८१,६५,२०,८०० कि.मी.<br />५.४५८१०४ [[खगोलीय एकक]] | उपसूर्य बिंदू = ७४,०५,७३,६०० कि.मी. <br />४.९५०४२९ [[खगोलीय एकक]] | उपनाभी बिंदू = | अपनाभी बिंदू = | अर्धदीर्घ अक्ष = ७७,८५,४७,२०० कि.मी. <br />५.२०४२६७ [[खगोलीय एकक]] | सरासरी कक्षीय त्रिज्या = | वक्रता निर्देशांक = {{formatnum:0.048775}} | परिभ्रमण काळ = {{formatnum:4331.572}} दिवस <br />{{formatnum:11.85920}} [[सौरवर्ष|वर्ष]] | सिनॉडिक परिभ्रमण काळ = {{formatnum:398.88}} दिवस <ref name="fact">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|title = Jupiter Fact Sheet|प्रकाशक = NASA|आडनाव = Williams|पहिलेनाव = Dr. David R.|अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-08-08|दिनांक = November 16, 2004|archive-date = 2011-10-13|archive-url = https://web.archive.org/web/20111013042045/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html|url-status = dead}}</ref> | सरासरी वेग = {{formatnum:13.07}} कि.मी./से.<ref name="fact"/> | सरासरी विसंगती = | कक्षेचा कल = {{formatnum:1.305}}°<br /> {{formatnum:6.09}}° [[सूर्य]]ाच्या विषुववृत्ताशी | कोनीय अंतर = | असेंडिंग नोडचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचा काळ = | उपनाभी बिंदूचे अर्ग्युमेंट = | अर्ध-ॲंप्लिट्यूड = | कोणाचा उपग्रह? = [[सूर्य]] | उपग्रह = [[गुरूचे चंद्र|६३]] | भौतिक गुणधर्म = हो | लघुग्रह = | मिती = | फ्लॅटनिंग = | विषुववृत्तीय त्रिज्या = {{formatnum:71492}} ± ४ कि.मी.<ref name=Seidelmann2007>{{जर्नल स्रोत | last= Seidelmann| first= P. Kenneth | coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et.al. | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy | volume=90 | pages=155–180 | year=2007 | doi=10.1007/s10569-007-9072-y | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y | accessdate=2007-08-28}}</ref><ref name=1bar>Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref> <br />पृथ्वीच्या {{formatnum:11.209}} पट | ध्रुवीय त्रिज्या = {{formatnum:66854}} ± १० कि.मी.<ref name=Seidelmann2007/><ref name=1bar/> <br />पृथ्वीच्या {{formatnum:10.517}} पट | सरासरी त्रिज्या = | परीघ = | पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ = ६.२१७९६ × १०^१० कि.मी.² <ref name=1bar/><ref name="nasafact">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Jupiter&Display=Facts NASA: Solar System Exploration: Planets: Jupiter: Facts & Figures]</ref><br />पृथ्वीच्या १२१.९ पट | घनफळ = १.४३१२८ × १०^१५ कि.मी.³ <ref name="fact"/><ref name=1bar/> <br />पॄथ्वीच्या १३२१.३ पट | वस्तुमान = १.८९८६ × १०^२७ किलोग्रॅम <ref name="fact"/> <br /> पृथ्वीच्या ३१७.८ पट | घनता = १.३२६ ग्रॅ./सें.मी.³ <ref name="fact"/><ref name=1bar/> | पृष्ठभागावरील गुरूत्वाकर्षण = २४.७९ मी./से.²<ref name="fact"/><ref name=1bar/><br />२.५२८ g | मुक्तिवेग = ५९.५ कि.मी./से.<ref name="fact"/><ref name=1bar/> | सिडेरियल दिनमान = | परिवलनवेग = ४५,३०० कि.मी./तास | आसाचा कल = ३.१३°<ref name="fact"/> | उत्तर ध्रुवाचे रेखावृत्त = | उत्तर ध्रुवाचे अक्षवृत्त = | ध्रुवाचे अयनिक अक्षवृत्त = | ध्रुवाचे अयनिक रेखावृत्त = | परावर्तनीयता = | एकल तापमान = | तापमान = हो | तापमान१ नाव = १ बार पातळी | तापमान१ किमान = | तापमान१ सरासरी = १६५ के<ref name="fact"/> | तापमान१ कमाल = | तापमान२ नाव = ०.१ बार पातळी | तापमान२ किमान = | तापमान२ सरासरी = ११२ के<ref name="fact"/> | तापमान२ कमाल = | वर्णपट प्रकार = | अभिव्यक्त प्रत = | निरपेक्ष प्रत = | कोनीय आकारमान = | विशेषणे = जोवियन | वातावरण = हो | वातावरण संदर्भ = <ref name="fact"/> | पृष्ठभागावरील दाब = २०,२०० पास्कल<ref>{{जर्नल स्रोत | author=Anonymous | title=Probe Nephelometer | journal=Galileo Messenger | publisher=NASA/JPL | month=March | year=1983 | issue=6 | दुवा=http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html | accessdate = 2007-02-12}}</ref> | स्केल उंची = २७ कि.मी. | वातावरण संरचना = <table> <tr><td> ८९.८±२.0%</td><td>[[हायड्रोजन]] (H₂) </td></tr><tr><td> १०.२±२.0%</td><td>[[हेलियम]] </td></tr><tr><td> ~०.३%</td><td>[[मिथेन]] </td></tr><tr><td> ~०.०२६%</td><td>[[अमोनिया]] </td></tr><tr><td> ~०.००३%</td><td>[[हायड्रोजन ड्यूटेराइड]] (HD) </td></tr><tr><td> ०.०००६%</td><td>[[इथेन]] </td></tr><tr><td> ०.०००४%</td><td>[[पाणी]] </td></tr><tr><td> '''बर्फ''':</td><td> </td></tr><tr><td> </td><td>[[अमोनिया]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[पाणी]] </td></tr><tr><td> </td><td>[[अमोनियम हायड्रोसल्फाइड]](NH₄SH) </td></tr></table> }} '''गुरू''' (Jupiter) (किंवा बृहस्पती) हा अंतरानुसार सूर्यापासून पाचव्या स्थानावर असलेला सूर्यमालेमधील आकाराने सर्वांत मोठा ग्रह आहे. गुरू, [[शनी ग्रह|शनी]], [[युरेनस ग्रह|युरेनस]] आणि [[नेपच्यून ग्रह|नेपच्यून]] यांचे वर्गीकरण [[राक्षसी वायू ग्रह]] म्हणून केले जाते. या चार ग्रहांना "जोव्हियन प्लॅनेट्स" ( jovian planets) असेसुद्धा म्हणले जाते. गुरू या शब्दाचा अर्थ शिक्षक असाही होतो, तसेच गुरुवार नावाचा आठवड्याचा एक दिवस पण असतो .पासून खगोलशास्त्रज्ञांना गुरू माहित होता. अनेक संस्कृतींच्या पौराणिक व धार्मिक कथांमध्ये गुरूचा उल्लेख आढळतो. प्राचीन रोमवासीयांनी रोमन देव [[ज्युपिटर (रोमन देव)|ज्युपिटर]] याच्यावरून या ग्रहाला '''ज्युपिटर''' हे नाव दिले होते. <!-- <ref name="etymologyonline"/> --> पृथ्वीवरून बघितले असता गुरूची दृश्यप्रत (apparent magnitude) −२.८ पर्यंत पोहोचू शकते. तेव्हा गुरू हा [[चंद्र]] व [[शुक्र ग्रह|शुक्रानंतरचा]] आकाशातील सर्वाधिक प्रकाशमान ग्रह बनतो. (परंतु मंगळाची तेजस्विता त्याच्या कक्षाभ्रमणाच्या काही काळासाठी गुरूपेक्षा जास्त होते). गुरू ग्रह हा मुख्यत्वेकरून [[हायड्रोजन]] व थोड्या प्रमाणात [हेलियम]चा बनला आहे. त्याला इतर जड मूलद्रव्यांचा उच्च दाबाखालील खडकाळ गाभा असणे शक्य आहे. गुरूच्या जलद परिवलनामुळे त्याचा आकार गोलाकार न राहता विषुववृत्तावर थोडासा पण जाणवण्याइतका फुगलेला आहे. गुरूचे बाह्य वातावरण वेगवेगळ्या उंचीवर वेगवेगळ्या पट्ट्यांमध्ये विभागलेले आहे. यामुळे या विभागांच्या सीमा रेषांवर मोठी वादळे होत असतात. याचा परिणाम म्हणजे गुरूवर दिसणारा प्रचंड लाल डाग. वास्तविकरीत्या हा डाग म्हणजे सतराव्या शतकापासून चालत आलेले एक मोठे वादळ आहे. गुरूच्या भोवती एक अंधुक कडा आहे व शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्र आहे. गुरूला कमीतकमी ६३ उपग्रह आहेत. यापैकी चार मोठ्या उपग्रहांचा शोध [[गॅलिलियो गॅलिली|गॅलिलियोने]] [[इ.स. १६१०|१६१०]] मध्ये लावला होता. त्यांना गॅलिलियन उपग्रह म्हणले जाते. [[गॅनिमिड (उपग्रह)|गॅनिमिड]] हा यापैकी सर्वांत मोठा उपग्रह असून त्याचा व्यास [[बुध ग्रह]]ापेक्षाही जास्त आहे. == आकारमान व वस्तुमान == गुरू ग्रह हा [[पृथ्वी]]वरून दिसणाऱ्या आकाशातील चौथी ठळक वस्तू आहे. मात्र क्वचित कधीकधी [[मंगळ ग्रह|मंगळ]] गुरूपेक्षा जास्त ठळक दिसतो. सूर्याचे वस्तुमान गुरूच्या १००० पट असले तरीही सूर्यमालेतील इतर सर्व ग्रहांच्या एकूण वस्तुमानाच्या अडीच पट वस्तुमान केवळ एकट्या गुरूचे आहे. गुरूचे वस्तुमान पृथ्वीच्या ३१८ पट असून त्याचा व्यास पृथ्वीच्या ११ पट आहे. त्याचे एकूण आकारमान पृथ्वीच्या १३०० पट आहे. त्यामुळे साहजिकच त्याच्या गुरुत्वाकर्षणाचा सूर्यमालेच्या उत्क्रांतीवर बराच प्रभाव आहे. उदाहरणार्थ सर्व ग्रहांच्या (अपवाद [[बुध ग्रह]]ाची कक्षा) या गुरूच्या कक्षेशी मिळत्या जुळत्या आहेत; बरेचसे कमी परिभ्रमण कालावधी असणारे धूमकेतू हे गुरूभोवती परिभ्रमण करतात; लघुग्रह पट्ट्यामध्ये असणाऱ्या [[कर्कवुड फटी]] (Kirkwood gaps) या गुरूमुळेच आहेत. सूर्यमाला निर्मितीनंतर बऱ्याच काळानंतर अंतर्ग्रहांवर झालेल्या अशनी वर्षावाला गुरू ग्रहच कारणीभूत आहे. काहीजण सूर्यमालेचे वर्णन सूर्य, गुरू व इतर तुकडे असे करतात. तर काहीजण त्याला सूर्यमालेचा झाडू म्हणतात. सूर्याभोवती प्रदक्षिणा करण्यासाठी गुरूला ४३३३ (पृथ्वी-दिवस) लागतात. मात्र त्याचा स्वतःभोवती फिरण्याचा परिवलन काळही दहा तासांपेक्षा किंचित कमी आहे. इतक्या जास्त वेगाने परिवलन केल्याने त्याच्या [[विषुववृत्त]]ावर फुगवटा तयार झाला आहे. हा फुगवटा पृथ्वीवरून साध्या दुर्बिणीने सहज दिसू शकतो. == गुरू व तपकिरी बटु तारा == गुरूसारखा प्रचंड ग्रह व [[तपकिरी बटु]] यांच्यातील सीमारेषा पुसट आहे. तपकिरी बटूचा वर्णपट विशिष्ट असा असतो. सध्याच्या व्याख्येनुसार एखाद्या आकाशस्थ गोलाचे वस्तुमान जर गुरूच्या वस्तुमानापेक्षा १२ पट जास्त असले तर ते ड्युटेरियमचे ज्वलन चालू करायला पुरेसे असते. असल्या वस्तूला तपकिरी बटू असे म्हणतात. जर वस्तुमान त्यापेक्षा कमी असेल तर त्या वस्तूला ग्रह म्हणतात. गुरूचा व्यास त्याच्या वस्तुमानाच्या प्रमाणात आहे असे समजले जाते. त्यामध्ये जर अजून वस्तुमानाची भर पडली तर गुरुत्वाकर्षणामुळे तो आकुंचन पावेल व तापमान प्रचंड वाढून त्याचे ताऱ्यात रूपांतर होईल. या विचारामुळे काही खगोलशास्त्रज्ञ त्याला एक अयशस्वी तारा म्हणतात. खरे तर गुरू ग्रह हा तारा होण्यासाठी अजून ७५ पट मोठा असायला हवा होता. लहानात लहान लाल बटू हा गुरूपेक्षा ३० टक्क्याने मोठा असतो. मजेशीर गोष्ट म्हणजे, गुरूला जेवढी उष्णता सूर्यापासून मिळते त्याच्यापेक्षा जास्त उष्णता तो उत्सर्जित करतो. ही जास्तीची ऊर्जा "[[केल्व्हिन-हेम्होल्ट्झ प्रक्रियेद्वारे]] तयार होते. या प्रक्रियेचा परिणाम म्हणून गुरू दर वर्षी काही मिलिमीटरने आकुंचन पावत आहे. पूर्वी जेव्हा तो तरुण व जास्त गरम होता तेव्हा तो आजच्यापेक्षा कितीतरी मोठा होता. शनी ग्रह तर गुरूपेक्षाही मोठा होता. शनीच्या कमी वस्तुमानामुळे कमी गुरुत्वबल व जास्त उष्णता असल्याने हे दोन्हीही ग्रह जास्त फुगले (शनीच्या गाभ्यामध्ये कमी वस्तुमान असल्याने तो जास्त फुगला). सर्वसाधारणपणे गाभ्यामध्ये जितके जास्त वस्तुमान असते तितका तो ग्रह आकाराने लहान असतो. ==गुरू ग्रहाची घडण == गुरू ग्रहाचा गाभा तुलनेने कमी खडकाळ किंवा कठीण आहे. हा गाभा धातुरूप [[हायड्रोजन]]ने (Metallic Hydrogen) वेढला गेला आहे. त्याच्यासभोवती द्रवरूप हायड्रोजन असून त्याच्यापलीकडे वायुरूप हायड्रोजनचे आवरण आहे. हायड्रोजनच्या या सर्व अवस्थांमध्ये निश्चित अशी सीमा नाही त्या सर्व एकमेकांमध्ये जसजसे गाभ्याकडे जावे तसतशा वायू ते द्रव व द्रव ते घन याप्रमाणे हलकेच मिसळलेल्या आहेत.गुरू सदैव ढगांनी आच्छादलेला असतो. हे ढग [[अमोनिया]]च्या स्फटिकांपासून आणि [[अमोनियम हायड्रोसल्फेट]]पासून बनलेले असतात. या ग्रहावर कठीण असा पृष्ठभाग नाही. याच्यावर असणाऱ्या ढगांची घनता जसजसे केन्द्राकडे जावे तसतशी वाढत जाते. == गुरूवरचे वातावरण == अणूंच्या संख्येनुसार गुरूचे वातावरण सुमारे ९०% [[हायड्रोजन]] व १०% [[हेलियम]]ने बनलेले आहे. गुरू ग्रहाच्या वातावरणात [[मिथेन]], पाण्याची वाफ, [[अमोनिया]] व खडक यांचे अंश आहेत. या व्यतिरिक्त [[कार्बन]], [[इथेन]], [[हायड्रोजन सल्फाइड]], [[निऑन]], [[प्राणवायू|ऑक्सिजन]], [[फॉस्फिन]] व [[गंधक]] यांचेही अंश आहेत. बाह्य वातावरणात अमोनियाचे स्फटिकही आढळून आले आहेत. [[अवरक्त किरण]] व [[अतिनील किरण]] किरणांच्या साहाय्याने केलेल्या अभ्यासाने [[बेन्झिन]] व अन्य [[कर्बोदक]] यांचेही अस्तित्त्व सापडले आहे. हे [[वातावरण]] [[शनी ग्रह]]ाशी अत्यंत मिळतेजुळते आहे. पण युरेनस व नेपच्यून यांचे वातवरण मात्र थोडे वेगळे आहे, त्यांच्यामध्ये [[हायड्रोजन]] व [[हेलियम]]चे प्रमाण कमी आहे. == प्रचंड तांबडा डाग == गुरू ग्रहावरील सर्वांत परिचित अशी गोष्ट म्हणजे त्यावर असणारा लाल डाग (The Great Red Spot). हा डाग म्हणजे पृथ्वीच्या आकारपेक्षा मोठे वादळ आहे. हा डाग चार शतकांपूर्वी पहिल्यांदा [[जियोव्हानी कॅसिनी]] व [[रॉबर्ट हूक]] यांनी पाहिला. याबाबतचे गणित असे दर्शविते की हे वादळ आता शांत झाले असून तो डाग सदैव या ग्रहावर राहील. इसवी सन २००० साली तीन लहान लाल डाग एकत्र येऊन त्यांचे ''ओव्हल बीए'' (Oval BA) नावाच्या मोठ्या डागात रूपांतर झाले. नंतर त्याला लाल रंग येऊ लागला व तो आधीच्या लाल डागांप्रमाणेच दिसू लागला. == गुरूचे कडे == [[चित्र:PIA01627 Ringe.jpg|इवलेसे|उजवे|गुरूचे कडे]] गुरूभोवती एक धूसर कडे आहे. त्याचे तीन हिस्से आहेत. आतील हिस्सा हॅलो (halo) नावाचा धुलिकणांचा टॉरस{{मराठी शब्द सुचवा}}, त्यानंतरचे मुख्य तेजस्वी कडे व सर्वांत बाहेरचे "गॉसॅमर" नावाचे कडे.<ref>{{जर्नल स्रोत | last = Showalter | first = M.A. | coauthors =Burns, J.A.; Cuzzi, J. N.; Pollack, J. B. | title=Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987Icar...69..458S | journal=Icarus | year=1987 | volume=69 | issue=3 | pages=458–98 | doi = 10.1016/0019-1035(87)90018-2 | accessdate=2007-08-28}}</ref> हे कडे धूलिकणांनी बनलेले आहे, तर शनीचे कडे बर्फाचे आहे.<ref name="elkins-tanton" /> मुख्य कडे बहुधा [[अद्रास्तिया (उपग्रह)|अद्रास्तिआ]] व [[मेटिस (उपग्रह)|मेटिस]] या उपग्रहांपासून उत्सर्जित झालेल्या धुळीपासून बनले आहे. उपग्रहावर वापस पडणारे हे धूलिकण व लहान लहान खडक, बहुतकरून, गुरूच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्याभोवती फिरू लागतात.<ref name="Burns1999">{{जर्नल स्रोत | last=Burns | first=J. A. | coauthors=Showalter, M.R.; Hamilton, D.P.; et.al. | title=The Formation of Jupiter's Faint Rings | journal=Science | year=1999 | volume=284 | pages=1146–50 | doi=10.1126/science.284.5417.1146 | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Sci...284.1146B | accessdate=2007-08-28 | pmid=10325220}}</ref> याचप्रकारे, [[थेबे (उपग्रह)|थेबे]] आणि [[अमाल्थिया (उपग्रह)|अमाल्थिआ]] हे उपग्रह गॉसॅमर कड्याचे दोन भिन्न भाग बनविण्यास कारणीभूत आहेत.<ref name="Burns1999"/> == नैसर्गिक उपग्रह == {{मुख्यलेख|गुरूचे नैसर्गिक उपग्रह}} गुरू ग्रहाला एकंदर ७९ चंद्र आहेत. त्यांपैकी ठळकपणे दिसणारे व [[गॅलिलियो]]ने शोधलेले चार उपग्रह ''[[गॅलिलियन उपग्रह]]'' म्हणून ओळखले जातात. * [[गॅनिमीड उपग्रह|गॅनिमीड]] * [[कॅलिस्टो उपग्रह|कॅलिस्टो]] * [[युरोपा उपग्रह|युरोपा]] * [[आयो (उपग्रह)|आयो]] <gallery> चित्र:Io highest resolution true color.jpg|[[आयो (उपग्रह)|आयो]] चित्र:Europa in natural color.png|[[युरोपा उपग्रह|युरोपा]] चित्र:Moon Ganymede by NOAA.jpg|[[गॅनिमीड उपग्रह|गॅनिमीड]] चित्र:Callisto.jpg|[[कॅलिस्टो उपग्रह|कॅलिस्टो]] </gallery> == जमिनीवरून दुर्बिणीने केलेले गुरूचे निरीक्षण == १६१० मध्ये [[गॅलिलियो]]ने दुर्बिणीद्वारे [[आयो (उपग्रह)|आयो]], [[युरोपा (उपग्रह)|युरोपा]], [[गनिमिड (उपग्रह)|गनिमिड]] व [[कॅलिस्टो (उपग्रह)|कॅलिस्टो]] या गुरूच्या चार नैसर्गिक उपग्रहांचा (चंद्रांचा)-[[गॅलिलियन उपग्रह]]ांचा- शोध लावला. पृथ्वीच्या चंद्राव्यतिरिक्त इतर ग्रहांच्या चंद्रांचे हे पहिले निरीक्षण मानले जाते. मात्र, चिनी खगोलशास्त्राचा इतिहासकार [[झी झेझोंग]] याच्या मते, गॅलिलियोच्या आधी दोन हजार वर्षांपूर्वीच गुरूच्या एका चंद्राचा शोध चिनी खगोलशास्त्रज्ञ [[गान डे]] याने इसवी सन पूर्व ३६२मध्ये दुर्बिणीविना लावला होता.<ref>{{जर्नल स्रोत | last=Xi | first=Z. Z. | title=The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo | journal=Acta Astrophysica Sinica | year=1981 | volume=1 | issue=2 | pages=87 | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/1981AcApS...1...87X | accessdate=2007-10-27}} </ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Paul | आडनाव=Dong | वर्ष=2002 | title=China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic | प्रकाशक=China Books | आयएसबीएन=0835126765 }}</ref> [[गॅलिलियो]]चा शोध आणखी एका कारणासाठी महत्त्वाचा होता. त्यामुळे अवकाशातील सर्व वस्तू फक्त पृथ्वीभोवतीच फिरत नाहीत असे सिद्ध झाले. या शोधामुळे [[निकोलस कोपर्निकस|कोपर्निकसच्या]] [[सूर्यकेंद्री सिद्धान्त]]ाला दुजोरा मिळाला. या सिद्धान्ताप्रमाणे ग्रह पृथ्वीभोवती फिरत नसून सूर्याभोवती फिरतात असे त्याने मांडले होते. गॅलिलियोचा कोपर्निकसच्या सूर्यकेंद्री सिद्धांताला असलेल्या उघड पाठिंब्यामुळे तो संकटात सापडला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Westfall | पहिलेनाव = Richard S | दुवा = http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/galilei_gal.html | title = Galilei, Galileo | प्रकाशक = The Galileo Project | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-10 }}</ref> इ.स. १६६० मध्ये [[गिओवानी डॉमिनिको कॅसिनी|कॅसिनीने]] नवीन दुर्बिणीच्या साहाय्याने गुरूवरील डाग व रंगीत पट्टे पाहिले. त्याला असेसुद्धा आढळले की गुरू हा ध्रुवाजवळ थोडा चपटा आहे. कॅसिनी त्याच्या निरीक्षणांवरून गुरूचा परिभ्रमण काळ काढू शकला.<ref name="cassini">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक=O'Connor, J. J.; Robertson, E. F. | month = April | वर्ष = 2003 | दुवा = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cassini.html | title = Giovanni Domenico Cassini | प्रकाशक = University of St. Andrews | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-02-14 }}</ref> १६९० मध्ये कॅसिनीला आढळले की गुरूच्या वातावरणाच्या परिवलनाचा वेग गुरूच्या वेगापेक्षा वेगळा आहे.<ref name="elkins-tanton">{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Linda T. | आडनाव=Elkins-Tanton | वर्ष=2006 | title=Jupiter and Saturn | year=2006 | url=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 | प्रकाशक=Chelsea House | स्थान=New York | आयएसबीएन=0-8160-5196-8 }}</ref> [[चित्र:Jupiter from Voyager 1.jpg|इवलेसे|उजवे|[[False-color]] detail of Jupiter's atmosphere, imaged by ''[[Voyager 1]]'', showing the [[Great Red Spot]] and a passing white oval.]] गुरूवरील राक्षसी तांबडा डाग हा १६६४ मध्ये [[रॉबर्ट हूक]] व १६६५ मध्ये कॅसिनीने बघितला होता असे मानले जाते, पण याबाबत जाणकारांमध्ये वाद आहेत. ज्ञात माहितीनुसार गुरूच्या राक्षसी तांबड्या डागाचे पहिले चित्र [[सॅम्युअल हेनरिक श्वाब]] याने सन १८३१मध्ये बनविले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Paul | आडनाव=Murdin | वर्ष=2000 | title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics | प्रकाशक=Institute of Physics Publishing | स्थान=Bristol | आयएसबीएन=0122266900 }}</ref> हा डाग १६६५ ते १७०८ दरम्यान अनेकदा गायब झाल्याचे नोंदवण्यात आले आहे. १८७८ मध्ये तो बराच ठळक बनला तसेच १८८३ आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला तो परत फिका होत गेल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | month = August | वर्ष = 1974 | दुवा = http://history.nasa.gov/SP-349/ch1.htm | title = SP-349/396 Pioneer Odyssey—Jupiter, Giant of the Solar System | प्रकाशक = NASA | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-08-10 | archive-date = 2011-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110104065245/http://history.nasa.gov/SP-349/ch1.htm | url-status = dead }}</ref> [[गिओवानी बोरेली]] व कॅसिनी या दोघांनीही काळजीपूर्वक गुरूच्या चंद्रांच्या गतीचे तक्ते बनविले होते. त्यांच्या साह्याने चंद्र केव्हा गुरूच्या मागे जातील तसेच केव्हा गुरूच्या पुढे येतील याचे अचूक भाकित करणे शक्य होते. मात्र १६७० दरम्यान जेव्हा गुरू पृथ्वीच्या दृष्टीने सूर्याच्या पलीकडील बाजूला होता तेव्हा असे आढळले, की या नोंदींनुसार केलेली भाकिते प्रत्यक्ष निरीक्षणांपेक्षा १७ मिनिटे मागे होती. [[ओले ऱ्याॅमर|ओले रोमर]] याने असे मांडले की, आपल्याला वस्तू तात्काळ दिसत नाहीत. प्रकाशाला आपल्यापर्यंत यायला काही वेळ लागतो. कॅसिनीने या शोधाचा सुरुवातीला स्वीकार केला नव्हता. मात्र नंतर हा सिद्धान्त वापरून प्रकाशाच्या वेगाचे मापन करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.mathpages.com/home/kmath203/kmath203.htm | title = Roemer's Hypothesis | प्रकाशक = MathPages | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-12 }}</ref> १८९२ मध्ये [[एडवर्ड एमर्सन बर्नार्ड|ई. ई. बर्नार्ड]] याने कॅलिफोर्निया येथील [[लिक वेधशाळा|लिक वेधशाळेत]] गुरूचा पाचवा चंद्र शोधून काढला. हा छोटा उपग्रह शोधून काढल्यामुळे त्याच्या वेधक नजरेचे कौतुक झाले व तो प्रसिद्ध झाला. या चंद्राला नंतर [[अमाल्थिया (उपग्रह)|अमाल्थिआ]] हे नाव देण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | पहिलेनाव = Joe | आडनाव = Tenn | दिनांक = March 10, 2006 | दुवा = http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Barnard/ | title = Edward Emerson Barnard | प्रकाशक = Sonoma State University | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-10 | archive-date = 2011-09-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110917023559/http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Barnard/ | url-status = dead }}</ref> प्रत्यक्ष बघून शोधण्यात आलेला हा शेवटचा उपग्रह आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक = October 1, 2001 | दुवा = http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/education/teacherres-amalthea.html | title = Amalthea Fact Sheet | प्रकाशक = NASA JPL | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-02-21 }}</ref> यानंतर व १९७९ मधील [[व्हॉयेजर १]] मोहिमेपूर्वी गुरूचे अजून आठ उपग्रह शोधण्यात आले होते. == गुरूजवळून गेलेली अंतराळयाने == {| class="wikitable" style="float: right; margin-right: 0px; margin-left: 1em;" |+ गुरूजवळून गेलेली अंतराळयाने |- !अंतराळयान !निकटतम दिन !अंतर |- |''[[पायोनियर १०]]'' |डिसेंबर ३, १९७३ |style="text-align: right;"|१,३०,०००&nbsp;कि.मी. |- |''[[पायोनियर ११]]'' |डिसेंबर ४, १९७४ |style="text-align: right;"|३४,०००&nbsp;कि.मी. |- |''[[व्हॉयेजर १]]'' |मार्च ५, १९७९ |style="text-align: right;"|३,४९,०००&nbsp;कि.मी. |- |''[[व्हॉयेजर २]]'' |जुलै ९, १९७९ |style="text-align: right;"|५,७०,०००&nbsp;कि.मी. |- |rowspan="2"|''[[युलिसीस]]'' |फेब्रुवारी १९९२ |style="text-align: right;"|४,०९,०००&nbsp;कि.मी. |- |फेब्रुवारी २००४ |style="text-align: right;"|२४,००,००,०००&nbsp;कि.मी. |- |''[[कॅसिनी-ह्यूगेन्स|कॅसिनी]]'' |डिसेंबर ३०, २००० |style="text-align: right;"|१,००,००,०००&nbsp;कि.मी. |- |''[[न्यू होरायझन्स]]'' |फेब्रुवारी २८, २००७ |style="text-align: right;"|२३,०४,५३५&nbsp;कि.मी. |} [[चित्र:Jupiter gany.jpg|इवलेसे|200px|उजवे|''व्हॉयेजर १''ने जानेवारी २४, १९७९ रोजी ४ कोटी कि.मी.वरून घेतलेले गुरूचे चित्र.]] १९७३ पासून अनेक अंतराळयाने त्यांच्या प्रवासात गुरूजवळून गेली आहेत. [[पायोनियर मोहिम|पायोनियर]] अंतराळयानांनी सर्वप्रथम गुरूची व त्याच्या उपग्रहांची जवळून छायाचित्रे घेतली. या यानांना असे आढळून आले की गुरूपासून अपेक्षेपेक्षा जास्त किरणोत्सार होत आहे. पण दोन्ही याने त्या वातावरणात टिकाव धरू शकली. या यानांच्या कक्षेचा उपयोग जोव्हियन प्रणालीच्या (गुरू व त्याचे उपग्रह) एकत्रित वस्तुमान निश्चित करण्यासाठी करण्यात आला तसेच यानावरून येणाऱ्या रेडिओ संदेशांना होणारा अडथळा मोजून गुरूचा व्यास मोजण्यात आला.<ref name="cosmology 101">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Lasher | पहिलेनाव = Lawrence | दिनांक = August 1, 2006 | दुवा = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PNhome.html | title = Pioneer Project Home Page | प्रकाशक = NASA Space Projects Division | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-28 | archive-date = 2006-01-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060101001205/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PNhome.html | url-status = dead }}</ref> सहा वर्षानंतरच्या [[व्हॉयेजर प्रकल्प]]ाने गुरूच्या कड्याचा शोध लावला तसेच गॅलिलियन उपग्रहांबाबत अधिक माहिती पुरविली. या प्रकल्पातील यानांना आयो वर जिवंत ज्वालामुखी सापडले.<ref name="voyager">{{संकेतस्थळ स्रोत |दिनांक= January 14, 2003 | दुवा = http://voyager.jpl.nasa.gov/science/jupiter.html | title = Jupiter | प्रकाशक = NASA Jet Propulsion Laboratory | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-28 }}</ref> यानंतर गुरूजवळून जाणारी मोहिम म्हणजे ''युलिस्सेस''. या मोहिमेतील पहिल्या यानाला सूर्याभोवतीच्या ध्रुवीय कक्षेत टाकण्यासाठी गुरूजवळून नेण्यात आले. यादरम्यान यानाने गुरूच्या चुंबकांबराचा (मॅग्नेटोस्फिअरचा) अभ्यास केला. मात्र यानावर कॅमेरा नसल्यामुळे गुरूची छायाचित्रे काढता आली नाहित. या मोहिमेतील दुसरे यान गुरूपासून बऱ्याच दूरवरून गेले.<ref name="ulysses">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = Chan, K.; Paredes, E. S.; Ryne, M. S. | वर्ष = 2004 | दुवा = http://www.aiaa.org/Spaceops2004Archive/downloads/papers/SPACE2004sp-template00447F.pdf | title = Ulysses Attitude and Orbit Operations: 13+ Years of International Cooperation | फॉरमॅट = PDF | प्रकाशक = American Institute of Aeronautics and Astronautics | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-28 }}</ref> इ.स. २००० मध्ये [[शनी ग्रह|शनीकडे]] निघालेले ''कॅसिनी'' यान गुरूजवळून गेले. या यानाने गुरूची आतापर्यंतची सर्वांत चांगली छायाचित्रे काढली आहेत. तसेच या यानाने गुरूचा उपग्रह [[हिमालिया (उपग्रह)|हिमालियाची]] काहीशी धूसर छायाचित्रेसुद्धा घेतली.<ref>{{जर्नल स्रोत | author=Hansen, C. J.; Bolton, S. J.; Matson, D. L.; Spilker, L. J.; Lebreton, J.-P. | title=The Cassini-Huygens flyby of Jupiter | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172....1H | journal=Icarus | year=2004 | volume=172 | issue=1 | pages=1–8 | doi = 10.1016/j.icarus.2004.06.018}}</ref> यानंतर [[प्लूटो (बटु ग्रह)|प्लूटोकडे]] निघालेले ''[[न्यू होरायझन्स]]'' यान गुरूजवळून नेण्यात आले. यादरम्यान प्लूटोकडे फेकण्यासाठी गुरूच्या गुरुत्वाकर्षणाचा उपयोग [[गुरुत्व गोफण|गोफणीसारखा]] करून घेण्यात आला. हे यान [[फेब्रुवारी २८]], [[इ.स. २००७|२००७]] रोजी गुरूच्या सर्वाधिक जवळ होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/new_horizons/022807.html|title="Mission Update: At Closest Approach, a Fresh View of Jupiter"|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-07-27|archive-date=2007-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070429113112/http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/new_horizons/022807.html|url-status=dead}}</ref> यानाने आयोवरील ज्वालामुखींमधून निघणाऱ्या प्लाझ्माचे मोजमाप केले तसेच गॅलिलियन उपग्रह व [[हिमालिया (उपग्रह)|हिमालिया]] व [[एलारा (उपग्रह)|एलारा]] या उपग्रहांचे निरीक्षण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/news/jupiter_system.html|title="Pluto-Bound New Horizons Provides New Look at Jupiter System"|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-07-27|archive-date=2010-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052748/http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/news/jupiter_system.html|url-status=dead}}</ref> जोव्हियन प्रणालीचे निरिक्षण [[सप्टेंबर ४]], [[इ.स. २००६|२००६]] पासून चालू झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक= January 19, 2007 | दुवा = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6279423.stm | title = New Horizons targets Jupiter kick | प्रकाशक = BBC News Online | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-20 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Alexander | पहिलेनाव = Amir | दिनांक = September 27, 2006 | दुवा = http://www.planetary.org/news/2006/0927_New_Horizons_Snaps_First_Picture_of.html | title = New Horizons Snaps First Picture of Jupiter | प्रकाशक = The Planetary Society | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-12-19 | archive-date = 2007-02-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070221220556/http://www.planetary.org/news/2006/0927_New_Horizons_Snaps_First_Picture_of.html | url-status = dead }}</ref> ==== गॅलिलियो मोहीम ==== [[चित्र:Portrait of Jupiter from Cassini.jpg|इवलेसे|डावे|[[कॅसिनी-ह्यूगेन्स|कॅसिनीने]] काढलेले गुरूचे छायाचित्र]] ''[[गॅलिलियो अंतराळयान|गॅलिलियो]]'' हे आतापर्यंत सोडण्यात आलेले गुरूभोवती फिरणारे एकमेव अंतराळयान आहे. हे यान गुरूभोवतीच्या कक्षेत [[डिसेंबर ७]],[[इ.स. १९९५|१९९५]] रोजी पोहोचले. पुढील सात वर्षे हे यान गुरूभोवती फिरत होते. यादरम्यान यान अनेकदा गॅलिलियन उपग्रह व [[अमाल्थिया (उपग्रह)|अमाल्थिया]] यांच्या जवळून गेले. तसेच यानाला १९९४ मध्ये [[शुमाकर-लेव्ही ९ धूमकेतू]] व गुरूची टक्कर बघता आली. जरी या यानाकडून जोव्हियन प्रणालीबद्दल खूप माहिती मिळाली असली तरी यानावरील रेडिओ ॲंटेना योग्यरीत्या चालू न झाल्यामुळे यानाच्या क्षमतेवर काहीशा मर्यादा आल्या.<ref name="galileo">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = McConnell | पहिलेनाव = Shannon | दिनांक = April 14, 2003 | दुवा = http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/ | title = Galileo: Journey to Jupiter | प्रकाशक = NASA Jet Propulsion Laboratory | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-28 | archive-date = 2012-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120704114424/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/ | url-status = dead }}</ref> जुलै १९९५ मध्ये यानावरून एक प्रोब सोडण्यात आला, जो डिसेंबर ७ला गुरूच्या वातावरणात शिरला. गुरूच्या वातावरणात १५० कि.मी.चा प्रवास करून हा प्रोब गुरूच्या उच्च वातावरणीय दाबाखाली (पृथ्वीच्या २२ पट) आणि तापमानाखाली (सुमारे १५३&nbsp;°C)नष्ट झाला. त्यापूर्वी त्याने सुमारे ५७.६ मिनिटे माहिती गोळा केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | पहिलेनाव = Julio | आडनाव = Magalhães | दिनांक = December 10, 1996 | दुवा = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/galileo_probe/htmls/probe_events.html | title = Galileo Probe Mission Events | प्रकाशक = NASA Space Projects Division | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-02-02 | archive-date = 2007-01-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070102143553/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/galileo_probe/htmls/probe_events.html | url-status = dead }}</ref> तो प्रोब बहुधा वितळला असावा किंवा त्याचे बाष्पीकरणसुद्धा झाले असणे शक्य आहे. जेव्हा [[सप्टेंबर २१]],[[इ.स. २००३|२००३]] रोजी यानाला ५० कि.मी. प्रतिसेकंद वेगाने मुद्दाम गुरूच्या वातावरणात ढकलण्यात आले, तेव्हा गॅलिलियो यानाचा अंतही अशाच प्रकारे झाला. यानाची आयोशी होणारी टक्कर टाळण्यासाठी असे करण्यात आले होते. आयोवर जीवसृष्टी असण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे व शास्त्रज्ञांना त्याला हानी पोहोचवायची नव्हती.<ref name="galileo" /> == भविष्यातील मोहिमा == ध्रुवीय कक्षेतून गुरूचा अभ्यास करण्यासाठी नासा नवीन मोहिमेची आखणी करत होती. या मोहिमेला ''[[जूनो (अंतराळयान)|ज्यूनो]]'' हे नाव देण्यात आले असून, त्याच्या यानाचे प्रक्षेपण २०११ मध्ये करण्यात येणार होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html | title = New Frontiers - Missions - Juno | प्रकाशक = NASA | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-01-02 | archive-date = 2011-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110821020039/http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html | url-status = dead }}</ref> तसेच गुरूचा उपग्रह [[युरोपा (उपग्रह)|युरोपावर]] द्रवरूप समुद्र असण्याची शक्यता असल्यामुळे नासाने एक मोहीम केवळ यासाठीच नियोजित केली होती. [[जिमो मोहिम|जिमो]] (ज्युपिटर आइसी मून्स ऑर्बिटर) या नावाचे हे यान २०१२ मध्ये प्रक्षेपित करण्यात येणार होते. मात्र ते थोडे जास्तच महत्त्वाकांक्षी ठरवून रद्द करण्यात आले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी | पहिलेनाव=Brian | आडनाव=Berger | title=White House scales back space plans | प्रकाशक=MSNBC | date=February 7, 2005 | दुवा=http://www.msnbc.msn.com/id/6928404/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-01-02 | archive-date=2011-08-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110822025509/http://www.msnbc.msn.com/id/6928404/ | url-status=dead }}</ref> युरोपातील [[जोव्हियन युरोपा ऑर्बिटर]] मोहीम सध्या विचाराधीन आहे, मात्र त्याच्या प्रक्षेपणाची तारीख अजून ठरविण्यात आलेली नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव=Atzei | पहिलेनाव=Alessandro | दिनांक=April 27, 2007 | दुवा=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=35982 | title=Jovian Minisat Explorer | प्रकाशक=ESA | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-05-08 }}</ref> गुरूवर जीवसृष्टी असणे शक्य नाही कारण तेथील वातावरणात पाणी नगण्य आहे आणि गुरूचा घन पृष्ठभाग प्रचंड दाबाखाली आहे. [[इ.स. १९७६|१९७६]] मध्ये [[व्हॉयेजर]] यान सोडण्याआधी [[कार्ल सेगन|कार्ल सागन]] यांनी [[अमोनिया]]वर आधारित जीव गुरूवर असण्याची कल्पना मांडली होती; पण यासंबंधी कोणताही पुरावा सापडला नाही. == ट्रोजन लघुग्रह == [[चित्र:Asteroid Belt.jpg|इवलेसे|गुरूच्या कक्षेतील ट्रोजन लघुग्रह तसेच मंगळ व गुरूमधील [[लघुग्रहांचा पट्टा]]]] गुरूच्या चंद्रांप्रमाणेच गुरूचे [[गुरुत्वाकर्षण बल]] बऱ्याच लघुग्रहांना नियंत्रणात ठेवते. हे लघुग्रह गुरूच्या सूर्याभोवतीच्या कक्षेत पुढील व मागील [[लाग्रांजियन बिंदू]]ंच्या भागांत पसरले आहेत. यांना 'बृहस्पती [[ट्रोजन लघुग्रह]]' असे संबोधले जाते. [[इलियाड]] या प्राचीन ग्रीक महाकाव्याच्या स्मरणार्थ त्यांचे वर्गीकरण [[ग्रीक]] आणि [[रोमन]] यांत करण्यात आले आहे. यातील पहिला लघुग्रह [[५८८ अकिलीझ]] [[मॅक्स वुल्फ]] यांनी [[इ.स. १९०६|१९०६]] साली शोधला. सर्वांत मोठा ट्रोजन लघुग्रह [[६२४ हेक्टर]] हा आहे. सौर मंडळातील सर्वात ज्ञात ट्रोजन गुरू ग्रहाची कक्षा सामाईक करतो. ट्रोजन लघुग्रहांना एल 4 या ग्रीक शिबिरातील आणि एल 5 या रोमन शिबिरातील ट्रोजन कॅम्पांमध्ये विभागण्यात आले आहे. एक किलोमीटरहून मोठे एक दशलक्ष बृहस्पती ट्रोजन अस्तित्त्वात असल्याचे मानले जाते. त्यांपैकी ७०००पेक्षा अधिक सूचीबद्ध आहेत.. == धूमकेतूची धडक == [[जुलै १६]] ते [[जुलै २२]], [[इ.स. १९९४|१९९४]]च्या दरम्यान [[शुमाकर-लेव्ही ९ धूमकेतू|शुमाकर-लेव्ही ९]] धूमकेतूचे ९ तुकडे गुरूच्या दक्षिण गोलार्धाला धडकले. गुरूच्या प्रचंड वस्तुमानामुळे आणि सूर्यमालेतील त्याच्या आतील स्थानामुळे गुरूवर इतर ग्रहांपेक्षा जास्त धूमकेतूंची धडक होते असे मानले जाते. == मानवी संस्कृतीमध्ये गुरू == गुरू ग्रह प्राचीन काळापासून मानवाला ज्ञात आहे. रात्री हा ग्रह दुर्बिणीविना दिसू शकतो तर काही वेळा सूर्य अंधुक असला तर दिवसासुद्धा गुरू दिसतो.<ref>{{स्रोत बातमी | लेखक=Staff | date=June 16, 2005 | title=Stargazers prepare for daylight view of Jupiter | प्रकाशक=ABC News Online | दुवा=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200506/s1393223.htm | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28 }}</ref> [[बाबिलोनियन संस्कृती]]मध्ये गुरू हा त्यांचा देव [[मार्दुक]] याचे प्रतीक मानला जात असे. तसेच गुरूच्या जवळपास १२ वर्षाच्या परिभ्रमणवलन काळाचा उपयोग त्यांच्या राशींशी निगडित नक्षत्रे ठरविण्यासाठी केला जात असे.<ref name="burgess">{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=Eric | आडनाव=Burgess | वर्ष=1982 | title=By Jupiter: Odysseys to a Giant | year=1982 | url=https://archive.org/details/byjupiterodyssey0000burg | प्रकाशक=Columbia University Press | स्थान=New York | आयएसबीएन=0-231-005176-X }}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत | last=Rogers | first=J. H. | title=Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions | journal=Journal of the British Astronomical Association, | year=1998 | volume=108 | pages=9–28 | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/abs/1998JBAA..108....9R | accessdate=2008-04-22}}</ref> रोमन संस्कृतीमध्ये [[ज्युपिटर (रोमन देव)|ज्युपिटर देवाच्या]] नावावरून गुरूला ''ज्युपिटर'' हे नाव दिले गेले होते. ''जोव'' या नावानेसुद्धा ओळखला जाणारा हा देव रोमन संस्कृतीतील मुख्य देव होता. गुरूचे [[खगोलशास्त्रीय चिन्ह]] [[चित्र:Jupiter symbol.svg|14px|{{unicode|♃}}]], ज्युपिटरच्या हातातील वज्रास्त्र (विजेसारखे दिसणारे अस्त्र, भारतीय संस्कृतीमध्ये इंद्राजवळ वज्रास्त्र होते.) दर्शविते. ग्रीक देवता [[झ्यूस]] सुद्धा गुरूशी संबंधित आहे. गुरूसाठी वापरण्यात येणारे ''झिनो'' हे विशेषण झ्यूसवरून आले आहे.<ref>उदाहरणादाखल पहा: {{स्रोत बातमी | title=IAUC 2844: Jupiter; 1975h | प्रकाशक= International Astronomical Union | date=October 1, 1975 | दुवा=http://cfa-www.harvard.edu/iauc/02800/02844.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-07-29 }} That particular word has been in use since at least 1966. See: {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&text=zenographic%20since%20at%20least%201966 | title=Query Results from the Astronomy Database | प्रकाशक=Smithsonian/NASA | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-07-29 }}</ref> ''जोवियन'' हे विशेषणसुद्धा गुरूला लावण्यात येते. भारतीय तसेच पाश्चिमात्य ज्योतिषशास्त्रामध्ये गुरूला प्रमुख स्थान आहे, आनंदी, सुखी असे गुरूचे गुणधर्म ज्योतिषात सांगितले जातात. इंग्रजीमधील ''जोवियल'' (jovial) हे ''आनंदी'' या अर्थाने वापरण्यात येणारे विशेषण यावरूनच आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://dictionary.reference.com/browse/jovial | title=Jovial | प्रकाशक=Dictionary.com | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-07-29 }}</ref> हिंदू ज्योतिषामध्ये गुरूला [[बृहस्पती]] म्हणले जाते. [[बृहस्पती (देव)|बृहस्पती]] हा देवांचा शिक्षक होता. त्यावरून या ग्रहाचे नाव ''गुरू'' ठेवण्यात आले आहे. ''गुरू''चा दुसरा अर्थ 'जड, वजनदार' असा होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.webonautics.com/mythology/guru_jupiter.html | title = Guru | प्रकाशक = Indian Divinity.com | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-02-14 }}</ref> चिनी, जपानी, कोरियन व व्हियेतनामी संस्कृतीमध्ये गुरूला ''लाकडांचा तारा'' (wood star) म्हणले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Arnett | पहिलेनाव = Bill | दिनांक = January 28, 2007 | दुवा = http://www.nineplanets.org/days.html | title = Planetary Linguistics | प्रकाशक = The Nine Planets Solar System Tour | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-08 }}</ref> हा शब्द चिनी संस्कृतीतील पाच मूलतत्त्वांशी संबंधित आहे. ग्रीक त्याला ''फेथॉन'' म्हणत, ज्याचा अर्थ 'दीप्तीमान' (blazing) असा होतो. इंग्रजीतील 'थर्स डे' (Thursday) हे नाव [[जर्मॅनिक दंतकथा|जर्मॅनिक दंतकथेतील]] [[थोर (दंतकथा)|थोरवरून]] आले आहे. ही कथा गुरूशी संबंधित आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत | last = Falk | first = Michael | title=Astronomical Names for the Days of the Week | journal=Journal of the Royal Astronomical Society of Canada | year=1999 | volume=93 | pages=122–33 | दुवा=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1999JRASC..93..122F | accessdate = 2007-02-14}}</ref> ==गुरू उदय आणि अस्त== वर्षातले काही दिवस (किमान २३ दिवस) आकाशात गुरू दिसत नाही, तेव्हा गुरूचा अस्त झाला असे म्हणले जाते. गुरू परत दिसायला लागला की गुरूचा उदय झाल्याचे सांगितले जाते. हिंदू पंचांगात गुरूच्या उदयास्ताच्या तारखा दिलेल्या असतात. ह्या तारखा मागच्या वर्षापेक्षा साधारणपणे एकेक महिना पुढे गेल्यासारख्या दिसतात. गुरूच्या अस्तकाळात लग्नादी शुभ कार्ये करू नयेत, असे भारतीय ज्योतिषी सांगतात. गुरूच्या आकाशात न दिसण्याच्या इसवी सन २०११ सालापासूनच्या तारखा पुढीलप्रमाणे :- * इ.स. २०११ : २७ मार्च ते २५ एप्रिल.(३० दिवस) * इ.स. २०१२ : ३ मे ते २९ मे (२७ दिवस) * इ.स. २०१३ : ८ जून ते ३ जुलै (२६ दिवस) * इ.स. २०१४ : १२ जुलै ते ५ ऑगस्ट (२५ दिवस) * इ.स. २०१५ : १४ ऑगस्ट ते ७ सप्टेंबर (२५ दिवस) * इ.स. २०१६ : १४ सप्टेंबर ते ७ ऑक्टोबर (२४ दिवस) * इ.स. २०१७ : १५ ऑक्टोबर ते ६ नोव्हेंबर (२३ दिवस) * इ.स. २०१८ : १५ नोव्हेंबर ते ते ७ डिसेंबर (२३ दिवस) * इ.स. २०१९ : १७ डिसेंबर २०१९ ते १० जानेवारी २०२० (२४ दिवस) ==वक्री गुरू== गुरू हा वर्षाचे काही दिवस जसा आकाशात दिसत नाही तसाच तो काही काळ मागे-मागे सरकताना दिसतो. या काळाला गुरूचे वक्री असणे म्हणतात. हा काळ एका वर्षात ११८ ते १२४ दिवस असतो. ==सिंहस्थ गुरू== गुरू सुमारे १२ वर्षांत बारा राशींतून फिरत फिरत सूर्याभोवती एक प्रदक्षणा पुरी करतो. म्हाणजे एका राशीत तो सुमारे ११-१२ महिने असतो. जेव्हा त्याचा मुक्काम सिंह राशीत असतो त्या काळाला सिंहस्थ (पर्व) म्हणतात. या काळात लग्ने करू नयेत असा एक जुना शास्त्रार्थ होता. महाराष्ट्रातले गुरुजी काही पळवाटा शोधून काढून या काळातही काढीव मुहूर्त मिळवून लग्ने लावतात. सिंहस्थ काळात उज्जैन आणि नाशिक या शहरांत कुंभ मेळा भरतो. जर गुरूने सिंह राशीत वसंत ऋतू सुरू होण्याच्या आधी प्रवेश केला तर उज्जैन येथे, आणि वसंतानंतर उन्हाळ्याच्या सुमारास प्रवेश केला तर नाशिक येथे सिंहस्थ मेळा भरतो. उज्जैनीत/नाशकात असे सिंहस्थ मेळे भरल्याची नोंद असलेली मागील काही वर्षे (इसवी सन) : १६५९ (नाशिक), १६९५, १७३२, १७८९ (नाशिक), १८२६, १८६१ (नाशिक), १८७२ (नाशिक), १८८५, १८९७, १९०९, १९२१, १९३३, १९४५, १९५६-१९५७, १९६९, १९८०, १९९२, २००३ (नाशिक), २००४, २०१५ (नाशिक), २०१६, २०२७ (आगामी-नाशिक) == हे सुद्धा पहा == * [[बृहस्पती]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{खगोल शास्त्रावरील अपूर्ण लेख}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:गुरू ग्रह| ]] [[वर्ग:सूर्यमाला]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] e5phfa7etolxr814w3xtijoagcd5fto 0 3282 2711937 2702059 2026-09-24T23:46:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711937 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पंतप्रधान | नाव = इंदिरा फेरोझ गांधी | चित्र = IndiraGandhi.png | चित्र आकारमान = 200px | पद = [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय गणराज्याच्या ३ऱ्या पंतप्रधान]] | कार्यकाळ_आरंभ = १४ जानेवारी १९८० | कार्यकाळ_समाप्ती = ३१ ऑक्टोबर १९८४ | राष्ट्रपती = [[नीलम संजीव रेड्डी]]<br>[[झैल सिंग|ग्यानी झैल सिंग]] <small>(१९८२ पासून)</small> | उपराष्ट्रपती = [[मोहम्मद हिदायत उल्लाह]]<br>[[रामस्वामी वेंकटरमण]] <small>(ऑगस्ट १९८४ पासून)</small> | उपपंतप्रधान = | मागील = [[चौधरी चरण सिंह]] | पुढील = [[राजीव गांधी|राजीव गांधी]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = २४ जानेवारी १९६६ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २४ मार्च १९७७ | राष्ट्रपती2 = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]]<br>[[झाकिर हुसेन]]<br>[[वराहगिरी वेंकट गिरी]]<br>[[फकरुद्दीन अली अहमद]]<br>[[बी.डी. जत्ती|बसप्पा दानप्पा जत्ती]] | उपराष्ट्रपती2 = [[झाकिर हुसेन]]<br>[[वराहगिरी वेंकट गिरी]]<br>[[गोपाल स्वरूप पाठक]]<br>[[बी.डी. जत्ती|बसप्पा दानप्पा जत्ती]] | उपपंतप्रधान2 = [[मोरारजी देसाई|मोरारजी रणछोडजी देसाई]] <small>(१९६७-१९६९)</small> | मागील2 = [[गुलझारीलाल नंदा]] | पुढील2 = [[मोरारजी देसाई|मोरारजी रणछोडजी देसाई]] | जन्मदिनांक = १९ नोव्हेंबर १९१७ | जन्मस्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|आग्रा-अवध संयुक्त प्रदेश]], [[ब्रिटिश भारत]]<br>(आता [[प्रयागराज]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) | मृत्युदिनांक = ३१ ऑक्टोबर १९८४ (वय : {{age in years|1917|11|19|1984|10|31}}) | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (१९३८-१९६९)<br>[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्विझिश्टनिस्त)]] (१९६९-१९७८)<br>[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] (१९७८-१९८४) | पती = [[फिरोज गांधी]] | पत्नी = | नाते = [[जवाहरलाल नेहरू]] (वडिल)<br>[[कमला नेहरू]] (आई)<br>[[विजयालक्ष्मी पंडित]] (आत्या)<br>[[मनेका गांधी]] (सून)<br>[[सोनिया गांधी]] (सून)<br>[[वरुण गांधी]] (नातू)<br>[[राहुल गांधी]] (नातू)<br>[[प्रियंका गांधी]] (नात) | अपत्ये = [[संजय गांधी]]<br>[[राजीव गांधी]] | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = [[राजकारणी]] | धर्म = [[हिंदू]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''इंदिरा प्रियदर्शिनी गांधी''' (पूर्वाश्रमीच्या '''नेहरू''' ''';''' १९ नोव्हेंबर १९१७ - ३१ऑक्टोबर १९८४) या एक भारतीय राजकारणी आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>च्या प्रमुख नेत्या होत्या. १९६६ मध्ये त्या [[भारताचे पंतप्रधान|भारताच्या तिसऱ्या]] [[पंतप्रधान]] म्हणून निवडल्या गेल्या. इंदिरा गांधी या भारताच्या पहिल्या आणि आजपर्यंतच्या एकमेव महिला पंतप्रधान आहेत. त्या भारताचे पहिले पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या कन्या होत्या. जानेवारी १९६६ ते मार्च १९७७ पर्यंत आणि पुन्हा जानेवारी १९८० ते ऑक्टोबर १९८४ मध्ये त्यांची हत्या होईपर्यंत त्यांनी पंतप्रधान म्हणून काम केले, ज्यामुळे त्या त्यांच्या वडिलांनंतर सर्वात जास्त काळ काम करणाऱ्या दुसऱ्या [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधान]] बनल्या. १९४७ ते १९६४ या काळात नेहरुंच्या पंतप्रधानपदाच्या काळात इंदिरा गांधींना प्रमुख सहाय्यक मानले जात होते आणि त्यांच्या अनेक परदेश दौऱ्यांवर त्या नेहरुंसोबत असायच्या. १९५९ मध्ये [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>च्या अध्यक्षपदी त्यांची निवड झाली. १९६४ मध्ये त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर गांधींची [[राज्यसभा सदस्य]] म्हणून नियुक्ती झाली आणि [[माहिती व प्रसारण मंत्री]] म्हणून [[लालबहादूर शास्त्री|लाल बहादूर शास्त्री]] यांच्या मंत्रिमंडळाच्या त्या सदस्या बनल्या. १९६६ च्या सुरुवातीला (शास्त्री यांच्या निधनानंतर) झालेल्या काँग्रेस पक्षाच्या संसदीय नेतृत्वाच्या निवडणुकीत त्यांनी आपले प्रतिस्पर्धी [[मोरारजी देसाई]] यांचा पराभव करून इंदिरा गांधी नेत्या बनल्या आणि शास्त्री यांच्या मृत्यूनंतर भारताचे पंतप्रधान म्हणून त्यांची जागा घेतली. पंतप्रधान या नात्याने इंदिरा गांधी त्यांच्या राजकीय आडमुठेपणासाठी आणि सत्तेच्या अभूतपूर्व केंद्रीकरणासाठी ओळखल्या जात होत्या. [[बांगलादेश|पूर्व पाकिस्तान]]<nowiki/>मधील स्वातंत्र्य चळवळ आणि स्वातंत्र्याच्या लढाईच्या समर्थनार्थ त्यांनी [[पाकिस्तान]]<nowiki/>शी युद्ध केले, ज्यामुळे भारताचा विजय झाला आणि बांगलादेशची निर्मिती झाली. तसेच या विजयामुळे [[दक्षिण आशिया]]<nowiki/>मध्ये भारताचा प्रभाव वाढून [[भारत]] हा येथील एकमेव प्रादेशिक शक्ती बनला. अलिप्ततावादी प्रवृत्तींचा हवाला देत आणि क्रांतीच्या आवाहनाला प्रतिसाद म्हणून इंदिरा गांधींनी [[आणीबाणी (भारत)|१९७५ ते १९७७ पर्यंत आणीबाणी]]<nowiki/>ची घोषणा केली. आणीबाणीच्या काळात [[मूलभूत हक्क|मूलभूत नागरी हक्क]] निलंबित केले गेले आणि प्रसारमाध्यमांवर निर्बंध लावले गेले. या काळात मोठ्या प्रमाणावर अत्याचार केले गेले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/democracy-interrupted-some-lesser-known-facts-about-emergency-1975-77/emergency/slideshow/69940337.cms|title=The darkest phase in Indira's tenure as PM – Emergency!|website=The Economic Times}}</ref> १९८० मध्ये मुक्त आणि निष्पक्ष निवडणुकांनंतर इंदिरा गांधी या पुन्हा सत्तेवर आल्या. [[ऑपरेशन ब्लू स्टार]]<nowiki/>मध्ये त्यांनी [[सुवर्णमंदिर|सुवर्ण मंदिरा]]<nowiki/>त लष्करी कारवाईचे आदेश दिल्यानंतर त्यांच्याच अंगरक्षकांनी आणि [[शीख]] राष्ट्रवाद्यांनी ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी त्यांची हत्या केली. [[बांगलादेश|बांग्लादेश]]<nowiki/>च्या उभारणीवेळी त्यांची भूमिका आणि देशाला अणुशक्ती संपन्न बनविण्याचा त्यांचा निर्णय भारताला प्रगतीपथावर नेणारा होता. १९९९ मध्ये [[बीबीसी]]<nowiki/>ने आयोजित केलेल्या ऑनलाइन सर्वेक्षणामध्ये इंदिरा गांधींना "''वुमन ऑफ द मिलेनियम''" असा किताब देण्यात आला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/india-gandhi-remembering-country-s-first-female-pm-on-her-104th-birthday-101637284960604.html|title=India Gandhi: Remembering country's first female PM on her 104th birthday|date=19 November 2021}}</ref> २०२० मध्ये गेल्या शतकाची व्याख्या करणाऱ्या जगातील १०० शक्तिशाली महिलांमध्ये [[टाइम मासिक|टाइम मासिका]]<nowiki/>ने इंदिरा गांधींचा समावेश केला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|work=The Economic Times}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == इंदिरा गांधी यांचा जन्म इंदिरा नेहरू म्हणून १९ नोव्हेंबर १९१७ रोजी एका [[काश्मिरी पंडित]] कुटुंबात [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] येथे झाला . {{Sfn|Frank|2010}} <ref name="Indira Priyadarshini">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=gm5JGkb2rhkC&pg=PR9|title=Indira Gandhi: A Biography|last=Pupul Jayakar|date=27 November 1992|publisher=[[Penguin Books India]]|isbn=978-0-14-011462-1|page=10}}</ref> त्यांचे वडील, [[जवाहरलाल नेहरू]] हे [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवटी]]<nowiki/>विरोधातील [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळी]]<nowiki/>तील एक प्रमुख नेते होते आणि पुढे ते भारताच्या अधिराज्याचे (आणि नंतर प्रजासत्ताक ) पहिले [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] बनले. {{Sfn|Gupte|2012}} त्या नेहरू दाम्पत्याच्या एकुलत्या एक कन्या होत्या. (त्यांना एक लहान भाऊ होता जो लहानपणीच मरण पावला होता.){{Sfn|Frank|2010}} आई कमला नेहरू यांच्यासोबत अलाहाबादमधील [[आनंद भवन]] येथे इंदिरा मोठ्या झाल्या. {{Sfn|Frank|2010}} त्यांचे बालपण एकाकी आणि दुःखी होते. {{Sfn|Frank|2010}} वडील जवाहरलाल नेहरू हे अनेकदा दूर असायचे. ते राजकीय चळवळींमध्ये दिग्दर्शन तर करत होते किंवा तुरुंगात तर असायचे. तर त्यांची आई नेहमी आजाराने अंथरुणाला खिळलेली होती; पुढे त्यांचा [[क्षय रोग|क्षयरोगा]]<nowiki/>मुळे लवकर मृत्यू झाला. {{Sfn|Frank|2010}} इंदिरा यांचा नेहरुंशी मर्यादित संपर्क होता, तोही बहुतेक वेळा पत्रांद्वारे असायचा. {{Sfn|Frank|2010}} [[चित्र:With_six-year-old_Indira_Nehru_(later_to_become_a_"Gandhi"_through_marriage)_during_his_twenty-one-day_fast_undertaken_at_Delhi_in_1924.gif|उजवे|इवलेसे|150x150अंश|इंदिरा गांधी ६ वर्षांच्या असतांना त्यांनी दिल्ली येथे केलेले उपोषण]] इंदिराजींना मुख्यतः घरीच शिक्षक शिकवायला येत होते आणि १९३४ मध्ये मॅट्रिक होईपर्यंत त्या अधूनमधून शाळेत जात होत्या. इंदिरा गांधी या [[दिल्ली]]<nowiki/>तील मॉडर्न स्कूल, [[प्रयागराज|अलाहाबाद]]<nowiki/>मधील सेंट सेसिलिया आणि सेंट मेरी ख्रिश्चन कॉन्व्हेंट स्कूल, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url={{Google books|OOmK1lPWq80C|page=PA151|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Mother India : a political biography of Indira Gandhi / Pranay Gupte.|last=Gupte|first=Pranay|date=2011|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=978-0-14-306826-6|edition=Rev.|location=New York|pages=151–152|access-date=16 August 2016}}</ref> [[जिनीव्हा|जिनेव्हा]] येथील इंटरनॅशनल स्कूल, बेक्स येथील इकोले नूव्हेल आणि [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठा]]<nowiki/>शी संलग्न असलेल्या [[पुणे|पूना]] आणि [[मुंबई|बॉम्बे]] येथील प्युपिल्स ओन स्कूल या शाळांमधील विद्यार्थिनी होत्या. {{Sfn|Frank|2010}} त्या आणि आई कमला या दोघी [[रामकृष्ण मिशन]]<nowiki/>च्या बेलूर मठ मुख्यालयात राहायला गेल्या, जिथे स्वामी रंगनाथनंद हे इंदिरा यांचे पालक होते. {{Sfn|Indira Gandhi: Daughter of India|2002}} त्या [[शांतिनिकेतन]] येथील विश्व भारती येथे शिकण्यासाठी गेल्या, जे पुढे १९५१ मध्ये विश्वभारती विद्यापीठ बनले. <ref name="EB">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|title=Overview of Indira Gandhi|website=Encyclopædia Britannica|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190702074830/https://www.britannica.com/biography/Indira-Gandhi|archive-date=2 July 2019|access-date=15 November 2019}}</ref> [[रवींद्रनाथ टागोर]] यांनी त्यांच्या मुलाखतीदरम्यान इंदिरा यांचे नाव ''प्रियदर्शनी'' ठेवले. [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]]<nowiki/>मध्ये याचा अर्थ "सर्वकाही दयाळूपणे पाहणारी" असा होतो, आणि पुढे त्या इंदिरा प्रियदर्शिनी नेहरू म्हणून ओळखल्या जाऊ लागल्या. {{Sfn|Frank|2010}} एका वर्षानंतर, त्यांना [[युरोप]]<nowiki/>मध्ये त्यांच्या आजारी आईकडे जाण्यासाठी विद्यापीठ सोडावे लागले. {{Sfn|Gupte|2012}} तेथे असे ठरले की इंदिरा या [[ऑक्सफर्ड विद्यापीठ|ऑक्सफर्ड विद्यापीठा]]<nowiki/>त त्यांचे शिक्षण सुरू ठेवतील. {{Sfn|Gupte|2012}} <ref name="EB" /> त्यांची आई मरण पावल्यानंतर, इतिहासाचा अभ्यास करण्यासाठी १९३७ मध्ये सोमरविले कॉलेजमध्ये प्रवेश घेण्यापूर्वी त्यांनी थोड्या काळासाठी बॅडमिंटन शाळेत प्रवेश घेतला. {{Sfn|Frank|2010}} इंदिरा यांना दोनदा प्रवेश परीक्षा द्यावी लागली, पहिल्याच प्रयत्नात त्यांना [[लॅटिन भाषा|लॅटिन]] भाषेतील खराब कामगिरीमुळे अपयश आले. {{Sfn|Frank|2010}} ऑक्सफर्डमध्ये, त्यांनी इतिहास, राज्यशास्त्र आणि अर्थशास्त्र या विषयात चांगली कामगिरी केली, परंतु एक अनिवार्य विषय असलेल्या लॅटिनमधील त्यांचे गुण कमीच राहिले. {{Sfn|Somervill|2007}} {{Sfn|Gupte|2012}} तथापि इंदिरा गांधी यांनी विद्यापीठाच्या विद्यार्थी जीवनात सक्रिय भाग घेतला. त्या ऑक्सफर्ड मजलिस एशियन सोसायटीच्या सदस्य होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://oxfordmajlis.wix.com/majlis|title=Majlis Asian Society|website=oxfordmajilis.wix|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100851/http://oxfordmajlis.wix.com/majlis|archive-date=4 March 2016|access-date=19 April 2020}}</ref> युरोपमध्ये असताना इंदिरा गांधी आजाराने त्रस्त होत्या आणि त्यांना सतत डॉक्टरांची भेट घ्यावी लागत असे. त्यांना बरे होण्यासाठी वारंवार स्वित्झर्लंडला जावे लागले, त्यामुळे त्यांच्या अभ्यासात व्यत्यय आला. 1940 मध्ये जेव्हा जर्मनीने वेगाने युरोप जिंकत होता तेव्हा त्यांच्यावर उपचार सुरू होते. इंदिरा यांनी पोर्तुगालमार्गे इंग्लंडला परतण्याचा प्रयत्न केला पण जवळपास दोन महिने त्या अडकल्या होत्या. १९४१ च्या सुरुवातीस त्या इंग्लंडमध्ये दाखल झाल्या आणि तिथून ऑक्सफर्डमध्ये शिक्षण पूर्ण न करता त्या भारतात परतल्या. नंतर विद्यापीठाने त्यांना मानद पदवी दिली. २०१० मध्ये, ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील दहा नामांकित आशियाई पदवीधरांपैकी एक असलेल्या ऑक्सशियन म्हणून त्यांची निवड करून गौरव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_releases_for_journalists/100422_1.html|title=Exhibit celebrates 120 years of South Asians at Oxford|date=22 April 2010|publisher=[[University of Oxford]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102074542/http://www.ox.ac.uk/media/news_releases_for_journalists/100422_1.html|archive-date=2 January 2013|access-date=24 December 2012}}</ref> <ref name="degree">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140218/main6.htm|title=Rahul first in three generations with a world university degree|website=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220725/http://www.tribuneindia.com/2014/20140218/main6.htm|archive-date=3 March 2016|access-date=18 May 2015}}</ref> ब्रिटनमधील त्यांच्या वास्तव्यादरम्यान, इंदिरा गांधी वारंवार त्यांचे भावी पती फिरोज गांधी ( यांचा महात्मा गांधींशी काही संबंध नाही) यांना अनेकदा भेटत असत. त्यांना त्या अलाहाबादमधून ओळखत होत्या आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये ते शिकत होते. त्यांचा विवाह अलाहाबाद येथे आदि धर्म रितीरिवाजांनुसार पार पडला, जरी फिरोज हे गुजरातच्या पारशी कुटुंबातील होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/oldStory/82389/|title=Sonia assures help for father-in-law's grave|date=21 November 2005|website=archive.indianexpress.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205144008/http://archive.indianexpress.com/oldStory/82389/|archive-date=5 February 2016|access-date=19 July 2017}}</ref> या जोडप्याला राजीव गांधी (जन्म १९४४) आणि संजय गांधी (जन्म १९४६) ही दोन मुले होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thediplomat.com/2019/07/the-end-of-indias-nehru-gandhi-dynasty/|title=The End of India's Nehru-Gandhi Dynasty?|last=Iwanek|first=Krzysztof|website=thediplomat.com|language=en-US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102223539/https://thediplomat.com/2019/07/the-end-of-indias-nehru-gandhi-dynasty/|archive-date=2 January 2020|access-date=2 January 2020}}</ref> <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|last=Auerbach|first=Stuart|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1984/11/01/indira-is-india/3a5a4ea5-53d9-47e7-8a30-4f6b39b2e6f6/|title=Indira Is India|date=1 November 1984|work=[[The Washington Post]]|language=en-US|issn=0190-8286|access-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103102056/https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1984/11/01/indira-is-india/3a5a4ea5-53d9-47e7-8a30-4f6b39b2e6f6/|archive-date=3 January 2020|url-status=live}}</ref> इंदिरांचे आजोबा [[मोतीलाल नेहरू]] व्यवसायाने वकील आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे आघाडीचे नेते होते. भारताच्या राजकारणात त्यांना मानाचे स्थान होते. ते स्वरूप राणी यांसोबत विवाह करून अलाहाबाद येथे स्थायिक झाले. जवाहरलाल नेहरू यांचे शिक्षण इंग्लंडमध्ये झाले, पुढे ते भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यातले अतिशय लोकप्रिय, महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व बनले. तसेच स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधानही बनले. इंदिरा गांधींचे बालपण आपल्या घराच्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या संस्कारांतच झाले. पुढे त्यांनी लहान मुलामुलींची वानरसेना चळवळ सुरू केली. निदर्शने, मोर्चे काढणे, बंदी घातलेल्या गोष्टींची वाहतूक करणे वगैरे गोष्टी ही सेना करीत असे. == फिरोज गांधींसोबत विवाह == [[चित्र:Feroze Gandhi and Indira Gandhi.jpg|200px|thumb|इंदिरा गांधी व फिरोज गांधी]] इंदिरा गांधींनी इतक्यातच लग्न करू नये म्हणत जवाहरलाल नेहरू यांनी त्यास विरोध केला. पण इंदिरा ठाम होत्या व त्यांनी मार्च १९४२ मध्ये विवाह केला. फिरोज गांधीसुद्धा राजकारणात सक्रिय होते. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे फिरोज व इंदिरा दोघे सदस्य होते. १९४२ च्या लढ्यात भाग घेतला म्हणून दोघांना अटक झाली होती. फिरोज गांधी हे भारताला स्वतंत्र्य मिळाल्यानंतर उत्तर प्रदेशातून संसदेवर निवडून गेले होते. या दांपत्याला राजीव व संजय अशी दोन मुले झाली. पण त्यानंतर दोघांत दुरावा वाढत गेला. दरम्यानच्या काळात फिरोज गांधींना हृदयविकाराचा झटका आला. अखेर १९६० मध्ये फिरोज गांधींचा मृत्यू झाला. == राजकारणातला प्रवास == '''भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष पद :''' १९५९ मध्ये इंदिरा गांधींनी निवडणुकीत भाग घेतला आणि त्या अध्यक्ष म्हणून निवडून आल्या. '''माहिती व नभोवाणी मंत्री :''' जवाहरलाल नेहरूंच्या मृत्यनंतरर [[लाल बहादूर शास्त्री]] पंतप्रधान झाले. यात त्यांनी माहिती व नभोवाणीमंत्री हे पद सांभाळले. याचदरम्यान त्यावेळच्या [[मद्रास]] राज्यात हिंदीला राष्ट्रीय भाषा घोषित करण्याविरोधात दंगे उसळले होते, तेव्हा त्यांनी मद्रासला भेट दिली. शासकीय अधिकारी, सामाजिक नेते यांची भेट घेउन राग शांत करण्याचा प्रयत्‍न केला. [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ चे भारत-पाक युद्ध]] या दरम्यान त्या [[श्रीनगर]]च्या आसपास सुट्या व्यतीत करत होत्या. पाकिस्तानी सैन्य फार जवळ पोहोचले आहे असे संदेश भारतीय सैन्याकडून मिळूनही त्यांनी जम्मू अथवा [[दिल्ली]] येथे जाण्यास नकार दिला. अशा प्रकारच्या धाडसी कामांमुळे त्यांची लोकप्रिय छबी निर्माण करण्यात त्या यशस्वी झाल्या. [[पाकिस्तान|पाक]]चे आक्रमण परतून लावण्यात भारताला यश आले. १९६६ च्या जानेवारी महिन्यात तत्कालीन सोव्हियत संघात [[ताश्कंद]] येथे पाकिस्तानचे [[अयूबखान]] आणि लालबहादुर शास्त्री यात शांतिसमझोता झाला. पण त्यानंतर काही तासातच त्यांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. यानंतर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये पंतप्रधान पदासाठी स्पर्धाच सुरू झाली. मोरारजी देसाई यांनी आपला अर्ज भरला. पण तत्कालीन काँग्रेस अध्यक्ष कामराज यांनी अंतर्गत राजकारणातून इंदिरा गांधींना पाठिंबा दिला. ३५५ विरुद्ध १६९ मतांनी विजय मिळवला. त्या भारताच्या पाचव्या पंतप्रधान आणि पहिल्या महिला पंतप्रधान झाल्या. == पंतप्रधान म्हणून कारकीर्द == [[चित्र:EL RESULTADO ELECTORAL RATIFICA LA POLITICA TRAZADA POR INDIRA GANHI (13451482013).jpg|200px|इंदिरा गांधी|thumb|left]] इंदिरा गांधी पंतप्रधान झाल्यानंतर लगेच काँग्रेसमध्ये फूट पडली. राममनोहर लोहिया हे त्यांना गुंगी गुडिया म्हणून संबोधायचे. अखेर १९६७ च्या निवडणुकात काँग्रेसचे ६० जागांचे नुकसान झाले. ५४५ पैकी २९७ जागांवर विजय मिळवून सत्ता मिळाली. मोरारजी देसाई यांना उपपंतप्रधानपद आणि अर्थमंत्रिपद द्यावे लागले. पुढे विविध मुद्द्यांवरून त्यांचे काँग्रेस पक्षाच्या वरिष्ठ नेत्यांशी मतभेद झाले. त्यापैकी प्रमुख म्हणजे भारताच्या राष्ट्रपतीपदाच्या रिक्त पदासाठी काँग्रेस पक्षाचे अधिकृत उमेदवार [[नीलम संजीव रेड्डी]] यांना पाठिंबा देण्याऐवजी स्वतंत्र उमेदवार [[वराहगिरी वेंकट गिरी]] यांना पाठिंबा देण्याचा त्यांचा निर्णय. दुसरे म्हणजे अर्थमंत्री मोरारजी देसाई यांच्याशी सल्लामसलत न करता पंतप्रधानांनी बँक राष्ट्रीयीकरणाची घोषणा केली. या पावलांमुळे पक्षाध्यक्ष [[एस. निजलिंगप्पा]] यांनी अनुशासनहीनतेसाठी त्यांना पक्षातून काढून टाकले.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/march-to-socialism-under-prime-minister-indira-gandhi-offers-an-interesting-parallel/articleshow/9715049.cms|title=March to socialism under Prime Minister Indira Gandhi offers an interesting parallel|date=24 August 2011|work=[[The Economic Times]]|access-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075812/http://economictimes.indiatimes.com/opinion/et-commentary/march-to-socialism-under-prime-minister-indira-gandhi-offers-an-interesting-parallel/articleshow/9715049.cms|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20070702-1969-congress-splits-748296-2007-07-01|title=1969: S. Nijalingappa expelled Indira Gandhi from the party|website=indiatoday.com|access-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195348/http://indiatoday.intoday.in/story/1969-congress-splits/1/155566.html|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Mahendra Prasad|title=Split in a Predominant Party: The Indian National Congress in 1969|date=1981|publisher=Sakti Malik, Abhinav Prakashan|location=New Delhi|isbn=978-81-7017-140-9|url={{Google books|UOQRWuMXyRMC|page=PR5|keywords=indian%20national%20|text=|plainurl=yes}}}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षातून बाहेर पडल्यानंतर [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नेतृत्वात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] या पक्षाची स्थापना झाली. नंतर सदर पक्ष १९७७ साली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)|काँग्रेस (आय)]] पक्षात विलीन झाला, पुढे ज्यालाच अधिकृत अ.भा. काँग्रेसचा दर्जा मिळाला. == १९७१ चे भारत-पाक युद्ध == {{मुख्य|भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध}} १९७१ च्या सुमारास पाकिस्तानी सैन्याने तत्कालीन पूर्व पाकिस्तानात जनतेवर अत्याचाराचे सत्र आरंभले. शेख मुजीबुर रेहमान हे पूर्व पाकिस्तानातून असल्यामुळेच बहुमत असूनही त्यांना पंतप्रधान होण्यापासून थांबवले गेले. पूर्व पाकिस्तानातून सुमारे १ कोटी निर्वासित भारतात आले. त्यांचा भार भारतावर पडत होता तरी पाकिस्तान भारतालाच दूषणे देत होता. दरम्यान अतिरेक्यांनी भारताच्या प्रवासी विमानाचे अपहरण करून ते पाकिस्तानात नेऊन जाळले. अखेर १९७१ च्या डिसेेेेंबर मध्ये भारताने युद्धाची घोषणा केली. अमेरिकेचे तत्कालीन अध्यक्ष रिचर्ड निक्सन यांनी पाकिस्तानला पाठिंबा देत इंदिरा गांधींना संयुक्त राष्ट्राच्या कारवाईची धमकी देऊन पाहिली, पण इंदिरा गांधी बधल्या नाहीत. == हत्या == {{मुख्य लेख|इंदिरा गांधींची हत्या}} {{Quote box | bgcolor = #CCDDFF | width = 25% | align = right | quote = "I am alive today, I may not be there tomorrow&nbsp;... I shall continue to serve until my last breath and when I die, I can say, that every drop of my blood will invigorate India and strengthen it &nbsp;... Even if I died in the service of the nation, I would be proud of it. Every drop of my blood&nbsp;... will contribute to the growth of this nation and to make it strong and dynamic." | source = —Gandhi’s remarks on her last speech a day before her death (30 October 1984) at the then Parade Ground, Odisha.<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-remembering-indira-gandhi-on-her-29th-death-anniversary-1911491|title=Remembering Indira Gandhi on her 29th death anniversary|date=30 October 2013|website=dna|language=en-US|access-date=5 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917081430/http://www.dnaindia.com/india/report-remembering-indira-gandhi-on-her-29th-death-anniversary-1911491|archive-date=17 September 2015|url-status=live}}</ref><ref name=assassination>{{cite news|title=Last speech of Prime Minister Indira Gandhi prior to her assassination|url=http://www.indiastudychannel.com/resources/142182-Last-speech-Indira-Gandhi-at-Bhubaneswar.aspx|access-date=9 March 2013|newspaper=India Study Channel|date=21 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509182103/http://www.indiastudychannel.com/resources/142182-Last-speech-Indira-Gandhi-at-Bhubaneswar.aspx|archive-date=9 May 2013|url-status=live}}</ref> }} ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी, इंदिरा गांधींचे दोन शीख अंगरक्षक, सतवंत सिंग आणि बेअंत सिंग यांनी सफदरजंग रोड, नवी दिल्ली येथील पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाच्या बागेत कथितपणे ऑपरेशन ब्लू स्टारचा बदला म्हणून त्यांच्या सेवा शस्त्रांनी त्यांच्यावर गोळ्या झाडल्या. <ref name="The New York Times2">{{स्रोत बातमी|last=Crossette|first=Barbara|url=https://www.nytimes.com/1989/01/06/world/india-hangs-two-sikhs-convicted-in-assassination-of-indira-gandhi.html|title=India Hangs Two Sikhs Convicted In Assassination of Indira Gandhi|date=1989|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206074556/http://www.nytimes.com/1989/01/06/world/india-hangs-two-sikhs-convicted-in-assassination-of-indira-gandhi.html|archive-date=6 December 2017|url-status=live}}</ref> दोन पुरुषांनी पहारा देत असलेल्या विकेट गेटमधून ती जात असताना गोळीबार झाला. ब्रिटिश चित्रपट निर्माते पीटर उस्टिनोव्ह यांची मुलाखत घेण्यात येणार होती, जो आयरिश दूरचित्रवाणीसाठी माहितीपट चित्रित करत होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/indira-gandhi-assassination-death-anniversary-things-to-know-operation-blue-star/1/799136.html|title=32 years of Indira Gandhi assassination, anti-Sikh riots: All you need to know|access-date=5 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211003715/http://indiatoday.intoday.in/story/indira-gandhi-assassination-death-anniversary-things-to-know-operation-blue-star/1/799136.html|archive-date=11 December 2017|url-status=live}}</ref> बिअंटने त्याच्या बाजूच्या हाताने तिच्यावर तीन वेळा गोळी झाडली; सतवंतने 30 राउंड फायर केले. <ref name="smith2">{{स्रोत बातमी|last=Smith|first=William E.|url=http://www.sikhtimes.com/bios_111284a.html|title=Indira Gandhi's assassination sparks a fearful round of sectarian violence|date=12 November 1984|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=19 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103043002/http://www.sikhtimes.com/bios_111284a.html|archive-date=3 November 2012|url-status=live}}</ref> पुरुषांनी शस्त्रे टाकली आणि आत्मसमर्पण केले. त्यानंतर, त्यांना इतर रक्षकांनी एका बंद खोलीत नेले जेथे बेअंटची गोळ्या झाडून हत्या करण्यात आली. केहर सिंगला नंतर हल्ल्याचा कट रचल्याप्रकरणी अटक करण्यात आली होती. सतवंत आणि केहर या दोघांनाही दिल्लीच्या तिहार तुरुंगात फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19890131-indira-gandhi-assassination-trial-satwant-singh-and-kehar-singh-hanged-815690-1989-01-31|title=Indira Gandhi assassination trial: Satwant Singh and Kehar Singh hanged|last=Mudgal|first=Vipul|last2=Devadas|first2=David|date=31 January 1989|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|language=en|access-date=2 January 2020}}</ref> ==इंदिरा गांधी यांचे चरित्रलेखक== * इंदर मल्होत्रा * उषा भगत (इंदिराजी थ्रू माय आईज) * कॅथेरीन फ्रँक (मराठी अनुवाद - लीना सोहोनी) * डॉम मोराईस (मिसेस गांधी) * पी.सी. ॲलेक्झॅण्डर (My years with Indira Gandhi; इंदिरा गांधी अंतिम पर्व) * पुपुल जयकर (Indira Gandhi - Biography, मराठी अनुवाद अशोक जैन) * प्रणय गुप्ते (मूळ इंग्रजीत, मदर इंडिया. मराठी अनुवाद : पंढरीनाथ सावंत, रमेश दिघे) * सागरिका घोष (इंग्रजीत, India's Most Powerful Prime Minister) ==इंदिरा गांधी यांच्यावरील अन्य पुस्तके== * अनोखे मैत्र (अनुवादित, अनुवादक - सुजाता गोडबोले; मूळ इंदिरा गांधीलिखित Letters to an American Friend) * इंदिरा गांधी : एक वादळी पर्व ([[माधव गोडबोले]]) * दृष्टिआडच्या इंदिरा गांधी (अनुवादित; अनुवादक - सुजाता गोडबोले; मूळ इंग्रजी The Unseen Indira Gandhi; लेखक - डॉ. के.पी. माथुर) ==इंदिरा गांधी यांच्या नावाच्या संस्था== * पहा : [[गांधी नावाच्या संस्था]] ==सन्मान== ===टपालाचे तिकीट=== [[चित्र:1984 CPA 5588.jpg|thumb|right|रशियाने सन १९८४ मध्ये काढलेले इंदिरा गांधी याचे पोस्टाचे तिकिट]] इंदिरा गांधी यांची छबी असलेले पाच रुपये किमतीचे टपालाचे तिकीट होते. सप्टेंबर २०१५पासून त्याची छपाई बंद करण्यात आली. ===सर्वात महान भारतीय=== २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये इंदिरा गांधी सातव्या क्रमांकावर होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=A Measure Of The Man |language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |archive-date=2016-03-14}}</ref> == वारसा == १९७१ मध्ये, [[बांगलादेशाचे स्वातंत्र्ययुद्ध|बांगलादेश मुक्ती युद्धात]] भारताला [[पाकिस्तान]]<nowiki/>विरुद्ध विजय मिळवून दिल्यानंतर, [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] [[वराहगिरी वेंकट गिरी|व्ही.व्ही.गिरी]] यांनी इंदिरा गांधींना [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान देऊन त्यांचा गौरव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|title=Padma Awards Directory (1954–2007)|publisher=Ministry of Home affairs|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304070427/http://mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|archive-date=4 March 2009|access-date=26 November 2010}}</ref> <ref>Shankar, A. (1987). Indira Priyadarshini. Children's Book Trust, page 95.</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/2003/01/19/stories/2003011900251600.htm|title=Awards earned, awards fixed?|date=19 January 2003|work=[[द हिंदू]]|access-date=24 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015235739/http://www.thehindu.com/2003/01/19/stories/2003011900251600.htm|archive-date=15 October 2015|url-status=dead}}</ref> २०११ मध्ये, इंदिरा गांधींना [[बांगलादेश]]<nowiki/>च्या मुक्तिसंग्रामातील त्यांच्या "उत्कृष्ट योगदानासाठी" [[बांग्लादेश स्वाधीनता सन्मान]] हा बांगलादेशचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार मरणोत्तर बहाल करण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/international/bangladesh-honours-indira-gandhi-with-highest-award/article2293016.ece|title=Bangladesh honours Indira Gandhi with highest award|work=[[द हिंदू]]|language=en|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075735/http://www.thehindu.com/news/international/bangladesh-honours-indira-gandhi-with-highest-award/article2293016.ece|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref> [[File:Indira_Gandhi_wax_figure_from_london_madame_tussauds.jpg|इवलेसे|[[लंडन|लंडनमधील]] [[मादाम तुसो संग्रहालय|मादाम तुसाद]] येथे इंदिरा गांधींचा मेणाचा पुतळा]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] दबाव असताना देखील [[पाकिस्तान]]<nowiki/>ला पराभूत करून पूर्व पाकिस्तानचे स्वतंत्र [[बांगलादेश|बांगलादेशा]]<nowiki/>त रूपांतर करणे हा इंदिरा गांधींचा मुख्य वारसा खंबीरपणे उभा आहे. <ref name="ahsgjxajtu0c244">{{स्रोत पुस्तक|url={{Google books|AHsGJxAJTU0C|page=PR14|keywords=indira%20gandhi|text=|plainurl=yes}}|title=One world divisible : a global history since 1945|last=Reynolds|first=David|date=2001|publisher=[[W. W. Norton & Company|W.W. Norton]]|isbn=978-0-393-32108-1|location=New York|pages=244–247}}</ref> इंदिरा गांधी यांच्यामुळेच भारत हा अण्वस्त्रधारी देशांच्या गटात सामील होऊ शकला. <ref name="Smiling Buddha">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://nuclearweaponarchive.org/India/IndiaSmiling.html|title=Smiling Buddha, 1974|website=India's Nuclear Weapons Program|publisher=Nuclear Weapon Archive|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829003453/http://nuclearweaponarchive.org/India/IndiaSmiling.html|archive-date=29 August 2019|access-date=26 February 2020}}</ref> भारत हा अधिकृतपणे [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्ततावादी चळवळी]]<nowiki/>चा भाग असूनही, त्यांनी भारतीय परराष्ट्र धोरणाला [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] गटाकडे झुकवले. <ref name="British Academic Press">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=a7MA1F1TD08C&pg=PA29|title=Troubled friendships : Moscow's Third World ventures, Chapter II, Soviet-Indian Model|last=Duncan|first=Peter J.S.|date=1993|publisher=British Academic Press|isbn=978-1-85043-649-2|editor-last=Light|editor-first=Margot|location=London [u.a.]}}</ref> १९९९ मध्ये [[बीबीसी]]<nowiki/>ने आयोजित केलेल्या ऑनलाइन सर्वेक्षणात "वुमन ऑफ द मिलेनियम" असा इंदिरा गांधींचा गौरव केला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/543743.stm|title=BBC Indira Gandhi 'greatest woman'|work=BBC News|access-date=19 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010122338/http://news.bbc.co.uk/2/hi/543743.stm|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref> २०१२ मध्ये, ''[[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|आउटलुक इंडियाच्या]]'' [[द ग्रेटेस्ट इंडियन|महान भारतीयांच्या]] सर्वेक्षणात त्या सातव्या क्रमांकावर होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure of the Man|date=5 February 2022|access-date=2020-06-06|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref> अनेक दशकांपासून भारतीय राजकारणात आघाडीवर राहून, गांधींनी भारतीय राजकारणावर एक शक्तिशाली परंतु वादग्रस्त वारसा ठेवला. त्यांच्या राजवटीचा मुख्य वारसा काँग्रेस पक्षातील अंतर्गत पक्षीय [[लोकशाही]] नष्ट करत होता. त्यांचे विरोधक त्यांच्यावर राज्यांच्या मुख्यमंत्र्यांना कमकुवत करून त्याद्वारे संघराज्य संरचना कमकुवत केल्याचा, न्यायव्यवस्थेचे स्वातंत्र्य कमकुवत केल्याचा आणि सचिवालयात स्वतःला आणि त्यांच्या मुलांना अधिकार देऊन त्यांचे मंत्रिमंडळ कमकुवत केल्याचा आरोप करतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url={{Google books|R7IMtFL5kdMC|page=PR9|keywords=indira|text=|plainurl=yes}}|title=India in transition : issues of political economy in a plural society|last=Jannuzi|first=F. Tomasson|date=1989|publisher=[[Westview Press]]|isbn=978-0-8133-7723-0|location=Boulder|page=9|access-date=14 September 2017}}</ref> गांधी भारतीय राजकारणात आणि भारताच्या संस्थांमध्ये घराणेशाहीची संस्कृती वाढवण्याशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Câmpu|first=Adina|year=2009|title=History as a marker of otherness in Rohinton Mistry's "A fine balance"|url=http://but.unitbv.ro/BU2009/BULETIN2009/Series%20IV/BULETIN%20IV%20PDF/08_Campu_A.pdf|journal=Bulletin of the Transilvania University of Brașov. Series IV: Philology and Cultural Studies|volume=2|issue=51|page=47|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812234207/http://but.unitbv.ro/BU2009/BULETIN2009/Series%20IV/BULETIN%20IV%20PDF/08_Campu_A.pdf|archive-date=12 August 2011|access-date=27 May 2011}}</ref> [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणी]]<nowiki/>च्या काळात आणि परिणामतः भारतीय लोकशाहीतील अंधकारमय कालखंडाशी देखील त्यांचा जवळजवळ एकच संबंध आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rajgarhia|first=Mahak|url=http://www.dnaindia.com/india/report-39-years-on-7-things-you-need-to-know-about-emergency-imposed-by-indira-gandhi-1997782|title=40 years on, 7 things you need to know about Emergency imposed by Indira Gandhi|date=25 June 2014|work=[[Daily News and Analysis]]|access-date=1 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626142844/http://www.dnaindia.com/india/report-39-years-on-7-things-you-need-to-know-about-emergency-imposed-by-indira-gandhi-1997782|archive-date=26 June 2015|url-status=live}}</ref> [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळी]]<nowiki/>त [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्ष]] ही ‘ब्रॉड चर्च’ मानली जात होती; तथापि, आणीबाणीच्या काळात इंदिरा गांधींच्या कुटुंबाने नियंत्रित केलेल्या कौटुंबिक फर्ममध्ये काँग्रेसचे रूपांतर होऊ लागले. ही कुटुंबाप्रती निष्ठा नंतर [[गांधी कुटुंब|गांधी कुटुंबा]]<nowiki/>तील सदस्यांच्या वंशपरंपरागत सत्तेत बदलत गेली. <ref name="Bose2013">{{स्रोत पुस्तक|url={{Google books|reiwAAAAQBAJ|page=PP8|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Transforming India|last=Sumantra Bose|date=16 September 2013|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-72819-6|pages=28–29}}</ref> इंदिरा गांधी यांच्या असुरक्षिततेच्या भावनेमुळे कार्यकारिणीपासून न्यायव्यवस्थेपर्यंत भारताच्या सरकारच्या सर्व भागांमध्ये पद्धतशीर [[भ्रष्टाचार]] हा देखील त्यांचा वारसा असल्याचे काही लोक टीका करतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Mahabharat in Polyester|url=https://archive.org/details/mahabharatainpol0000mcdo|last=McDonald|first=Hamish|date=2010|publisher=[[University of New South Wales Press]]|isbn=978-1-74223-158-7|location=Australia|chapter=Ch.5 – A first-class fountain}}</ref> [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणी]]<nowiki/>च्या काळात स्वीकारण्यात आलेली [[भारतीय राज्यघटनेची ४२वी घटनादुरुस्ती]] देखील इंदिरा गांधी यांच्या वारशाचा भाग मानली जाऊ शकते. न्यायालयीन आव्हाने आणि बिगरकाँग्रेस सरकारने या दुरुस्तीवर पाणी टाकण्याचा प्रयत्न केला असला तरी ही दुरुस्ती अजूनही कायम आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/new-book-flays-indira-gandhis-decision-to-impose-emergency/706495.html|title=New book flays Indira Gandhi's decision to impose Emergency|date=30 May 2011|publisher=[[IBN Live News]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20131123164002/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/new-book-flays-indira-gandhis-decision-to-impose-emergency/706495.html|archive-date=23 November 2013|access-date=23 November 2013}}</ref> [[मारुती उद्योग कंपनी]]<nowiki/>ची स्थापना इंदिरा यांचे पुत्र [[संजय गांधी]] यांनी प्रथम केली असली, तरी इंदिरांच्या काळात ही राष्ट्रीयीकृत कंपनी प्रसिद्ध झाली. <ref name="orfonline69">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2018/07/70_Policies.pdf|title=70 Policies That Shaped India 1947 to 2017, Independence to $2.5 Trillion|last=Chikermane|first=Gautam|date=2018|publisher=[[Observer Research Foundation]]|isbn=978-81-937564-8-5|pages=69–70|access-date=24 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002533/https://www.orfonline.org/wp-content/uploads/2018/07/70_Policies.pdf|archive-date=25 August 2018}}</ref> भारताच्या पंतप्रधानपदावर विराजमान झालेल्या त्या एकमेव महिला आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.history.com/this-day-in-history/indira-gandhi-becomes-indian-prime-minister|title=This day in history: Jan 19 1966 Indira Gandhi becomes Indian prime minister|website=history.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701210752/http://www.history.com/this-day-in-history/indira-gandhi-becomes-indian-prime-minister|archive-date=1 July 2015|access-date=1 July 2015}}</ref> २०२० मध्ये, गेल्या शतकाची व्याख्या करणाऱ्या जगातील १०० शक्तिशाली महिलांमध्ये ''[[टाइम]]'' मासिकाने इंदिरा गांधींचा समावेश केला. <ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indira-gandhi-amrit-kaur-named-by-time-among-100-women-of-the-year/articleshow/74498165.cms|title=Indira Gandhi, Amrit Kaur named by TIME among '100 Women of the Year'|date=5 March 2020|work=The Economic Times}}</ref> <ref name="Time1">{{Cite magazine|date=5 March 2020|title=1976: Indira Gandhi|url=https://time.com/5793650/indira-gandhi-100-women-of-the-year/|magazine=[[Time (magazine)|Time]]|accessdate=2022-09-15|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012041724/https://time.com/5793650/indira-gandhi-100-women-of-the-year/|url-status=dead}}</ref> [[दिल्ली]] येथील [[शक्तीस्थळ]] ज्याचे नाव शब्दशः ''ताकदीच्या ठिकाणी'' अनुवादित केले जाते, हे त्यांचे स्मारक आहे. == लोकप्रिय संस्कृतीत == भारतीय चित्रपटसृष्टीतील कलाकारांद्वारे इंदिरा गांधींचे चित्रण सामान्यतः टाळले जात असताना, चित्रपट निर्माते इंदिरा गांधी यांच्या पात्राची छाप देण्यासाठी बॅक-शॉट्स, सिल्हूट आणि व्हॉईसओव्हर वापरत असायचे. या पद्धतीने त्यांचा कार्यकाळ, धोरणे किंवा हत्येभोवती अनेक चित्रपट बनवले गेले आहेत. <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/art-and-culture/how-indian-cinemas-timid-portrayal-of-indira-gandhi-confined-her-to-allusions-voices-silhouettes-on-screen-9462531.html|title=How Indian cinema's timid portrayal of Indira Gandhi confined her to allusions, voices, silhouettes on screen|date=2021-04-02|website=[[Firstpost]]|url-status=live|access-date=2021-06-10}}</ref> अशा चित्रपटांत [[गुलजार]]<nowiki/>चा ''[[आंधी]]'' (१९७५), अमृत नाहटाचा [[किस्सा कुर्सी का|''किस्सा'' ''कुर्सी का'']] (१९७५), [[आय.एस. जोहर]]<nowiki/>चा ''[[नसबंदी (चित्रपट)|नसबंदी]]'' (१९७८), गुलजारचाच ''[[माचीस (चित्रपट)|माचीस]]'' (१९९६), [[सुधीर मिश्रा]]<nowiki/>चा [[हजारों ख्वाइशें ऐसी|''हजारों'' ''ख्वाइशें'' ''ऐसी'']] (२००३), अमोतजी मन यांचा [[हवाएं]] (२००३), [[मनोज पुंज]] यांचा ''[[देस होया परदेस]]'' (२००४), [[शशी कुमार]]<nowiki/>चा ''[[काया तरण]]'' (२००४), शोनाली बोस द्वारे''अमू'' (२००५), [[रविंदर रवी]]<nowiki/>द्वारे ''कौम दे हीरे'' (२०१४), [[राजीव शर्मा]]<nowiki/>द्वारे ''४७ ते ८४'' (२०१४), अनुराग सिंगचा ''पंजाब'' ''१९८४'' (२०१४), गुरविंदर सिंग द्वारे ''फोर्थ डिरेक्शन'' (२०१५), नरेश एस. गर्गचा ''धर्मयुद्ध मोर्चा'' (२०१६), [[शिवाजी लोटन पाटील]] यांचा ''३१ऑक्टोबर'' (२०१६), मिलन लुथरिया यांचा ''[[बादशाहो]]'' (२०१७), बगल सिंग यांचा ''[[टू (चित्रपट)|टू]]'' (२०१७), अभिषेक चौबेकडून ''[[सोनचिरिया]]'' (२०१९), बिष्णू देव हलदर द्वारे ''[[शुक्रानू (चित्रपट)|शुक्रानू]]'' (२०२०) इत्यादी चित्रपटांचा समावेश होतो. <ref name=":2" /> ''आंधी'', ''किस्सा कुर्सी का'' आणि ''नसबंदी'' हे इंदिराजींच्या हयातीत प्रदर्शित झाल्यामुळे प्रसिद्ध आहेत. हे चित्रपट [[आणीबाणी (भारत)|आणीबाणी]]<nowiki/>च्या काळात प्रदर्शनावर सेन्सॉरशिपच्या अधीन होते. <ref name=":2" /> ''इंडस व्हॅली टू इंदिरा गांधी'' हा [[एम. कृष्णस्वामी|एस. कृष्णस्वामी]] यांचा १९७० चा दोन भागांचा डॉक्युमेंटरी चित्रपट आहे जो [[हडप्पा संस्कृती|सिंधू संस्कृती]]<nowiki/>च्या सुरुवातीच्या काळापासून इंदिरा गांधींच्या [[पंतप्रधान|पंतप्रधानपदा]]<nowiki/>पर्यंतच्या [[भारताचा इतिहास|भारताच्या इतिहासा]]<nowiki/>चा मागोवा घेतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b72cc8897|title=INDUS VALLEY TO INDIRA GANDHI (1970)|website=BFI|language=en|access-date=10 June 2021|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610124913/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b72cc8897|url-status=dead}}</ref> फिल्म्स डिव्हिजन ऑफ इंडियाने ''[[अवर इंदिरा]]'' ची निर्मिती केली. १९७३ मध्ये एसएनएस शास्त्री यांनी दिग्दर्शित केलेला हा लघु डॉक्युमेंटरी चित्रपट पंतप्रधान म्हणून इंदिरा गांधी यांच्या पहिल्या कार्यकाळाची सुरुवात आणि [[स्टॉकहोम परिषद|स्टॉकहोम परिषदे]]<nowiki/>तील त्यांची भाषणे दर्शवतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=BPEs4x7WMtk|title=Our Indira|date=20 March 2013|publisher=Films Division|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920174800/https://www.youtube.com/watch?v=BPEs4x7WMtk|archive-date=2022-09-20|access-date=2022-09-20|url-status=bot: unknown}}</ref> ''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]'' ही ''२''०१३ ची भारतीय माहितीपट दूरचित्रवाणी मालिका [[एबीपी न्यूझ|एबीपी न्यूज]]<nowiki/>वर प्रसारित झाली. यामध्ये [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधानां]]<nowiki/>ची विविध धोरणे आणि राजकीय कार्यकाळ चित्रित केला गेला आहे. प्रधानमंत्री मालिकेत "इंदिरा गांधी पंतप्रधान बनल्या", "काँग्रेस पक्षात फूट", "१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धापूर्वीची गोष्ट", "१९७१ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध आणि बांगलादेशचा जन्म", "१९७५-७७ मधील भारतात आणीबाणीची स्थिती", आणि "इंदिरा गांधी पंतप्रधान म्हणून परत आल्या आणि [[ऑपरेशन ब्लू स्टार]]" या भागांमध्ये इंदिरा गांधींच्या कार्यकाळाचा समावेश आहे. [[नवनी परिहार]] यांनी या मालिकेत गांधींची भूमिका साकारली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=k9MgBGtVX0Q|title=Pradhanmantri – Episode 9: Split in Congress – Indira Gandhi and Morarji Desai|date=8 September 2013|publisher=ABP News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921165942/https://www.youtube.com/watch?v=k9MgBGtVX0Q|archive-date=2022-09-21|access-date=2022-09-21|url-status=bot: unknown}}</ref> परिहार यांनी २०२१ चा भारतीय चित्रपट ''भुज: द प्राइड ऑफ इंडियामध्ये'' देखील इंदिराजींची भूमिका केली आहे जो, [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धा]]<nowiki/>वर आधारित आहे. <ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=n89h4FqDZ6Q|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630072919/https://www.youtube.com/watch?v=n89h4FqDZ6Q|archive-date=2022-06-30|title=Bhuj: The Pride Of India – Official Trailer|date=12 July 2021|publisher=[[Disney+ Hotstar]]|accessdate=2022-09-21|url-status=bot: unknown}}</ref> भारतीय चित्रपटसृष्टीतील इंदिराजींच्या चित्रणाच्या सभोवतालची निषिद्धता अलिकडच्या वर्षांत चित्रपटांमध्ये अभिनेत्यांद्वारे नष्ट होऊ लागली आहे. उल्लेखनीय चित्रणांचा समावेश आहे: ''[[मिडनाइट्स चिल्ड्रन (चित्रपट)|मिडनाइट्स चिल्ड्रन]]'' (२०१२) मधील सरिता चौधरी; ''[[जय जवान जय किसान (चित्रपट)|जय जवान जय किसान]]'' (२०१५) मधील मनदीप कोहली; ''[[इंदू सरकार (चित्रपट)|इंदू सरकार]]'' (२०१७), ''NTR: कथानायकुडू'' / ''NTR: महानायकुडू'' (२०१९) आणि ''यशवंतराव चव्हाण – बखर एका वादाची'' (२०१४) मध्ये [[सुप्रिया विनोद]]; ''[[रेड (चित्रपट)|रेड]]'' (२०१८), ''[[थलायवी]]'' (२०२१) आणि ''[[राधे श्याम (चित्रपट)|राधे श्याम]]'' (२०२२) मध्ये फ्लोरा जेकब, ''[[पीएम नरेंद्र मोदी (चित्रपट)|पीएम नरेंद्र मोदी]]'' (२०१९) मध्ये किशोरी शहाणे, ''[[ठाकरे (चित्रपट)|ठाकरे]]'' (२०१९) आणि [[८३ (चित्रपट)|८३]] (२०२१) मध्ये अवंतिका आकेरकर, ''[[मैं मुलायम सिंह यादव]]'' ( २०२१) मध्ये सुप्रिया कर्णिक, ''बेल बॉटममध्ये'' लारा दत्ता (२०२१). <ref name=":23">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/art-and-culture/how-indian-cinemas-timid-portrayal-of-indira-gandhi-confined-her-to-allusions-voices-silhouettes-on-screen-9462531.html|title=How Indian cinema's timid portrayal of Indira Gandhi confined her to allusions, voices, silhouettes on screen|date=2021-04-02|website=[[Firstpost]]|url-status=live|access-date=2021-06-10}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.pressreader.com/india/the-asian-age/20210805/282067689984311|title=Playing Indira Gandhi|date=5 August 2021|work=[[The Asian Age]]}}</ref> == मरणोत्तर सन्मान == * [[बांगलादेश स्वातंत्र्य सन्मान]] हा [[बांगलादेश|बांगलादेशा]]<nowiki/>तील विदेशी नागरिकांसाठी असलेला सर्वोच्च नागरी सन्मान इंदिरा गांधी यांना मरणोत्तर बहाल करण्यात आला. * [[भारत|भारता]]<nowiki/>च्या सर्वात दक्षिणेकडील ठिकाणाला [[इंदिरा पॉइंट]] (६.७४६७८°उत्तर ९३.८४२६०°पूर्व) हे त्यांच्या नावावर आहे. * [[इंदिरा आवास योजना]] हा ग्रामीण भागातील गरिबांसाठी केंद्र सरकारचा कमी किमतीचा गृहनिर्माण कार्यक्रम त्यांच्या नावावर आहे. * इंदिराजींच्या सन्मानार्थ [[नवी दिल्ली]] येथील आंतरराष्ट्रीय विमानतळाला [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] असे नाव देण्यात आले आहे. * [[इंदिरा गांधी राष्ट्रीय मुक्त विद्यापीठ]] हे जगातील सर्वात मोठे विद्यापीठ त्यांच्या नावावर आहे. * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>ने १९८५ मध्ये राष्ट्रीय एकात्मतेसाठी वार्षिक इंदिरा गांधी पुरस्कार स्थापित केला, जो इंदिराजींच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांच्या स्मरणार्थ दिला जातो. * इंदिरा गांधी मेमोरियल ट्रस्टने वार्षिक इंदिरा गांधी पुरस्कार स्थापन केला. == <span id=".E0.A4.B9.E0.A5.87_.E0.A4.B8.E0.A5.81.E0.A4.A6.E0.A5.8D.E0.A4.A7.E0.A4.BE_.E0.A4.AA.E0.A4.B9.E0.A4.BE"></span><span class="mw-headline" id="हे_सुद्धा_पहा">हे सुद्धा पहा</span> == * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] * [[इंदिरा गांधी यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [https://jyubedatamboli.blogspot.com/2020/10/indiragandhi-marathilekh.html?m=1 इंदिरा गांधी: एक कणखर नेतृत्व - विशेष मराठी लेख] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{cite websantosh | दुवा=https://www.bbc.com/hindi/media-42030839 | title=इंदिरा गांधी- ‘आयरन लेडी’ या ‘दॅट वूमन’ | लेखक=रेहान फजल | काम=बीबीसी हिंदी | दिनांक=१७ नोव्हेंबर २०१७}} * इंदिरा गांधी संक्षिप्त मराठी चरित्र [http://web.bookstruck.in/book/show/2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180921005051/http://web.bookstruck.in/book/show/2004 |date=2018-09-21 }} {{क्रम| मागील= [[चरणसिंग चौधरी]]| यादी=[[भारतीय पंतप्रधान]]| पासून= [[जानेवारी १४]], [[इ.स. १९८०]]| पर्यंत=[[ऑक्टोबर ३१]], [[इ.स. १९८४]]| पुढील=[[राजीव गांधी]] }} {{commonscat|Indira Gandhi|इंदिरा गांधी}} {{भारतीय पंतप्रधान}} {{भारतरत्न}} {{DEFAULTSORT:गांधी, इंदिरा}} [[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]] [[वर्ग:भारताचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:भारतीय परराष्ट्रमंत्री]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय माहिती आणि प्रसारणमंत्री]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९१७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:रायबरेलीचे खासदार]] [[वर्ग:मेडकचे खासदार]] [[वर्ग:चिकमंगळूरचे खासदार]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:नेहरू-गांधी परिवार]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:हत्या झालेले भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इंदिरा गांधी|*]] 4qd6vcxi2fxbxn9vflqhtmtqhzv9s4v 0 3284 2712054 2710950 2026-09-25T05:03:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712054 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पंतप्रधान | नाव = जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू | चित्र = Jawaharlal Nehru 1957 crop.jpg | चित्र आकारमान = 200px | पद = [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय गणराज्याचे १ले पंतप्रधान]] | कार्यकाळ_आरंभ = २६ जानेवारी १९५० | कार्यकाळ_समाप्ती = २७ मे १९६४ | सम्राट = | गव्हर्नर-जनरल = | राष्ट्रपती = [[डॉ. राजेंद्र प्रसाद]]<br>[[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] <small>(१९६२ पासून)</small> | उपराष्ट्रपती = [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] <small>(१९६२ पर्यंत)</small><br>[[झाकिर हुसेन]] | उपपंतप्रधान = [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] <small>(१९५० पर्यंत)</small> | मागील = ''पद निर्मित'' | पुढील = [[गुलजारी लाल नंदा]] | पद2 = [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|भारतीय गणराज्याचे १ले परराष्ट्रमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १५ ऑगस्ट १९४७ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २७ मे १९६४ | सम्राट2 = | गव्हर्नर-जनरल2 = | राष्ट्रपती2 = | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = | मागील2 = ''पद निर्मित'' | पुढील2 = [[गुलजारी लाल नंदा]] | पद3 = [[लोकसभा|संसद सदस्य (लोकसभा)]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = ५ एप्रिल १९५७ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = २७ मे १९६४ | मतदारसंघ3 = [[फुलपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|फुलपूर]] | मागील3 = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील3 = [[विजयालक्ष्मी पंडित]] | कार्यकाळ_आरंभ4 = १७ एप्रिल १९५२ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = ४ एप्रिल १९५७ | मतदारसंघ4 = [[पूर्व अलाहाबाद जिल्हा-पश्चिम जौनपूर जिल्हा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|पूर्व अलाहाबाद जिल्हा-पश्चिम जौनपूर जिल्हा]] | मागील4 = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील4 = ''मतदारसंघ विसर्जित'' | पद5 = [[भारतीय अधिराज्य|भारतीय अधिराज्याचे पंतप्रधान]] | कार्यकाळ_आरंभ5 = १५ ऑगस्ट १९४७ | कार्यकाळ_समाप्ती5 = २६ जानेवारी १९५० | उपपंतप्रधान5 = [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] | राजा5 = [[युनायटेड किंग्डमचा सहावा जॉर्ज|सहावा जॉर्ज]] | गव्हर्नर-जनरल5 = [[लॉर्ड माउंटबॅटन]]<br>[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील5 = ''स्वत: (अंतरिम सरकार)'' | पुढील5 = ''स्वत: (गणराज्य)'' | जन्मदिनांक = १४ नोव्हेंबर १८८९ | जन्मस्थान = [[अलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश|उत्तर-पश्चिमी प्रदेश]], [[ब्रिटिश भारत]]<br>(आता [[प्रयागराज]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) | मृत्युदिनांक = २७ मे १९६४ (वय : {{age in years|1889|11|14|1964|5|27}}) | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पती = | पत्नी = [[कमला नेहरू]] | नाते = [[मोतीलाल नेहरू]] (वडिल)<br>[[विजयालक्ष्मी पंडित]] (बहीण) | अपत्ये = [[इंदिरा गांधी]] | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = हॅरो स्कूल, [[ट्रिनिटी कॉलेज (केंब्रिज)|ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज]] | व्यवसाय = [[बॅरिस्टर]], [[राजकारणी]] | धर्म = [[हिंदू]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''पंडित जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू''' (१४ नोव्हेंबर १८८९ - २७ मे १९६४) हे भारतातील एक वसाहतविरोधी राष्ट्रवादी, [[धर्मनिरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] मानवतावादी, सामाजिक [[लोकशाही|लोकशाहीवादी]] <ref name="schenk-lead">—</ref> आणि लेखक होते. नेहरू हे २० व्या शतकाच्या मध्यभागी भारतातील मध्यवर्ती व्यक्ती होते. ते १९३० आणि १९४० च्या दशकात [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय राष्ट्रवादी चळवळीचे]] प्रमुख नेते होते. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर त्यांनी १६ वर्षे देशाचे [[पंतप्रधान]] म्हणून काम केले. नेहरूंनी १९५० च्या दशकात संसदीय लोकशाही, धर्मनिरपेक्षता आणि विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा प्रचार केला आणि आधुनिक राष्ट्र म्हणून भारताच्या प्रतिमेवर जोरदार प्रभाव पाडला. आंतरराष्ट्रीय घडामोडींमध्ये त्यांनी भारताला [[शीत युद्ध|शीतयुद्धाच्या]] दोन गटांपासून मुक्त केले. एक प्रतिष्ठित लेखक असलेल्या नेहरुंची तुरुंगात लिहिलेली पुस्तके, जसे की ''[[लेटर्स फ्रॉम अ फादर टू हिज डॉटर]]'' (१९२९), ''[[ॲन ऑटोबायोग्राफी (नेहरू)|ॲन ऑटोबायोग्राफी]]'' (१९३६) आणि ''[[द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]]'' (१९४६) ही जगभरात वाचली जातात. त्यांच्या हयातीपासूनच सन्माननीय पंडित हे सामान्यतः त्यांच्या नावापुढे भारतात लावले जात होते. एक प्रख्यात वकील आणि भारतीय राष्ट्रवादी असलेल्या [[मोतीलाल नेहरू]] यांचे जवाहरलाल हे पुत्र होते. जवाहरलाल नेहरू यांचे शिक्षण [[इंग्लंड]]मध्ये- हॅरो स्कूल आणि ट्रिनिटी कॉलेज, [[केंब्रिज]] येथे झाले आणि इन्नर टेम्पल येथे त्यांनी कायद्याचे प्रशिक्षण घेतले. बॅरिस्टर झाल्यावर ते भारतात परतले आणि [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयात]] त्यांनी नावनोंदणी केली. हळूहळू राष्ट्रीय राजकारणात नेहरुंनी रस घेण्यास सुरुवात केली आणि कालांतराने यात पूर्णवेळ सहभागी झाले. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]मध्ये सामील झाले आणि १९२० च्या दशकात पुरोगामी गटाचे आणि अखेरीस काँग्रेसचे नेते बनले. त्यांना पुढे [[महात्मा गांधी|महात्मा गांधींचे]] समर्थन प्राप्त झाले. पुढे गांधींनी नेहरूंना त्यांचा राजकीय वारस म्हणून नियुक्त केले. १९२९ मध्ये काँग्रेस अध्यक्ष म्हणून नेहरूंनी [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश राजवटी]]पासून संपूर्ण स्वातंत्र्याची घोषणा केली. १९३० च्या दशकात नेहरू आणि काँग्रेसचे भारतीय राजकारणावर वर्चस्व होते. नेहरूंनी १९३७ च्या भारतीय प्रांतीय निवडणुकांमध्ये [[धर्मनिरपेक्षता|धर्मनिरपेक्ष]] राष्ट्राच्या कल्पनेला चालना दिली, ज्यामुळे काँग्रेसला निवडणुकीत विजय मिळवता आला आणि काँग्रेसने अनेक प्रांतांमध्ये सरकारे स्थापन केली. सप्टेंबर १९३९ मध्ये, [[व्हाइसरॉय|व्हाईसरॉय]] [[लॉर्ड लिनलिथगो]] यांच्या भारतीयांशी सल्लामसलत न करता [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] सामील होण्याच्या निर्णयाचा निषेध करण्यासाठी काँग्रेस मंत्रिमंडळांनी राजीनामा दिला. [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी|अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या]] [[ऑगस्ट ८|८ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] च्या [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो]] ठरावानंतर, काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले आणि काही काळासाठी संघटना चिरडली गेली. नेहरू, ज्यांनी तात्काळ स्वातंत्र्यासाठी गांधींच्या आवाहनाकडे अनिच्छेने लक्ष दिले होते आणि दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान मित्र राष्ट्रांच्या युद्ध प्रयत्नांना पाठिंबा देण्याची इच्छा व्यक्त केली होती, ते दीर्घकालीन तुरुंगवासातून बाहेर आले आणि राजकीय परिदृश्य बदलले. [[मोहम्मद अली जिना|मुहम्मद अली जिना]] यांच्या नेतृत्वाखालील [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीग]] मध्यंतरी मुस्लिम राजकारणावर वर्चस्व गाजवायला आली होती. १९४६ च्या प्रांतिक निवडणुकांमध्ये काँग्रेसने निवडणुका जिंकल्या परंतु लीगने मुस्लिमांसाठी राखीव असलेल्या सर्व जागा जिंकल्या, ज्याचा अर्थ [[पाकिस्तान]]<nowiki/>साठी एक स्पष्ट आदेश असल्याचे ब्रिटिशांनी स्पष्ट केले. नेहरू हे सप्टेंबर १९४६ मध्ये भारताचे अंतरिम [[पंतप्रधान]] बनले आणि ऑक्टोबर १९४६ मध्ये लीग त्यांच्या सरकारमध्ये सामील झाली. [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यावर, नेहरूंनी [[ट्रिस्ट विथ डेस्टिनी]] ("Tryst with destiny") हे अत्यंत गाजलेले आणि समीक्षकांद्वारे प्रशंसनीय भाषण दिले. त्यांनी [[भारताचे पंतप्रधान]] म्हणून शपथ घेतली आणि [[दिल्ली]]तील [[लाल किल्ला|लाल किल्ल्या]]वर [[भारताचा ध्वज|भारतीय ध्वज]] फडकावला. [[जानेवारी २६|२६ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] रोजी, जेव्हा भारत कॉमनवेल्थ ऑफ नेशन्समध्ये प्रजासत्ताक बनला तेव्हा नेहरू भारताचे पहिले पंतप्रधान बनले. त्यांनी आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय सुधारणांचे अनेक महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम सुरू केले. नेहरूंनी बहुलवादी बहुपक्षीय लोकशाहीचा पुरस्कार केला. परराष्ट्र व्यवहारात, त्यांनी १९५० च्या दशकातील दोन मुख्य वैचारिक गटांमध्ये सदस्यत्व न घेणाऱ्या राष्ट्रांच्या समूहांची [[अलिप्ततावादी चळवळ|अलिप्तता चळवळ]] स्थापन करण्यात प्रमुख भूमिका बजावली. नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] एक सर्वव्यापी पक्ष म्हणून उदयास आला, ज्याने राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय राजकारणात वर्चस्व गाजवले आणि १९५१, १९५७ आणि १९६२ मध्ये निवडणुका जिंकल्या. १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|भारत-चीन युद्धा]]त भारताचा पराभव होऊनही नेहरू हे भारतीय जनतेमध्ये लोकप्रिय राहिले. [[मे २७|२७ मे]] [[इ.स. १९६४|१९६४]] रोजी हृदयविकाराच्या झटक्याने त्यांचे निधन झाले. यामुळे १६ वर्षे, २८६ दिवसांचा - जो आजपर्यंतचा भारतातील सर्वात मोठा पंतप्रधानकाळ होता- तो संपला. त्यांचा जन्मदिवस भारतात [[बाल दिन|बालदिन]] म्हणून साजरा केला जातो. नेहरूंच्या वारशावर भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय निरीक्षकांनी जोरदार चर्चा केली आहे. त्यांच्या मृत्यूनंतरच्या वर्षांमध्ये, नेहरूंना "आधुनिक भारताचे शिल्पकार" म्हणून गौरवण्यात आले, ज्यांनी भारतात [[लोकशाही]] सुरक्षित केली आणि जातीय गृहयुद्ध रोखले.{{Efn|<ref>{{Cite web|title=Architect of modern India|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article25402011.ece|access-date=4 December 2021|website=Frontline|date=8 November 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Architect of modern India': Congress pays tributes to Jawaharlal Nehru on death anniversary|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2021/may/27/architect-of-modern-india-congress-pays-tributes-to-jawaharlal-nehru-on-death-anniversary-2308208.html|access-date=4 December 2021|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|date=14 November 2019|title=Jawaharlal Nehru: Architect of modern India|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/jawaharlal-nehru-architect-of-modern-india/story-Ch4DgrerxtY448l0yxulTO.html|access-date=4 December 2021|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ian Hall|first=The Conversation|title=Nehru, the architect of modern India, also helped discredit European imperialism|url=https://scroll.in/article/1002353/nehru-the-architect-of-modern-india-also-helped-discredit-european-imperialism|access-date=4 December 2021|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Dixit |first1=J. N. |title=From the archives: How Jawaharlal Nehru shaped India in the 20th century |url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/from-the-archives-how-jawaharlal-nehru-shaped-india-in-the-20th-century-1876654-2021-11-14 |date=14 November 2021 |website=India Today |language=en |access-date=4 December 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Editorial: Master's voice|url=https://www.telegraphindia.com/opinion/kangana-ranauts-statement-is-a-testament-to-the-quid-pro-quo-arrangement-between-the-current-regime-and-its-pets/cid/1838908|access-date=4 December 2021|website=www.telegraphindia.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 May 2021|title=Opinion: Nehruvian legacy is his idea of India|url=https://www.siasat.com/nehruvian-legacy-is-his-idea-of-india-2141877/|access-date=4 December 2021|website=The Siasat Daily|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2020|title=Remembering Jawaharlal Nehru: The Man Who Shaped Modern India|url=https://www.youthkiawaaz.com/2020/11/jawaharlal-nehru-the-architect-of-modern-india/|access-date=4 December 2021|website=Youth Ki Awaaz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=A thousand lies can't dwarf the giant Nehru was|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-thousand-lies-cant-dwarf-the-giant-nehru-was-258860|access-date=4 December 2021|website=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 November 2014|title=Nehru, the real architect of modern India|url=https://www.deccanchronicle.com/141116/commentary-op-ed/article/nehru-real-architect-modern-india|access-date=4 December 2021|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref>}} == प्रारंभिक जीवन आणि कारकीर्द (१८८९ - १९१२) == === जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी === [[File:Anand_Bhawan,_Allahabad.jpg|इवलेसे|[[प्रयागराज|अलाहाबादमधील]] [[आनंद भवन]] हे नेहरू कुटुंबाचे घर आहे]] जवाहरलाल नेहरू यांचा जन्म [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] येथे १४ नोव्हेंबर १८८९ रोजी झाला. त्यांचे वडील [[मोतीलाल नेहरू]] (१८६१ - १९३१) हे [[काश्मिरी पंडित]] समाजाचे एक स्वनिर्मित धनाढ्य बॅरिस्टर होते. त्यांनी १९१९ आणि १९२८ मध्ये दोनदा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Babu|first=D. Shyam|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/nehru-and-the-kashmir-quandary/article28362589.ece|title=Nehru and the Kashmir quandary|date=11 July 2019|work=[[द हिंदू]]|access-date=15 November 2021|url-access=limited}}</ref> त्यांच्या आई, स्वरूप राणी थुस्सू ( १८६८ - १९३८) या [[लाहोर|लाहोरमध्ये]] स्थायिक झालेल्या एका सुप्रसिद्ध काश्मिरी ब्राह्मण कुटुंबातून आल्या होत्या. {{Sfn|Moraes|2007}} त्या मोतीलाल यांच्या दुसऱ्या पत्नी होत्या. त्यांची पहिली पत्नी [[प्रसूती|बाळंतपणात]] मरण पावली होती. जवाहरलाल हे तीन मुलांमध्ये सर्वात मोठे होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iiwpDwAAQBAJ|title=The Nehrus: Motilal and Jawaharlal|last=Nanda|first=B. R.|date=15 October 2007|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|isbn=978-0-19-908793-8|page=25|author-link=Bal Ram Nanda}}</ref> त्यांच्या मोठ्या बहीण [[विजयालक्ष्मी पंडित|विजया लक्ष्मी]] नंतर [[संयुक्त राष्ट्रे आमसभा|संयुक्त राष्ट्र महासभेच्या]] पहिल्या महिला अध्यक्षा बनल्या. त्यांची सर्वात धाकटी बहीण, कृष्णा हुथीसिंग, एक प्रसिद्ध लेखिका बनली आणि तिच्या भावावर अनेक पुस्तके लिहिली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/ht-school/jawaharlal-nehru-freedom-struggle-icon-maker-of-modern-india/story-VdEiIZ6OtVV2NFtTuToL2I.html|title=Jawaharlal Nehru: Freedom struggle icon, maker of modern India|date=2 December 2020|website=Hindustan Times|access-date=15 November 2021}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1967/11/10/archives/mrs-krishna-hutheesing-an-author-and-a-sister-of-nehru-dies.html|title=Mrs. Krishna Hutheesing, an Author and a Sister of Nehru, Dies|date=10 November 1967|work=The New York Times|access-date=2 July 2021}}</ref> === बालपण === [[File:Jawaharlal_Nehru_as_a_young_child_with_his_parents.png|अल्ट=Photograph of Nehru and his parents|डावे|इवलेसे|१८९० च्या दशकात जवाहरलाल नेहरू हे त्यांचे पालक स्वरूप राणी नेहरू (डावीकडे) आणि [[मोतीलाल नेहरू|मोतीलाल]] नेहरू यांच्यासोबत]] नेहरूंनी त्यांच्या बालपणाचे वर्णन "आश्रयस्थान आणि असह्य" असे केले. ते [[आनंद भवन]] नावाच्या प्रासादिक श्रीमंत घरामध्ये विशेषाधिकाराच्या वातावरणात वाढले. त्यांच्या वडिलांनी त्यांना घरीच खाजगी गव्हर्नेस आणि शिक्षकांद्वारे शिक्षण दिले. {{Sfn|Moraes|2007}} आयरिश थिऑसॉफिस्ट फर्डिनांड टी. ब्रुक्स यांच्या शिकवणीने प्रभावित होऊन <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gokhale, Balkrishna Govind|year=1978|title=Nehru and History|url=http://www.jstor.org/stable/2504742|journal=History and Theory|volume=17|issue=3|pages=311–322|doi=10.2307/2504742|jstor=2504742|via=JSTOR}}</ref> नेहरूंना विज्ञान आणि थिऑसॉफीमध्ये रस निर्माण झाला. एक कौटुंबिक मित्र असलेल्या [[अ‍ॅनी बेझंट|अॅनी बेझंट]] यांनी नेहरूंना वयाच्या तेराव्या वर्षी थिओसॉफिकल सोसायटीमध्ये दीक्षा दिली. तथापि, थिऑसॉफीमध्ये त्यांची आवड कायम राहिली नाही आणि ब्रूक्स त्याच्या शिक्षक म्हणून निघून गेल्यानंतर लवकरच त्यांनी समाज सोडला. {{Sfn|Moraes|2007}} त्यांनी लिहिले : "जवळपास तीन वर्षे [ब्रूक्स] माझ्यासोबत होते आणि अनेक मार्गांनी त्यांनी माझ्यावर खूप प्रभाव पाडला." <ref name="OPM" /> नेहरूंच्या थिऑसॉफिकल आवडींमुळे त्यांना [[बौद्ध साहित्य|बौद्ध]] आणि हिंदू धर्मग्रंथांचा अभ्यास करण्यास प्रवृत्त केले. <ref name="BRN">{{Citation|title=The Nehrus: Motilal and Jawaharlal|location=Delhi, orig. London|url=Bal Ram Nanda}}</ref> बी.आर. नंदा यांच्या मते, हे धर्मग्रंथ नेहरूंचे "[भारताच्या] धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाची पहिली ओळख होती. [त्यांनी] नेहरूंना [त्यांच्या] प्रदीर्घ बौद्धिक शोधासाठी प्रारंभिक प्रेरणा प्रदान केली ज्याची पराकाष्ठा... ''[[द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया|द डिस्कव्हरी ऑफ इंडियामध्ये]]'' झाली''."'' <ref name="BRN" /> === तरुणपणीचे नेहरू === [[File:Nehru_at_Harrow.png|अल्ट= Photograph of Nehru dressed in a cadet uniform|इवलेसे|इंग्लंडमधील हॅरो स्कूलमध्ये कॅडेटचा गणवेश परिधान केलेले तरुण नेहरू]] तरुणपणात नेहरू प्रखर राष्ट्रवादी बनले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=enmjrZiAe9EC&pg=PA12|title=Encyclopaedia of eminent thinkers|last=Bharathi|first=K. S.|publisher=Concept Publishing Company Pvt. Ltd|year=1998|isbn=978-81-7022-684-0}}</ref> [[दुसरे बोअर युद्ध]] आणि [[रशिया–जपान युद्ध|रुसो-जपानी युद्धामुळे]] त्यांच्या भावना तीव्र झाल्या. रुस-जपान युद्धाबद्दल त्यांनी लिहिले, "[जपानींच्या विजयांनी] माझा उत्साह वाढवला होता...माझ्या मनात [[राष्ट्रवाद|राष्ट्रवादी]] विचारांचा भरणा होता... मी भारतीय स्वातंत्र्य आणि युरोपातील आशियाई स्वातंत्र्याचा विचार केला." पुढे १९०५ मध्ये, जेव्हा त्यांनी इंग्लंडमधील हॅरो या अग्रगण्य शाळेत त्यांचे संस्थात्मक शालेय शिक्षण सुरू केले, तेथे त्यांना "जो" असे टोपणनाव देण्यात आले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9_R5DwAAQBAJ&dq=%22joe%22+%22nehru%22&pg=PT32|title=Nehru: The Invention of India|last=Tharoor|first=Shashi|date=27 November 2018|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-355-0|language=en}}</ref> जी.एम. ट्रेव्हेलियन यांच्या [[ज्युझेप्पे गारिबाल्दी|गॅरीबाल्डी]] पुस्तकांचा, ज्यांना त्यांना शैक्षणिक गुणवत्तेसाठी पारितोषिक मिळाले होते, यांचा नेहरूंवर प्रभाव पडला. मोठ्या प्रमाणावर {{Sfn|Moraes|2007}} ते गॅरिबाल्डीला क्रांतिकारी नायक म्हणून पाहत असत. त्यांनी लिहिले : "भारतातील [माझ्या] स्वातंत्र्यासाठी [माझ्या] पराक्रमी लढ्याचे, भारतातील समान कृत्यांचे दर्शन आधी आले होते आणि माझ्या मनात, भारत आणि इटली विचित्रपणे एकत्र आले होते." <ref name="OPM" /> === पदवी === [[File:Motilal_Nehru_with_his_family_in_England.jpg|डावे|इवलेसे|स्वरूप राणी आणि मोतीलाल नेहरू इंग्लंडमध्ये त्यांच्या मुलांसह (डावीकडून) कृष्णा (ज. नोव्हेंबर १९०७), [[विजयालक्ष्मी पंडित|विजया लक्ष्मी]] (ज. ऑगस्ट १९००) आणि जवाहरलाल नेहरू]] नेहरू ऑक्टोबर १९०७ मध्ये [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज]] येथे गेले आणि १९१० मध्ये [[नैसर्गिक विज्ञान]] या विषयात सन्मानित पदवी प्राप्त केली. {{Sfn|Moraes|2007}} या काळात त्यांनी राजकारण, अर्थशास्त्र, इतिहास आणि साहित्याचा अभ्यास आवडीने केला. [[जॉर्ज बर्नार्ड शॉ|बर्नार्ड शॉ]], [[एच.जी. वेल्स|एचजी वेल्स]], [[जॉन मेनार्ड केन्स]], [[बर्ट्रांड रसेल]], लोवेस डिकिन्सन आणि मेरेडिथ टाऊनसेंड यांच्या लेखनाने त्यांच्या राजकीय आणि आर्थिक विचारांची रचना केली. १९१० मध्ये पदवी पूर्ण केल्यानंतर, नेहरू लंडनला गेले आणि त्यांनी इनर टेंपल इन येथे कायद्याचे शिक्षण घेतले. या काळात, त्यांनी बीट्रिस वेबसह फॅबियन सोसायटीच्या विद्वानांचा अभ्यास करणे सुरू ठेवले. त्याला १९१२ मध्ये बारमध्ये बोलावण्यात आले. <ref name="jstor.org" /> {{Sfn|Moraes|2007}} === वकिलीचा सराव === [[File:Nehru_barrister.png|अल्ट= Photograph if Nehru in his barrister's attire|उजवे|इवलेसे|जवाहरलाल नेहरू, बॅरिस्टर-एट-लॉ]] ऑगस्ट १९१२ मध्ये भारतात परतल्यानंतर नेहरूंनी [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाचे]] वकील म्हणून नावनोंदणी केली आणि बॅरिस्टर म्हणून स्थायिक होण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, त्याच्या वडिलांच्या विपरीत, त्यांना त्यांच्या व्यवसायात फारच कमी रस होता आणि त्यांना कायद्याचा सराव किंवा वकिलांच्या सहवासाचा आनंद झाला नाही : "निश्चितपणे वातावरण बौद्धिकदृष्ट्या उत्तेजक नव्हते आणि माझ्यावर जीवनाच्या अस्पष्टतेची भावना वाढली." राष्ट्रवादी राजकारणात त्यांचा सहभाग हळूहळू त्यांच्या कायदेशीर पद्धतीची जागा घेणार होता. <ref name="OPM" /> == भारताचे पंतप्रधान (१९४७ - १९६४) == [[File:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|पंतप्रधान म्हणून नेहरूंचे अधिकृत निवासस्थान असलेले किशोर मूर्ती भवन हे आता एक संग्रहालय आहे.]] नेहरूंनी १८ वर्षे पंतप्रधान म्हणून काम केले, प्रथम अंतरिम पंतप्रधान म्हणून आणि १९५० पासून भारतीय प्रजासत्ताकचे पंतप्रधान म्हणून. === रिपब्लिकनवाद === जुलै १९४६ मध्ये, नेहरूंनी निदर्शनास आणून दिले की स्वतंत्र भारताच्या सैन्याविरुद्ध कोणतेही राज्य लष्करी रीतीने जिंकू शकत नाही. <ref name="books.google.co.in">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/India_and_Asian_Geopolitics/eaWWDwAAQBAJ?|title=India and Asian Geopolitics: The Past, Present|last=Menon|first=Shivshankar|date=20 April 2021|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-670-09129-4|pages=34}}</ref> जानेवारी १९४७ मध्ये त्यांनी सांगितले की स्वतंत्र भारत राजाचा दैवी अधिकार स्वीकारणार नाही. <ref>Lumby, E. W. R. 1954. ''The Transfer of Power in India, 1945–1947''. London: [[George Allen and Unwin|George Allen & Unwin]]. p. 228</ref> मे १९४७ मध्ये, त्यांनी घोषित केले की ज्या संस्थानांनी [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेत]] सामील होण्यास नकार दिला त्यांना शत्रू राज्य मानले जाईल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=172053|title=Sardar Patel – Man who United India|last=Tiwari|first=Aaditya|date=30 October 2017|website=pib.gov.in}}</ref> [[वल्लभभाई पटेल|सरदार वल्लभभाई पटेल]] आणि व्ही.पी. मेनन हे राजपुत्रांशी अधिक सलोख्याचे होते आणि राज्यांचे एकत्रीकरण करण्याचे काम असलेल्या या दोघांनी त्यांच्या या कार्यात यश मिळवले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/research/how-vallabhbhai-patel-v-p-menon-and-mountbatten-unified-india-4915468/|title=How Vallabhbhai Patel, V P Menon and Mountbatten unified India|date=31 October 2017}}</ref> भारतीय राज्यघटनेचा मसुदा तयार करताना, अनेक भारतीय नेते (नेहरू वगळता) प्रत्येक संस्थान किंवा करार करणाऱ्या राज्यांना भारत सरकार कायदा १९३५ द्वारे मूलतः सूचित केलेल्या धर्तीवर संघराज्य म्हणून स्वतंत्र होण्यास परवानगी देण्याच्या बाजूने होते. पण जसजसा संविधानाचा मसुदा तयार होत गेला, आणि प्रजासत्ताक बनवण्याच्या कल्पनेने ठोस स्वरूप धारण केले, तसतसे असे ठरले की सर्व संस्थान/संबंधित राज्ये भारतीय प्रजासत्ताकात विलीन होतील. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Furber, Holden|year=1951|title=The Unification of India, 1947–1951|url=http://www.jstor.org/stable/2753451|journal=[[Pacific Affairs]]|volume=24|issue=4|pages=352–371|doi=10.2307/2753451|jstor=2753451|via=JSTOR}}</ref> नेहरूंच्या कन्या [[इंदिरा गांधी]] यांनी पंतप्रधान म्हणून १९६९ मध्ये राष्ट्रपतींच्या आदेशाने सर्व राज्यकर्त्यांची मान्यता रद्द केली. हा निर्णय [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] रद्द केला. अखेरीस, २६ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे त्यांचे सरकार या माजी राज्यकर्त्यांना मान्यता रद्द करण्यात आणि १९७१ मध्ये त्यांना दिलेली खाजगी पर्स समाप्त करण्यात यशस्वी ठरले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20030818-56-events-that-changed-india-dissolution-of-princely-states-in-1950-791861-2003-08-18|title=56 events that changed India: Dissolution of princely states in 1950|date=18 August 2003|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=16 August 2021}}</ref> === स्वातंत्र्य आणि भारताचे अधिराज्य : १९४७ - १९६० === [[File:Lord_Mountbatten_swears_in_Jawaharlal_Nehru_as_the_first_Prime_Minister_of_free_India_on_Aug_15,_1947.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|300x300अंश|१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड माउंटबॅटन]] यांनी नेहरूंना स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून शपथ दिली.]] १९४७ च्या सुरुवातीच्या काळात स्वातंत्र्यापूर्वीचा काळ जातीय हिंसाचार आणि राजकीय विकृतीचा उद्रेक आणि मुहम्मद अली जिना यांच्या नेतृत्वाखालील [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] विरोधामुळे प्रभावित झाला होता, जे पाकिस्तानच्या वेगळ्या मुस्लिम राज्याची मागणी करत होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Encyclopaedia_Indica_Independent_India_a/lfcvAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=After+failed+bid+to+form+coalition,+Nehru+reluctantly+supported+the+partition+of+India,+according+to+a+plan+released+by+the+British+on+3+June+1947.&dq=After+failed+bid+to+form+coalition,+Nehru+reluctantly+supported+the+partition+of+India,+according+to+a+plan+released+by+the+British+on+3+June+1947.&printsec=frontcover|title=Encyclopaedia Indica: Independent India and wars – I|publisher=Anmol Publications|year=1996|isbn=978-81-7041-859-7}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Encyclopaedia_of_Indian_War_of_Independe/x1MwAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=After+failed+bid+to+form+coalition,+Nehru+reluctantly+supported+the+partition+of+India,+according+to+a+plan+released+by+the+British+on+3+June+1947.&dq=After+failed+bid+to+form+coalition,+Nehru+reluctantly+supported+the+partition+of+India,+according+to+a+plan+released+by+the+British+on+3+June+1947.&printsec=frontcover|title=Encyclopaedia of Indian War of Independence, 1857–1947: Gandhi era : Jawahar Lal Nehru and Sardar Patel|publisher=Anmol Publications|year=2009|isbn=978-81-261-3745-9}}</ref> ==== स्वातंत्र्य ==== त्यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी [[भारताचे पंतप्रधान]] म्हणून पदभार स्वीकारला आणि " [[ट्रिस्ट विथ डेस्टिनी]] " नावाचे त्यांचे उद्घाटन भाषण दिले. <blockquote>खूप वर्षांपूर्वी आपण नियतीने प्रयत्न केले होते आणि आता वेळ आली आहे की आपण आपल्या प्रतिज्ञाची पूर्तता करू, पूर्णपणे किंवा पूर्ण प्रमाणात नाही, परंतु खूप मोठ्या प्रमाणात. मध्यरात्रीच्या वेळी, जेव्हा जग झोपेल, तेव्हा भारत जीवन आणि स्वातंत्र्यासाठी जागे होईल. एक क्षण असा येतो, जो इतिहासात क्वचितच येतो, जेव्हा युग संपल्यावर आपण जुन्यातून नव्याकडे पाऊल टाकतो आणि जेव्हा दीर्घकाळ दडपलेल्या राष्ट्राच्या आत्म्याला उच्चार मिळतो. या पवित्र क्षणी आपण भारत आणि तिच्या लोकांच्या सेवेसाठी आणि मानवतेच्या आणखी मोठ्या कार्यासाठी समर्पणाची शपथ घेत आहोत हे योग्य आहे. <ref name="Tryst">{{स्रोत बातमी|last=Nehru|first=Jawaharlal|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2007/may/01/greatspeeches|title=A Tryst with Destiny|date=30 April 2007|work=[[TheGuardian.com]]|access-date=16 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20140524211546/https://www.theguardian.com/theguardian/2007/may/01/greatspeeches|archive-date=24 May 2014|url-status=live}}</ref></blockquote> ==== महात्मा गांधींची हत्या : १९४८ ==== [[File:Nehru_visiting_Srinagar_Brigade_Headquarters_Military_Hospital_in_May_1948.jpg|उजवे|इवलेसे|नेहरू काश्मीरच्या श्रीनगर येथील ब्रिगेड मुख्यालय मिलिटरी हॉस्पिटलमध्ये जखमी झालेल्या एका भारतीय सैनिकाची भेट घेताना.]] ३० जानेवारी १९४८ रोजी बिर्ला हाऊसच्या बागेत एका प्रार्थना सभेला संबोधित करण्यासाठी जात असताना गांधींना गोळ्या घालण्यात आल्या. मारेकरी [[नथुराम गोडसे]] हा हिंदू राष्ट्रवादी होता ज्याचा धर्मप्रेमी [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|हिंदू महासभा]] पक्षाशी संबंध होता, ज्याने पाकिस्तानला पैसे देण्याचा आग्रह धरून भारत कमकुवत करण्यासाठी गांधींना जबाबदार धरले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/analysis/the-politics-of-an-assassination-who-killed-gandhi-and-why/story-iUJqKjuw0sP9nAfc5KcOII.html|title=The politics of an assassination: Who killed Gandhi and why?|last=Saha|first=Abhishek|date=15 August 2015|website=Hindustan Times}}</ref> नेहरूंनी रेडिओद्वारे देशाला संबोधित केले : <blockquote>मित्रांनो आणि कॉम्रेडहो, आमच्या आयुष्यातून प्रकाश निघून गेला आहे, आणि सर्वत्र अंधार आहे, आणि तुम्हाला काय सांगावे किंवा कसे बोलावे ते मला समजत नाही. आमचे लाडके नेते, राष्ट्रपिता म्हणून ओळखले जाणारे बापू आता राहिले नाहीत. कदाचित माझे म्हणणे चुकीचे असेल; तरीसुद्धा, आपण त्याला पुन्हा भेटणार नाही, जसे आपण त्याला इतक्या वर्षांपासून पाहिले आहे, आपण त्याच्याकडे सल्ल्यासाठी धावणार नाही किंवा त्याच्याकडून सांत्वन घेणार नाही, आणि हा एक भयानक धक्का आहे, केवळ माझ्यासाठीच नाही तर लाखो आणि लाखो लोकांसाठी. <ref name="Jai1996">{{स्रोत पुस्तक|url={{Google books|5Wrc1K0uJTgC|page=PA45|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=1947–1980|last=Janak Raj Jai|publisher=Regency Publications|year=1996|isbn=978-81-86030-23-3|pages=45–47}}</ref></blockquote> यास्मिन खान यांनी असा युक्तिवाद केला की गांधींच्या मृत्यू आणि अंत्यसंस्कारामुळे नेहरू आणि पटेल यांच्या नेतृत्वाखालील नवीन भारतीय राज्याचा अधिकार मजबूत करण्यात मदत झाली. काँग्रेसने दोन आठवड्यांच्या कालावधीत शोकाचे महाकाव्य सार्वजनिक प्रदर्शनांवर कडक नियंत्रण ठेवले - अंत्यसंस्कार, शवागार विधी आणि शहीदांच्या अस्थींचे वितरण आणि विविध कार्यक्रमांमध्ये लाखो लोक सहभागी झाले होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.cambridge.org/core/books/boundaries-of-belonging/performing-the-state-in-post1947-india-and-pakistan/51E29D5CE278C3362B5D10B45D35C71F/core-reader|title=Boundaries of Belonging|last=Ansari|first=Sarah|last2=Gould|first2=William|date=31 October 2019|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-19605-6|pages=23–66|chapter='Performing the State' in Post-1947 India and Pakistan|doi=10.1017/9781108164511.003}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://core.ac.uk/download/pdf/78902926.pdf|title=Performing Peace: Gandhi's assassination as a critical moment in the consolidation of the Nehruvian state|last=Khan|first=Yasmin|website=[[CORE (research service)|core.ac.uk]]}}</ref> सरकारची ताकद सांगणे, काँग्रेस पक्षाचे नियंत्रण वैध करणे आणि सर्व धार्मिक अर्धसैनिक गटांना दडपून टाकणे हे ध्येय होते. नेहरू आणि पटेल यांनी [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS), मुस्लिम नॅशनल गार्ड्स आणि खाकसरांना सुमारे दोन लाख अटक करून दडपले. गांधींच्या मृत्यूने आणि अंत्यसंस्काराने दूरच्या राज्याला भारतीय लोकांशी जोडले आणि भारतीय लोकांच्या स्वातंत्र्याच्या संक्रमणादरम्यान धार्मिक पक्षांना दडपण्याची गरज समजून घेण्यास मदत केली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Khan|first=Yasmin|date=12 January 2011|title=Performing Peace: Gandhi's assassination as a critical moment in the consolidation of the Nehruvian state|url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/performing-peace-gandhis-assassination-as-a-critical-moment-in-the-consolidation-of-the-nehruvian-state/B13C16345C0092DF55010CDEFA9ACACF|journal=Modern Asian Studies|volume=45|issue=1|pages=57–80|doi=10.1017/S0026749X10000223|via=Cambridge University Press}}</ref> नंतरच्या वर्षांमध्ये, इतिहासाची एक संशोधनवादी शाळा उदयास आली ज्याने भारताच्या फाळणीसाठी नेहरूंना दोष देण्याचा प्रयत्न केला, मुख्यतः १९४८ मध्ये स्वतंत्र भारतासाठी त्यांच्या अत्यंत केंद्रीकृत धोरणांचा संदर्भ दिला, ज्याचा जिना यांनी अधिक विकेंद्रित भारताच्या बाजूने विरोध केला. <ref name="ibn">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/gandhi-jinnah-both-failed-jaswant/99323-37.html|title=Gandhi, Jinnah both failed: Jaswant|last=Thapar|first=Karan|authorlink=Karan Thapar|date=17 August 2009|publisher=ibnlive.in.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140703195004/http://ibnlive.in.com/news/gandhi-jinnah-both-failed-jaswant/99323-37.html|archive-date=3 July 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/After-Advani-Jaswant-turns-Jinnah-admirer/articleshow/4900326.cms|title=After Advani, Jaswant turns Jinnah admirer|date=17 August 2009|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]|location=India|access-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020021442/https://economictimes.indiatimes.com/News/PoliticsNation/After-Advani-Jaswant-turns-Jinnah-admirer/articleshow/4900326.cms|archive-date=20 October 2017|url-status=live}}</ref> ==== राज्यांचे एकत्रीकरण आणि नवीन संविधानाचा स्वीकार : १९४७ - १९५० ==== [[File:Indira_Gandhi,_Jawaharlal_Nehru,_Rajiv_Gandhi_and_Sanjay_Gandhi.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|जून १९४९ मध्ये [[इंदिरा गांधी]], नेहरू, [[राजीव गांधी]] आणि [[संजय गांधी]]]] ब्रिटिश भारतीय साम्राज्य, ज्यामध्ये सध्याचे भारत, पाकिस्तान आणि [[बांगलादेश|बांग्लादेश]] यांचा समावेश होता, दोन प्रकारच्या प्रदेशांमध्ये विभागले गेले होते : ब्रिटिश भारताचे प्रांत, ज्याचे शासन थेट भारताच्या [[व्हाइसरॉय|व्हाईसरॉयला]] जबाबदार असलेल्या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांद्वारे केले जात होते; आणि संस्थाने, ही स्थानिक वंशपरंपरागत राज्यकर्त्यांच्या अधिपत्याखाली होती. परंतु त्यांनी स्थानिक स्वायत्ततेच्या बदल्यात ब्रिटिश [[सार्वभौमत्व|अधिराज्य]] मान्य केले होते; बहुतेक प्रकरणांमध्ये कराराद्वारे स्थापित केल्याप्रमाणे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Ghosh|first=Bishwanath|url=https://www.thehindu.com/thread/politics-and-policy/article8366115.ece|title=Maps are malleable. Even Bharat Mata's|date=17 March 2016|work=[[द हिंदू]]|access-date=15 August 2021}}</ref> १९४७ ते १९५० च्या दरम्यान, संस्थानांचे प्रदेश नेहरू आणि सरदार पटेल यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय संघराज्यात राजकीयदृष्ट्या एकत्रित करण्यात आले. बहुतेक विद्यमान प्रांतांमध्ये विलीन केले गेले; इतर संस्थाने राजपुताना, हिमाचल प्रदेश, [[मध्य भारत]] आणि विंध्य प्रदेश यांसारख्या अनेक संस्थानांनी बनलेल्या नवीन प्रांतांमध्ये संघटित करण्यात आले. म्हैसूर, हैदराबाद, भोपाळ आणि बिलासपूरसह काही स्वतंत्र प्रांत बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/research/five-states-that-refused-to-join-india-after-independence/|title=Five states that refused to join India after Independence|last=Roychowdhury|first=Adrija|date=17 August 2017|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=15 August 2021}}</ref> भारत सरकार कायदा १९३५ हा भारताचा संवैधानिक कायदा नवीन राज्यघटनेचा स्वीकार होईपर्यंत अस्तित्वात राहिला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=S.|first=Mohamed Imranullah|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Madurai/time-to-recall-efforts-made-to-create-the-constitution/article8177274.ece|title=Time to recall efforts made to create the Constitution|date=1 February 2016|work=[[द हिंदू]]|access-date=15 August 2021}}</ref> [[File:Nehrucon.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|नेहरू [[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेवर]] स्वाक्षरी करताना. (१९५०)]] भारताची नवीन राज्यघटना, जी २६ जानेवारी १९५० (प्रजासत्ताक दिन) रोजी लागू झाली. या घटनेने भारताला सार्वभौम लोकशाही प्रजासत्ताक बनवले. नवीन प्रजासत्ताक हे "राज्यांचे संघराज्य" म्हणून घोषित करण्यात आले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=VWJ2DwAAQBAJ&pg=PT167|title=Patel: Political Ideas and Policies|last=Sinha|first=Shakti|last2=Roy|first2=Himanshu|date=5 November 2018|isbn=978-93-5280-854-0}}</ref> === १९५२ ची निवडणूक === [[File:Jawaharlal_Nehru_1951-52_election_poster.jpg|इवलेसे|232x232अंश|१९५१-५२ च्या निवडणुकीत [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>चे मुख्य प्रचारक म्हणून नेहरू]] २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधानाचा स्वीकार केल्यानंतर, संविधान सभा ही नवीन निवडणुका होईपर्यंत अंतरिम संसद म्हणून काम करत राहिली. नेहरूंच्या अंतरिम मंत्रिमंडळात विविध समुदाय आणि पक्षांचे १५ सदस्य होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/september-2-when-indias-interim-govt-was-formed-in-1946-5959889/|title=Explained: When India's interim government was formed in 1946|last=Marathe|first=Om|date=3 September 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=15 August 2021}}</ref> १९५२ मध्ये भारताच्या नवीन संविधानानुसार भारतीय विधीमंडळांच्या (राष्ट्रीय संसद आणि राज्य विधानसभा) पहिल्या निवडणुका झाल्या. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Park, Richard Leonard|year=1952|title=India's General Elections|url=http://www.jstor.org/stable/3024683|journal=[[Far Eastern Survey]]|volume=21|issue=1|pages=1–8|doi=10.2307/3024683|jstor=3024683|via=JSTOR}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.google.co.in/books/edition/Indian_and_Foreign_Review/4kNnAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=The+first+elections+to+Indian+legislative+bodies+(National+parliament+and+State+assemblies+)+under+the+new+constitution+of+India+were+held+in+%5B%5B1951%E2%80%9352+Indian+general+election%7C1952%5D%5D.&dq=The+first+elections+to+Indian+legislative+bodies+(National+parliament+and+State+assemblies+)+under+the+new+constitution+of+India+were+held+in+%5B%5B1951%E2%80%9352+Indian+general+election%7C1952%5D%5D.&printsec=frontcover|title=Indian and Foreign Review|year=1969|publisher=Publications Division of the Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> मंत्रिमंडळातील विविध सदस्यांनी आपल्या पदांचे राजीनामे देऊन निवडणूक लढवण्यासाठी आपापले पक्ष स्थापन केले. त्या काळात काँग्रेस पक्षाचे तत्कालीन अध्यक्ष [[पुरुषोत्तम दास टंडन]] यांनीही नेहरूंशी मतभेद झाल्यामुळे आणि निवडणुका जिंकण्यासाठी नेहरूंची लोकप्रियता आवश्यक असल्याने आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. नेहरू हे पंतप्रधान असताना, १९५१ आणि १९५२ साठी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून निवडले गेले. <ref name="Weiner2015">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=xz_WCgAAQBAJ&pg=PR11|title=Party Politics in India|last=Weiner|first=Myron|date=8 December 2015|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-7841-3|pages=78–79|author-link=Myron Weiner}}</ref> <ref name="indianexpress1">Varshney, Ashutosh. 28 March 2015. "[http://indianexpress.com/article/opinion/columns/faults-and-lines/99/ Faults and lines]." ''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''. Retrieved on 16 June 2020.</ref> निवडणुकीत, अनेक प्रतिस्पर्धी पक्ष असूनही, नेहरूंच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेस पक्षाने राज्य आणि राष्ट्रीय, अशा दोन्ही स्तरावर मोठे बहुमत मिळवले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Guha, Ramachandra|author-link=Ramachandra Guha|year=2002|title=Democracy's Biggest Gamble: India's First Free Elections in 1952|url=http://www.jstor.org/stable/40209795|journal=[[World Policy Journal]]|volume=19|issue=1|pages=95–103|doi=10.1215/07402775-2002-2005|jstor=40209795|via=JSTOR}}</ref> === पंतप्रधान म्हणून पहिला कार्यकाळ : १९५२-१९५७ === ==== राज्य पुनर्रचना ==== डिसेंबर १९५३ मध्ये नेहरूंनी भाषिक आधारावर राज्यांच्या निर्मितीची करण्यासाठी राज्य पुनर्रचना आयोग नेमला. न्यायमूर्ती [[फजल अली|फझल अली]] यांच्या अध्यक्षतेखालील या आयोगाला फजल अली आयोग म्हणूनही ओळखले जाते. <ref name="Koshi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/explainer-reorganization-states-india-and-why-it-happened-52273|title=Explainer: The reorganization of states in India and why it happened|last=Koshi|first=Luke|date=2 November 2016|website=[[The News Minute]]|access-date=3 April 2019}}</ref> डिसेंबर १९५४ पासून नेहरूंचे [[भारताचे गृहमंत्री|गृहमंत्री]] म्हणून काम करणारे [[गोविंद वल्लभ पंत|गोविंद बल्लभ पंत]] यांनी आयोगाच्या कामांवर देखरेख केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/govind-ballabh-pants-death-anniversary-remembering-the-first-chief-minister-of-uttar-pradesh-3507449.html|title=Govind Ballabh Pant's Death Anniversary: Remembering the First Chief Minister of Uttar Pradesh|date=7 March 2021|website=[[News18]]|access-date=15 August 2021}}</ref> १९५५ मध्ये आयोगाने राज्यांच्या पुनर्रचनेची शिफारस करणारा अहवाल तयार केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/state-of-the-nation/307830/0|title=STATE OF THE NATION|date=11 May 2008|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=15 August 2021}}</ref> [[राज्य पुनर्रचना कायदा (इ.स. १९५६)|सातव्या घटनादुरुस्ती]] अंतर्गत, भाग A, भाग B, भाग C आणि भाग D राज्यांमधील विद्यमान भेद रद्द करण्यात आला. भाग A आणि भाग B राज्यांमधील भेद काढून टाकून त्यांना फक्त [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|''राज्ये'']] म्हणून ओळखले जाऊ लागले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Critical_Commentary_on_the_Banning_of_Un/Nj8jEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=0|title=Critical Commentary on the Banning of Unregulated Deposit Schemes Act, 2019 and Allied Laws|last=Chaudhary|first=Suraj Surjit|date=15 March 2021|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-93-90252-05-3}}</ref> ''[[केंद्रशासित प्रदेश]]'' हा एक नवीन प्रकारचा घटक भाग C किंवा भाग D राज्यांऐवजी तयार करण्यात आला. नेहरूंनी भारतीयांमधील समानतेवर जोर दिला आणि अखिल भारतीयत्वाचा प्रचार केला, धार्मिक किंवा वांशिक धर्तीवर राज्यांची पुनर्रचना करण्यास नकार दिला. <ref name="Koshi"/> === त्यानंतरच्या निवडणुका : १९५७, १९६२ === १९५७ च्या लोकसभा निवडणुकीत, नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] ४९४ पैकी ३७१ जागा घेऊन दुसऱ्यांदा सत्तेत सहज विजय मिळवला. त्यांना अतिरिक्त सात जागा मिळाल्या (लोकसभेचा आकार पाचने वाढला होता) आणि त्यांच्या मतांची टक्केवारी ४५.०% वरून ४७.८% पर्यंत वाढली. काँग्रेसने दुसऱ्या क्रमांकाचा पक्ष असलेल्या [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|कम्युनिस्ट पक्षापेक्षा]] जवळपास पाच पट जास्त मते मिळवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1957-election-results.html|title=1957 India General (2nd Lok Sabha) Elections Results|website=www.elections.in|access-date=31 August 2020|archive-date=2020-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727170609/https://www.elections.in/parliamentary-constituencies/1957-election-results.html|url-status=dead}}</ref> १९६२ मध्ये नेहरूंनी काँग्रेसला कमी बहुमताने विजय मिळवून दिला. [[भारतीय जनसंघ|भारतीय जनसंघासारख्या]] [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या विचारसरणी]]<nowiki/>च्या गटांनीही चांगली कामगिरी केली असली तरी [[कम्युनिस्ट पक्ष|कम्युनिस्ट]] आणि [[समाजवादी पक्ष|समाजवादी पक्षांना]] मतदान करणाऱ्यांची संख्या वाढली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/lok-sabha-general-elections-2019/the-story-of-1962-lok-sabha-election-all-you-need-to-know-2185457.html|title=INKredible India: The story of 1962 Lok Sabha election – All you need to know|last=Chakravarty|first=Shubhodeep|date=6 March 2019|website=Zee News}}</ref> === लोकप्रियता === [[File:Jawaharlal_Nehru_with_Einstein,_1949.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|प्रिन्स्टन, न्यू जर्सी येथे १९४९ मध्ये [[अल्बर्ट आइन्स्टाइन|अल्बर्ट आइनस्टाईन]]<nowiki/>सोबत नेहरू]] [[File:Jawaharlal_Nehru's_motorcade_passing_through_the_crowded_streets_of_Djakarta,_Indonesia,1950.jpg|उजवे|इवलेसे|१९५० मध्ये [[जकार्ता]] येथे [[इंडोनेशिया]]<nowiki/>चे अध्यक्ष [[सुकर्णो]] यांच्यासोबत]] [[File:Jawaharlal_Nehru_with_tiger_cubs.jpg|इवलेसे|१९५५ मध्ये त्यांच्या घरी वाघाच्या पिलासोबत खेळताना पंडित नेहरू]] आजपर्यंत, नेहरूंना ४५% मतांसह सलग तीन निवडणुका जिंकणारे सर्वात लोकप्रिय पंतप्रधान मानले जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/after-nehru-and-indira-modi-is-only-pm-to-come-back-to-power-with-full-majority/articleshow/69464495.cms?from=mdr|title=After Nehru and Indira, Modi is only PM to come back to power with full majority|date=23 May 2019|work=The Economic Times}}</ref> नेहरूंच्या मृत्यूची बातमी देणारा पाथे न्यूझ संग्रहण टिप्पणी करते : "राजकीय मंचावर किंवा नैतिक उंचीवर कधीही त्यांच्या नेतृत्वाला आव्हान दिले गेले नाही". <ref>{{Citation|title=World Mourns Nehru (1964)|accessdate=31 July 2021|archivedate=31 July 2021}}</ref> [[रामचंद्र गुहा]] यांनी त्यांच्या ''व्हर्डिक्ट्स ऑन नेहरू'' या पुस्तकात नेहरूंच्या १९५१-५२ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीची मोहीम कशी होती याचे वर्णन केलेल्या समकालीन अहवालाचा उल्लेख केला आहे :<blockquote>जवळजवळ प्रत्येक ठिकाणी, शहर, गाव, गाव किंवा रस्त्याच्या कडेला थांबलेल्या ठिकाणी, लोकांनी देशाच्या नेत्याच्या स्वागतासाठी रात्रभर थांबले होते. शाळा आणि दुकाने बंद; दुधाळ आणि गोपाळांनी सुट्टी घेतली होती; किसन आणि त्याच्या मदतनीसांनी शेतात आणि घरातील कष्टाच्या त्यांच्या पहाटे ते संध्याकाळच्या कार्यक्रमातून तात्पुरती विश्रांती घेतली. नेहरूंच्या नावावर सोडा आणि लिंबूपाणीचा साठा विकला गेला; पाण्याचीही टंचाई निर्माण झाली. . . नेहरूंच्या सभांना, उत्साही लोक केवळ फूटबोर्डवरच नव्हे तर गाड्यांवरूनही प्रवास करण्यासाठी बाहेरच्या ठिकाणांहून विशेष गाड्या चालवल्या गेल्या. दळणवळणाच्या गर्दीत असंख्य लोक बेहोश झाले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=tDikAwAAQBAJ&q=Almost+at+every+place,+city,+town,+village+or+wayside+halt,+people+had+waited+overnight+to+welcome+the+nation%E2%80%99s+leader.+Schools+and+shops+closed;+milkmaids+and+cowherds+had+taken+a+holiday;+the+kisan+and+his+helpmate+took+a+temporary+respite+from+their+dawn-to-dusk+programme+of+hard+work+in+field+and+home.+In+Nehru%E2%80%99s+name,+stocks+of+soda+and+lemonade+sold+out;+even+water+became+scarce+.+.+.+Special+trains+were+run+from+out-of-the-way+places+to+carry+people+to+Nehru%E2%80%99s+meetings,+enthusiasts+travelling+not+only+on+footboards+but+also+on+top+of+carriages.+Scores+of+people+fainted+in+milling+crowds.&pg=PT9|title=Verdicts on Nehru|last=Guha|first=Ramachandra|date=26 May 2013|publisher=[[Penguin Books]]|isbn=978-93-5118-757-8|language=en}}</ref></blockquote>१९५० च्या दशकात, ब्रिटिश पंतप्रधान [[विन्स्टन चर्चिल]] आणि अमेरिकेचे अध्यक्ष [[ड्वाइट डी. आयझेनहॉवर]] यांसारख्या जागतिक नेत्यांनी नेहरूंचे कौतुक केले. २७ नोव्हेंबर १९५८ रोजी आयझेनहॉवरचे नेहरूंना लिहिलेले पत्र : <blockquote>जागतिक स्तरावर तुमची जगातील शांतता आणि सलोख्यासाठी सर्वात शक्तिशाली प्रभावांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते. माझा विश्वास आहे की तुम्ही तुमच्या वैयक्तिक क्षमतेने शांततेसाठी जागतिक नेते आहात, तसेच सर्वात मोठ्या तटस्थ राष्ट्राचे प्रतिनिधी आहात.... <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1958-60v15/d222|title=Letter From President Eisenhower to Prime Minister Nehru|date=27 November 1958|website=history.state.gov|series=Foreign Relations of the United States, 1958–1960, South and Southeast Asia, Volume XV – Office of the Historian|access-date=31 July 2021}}</ref></blockquote>१९५५ मध्ये चर्चिलने नेहरूंना [[आशिया]]<nowiki/>चा प्रकाश आणि [[गौतम बुद्ध|गौतम बुद्धापेक्षा]] मोठा प्रकाश म्हणले. <ref name="Sahgal2010">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KycnN-MlfY4C&pg=PP9|title=Jawaharlal Nehru: Civilizing a Savage World|last=Nayantara Sahgal|publisher=[[Penguin Books India]]|year=2010|isbn=978-0-670-08357-2|page=59}}</ref> नेहरूंचे वर्णन दुर्मिळ मोहकता असलेले करिष्माई नेते म्हणून केले जाते. {{Efn|<ref>{{Cite web|last=Ian Hall|first=The Conversation|title=Nehru, the architect of modern India, also helped discredit European imperialism|url=https://scroll.in/article/1002353/nehru-the-architect-of-modern-india-also-helped-discredit-european-imperialism|access-date=15 November 2021|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=How the ANC could fade away – OPINION {{!}} Politicsweb|url=https://www.politicsweb.co.za/opinion/how-the-anc-could-fade-away|access-date=15 November 2021|website=www.politicsweb.co.za|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2021|title=UP Next: How Nehru, Swami Prabhu Dutt Brahmachari's ideas of India resonate in 2022 polls|url=https://www.firstpost.com/india/up-next-how-nehru-swami-prabhu-dutt-brahmacharis-ideas-of-india-resonate-in-2022-polls-10136981.html|access-date=15 November 2021|website=Firstpost|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=PM Modi is A 'Charismatic' Leader Like Jawaharlal Nehru, Rajiv Gandhi: Rajinikanth|url=https://www.outlookindia.com/website/story/india-news-pm-modi-is-a-chrarismatic-leader-like-jawaharlal-nehru-rajiv-gandhi-rajnikanth/331096|access-date=15 November 2015|website=outlookindia|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=A thousand lies can't dwarf the giant Nehru was|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-thousand-lies-cant-dwarf-the-giant-nehru-was-258860|access-date=15 November 2021|website=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref>}} == पुरस्कार आणि सन्मान == १९४८ मध्ये, नेहरूंना [[मैसुरु विद्यापीठ|म्हैसूर विद्यापीठा]]<nowiki/>ने मानद डॉक्टरेट बहाल केली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Khan|first=Laiqh A.|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/nehrus-address-at-uom-convocation-in-1948-remains-untraceable/article32887599.ece|title=Nehru's address at UoM convocation in 1948 remains untraceable|date=18 October 2020|work=[[द हिंदू]]|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=21 July 2021}}</ref> नंतर त्यांना [[मद्रास विद्यापीठ|मद्रास विद्यापीठ,]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि केयो विद्यापीठाकडून मानद डॉक्टरेट प्राप्त झाली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/columbia-india|title=Who We Are|website=[[Columbia Global Centers|globalcenters.columbia.edu]]|access-date=5 July 2021}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.keio.ac.jp/en/about/learn-more/honorary-degrees/|title=Conferment of Honorary Degree of Doctor: Keio University|website=[[Keio University|keio.ac.jp]]|language=en|access-date=21 July 2021}}</ref> १९५५ मध्ये, नेहरूंना [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|title=Padma Awards Directory (1954–2007)|publisher=Ministry of Home affairs|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410024701/http://www.mha.nic.in/pdfs/PadmaAwards1954-2007.pdf|archive-date=10 April 2009|access-date=26 November 2010}}</ref> [[राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]] यांनी पंतप्रधानांचा सल्ला न घेता त्यांना हा सन्मान दिला, ही सामान्य घटनात्मक प्रक्रिया होती कारण नेहरू स्वतः [[पंतप्रधान]] होते. <ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.529211/2015.529211.speeches-of#page/n373/mode/2up|title=Speeches of President Rajendra Prasad 1952–1956|last=Prasad|first=Rajendra|publisher=The Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, GOI|year=1958|isbn=|location=|pages=340–341}}: "In doing so, for once, I may be said to be acting unconstitutionally, as I am taking this step on my own initiative and without any recommendation or advice from my Prime Minister ; but I know that my action will be endorsed most enthusiastically not only by my Cabinet and other Ministers but by the country as a whole."</ref> २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये नेहरू चौथ्या क्रमांकावर होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man|date=2022-02-05|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-11-14|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref> == हत्येचे प्रयत्न आणि सुरक्षा == नेहरूंवर चार ज्ञात हत्येचे प्रयत्न झाले. पहिला प्रयत्न १९४७ मध्ये फाळणीच्या वेळी [[खैबर पख्तूनख्वा|वायव्य सरहद्द प्रांतात]] (आता पाकिस्तानात) कारमधून जात असताना करण्यात आला. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Reminiscences of the Nehru Age|last=Mathai|year=1978}}</ref> दुसरा १९५५ मध्ये [[नागपूर|नागपूरजवळ]] चाकू चालवणारा रिक्षाचालक बाबुराव लक्ष्मण कोचळे याचा होता. {{Efn|<ref>{{Cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2202&dat=19550312&id=xTAmAAAAIBAJ&pg=1451,3268287 |title=Assassination Attempt on Nehru Made in Car |date=22 March 1955 |access-date=14 August 2021 |work=[[Gettysburg Times]]}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1755&dat=19550314&id=99cbAAAAIBAJ&pg=3125,3067050 |title=Rickshaw Boy Arrested for Nehru Attack |date=14 March 1955 |access-date=14 August 2021 |work=[[Sarasota Herald Tribune]]}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://news.google.com/newspapers?nid=861&dat=19550314&id=nmNTAAAAIBAJ&pg=6416,4776451 |title=Rickshaw Boy Arrested for Attempting to Kill Nehru |date=14 March 1955 |access-date=14 August 2021 |work=[[The Victoria Advocate]]}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://news.google.com/newspapers?id=P4ZjAAAAIBAJ&pg=6064,1041556&dq=nehru+assassination |title=Knife Wielder Jumps on Car of Indian Premier |date=12 March 1955 |access-date=14 August 2021 |work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]}}</ref>}} तिसरा प्रयत्न १९५६ मध्ये [[मुंबई इलाखा|बॉम्बेमध्ये]] झाला, <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?id=BDdEAAAAIBAJ&pg=3947,2134723&dq=nehru+assassination|title=Police Say Nehru's Assassination Plot is Thwarted|date=4 June 1956|work=[[Altus Times-Democrat]]|access-date=14 August 2021}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?id=G8RdAAAAIBAJ&pg=4365,3368509&dq=nehru+assassination|title=Bombay Police Thwart Attempt on Nehru's Life|date=4 June 1956|work=[[Oxnard Press-Courier]]|access-date=14 August 2021}}</ref> आणि चौथा प्रयत्न हा १९६१ मधील महाराष्ट्रात रेल्वे ट्रॅकवर एक अयशस्वी बॉम्बस्फोट होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19610930&id=v2cUAAAAIBAJ&pg=3440,1262437|title=Bomb Explodes on Nehru's Route|date=30 September 1961|work=[[Toledo Blade]]|access-date=14 August 2021}}</ref> आपल्या जीवाला धोका असूनही नेहरूंनी आपल्या आजूबाजूला जास्त सुरक्षा असण्याचा तिरस्कार केला आणि आपल्या हालचालींमुळे वाहतूक विस्कळीत होणे त्यांना आवडत नव्हते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=My Days with Nehru|url=https://archive.org/details/lbg.808.83.mat.5164|last=Mathai|first=M.O.|publisher=Vikas Publishing House|year=1979}}</ref> == मृत्यू == {| class="toccolours" cellspacing="5" style="float: right; margin-left: 0.5em; margin-right: 0.5em; font-size: 83%; background:#white; color:black; width:30em; max-width: 30%;" | style="text-align: left;" |जर कोणी माझ्याबद्दल विचार करायचे ठरवले तर त्यांनी असे म्हणलेले मला आवडेल, "हा तो माणूस होता ज्याने भारतावर आणि भारतीय लोकांवर मनापासून प्रेम केले. आणि त्या बदल्यात ते त्याच्यासाठी आनंदी होते आणि त्यांना त्यांचे प्रेम अत्यंत विपुल आणि उधळपट्टीने दिले." – जवाहरलाल नेहरू, १९५४. |} १९६२ नंतर नेहरूंची तब्येत हळूहळू ढासळू लागली आणि १९६३ पर्यंत त्यांनी बरे होण्यासाठी [[काश्मीर]]<nowiki/>मध्ये अनेक महिने घालवले. काही इतिहासकारांनी तब्येतीच्या या नाट्यमय घसरणीमागे [[चीन-भारत युद्ध|चीन-भारत युद्धा]]<nowiki/>बद्दलच्या त्यांच्या आश्चर्य आणि चिडणे होते, ज्याला ते विश्वासघात म्हणून समजत होते. <ref name="Encyclopedia of Asian History">{{ज्ञानकोश स्रोत|location=New York}}</ref> २६ मे १९६४ रोजी [[डेहराडून|डेहराडूनहून]] परतल्यावर त्यांना खूप आराम वाटला आणि ते नेहमीप्रमाणे २३.३० वाजता झोपायला गेले. सुमारे ०६.३० पर्यंत त्यांनी शांतपणे झोप घेतली. स्नानगृहातून परतल्यानंतर नेहरूंना पाठदुखीची तक्रार सुरू झाली. काही काळ त्यांच्यावर उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांशी ते बोलले आणि लगेचच कोसळले. १३.४४ वाजता त्यांचा मृत्यू होईपर्यंत ते बेशुद्धच राहिले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=[[Raj Kanwar (journalist)|Kanwar Raj]]|first=|url=https://www.deccanherald.com/opinion/the-evening-58-years-ago-when-i-saw-off-nehru-on-his-last-flight-1112895.html|title=The evening 58 years ago when I saw off Nehru on his last flight|work=Deccan Herald|access-date=27 May 2022}}</ref> २७ मे १९६४ रोजी स्थानिक वेळेनुसार १४.०० वाजता [[लोकसभा|लोकसभेत]] त्यांच्या मृत्यूची घोषणा करण्यात आली; मृत्यूचे कारण हृदयविकाराचा झटका असल्याचे मानले जात होते. भारतीय राष्ट्रीय ध्वजात मढवलेले जवाहरलाल नेहरूंचे पार्थिव सार्वजनिक दर्शनासाठी ठेवण्यात आले. पार्थिव व्यासपीठावर ठेवताच "''[[रघुपती राघव राजा राम|रघुपती राघव राजाराम]]''" चा जयघोष करण्यात आला. २८ मे १९६४ रोजी १५ लाख लोकांच्या साक्षीने [[यमुना नदी|यमुनेच्या]] तीरावरील [[राजघाट|शांतीवन]] येथे नेहरूंवर हिंदू संस्कारानुसार अंत्यसंस्कार करण्यात आले. लाखो शोककर्ते दिल्लीच्या रस्त्यांवर आणि स्मशानभूमीत जमा झाले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Brady|first=Thomas F.|url=https://www.nytimes.com/1964/05/29/1-5-million-view-rites-for-nehru.html|title=1.5 Million View Rites for Nehrus; Procession Route Jammed as Indians and Foreigners Pay Last Respects|date=29 May 1964|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|issn=0362-4331|access-date=18 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802130344/http://www.nytimes.com/1964/05/29/1-5-million-view-rites-for-nehru.html|archive-date=2 August 2017|url-status=live}}</ref> नेहरूंच्या निधनाने भारताला त्यांच्या नेतृत्वाचा कोणताही स्पष्ट राजकीय वारस उरला नाही; नंतर [[लालबहादूर शास्त्री|लाल बहादूर शास्त्री]] पंतप्रधान झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/28/nehru-india-death-1964-archive|title=From the archive, 28 May 1964: The death of Mr Nehru, hero and architect of modern India|date=28 May 2014|work=[[द गार्डियन]]|access-date=14 August 2021}}</ref> त्यांच्या मृत्यूची घोषणा नेहरूंनी गांधीहत्येच्या वेळी वापरलेल्या शब्दात भारतीय संसदेत करण्यात आली : " [[प्रकाश संपला आहे]]." (मूळ इंग्रजी: "The light is out"). <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url={{Google books|XUEEAAAAMBAJ|page=PA32|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=A Man Who, with All His Mind and Heart, Loved India|date=5 June 1964|work=[[Life (magazine)|Life Magazine]]|publisher=[[Time Inc.]]|pages=32|language=en}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0527.html|title=India Mourning Nehru, 74, Dead of a Heart Attack; World Leaders Honor Him|work=[[The New York Times|nytimes.com]]|access-date=28 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322235121/http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0527.html|archive-date=22 March 2017|url-status=live}}</ref> संसदेत भारताचे भावी पंतप्रधान [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांनी नेहरूंचे प्रशंसनीय स्तवन केले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pathak|first=Vikas|url=https://www.thehindu.com/news/national/atal-bihari-vajpayee-the-orator/article24710175.ece|title=Atal Bihari Vajpayee, the orator: Speech that sounded like poetry|date=17 August 2018|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=7 January 2022}}</ref> त्यांनी नेहरूंचे [[भारतमाता|भारत मातेचे]] "आवडते राजकुमार" म्हणून कौतुक केले आणि त्यांची उपमा हिंदू [[ईश्वर|देव]] [[राम|रामाशी]] केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/opinion/vajpayee-on-nehrus-death-bharat-mata-has-lost-her-favourite-prince/99455/|title=Vajpayee on Nehru's death: Bharat Mata has lost her favourite prince|date=16 August 2018|website=ThePrint|language=en-US|access-date=7 January 2022|quote=In the Ramayana, Maharashi Valmiki has said of Lord Rama that he brought the impossible together. In Panditji's life, we see a glimpse of what the great poet said. He was a devotee of peace and yet the harbinger of revolution, he was a devotee of non-violence but advocated every weapon to defend freedom and honour.}}</ref> == धर्म आणि वैयक्तिक श्रद्धा == [[निरीश्वरवाद|अज्ञेयवादी]] म्हणून वर्णन केले गेलेले, <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Jawaharlal Nehru: A Biography, Volume 3; Volumes 1956–1964|last=Sarvepalii|first=Gopal|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|page=17}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2013/may/28/death-of-nehru-archive-1964|title=The death of Nehru: From the archive, 28 May 1964|date=28 May 2013|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> आणि स्वतःला "वैज्ञानिक मानवतावादी" म्हणणाऱ्या <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Nehrus-Scientific-Humanism/articleshow/8590304.cms|title=Nehru's Scientific Humanism|last=Vohra|first=Ashok|date=27 May 2011|website=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=18 August 2017}}</ref> <ref> https://theworld.org/stories/2012-12-10/why-its-not-easy-be-atheist-india</ref> नेहरूंचे मत होते की धार्मिक निषिद्ध भारताला पुढे जाण्यापासून आणि आधुनिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्यापासून रोखत आहेत : "कोणताही देश किंवा लोक जे कट्टरतेचे गुलाम आणि कट्टरतावादी मानसिकता कधीच प्रगती करू शकत नाही; आणि दुर्दैवाने आपला देश आणि लोक कमालीचे कट्टर आणि अल्प विचारांचे झाले आहेत." <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ypZ-BAAAQBAJ&pg=PP103|title=Jawaharlal Nehru;a Biography Volume 1 1889–1947|last=[[Sarvepalli Gopal]]|date=8 January 2015|publisher=[[Random House]]|isbn=978-1-4735-2187-2}}</ref>{{Quote|The spectacle of what is called religion, or at any rate organised religion, in India and elsewhere, has filled me with horror and I have frequently condemned it and wished to make a clean sweep of it. Almost always it seemed to stand for blind belief and reaction, dogma and bigotry, superstition, exploitation and the preservation of vested interests.|sign=|source=''[[An Autobiography (Nehru)|Toward Freedom: The Autobiography of Jawaharlal Nehru]]'' (1936); pp. 240–241.<ref>{{Cite book |url={{Google books|abcfAAAAIAAJ|page=PA1|keywords=|text=|plainurl=yes}} |title=Hindu-Muslim Relations in British India: A Study of Controversy, Conflict, and Communal Movements in Northern India 1923–1928 |last=Thursby |first=Gene R. |date=1975 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-04380-0 |pages=1 |language=en}}</ref>}}एक मानवतावादी म्हणून, नेहरूंनी असे मानले की त्यांचे नंतरचे (मरणोत्तर) जीवन हे काही गूढ स्वर्गात किंवा पुनर्जन्मात नसून ते जीवनाच्या व्यावहारिक उपलब्धींमध्ये होते आणि त्यांच्या सोबतच्या लोकांसाठी पूर्णपणे जगले होते : “...मला मृत्यूनंतरच्या जीवनात फारसा रस नाही. मला या जीवनातील समस्या माझे मन भरण्यासाठी पुरेशा प्रमाणात शोषून घेतात,” त्यांनी लिहिले. <ref name="auto4">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.org/details/patellife00rajm|title=Patel: A Life|last=Gandhi|first=Rajmohan|authorlink=Rajmohan Gandhi|date=28 November 1991|publisher=Navajivan Publishing House|pages=171|via=Internet Archive}}</ref> त्यांनी शेवटच्या इच्छापत्रात लिहिले : “मला सर्व कळकळीने जाहीर करायचे आहे की माझ्या मृत्यूनंतर माझ्यासाठी कोणतेही धार्मिक विधी करायचे नाहीत. मी अशा समारंभांवर विश्वास ठेवत नाही, आणि त्यांच्या अधीन राहणे, जरी एक प्रकारचा मुद्दा म्हणून, दांभिकपणा असेल आणि स्वतःला आणि इतरांना फसवण्याचा प्रयत्न असेल." <ref name="auto4" /> आपल्या आत्मचरित्रात त्यांनी ख्रिश्चन धर्म <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Secularism and Hindutva, a Discursive Study|last=A. A. Parvathy|publisher=Codewood Process & Printing|year=1994|page=42}}</ref> आणि [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]], <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Babri Masjid: a tale untold|last=Mohammad Jamil Akhtar|publisher=Genuine Publications|page=359}}</ref> आणि त्यांचा भारतावरील प्रभाव यांचे विश्लेषण केले. त्यांना भारताला एक धर्मनिरपेक्ष देश म्हणून मॉडेल करायचे होते. त्यांची [[धर्मनिरपेक्षता|धर्मनिरपेक्षतावादी]] धोरणे चर्चेचा विषय आहेत. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Communal Threat to Secular Democracy|last=Ram Puniyani|publisher=Kalpaz Publications|year=1999|page=113}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Jawaharlal Nehru, a Biography|last=Sankar Ghose|publisher=Alied Publishers|year=1993|page=210}}</ref> == वारसा == {| class="toccolours" cellspacing="5" style="float: right; margin-left: 0.5em; margin-right: 0.5em; font-size: 79%; background:#white; colour:black; width:30em; max-width: 30%;" | style="text-align: left;" |नेहरू एक महान व्यक्ती होते... नेहरूंनी भारतीयांना स्वतःची अशी प्रतिमा दिली जी इतरांना करण्यात यश आले असेल असे मला वाटत नाही. - सर यशया बर्लिन <ref>Jahanbegloo, Ramin ''Conversations with Isaiah Berlin'' (London 2000), {{ISBN|978-1-84212-164-1}} pp. 201–202</ref> |} [[File:Jawaharlal_Nehru_statue_in_Aldwych_1.jpg|अल्ट=See Caption|इवलेसे|एल्डविच, लंडन येथील नेहरूंची प्रतिमा]] भारताचे पहिले पंतप्रधान आणि परराष्ट्र व्यवहार मंत्री या नात्याने, जवाहरलाल नेहरू यांनी आधुनिक भारताचे सरकार आणि योग्य परराष्ट्र धोरणासह राजकीय संस्कृतीला आकार देण्यात फार मोठी भूमिका बजावली. <ref name="auto1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-relevance-of-jawaharlal-nehru-1.1411887|title=The relevance of Jawaharlal Nehru|last=Madan|first=Karuna|date=13 November 2014|website=[[Gulf News|gulfnews.com]]|access-date=13 August 2021}}</ref> सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षण देणारी प्रणाली निर्माण केल्याबद्दल त्यांची प्रशंसा केली जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pal|first=R. M.|url=http://www.pucl.org/from-archives/Academia/primary-education-pm.htm|title=Universal primary education first on the Prime Minster<!--sic-->'s agenda|date=September 1997|work=[[People's Union for Civil Liberties|pucl.org]]|access-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083134/http://www.pucl.org/from-archives/Academia/primary-education-pm.htm|archive-date=24 September 2015|url-status=dead}}</ref> ही शिक्षण प्रणाली ग्रामीण भारताच्या दूरच्या कोपऱ्यातील मुलांपर्यंत पोहोचते. [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था]] (AIIMS), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aiims.ac.in/aiims/aboutaiims/aboutaiimsintro.htm|title=Introduction|website=[[AIIMS]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625122618/http://aiims.ac.in/aiims/aboutaiims/aboutaiimsintro.htm|archive-date=25 June 2014}}</ref> [[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था]] (IIT), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php|title=Institute History|website=[[Indian Institute of Technology Kharagpur]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813213137/http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php|archive-date=13 August 2007|access-date=13 August 2021}}</ref> आणि [[भारतीय व्यवस्थापन संस्था]] (IIM) यांसारख्या जागतिक दर्जाच्या शैक्षणिक संस्थांच्या विकासाचे श्रेय देखील नेहरूंच्या शिक्षण धोरणाला दिले जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1964/05/28/archives/nehru-a-queer-mixture-of-east-and-west-led-the-struggle-for-a.html|title=Nehru, a 'Queer Mixture of East and West,' Led the Struggle for a, Modern India; Devoted His Life to Nation's Cause; Blended Skill in Politics With the Spiritualism of His Mentor, Gandhi|date=28 May 1964|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]}}</ref> याशिवाय, नेहरूंच्या अखंड राष्ट्रवादी भूमिका घेत त्यांनी प्रादेशिक विविधतेचे कौतुक करत भारतीयांमधील समानतेवर जोर देणारी धोरणे लागू केली. हे विशेषतः महत्वाचे सिद्ध झाले कारण स्वातंत्र्यानंतर मतभेद समोर आले, कारण ब्रिटिशांनी उपखंडातून माघार घेतल्यानंतर प्रादेशिक नेत्यांना सामान्य शत्रूच्या विरोधात मित्र म्हणून एकमेकांशी संबंध ठेवण्यास प्रवृत्त केले. संस्कृतीतील फरक आणि विशेषत: भाषेमुळे नवीन राष्ट्राच्या एकतेला धोका निर्माण झाला असताना, नेहरूंनी नॅशनल बुक ट्रस्ट आणि नॅशनल लिटररी अकादमी यासारख्या कार्यक्रमांची स्थापना केली. यामुळे भाषांमधील प्रादेशिक साहित्याच्या अनुवादाला चालना दिली आणि प्रदेशांमधील सामग्रीचे हस्तांतरण आयोजित झाले. अखंड भारताचा पाठपुरावा करताना नेहरूंनी "एकत्रित व्हा किंवा नष्ट व्हा" असा इशारा दिला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Harrison, Selig S.|date=July 1956|title=The Challenge to Indian Nationalism|journal=[[Foreign Affairs]]|volume=34|issue=2|pages=620–636|doi=10.2307/20031191|jstor=20031191}}</ref> इतिहासकार रामचंद्र गुहा लिहितात, "नेहरू १९५८ मध्ये निवृत्त झाले असते. ते केवळ भारताचे सर्वोत्कृष्ट पंतप्रधान म्हणून नव्हे तर आधुनिक जगाच्या महान राजकारण्यांपैकी एक म्हणून स्मरणात राहतील". <ref>{{स्रोत बातमी|last=Guha|first=Ramachandra|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19671397|title=Manmohan Singh at 80|date=25 September 2012|work=[[BBC News]]|access-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926160244/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-19671397|archive-date=26 September 2012|url-status=live}}</ref> अशा प्रकारे, नेहरूंनी एक विवादित वारसा मागे सोडला, "एकतर त्यांच्याबद्दल आधुनिक भारताचे शिल्पकार म्हणून आदर वाटतो {{Efn|<ref>{{Cite web|title=Architect of modern India|url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/article25402011.ece|access-date=2021-12-04|website=Frontline|date=8 November 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title='Architect of modern India': Congress pays tributes to Jawaharlal Nehru on death anniversary|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2021/may/27/architect-of-modern-india-congress-pays-tributes-to-jawaharlal-nehru-on-death-anniversary-2308208.html|access-date=2021-12-04|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-11-14|title=Jawaharlal Nehru: Architect of modern India|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/jawaharlal-nehru-architect-of-modern-india/story-Ch4DgrerxtY448l0yxulTO.html|access-date=2021-12-04|website=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ian Hall|first=The Conversation|title=Nehru, the architect of modern India, also helped discredit European imperialism|url=https://scroll.in/article/1002353/nehru-the-architect-of-modern-india-also-helped-discredit-european-imperialism|access-date=2021-12-04|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Dixit |first1=J. N. |title=From the archives: How Jawaharlal Nehru shaped India in the 20th century |url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/from-the-archives-how-jawaharlal-nehru-shaped-india-in-the-20th-century-1876654-2021-11-14 |date=14 November 2021 |website=India Today |language=en |access-date=2021-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|title=Editorial: Master's voice|url=https://www.telegraphindia.com/opinion/kangana-ranauts-statement-is-a-testament-to-the-quid-pro-quo-arrangement-between-the-current-regime-and-its-pets/cid/1838908|access-date=2021-12-04|website=www.telegraphindia.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-05-26|title=Opinion: Nehruvian legacy is his idea of India|url=https://www.siasat.com/nehruvian-legacy-is-his-idea-of-india-2141877/|access-date=2021-12-04|website=The Siasat Daily|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-11-12|title=Remembering Jawaharlal Nehru: The Man Who Shaped Modern India|url=https://www.youthkiawaaz.com/2020/11/jawaharlal-nehru-the-architect-of-modern-india/|access-date=2021-12-04|website=Youth Ki Awaaz|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=A thousand lies can't dwarf the giant Nehru was|url=https://www.tribuneindia.com/news/comment/a-thousand-lies-cant-dwarf-the-giant-nehru-was-258860|access-date=2021-12-04|website=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2014-11-16|title=Nehru, the real architect of modern India|url=https://www.deccanchronicle.com/141116/commentary-op-ed/article/nehru-real-architect-modern-india|access-date=2021-12-04|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref>}} किंवा भारताच्या प्रगतीबद्दल किंवा त्याच्या अभावाबद्दल त्यांना अपमानित केले गेले". <ref name="A legacy that Nehru left behind">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-05-27/india/27865559_1_pandit-nehru-independent-india-nehruvian-socialism|title=A legacy that Nehru left behind|date=27 May 2005|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426072721/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2005-05-27/india/27865559_1_pandit-nehru-independent-india-nehruvian-socialism|archive-date=26 April 2013|url-status=dead}}</ref> [[File:TMstudy.png|अल्ट=See caption|इवलेसे|तीन मूर्ती भवनात नेहरूंची अभ्यासिका, ज्याचे आता संग्रहालयात रूपांतर झाले आहे.]] [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपच्या]] नेतृत्वाखाली [[दक्षिणपंथी राजकारण|उजव्या बाजू]]<nowiki/>चे [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|एनडीए]] सरकार भारतात सत्तेवर आल्यानंतर नेहरू आणि त्यांच्या धोरणांना हिंदू राष्ट्रवादीकडून टीकेचा सामना करावा लागला. <ref name="Gupta">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/national-interest/why-modi-is-using-nehru-to-try-and-demolish-the-gandhi-dynasty-and-congress/361680/|title=Why Modi is using Nehru to try and demolish the Gandhi dynasty and Congress|last=Gupta|first=Shekhar|date=8 February 2020|website=ThePrint|language=en-US|access-date=7 November 2021|quote=Of course, an entire Nehruvian intellectual ecosystem grew around him to dominate India's thought for seven decades.}}</ref> <ref name="A legacy that Nehru left behind"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=679933|title=How 'WhatsApp university' has destroyed Nehru's legacy|website=www.daijiworld.com|language=en|access-date=3 November 2021}}</ref> ' [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] ', ' पुरोगामी ', ' [[वामपंथी राजकारण|डावीकडे झुकणारा]] ', ' धर्मनिरपेक्ष ', ' वैज्ञानिक स्वभाव ', ' बुद्धिमान ', ' [[समाजवाद]] ', 'एलिट' असे शब्द हे बोलचालीत 'नेहरूवादी' मानले जातात. {{Efn|<ref>{{Cite news|last=Jacob|first=Happymon|date=10 August 2017|title=When the paradigm shifts: on PM Modi's new brand of politics|language=en-IN|work=द हिंदू|url=https://www.thehindu.com/opinion/lead/when-the-paradigm-shifts-pm-modis-new-brand-of-politics/article19458952.ece|access-date=3 November 2021|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 May 2021|title=Opinion: Nehruvian legacy is his idea of India|url=https://www.siasat.com/nehruvian-legacy-is-his-idea-of-india-2141877/|access-date=3 November 2021|website=The Siasat Daily|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=View: Nehru and science in the age of coronavirus|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/view-nehru-and-science-in-the-age-of-coronavirus/articleshow/74803294.cms?from=mdr|access-date=3 November 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gupta|first=Rajeev Mantri,Harsh|date=4 June 2013|title=The Nehruvian condescension towards minorities|url=https://www.livemint.com/Opinion/h953KJCyrVIMah1Cp8OTwO/The-Nehruvian-condescension-towards-minorities.html|access-date=7 November 2021|website=mint|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Daniyal|first=Shoaib|title=Why Nehruvian secularism is still alive and kicking, despite BJP's body blows|url=http://scroll.in/article/689254/why-nehruvian-secularism-is-still-alive-and-kicking-despite-bjps-body-blows|access-date=7 November 2021|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Jain|first1=Vinny|last2=Jain|first2=Vinnay|title=Authenticity and Derivativeness : Debating Nehruvian Secularism|date=2007|url=https://www.jstor.org/stable/41856329|journal=The Indian Journal of Political Science|volume=68|issue=2|pages=311–323|jstor=41856329|issn=0019-5510}}</ref><ref>{{Cite web|title=Going back to Nehru: Why secular nationalism is the only way to avoid balkanization of India|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/04/06/going-back-to-nehru-why-secular-nationalism-is-the-only-way-to-avoid-balkanization-of-india.html|access-date=7 November 2021|website=The Week|language=en}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ram|first=Ronki|date=1 July 2014|title=Jawaharlal Nehru, Neo‐Liberalism and Social Democracy: Mapping the Shifting Trajectories of Developmental State in India|url=https://doi.org/10.1177/0974354520140203|journal=Voice of Dalit|language=en|volume=7|issue=2|pages=187–210|doi=10.1177/0974354520140203|s2cid=157353887|issn=0974-3545}}</ref><ref>{{Cite news|date=14 November 2014|title=Nehruvian legacy|language=en-IN|work=द हिंदू|url=https://www.thehindu.com/opinion/letters/nehruvian-legacy/article6595944.ece|access-date=7 November 2021|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nehruvian Thoughts More Relevant In Present Day India, Says Hamid Ansari|url=https://www.ndtv.com/india-news/nehruvian-thoughts-more-relevant-now-says-hamid-ansari-1265113|access-date=7 November 2021|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{Cite news|last=Deshmane|first=Akshay|title=Historians praise Jawaharlal Nehru at annual Indian History Congress Association meet|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/historians-praise-jawaharlal-nehru-at-annual-indian-history-congress-association-meet/articleshow/45692898.cms?from=mdr|access-date=7 November 2021}}</ref>{{efn|"The very Nehruvian objectives embedded in the founding of the University – ‘national integration, social justice, secularism, the democratic way of life, international understanding and a scientific approach to the problems of society’, had built into them constant and energetic endeavour to renew knowledge through self- questioning."<ref>{{Cite web|title=Jawaharlal Nehru University at a Glance|url=https://www.jnu.ac.in/jnuataglance}}</ref>}}<ref>{{Cite news|last=Sampath|first=G.|date=14 July 2020|title=The politics of nepotism|language=en-IN|work=द हिंदू|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-politics-of-nepotism/article32072772.ece|access-date=7 November 2021|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|last=Chandra|first=Uday|title=Modi embodies the new Kshatriya ideal in Indian democracy – and that could be its vulnerability|url=https://scroll.in/article/839275/modi-embodies-the-new-kshatriya-ideal-in-indian-democracy-till-the-image-shatters|access-date=7 November 2021|website=Scroll.in|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Ahmed|first=Hilal|date=23 August 2021|title=Non-BJP Hindu writers are correcting Nehruvian history. With little space for modern Muslims|url=https://theprint.in/opinion/non-bjp-hindu-writers-are-correcting-nehruvian-history-with-little-space-for-modern-muslims/720476/|access-date=7 November 2021|website=ThePrint|language=en-US}}</ref>{{efn|[[Ramachandra Guha]]: "I coined the term ‘Nehruvian Indian’ to describe those who, in their professional and personal lives, ‘transcended the divisions of race and religion, caste and class, gender and geography."<ref>{{Cite web|title=NEHRUVIAN INDIANS – Two men who identify with all of India|url=https://www.telegraphindia.com/opinion/nehruvian-indians-two-men-who-identify-with-all-of-india/cid/409498|access-date=7 November 2021|website=www.telegraphindia.com}}</ref>}}}} समकालीन शैक्षणिक क्षेत्रातील नेहरू हे एक लोकप्रिय व्यक्तिमत्त्व आहेत. एक विशिष्ट 'नेहरूवियन बौद्धिक परिसंस्था/अकादमी', राजकीय प्रवचनात, हिंदू राष्ट्रवादाची लढाऊ बाजू मानली जाते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=R4QmEAAAQBAJ&dq=%22nehruvian+intellectual%22&pg=PT47|title=India's Power Elite: Class, Caste and Cultural Revolution|last=Baru|first=Sanjaya|date=12 April 2021|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-90914-76-0|pages=47|language=en|quote=Prime Minister Modi decided to alter the character of the premises as part of his campaign to liberate India from the Nehruvian intellectual inheritance.}}</ref> <ref name="Gupta" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://openthemagazine.com/features/politics-features/verdict-2019/the-redundancy-of-the-elite/|title=The Redundancy of the Elite|date=23 May 2019|website=Open The Magazine|language=en-GB|access-date=7 November 2021|quote=Despite being accepted by the Nehruvian intellectual elite, neither Vajpayee nor Advani could challenge their agenda- setting prerogative.}}</ref> === स्मारक === [[File:1989_CPA_6121.jpg|अल्ट=See caption|इवलेसे|१९८९ च्या [[सोव्हियेत संघ|यूएसएसआर]] स्मारक स्टॅम्पवर नेहरू]] जवाहरलाल नेहरूंना त्यांच्या हयातीमध्ये भारतात एक प्रतिष्ठित दर्जा लाभला. त्यांचा आदर्शवाद आणि राजकारणासाठी जगभरात त्यांची प्रशंसा झाली. <ref name="auto1"/> नेहरूंचे आदर्श आणि धोरणे काँग्रेस पक्षाचा जाहीरनामा आणि मुख्य राजकीय तत्त्वज्ञानाला आकार देत आहेत. <ref name="google2010" /> १४ नोव्हेंबर हा त्यांचा वाढदिवस त्यांच्या आजीवन उत्कटतेसाठी तसेच मुलांचे आणि तरुण लोकांच्या कल्याणासाठी, शिक्षणासाठी आणि विकासासाठी त्यांनी केलेल्या कामाची ओळख म्हणून हा दिवस भारतात ''बाल दिवस'' म्हणून साजरा केला जातो. संपूर्ण भारतातील मुले त्यांना ''चाचा नेहरू'' म्हणून ओळखतात. <ref name="google2010">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qtuRMJCIe0cC&pg=PA175|title=Gandhi Nehru and Globalization|last=Thakur|first=Harish|publisher=Concept Publishing|year=2010|isbn=978-81-8069-684-8}}</ref> नेहरू हे काँग्रेस पक्षाचे लोकप्रिय प्रतीक राहिले आहेत जे त्यांच्या स्मृती वारंवार साजरे करतात. लोक सहसा त्यांच्या कपड्यांच्या शैलीचे, विशेषतः [[गांधी टोपी]] आणि नेहरू जॅकेट यांचे अनुकरण करतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290519/remembering-jawaharlal-nehru.html|title=Remembering Jawaharlal Nehru|date=29 May 2019|website=Deccan Chronicle}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/modish-designs/294045|title=Modish Designs|date=4 February 2022|website=outlookindia}}</ref> नेहरूंच्या [[शेरवानी|शेरवानीला]] प्राधान्य दिल्याने उत्तर भारतात ती आजही औपचारिक पोशाख मानली जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Lahiri|first=Tripti|url=http://www.jnmf.in/history.html|title=A Profile of the Nehru Jacket|date=20 January 2012|work=[[The Wall Street Journal|blogs.wsj.com]]|access-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20150303195903/http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2012/01/20/a-profile-of-the-nehru-jacket/|archive-date=3 March 2015|url-status=dead}}</ref> [[File:5_Rupees_coin_of_India_commemorating_the_birth_centenary_of_Jawaharlal_Nehru,_the_first_Prime_Minister_of_India.jpg|इवलेसे|१९८९ मध्ये नेहरूंच्या जन्मशताब्दीच्या स्मरणार्थ ५ रुपयांचे भारतीय नाणे]] भारतभरातील अनेक सार्वजनिक संस्था आणि स्मारके नेहरूंच्या स्मृतीला समर्पित आहेत. दिल्लीतील [[जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ]] हे भारतातील सर्वात प्रतिष्ठित विद्यापीठांपैकी एक आहे. मुंबई शहराजवळील [[जवाहरलाल नेहरू बंदर]] हे एक आधुनिक बंदर आणि गोदी आहे ज्याची रचना प्रचंड मालवाहतूक आणि वाहतूक भार हाताळण्यासाठी करण्यात आली आहे. नेहरूंचे दिल्लीतील निवासस्थान [[तीन मूर्ती हाऊस]]<nowiki/>मध्ये जतन केले गेले आहे आणि आता हे [[नेहरू स्मारक संग्रहालय आणि ग्रंथालय]] आहे. मुंबई, दिल्ली, बंगळुरू, अलाहाबाद आणि पुणे येथे पाच [[जवाहरलाल नेहरू तारांगण]] आहेत. या इमारतीमध्ये भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती [[सर्वेपल्ली राधाकृष्णन|सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] यांच्या अध्यक्षतेखाली १९६४ मध्ये स्थापन झालेल्या जवाहरलाल नेहरू मेमोरियल फंडाची कार्यालये देखील आहेत. हे फाउंडेशन १९६८ मध्ये स्थापन झालेली प्रतिष्ठित जवाहरलाल नेहरू मेमोरियल फेलोशिप देखील देते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.jnmf.in/history.html|title=Jawaharlal Nehru Memorial Fund|access-date=13 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107075119/http://www.jnmf.in/history.html|archive-date=7 November 2015|url-status=live}}</ref> [[आनंद भवन]] आणि [[स्वराज भवन]] येथील नेहरू कुटुंबीयांची घरे देखील नेहरू आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या वारशाच्या स्मरणार्थ जतन करण्यात आली आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gulfnews.com/world/asia/india/the-relevance-of-jawaharlal-nehru-1.1411887|title=The relevance of Jawaharlal Nehru|website=gulfnews.com}}</ref> २०१२ मध्ये, ''[[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|आउटलुकच्या]]'' [[द ग्रेटेस्ट इंडियन|द ग्रेटेस्ट इंडियनच्या]] सर्वेक्षणात जवाहरलाल नेहरू हे चौथ्या क्रमांकावर होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man|last=Sengupta|first=Uttam|date=20 August 2012|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=13 August 2021|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724075649/https://magazine.outlookindia.com/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतीत == नेहरूंच्या जीवनाविषयी अनेक माहितीपट बनवले गेले आहेत आणि ते काल्पनिक चित्रपटांमध्ये चित्रित केले गेले आहेत. [[रोशन सेठ]] यांनी नेहरूंची भूमिका तीन वेळा केली आहे : [[रिचर्ड ॲटनबरो|रिचर्ड अ‍ॅटनबरो]] यांच्या १९८२ मधील ''[[गांधी (चित्रपट)|गांधी]]'' चित्रपटात, <ref name="Donnell2002">{{स्रोत पुस्तक|title=Companion to Contemporary Black British Culture|last=Suman Bhuchar|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-1-134-70025-7|editor-last=Alison Donnell|editor-link=Alison Donnell|page=276|chapter=Seth, Roshan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VfdpdZ9DwH0C&pg=PA276}}</ref> नेहरूंच्या ''[[द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]]<nowiki/>वर'' आधारित [[श्याम बेनेगल]] यांची १९८८ मधील दूरदर्शन मालिका ''[[भारत एक खोज]]'', <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/thehindu/fr/2003/01/17/stories/2003011700990100.htm|title=What makes Shyam special...|date=17 January 2003|work=[[द हिंदू]]|access-date=6 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20030627193719/http://www.hindu.com/thehindu/fr/2003/01/17/stories/2003011700990100.htm|archive-date=27 June 2003|url-status=dead}}</ref> आणि २००७ मध्ये ''द लास्ट डेज ऑफ द राज'' नावाचा टीव्ही चित्रपट. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/universal-studio-scraps-nehru-edwina-film/668111|title=Universal Studio Scraps Nehru-Edwina Film|access-date=2022-11-16|archive-date=2016-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528145439/http://www.outlookindia.com/newswire/story/universal-studio-scraps-nehru-edwina-film/668111|url-status=dead}}</ref> बेनेगल यांनी १९८४ मध्ये त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीवर आधारित ''[[नेहरू (१९८४ मधील चित्रपट)|नेहरू]]'' या माहितीपटाचे दिग्दर्शन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/shyam-benegal-on-his-film-nehru/articleshow/5651571.cms|title=Shyam Benegal on his film Nehru|last=Sharma|first=Garima|date=7 March 2010|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|language=en|access-date=13 August 2021}}</ref> भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक [[किरण कुमार]] यांनी १९९० मध्ये नेहरूंवर नेहरू: ''द ज्वेल ऑफ इंडिया'' नावाचा चित्रपट बनवला, ज्यात [[प्रताप शर्मा]] मुख्य भूमिकेत होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oIeWcOf-_k8C|title=Documentary Today|publisher=[[Films Division of India|Films Division]], [[भारत सरकार]]|year=2010|page=7}}</ref> [[केतन मेहता]] यांच्या ''सरदार'' चित्रपटात [[बेंजामिन गिलानी]] यांनी नेहरूंची भूमिका साकारली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.culturalindia.net/leaders/jawaharlal-nehru.html|title=Jawaharlal Nehru Biography – Childhood, Facts & Achievements of India's First Prime Minister|work=culturalindia.net|language=en-US|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813223309/http://www.culturalindia.net/leaders/jawaharlal-nehru.html|archive-date=13 August 2017|url-status=live}}</ref> ''[[नौनिहाल]]'' (अनुवाद: तरुण व्यक्ती) या १९६७ चा राज मारब्रोसच्या हिंदी भाषेतील नाटक चित्रपटात राजू या अनाथ मुलाची कथा आहे, जो जवाहरलाल नेहरू हे आपले नातेवाईक असल्याचे मानतो आणि त्यांना भेटायला निघतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=WqwfCtoflUk|title=Naunihal|date=22 February 2016|website=[[Shemaroo]]|publisher=[[YouTube]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609103731/https://www.youtube.com/watch?v=WqwfCtoflUk|archive-date=9 June 2021}}</ref> त्याचप्रमाणे, १९५७ मधील अमर कुमारच्या ''[[अब दिल्ली दूर नहीं]]'' या चित्रपटात रतन हा तरुण मुलगा दिल्लीला जातो आणि पंतप्रधान नेहरूंकडे मदत मागून चुकीच्या पद्धतीने दोषी ठरलेल्या आपल्या वडिलांची फाशीची शिक्षा टाळण्याचा प्रयत्न करतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rottentomatoes.com/m/ab-dilli-dur-nahin|title=Ab Dilli Dur Nahin (1957)|website=[[Rotten Tomatoes]]|language=en|access-date=13 August 2021}}</ref> आणखी एक १९५७ मधील [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश भाषेतील]] लघुपट ''[[अवर प्राइम मिनिस्टर]]'' हा [[एझरा मीर]] यांनी तयार केला, संकलित केला आणि दिग्दर्शित केला, त्यांनी १९६२ मध्ये ''थ्री विक्स इन द लाइफ ऑफ प्राइम मिनिस्टर नेहरू'' या चित्रपटाचेही दिग्दर्शन केले होते. <ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{स्रोत पुस्तक|title=Encyclopedia of Indian Cinema|last=Ashish Rajadhyaksha|last2=Paul Willemen|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|pages=9–|chapter=Mir, Ezra|access-date=17 August 2015|chapter-url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA9-PA1979}}</ref> <ref name="Barsam1992">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=z7p36FdLYdIC&pg=PA271|title=Nonfiction Film: A Critical History|last=Richard Meran Barsam|publisher=Indiana University Press|year=1992|isbn=978-0-253-20706-7|pages=271|access-date=26 February 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moviemoviesite.com/Countries/Countries%20I/India/india_1951_1960.htm|title=India, 1951–1960|date=2009–2012|website=Movie Movie|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113084937/http://www.moviemoviesite.com/Countries/Countries%20I/India/india_1951_1960.htm|archive-date=13 January 2018|access-date=29 September 2022}}</ref> [[गिरीश कर्नाड]] यांचे ऐतिहासिक नाटक ''तुघलक'' (१९६२) हे नेहरूंच्या काळातील रूपक आहे. [[इब्राहिम अल्काझी]] यांनी १९७० च्या दशकात [[पुराना किला, दिल्ली]] येथे नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा रिपर्टरी आणि नंतर फेस्टिव्हल ऑफ इंडिया, लंडन येथे १९८२ मध्ये मंचन केले होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Authors speak|last=Sachindananda|publisher=[[Sahitya Akademi]]|year=2006|isbn=978-81-260-1945-8|page=58|chapter=Girish Karnad|chapter-url={{Google books|PGWa7v08JikC|page=PT82|keywords=|text=|plainurl=yes}}}}</ref> ===नेहरूंवर लिहिली गेलेली पुस्तके=== * अग्निदिव्य : कमला नेहरू (धनंजय राजे) * आधुनिक भारताचे शिल्पकार पंडित जवाहरलाल नेहरू (लेखक - डॉ. डी.डी. पाटील, प्रा. ए.आर. पाटील) * आपले नेहरू (बालवाङ्‌मय, लेखक - [[साने गुरुजी]]) * गोष्टीरूप चाचा नेहरू (बालसाहित्य, लेखक - [[शंकर कऱ्हाडे]]) * गोष्टीरूप जवाहरलाल नेहरू (बालवाङ्‌मय, लेखक - श्यामकांत कुलकर्णी) * जवाहरलाल नेहरू (मूळ इंग्रजी लेखक - एस. गोपाल; मराठी अनुवाद - पुरुषोत्तम आत्माराम चित्रे) * नवभारताचे शिल्पकार - पं. जवाहरलाल नेहरू (लेखक - सदानंद नाईक) * नेहरू व बोस (मूळ इंग्रजी लेखक - रुद्रांग्शू मुखर्जी; मराठी अनुवादक - [[अवधूत डोंगरे]] * नेहरू : नवभारताचे शिल्पकार (मूळ इंग्रजी लेखक - एम.जे. अकबर; मराठी अनुवाद - [[करुणा गोखले]]) * नेहरूंची सावली (नेहरूंचे सुरक्षारक्षक के.एफ. रुस्तमजी यांच्या रोजनिशींतून पी.व्ही. राजगोपालन यांनी संपादित केलेल्या इंग्रजी पुस्तकाचा सविता दामले यांनी केलेला मराठी अनुवाद) * पंडित जवाहरलाल नेहरू (लेखक - डॉ. नीला पांढरे) * पंडित जवाहरलाल नेहरू (बालवाङ्‌मय, लेखक - [[राजा मंगळवेढेकर]]) * पंडित जवाहरलाल नेहरू : व्यक्ती आणि कार्य (महाराष्ट्र सरकार) * पंडित नेहरू (पु. शं. पतके ) * भारताचे पहिले पंतप्रधान ([[यशवंत गोपाळ भावे]]) == लेखन == नेहरुंनी इंग्रजीत विपुल लेखन केले आहे. त्यांनी ''[[द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया]]'', ''[[ग्लिम्पसेस ऑफ वर्ल्ड हिस्ट्री]]'', ''[[ॲन ऑटोबायोग्राफी (नेहरू)|ॲन ऑटोबायोग्राफी]]'' (युनायटेड स्टेट्समध्ये "टूवर्ड फ्रीडम" म्हणून प्रकाशित) आणि ''[[लेटर्स फ्रॉम अ फादर टू हिज डॉटर]]'' ही पुस्तके तुरुंगात लिहिली आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/most-searched-products/books/childrens-day-special-popular-books-by-and-on-jawaharlal-nehru/articleshow/72039865.cms|title=Children's Day: Popular Books On and By Jawaharlal Nehru|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> ''पत्रांमध्ये'' त्यांची मुलगी इंदिरा प्रियदर्शनी नेहरू (नंतर गांधी) यांना लिहिलेली ३० पत्रे होती, ज्या त्यावेळी १० वर्षांच्या होत्या आणि [[मसूरी]] येथील बोर्डिंग स्कूलमध्ये शिकत होत्या. त्यातून त्यांना नैसर्गिक इतिहास आणि जागतिक सभ्यतांबद्दल मार्गदर्शन करण्याचा प्रयत्न केला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Balakrishnan|first=Anima|url=http://www.hindu.com/yw/2006/08/04/stories/2006080402320600.htm|title=Young World : From dad with love|date=4 August 2006|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=31 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20091112142131/http://www.hindu.com/yw/2006/08/04/stories/2006080402320600.htm|archive-date=12 November 2009|url-status=dead}}</ref> नेहरूंची पुस्तके मोठ्या प्रमाणावर वाचली गेली आहेत. आत्मचरित्र हे विशेषतः समीक्षकांनी प्रशंसित केले आहे. ''इनसाइड एशियामध्ये'' लिहिणाऱ्या जॉन गुंथर यांनी गांधींच्या आत्मचरित्राशी विरोधाभास केला :<blockquote>महात्माजींची शांत कथा नेहरूंच्या कॉर्नफ्लॉवरची ऑर्किडशी, मॅक्लीश किंवा ऑडेनच्या सॉनेटशी, वॉटर पिस्तूल मशीन गनशी तुलना करते. नेहरूंचे आत्मचरित्र सूक्ष्म, गुंतागुंतीचे, व्यवच्छेदक, अमर्यादपणे जोपासलेले, संशयाने ग्रासलेले, बौद्धिक उत्कटतेने भरलेले आहे. लॉर्ड हॅलिफॅक्सने एकदा सांगितले होते की भारत वाचल्याशिवाय कोणीही समजू शकत नाही; हे एक प्रकारचे 'एज्युकेशन ऑफ हेन्री अॅडम्स' आहे, जे उत्कृष्ट गद्यात लिहिलेले आहे- नेहरूंप्रमाणेच जिवंत क्वचितच डझनभर पुरुष इंग्रजी लिहितात.. <ref name="gunther-inside-asia-nehru">{{Citation|url=John Gunther|title=Inside Asia|location=New York and London}}</ref></blockquote>नेहरूंना विचारवंत मानणारे मायकेल ब्रेचर, ज्यांच्यासाठी विचार हे भारतीय राष्ट्रवादाचे महत्त्वाचे पैलू होते, त्यांनी ''पॉलिटीकल लीडरशीप अँड करिष्मा : नेहरू, बेन-गुरियन अँड अदर ट्वेन्टीएथ सेंच्युरी पॉलिटीकल लीडर्स'' या पुस्तकात लिहले :<blockquote>नेहरूंची पुस्तके विद्वत्तापूर्ण नव्हती, अशीही नव्हती. तो एक प्रशिक्षित इतिहासकार नव्हता, परंतु घटनांच्या प्रवाहाबद्दलची त्याची भावना आणि अर्थपूर्ण नमुन्यात ज्ञानाची विस्तृत श्रेणी एकत्र विणण्याची त्याची क्षमता त्याच्या पुस्तकांना उच्च दर्जाचे गुण देते. या कामांमधून त्यांनी संवेदनशील साहित्यिक शैलीही प्रकट केली. .''जागतिक इतिहासाची झलक ही नेहरूंवर'' एक विचारवंत म्हणून सर्वात जास्त प्रकाश टाकणारी आहे. त्रयीतील पहिली, ''ग्लिम्पसेस'' ही मानवजातीच्या कथेची बारीकशी जोडलेली रेखाटनांची मालिका होती, ज्यात त्यांची किशोरवयीन मुलगी, इंदिरा, भारताच्या नंतरच्या पंतप्रधानांना पत्र होते. . बर्‍याच विभागांमध्ये त्याचे वादविवादात्मक चरित्र आणि निष्पक्ष इतिहासाच्या रूपात त्याच्या कमतरता असूनही, ''ग्लिम्पसेस'' हे उत्कृष्ट कलात्मक मूल्याचे कार्य आहे, जे त्याच्या उदात्त आणि भव्य ''आत्मचरित्राचा'' एक योग्य अग्रदूत आहे. <ref name="brecher-nehru">{{Citation|title=Political Leadership and Charisma: Nehru, Ben-Gurion, and Other 20th-Century Political Leaders, Intellectual Odyssey I|location=London}}</ref></blockquote>मायकेल क्रॉकर यांना वाटते की जर राजकीय प्रसिद्धी त्यांच्यापासून दूर गेली असती तर ''आत्मचरित्राने'' नेहरूंना साहित्यिक कीर्ती मिळवून दिली असती :<blockquote>त्याच्या तुरुंगात असलेल्या वर्षांमुळे आपण त्याच्या तीन मुख्य पुस्तकांचे ऋणी आहोत... नेहरूंच्या लिखाणात सेरेब्रल जीवन आणि आत्म-शिस्तीची शक्ती पूर्णपणे सामान्य आहे. त्याच्या मनाच्या आणि आत्म्याच्या परिपूर्णतेतून लाखो शब्दांचे फुगे उमटले. ते कधीही भारताचे पंतप्रधान नसते तर ते आत्मचरित्राचे लेखक आणि ''डिस्कव्हरी ऑफ इंडियाच्या'' ''आत्मचरित्रात्मक'' भागांचे लेखक म्हणून प्रसिद्ध झाले असते. ''एखादे आत्मचरित्र'', किमान इकडे-तिकडे काही उकलांसह, पिढ्यानपिढ्या वाचले जाण्याची शक्यता आहे. ... उदाहरणार्थ, ट्रुइझम आणि अँटीक्लिमॅक्सचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्पर्श, एका माणसामध्ये विचित्र आहेत जो विचार करू शकतो आणि उत्तम प्रकारे लिहू शकतो... <ref name="crocker-nehru">{{Citation|title=Nehru: A Contemporary's Estimate}}</ref></blockquote>नेहरूंचे भाषण ''[[ट्रिस्ट विथ डेस्टिनी]]'' हे ब्रिटिश वृत्तपत्र ''[[द गार्डियन|द गार्डियनने]]'' २० व्या शतकातील महान भाषणांपैकी एक म्हणून निवडले. इयान जॅकने भाषणाच्या प्रस्तावनेत लिहिले : <blockquote>बटनहोलमध्ये लाल गुलाब असलेले सोनेरी सिल्कचे जाकीट घातलेले नेहरू बोलायला उठले. त्यांची वाक्ये बारीक आणि संस्मरणीय होती – नेहरू चांगले लेखक होते; त्यांचा डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा बहुसंख्य राजकारणी-लेखकांनी गाठलेल्या पातळीच्या वर आहे. ... नेहरूंच्या शब्दांच्या अभिजाततेने - त्यांच्या निव्वळ स्वीपने - नवीन भारताला महत्त्वाकांक्षी आणि मानवतापूर्ण असे एक लोडस्टोन प्रदान केले. उत्तर-वसाहतवादाची सुरुवात तसेच भारतीय लोकशाहीची सुरुवात झाली, जी तेव्हापासून त्याच्या मृत्यूच्या अनेक अपेक्षांपेक्षा जास्त आहे. <ref name="jack-guardian-tryst">{{Citation|title=Noble words}}</ref></blockquote> ===नेहरूंनी लिहिलेली पुस्तके=== * आत्मकथा (मूळ इंग्रजी, मराठी अनुवाद - [[ना.ग. गोरे]]) * इंदिरेस पत्रे (मूळ इंग्रजी- Letters from a Father to His Daughter; मराठी अनुवाद - वि. ल. बोडस) * भारताचा शोध (मूळ इंग्रजी -Discovery of India, मराठी अनुवाद - [[साने गुरुजी]]) == बाह्य दुवे == * [https://www.bbc.com/marathi/articles/cqvx3py9546o '''BBC मराठी |''' गोष्ट पंतप्रधानांची : '''नेहरू आधुनिक भारताचे शिल्पकार''' की आजच्या सर्व समस्यांना जबाबदार?] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स वर्ग|Jawaharlal Nehru|जवाहरलाल नेहरू}} {{क्रम-सुरू}} {{क्रम-मागील|मागील=प्रथम}} {{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[भारतीय पंतप्रधान]]|वर्ष=[[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४७]] - [[मे २७]], [[इ.स. १९६४]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[गुलजारी लाल नंदा]]}} {{क्रम-मागील|मागील=प्रथम}} {{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:भारतीय परराष्ट्रमंत्री|भारतीय परराष्ट्रमंत्री]]|वर्ष=[[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४७]] - [[मे २७]], [[इ.स. १९६४]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[गुलजारी लाल नंदा]]}} {{क्रम-मागील|मागील=[[टी.टी. कृष्णमचारी]]}} {{क्रम-शीर्षक|शीर्षक=[[:वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री|भारतीय अर्थमंत्री]]|वर्ष=[[ऑक्टोबर ८]], [[इ.स. १९५८]] - [[नोव्हेंबर १७]], [[इ.स. १९५९]]}} {{क्रम-पुढील|पुढील=[[मोरारजी देसाई]]}} {{क्रम-शेवट}} {{भारतीय पंतप्रधान}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{भारतरत्‍न}} {{DEFAULTSORT:नेहरू, जवाहरलाल}} [[वर्ग:जवाहरलाल नेहरू| ]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:नेहरू-गांधी परिवार]] [[वर्ग:भारताचे पंतप्रधान]] [[वर्ग:भारतीय परराष्ट्रमंत्री]] [[वर्ग:भारतीय अर्थमंत्री]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अलाहाबादचे खासदार]] [[वर्ग:फूलपूरचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] gozwc4si3dosu1qkktar992j10s9f6v 0 4382 2711954 2682615 2026-09-25T00:44:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711954 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ मे |वर्ष = २००९ }} {{माहितीचौकट पर्वतशिखर |नाव = माउंट एव्हरेस्ट |चित्र = Everest kalapatthar crop.jpg |चित्र रुंदी = 300 |चित्र वर्णन = [[कालापत्थर]]हून दिसणारे एव्हरेस्ट शिखर |उंची_फुट = २९,०२९ |उंची_मीटर = ८,८४८.८६ |क्रमांक = १ |ठिकाण = {{flagicon|Nepal}} सागरमाथा अंचल, [[नेपाळ]]<br />{{flagicon|China}} [[तिबेट]], [[चीन]] |पर्वतरांग = [[हिमालय]] | pushpin_map = Nepal | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = माउंट एव्हरेस्टचे नेपाळ-तिबेट सीमेजवळील स्थान | pushpin_mapsize = 325 | latd = 27 | latm = 59 | lats = 17 | latNS = N | longd = 86 | longm = 55 | longs = 31 | longEW = E |चढाई = २९ मे १९५३<br />{{flagicon|New Zealand}} [[एडमंड हिलरी]]<br />{{flagicon|Nepal}} [[तेनसिंग नोर्गे]] |मार्ग = साउथ कोल }} '''माउंट एव्हरेस्ट''' जगातील सर्वात उंच पर्वत[[शिखर]] आहे. [[हिमालय|हिमालय पर्वतातील]] ह्या शिखराची उंची ८,८४८.८६ मीटर (२९,०३१.६९ फूट)<ref>{{cite news|last1=दाहाल|first1=फणीन्द्र|title=सगरमाथाको नयाँ उचाइ ८,८४८.८६ मिटर भएको नेपाल र चीनको घोषणा|url=https://www.bbc.com/nepali/news-55227398|accessdate=8 डिसेंबर 2020|agency=बीबीसी न्यूझ नेपाली}}</ref> इतकी असून ते [[नेपाळ]] व [[चीन]] ([[तिबेट]]) ह्या देशांच्या सीमेजवळ आहे. नेपाळमध्ये याला ''सागरमाथा'' म्हणून ओळखतात तर तिबेट मध्ये ''[[चोमो लुंग्मा]]'' म्हणतात. सन १८५६ मध्ये [[ब्रिटिश]] राजवटीमधील [[भारतीय]] सर्वेक्षण विभागाने घेतलेल्या त्रिमितीय सर्वेक्षणामध्ये ह्या शिखराची उंची २९,०२९ फूट इतकी निश्चित करण्यात आली. ह्या आधी हे शिखर ''पीक XV'' ह्या नावाने ओळखले जात होते. सर्वेक्षणानंतर [[राधानाथ सिकदार]] यांनी सिद्ध केले की हिमालयाचे १५ वे शिखर जगातील सर्वात उंच शिखर आहे, आणि त्याची समुद्रसपाटीपासून उंची २९००२ फूट इतकी आहे. या कामगिरीसाठी ब्रिटिश सरकारने राधानाथांचा गौरव केला होता. त्या वेळचे भारतीय सर्वेक्षण खात्याचे प्रमुख(सर्व्हेयर जनरल) [[ॲन्ड्‌ऱ्यू वॉ]] होते. त्यांनी आपल्या इ.स.१८४३ मध्ये निवृत्त झालेल्या साहेबाचे, म्हणजे कर्नल [[सर जॉर्ज एव्हरेस्ट]] यांचे नाव त्या शिखराला दिले. म्हणून त्या शिखराला इ.स.१८६५ पासून माउंट एव्हरेस्ट म्हणू लागले. माउंट एव्हरेस्ट हा जगातील सर्वात उंच पर्वत असल्याने जगातील सर्वच गिर्यारोहकांचे याला सर करण्याचे स्वप्न असते. अनेक गिर्यारोहक भरमसाठ किंमत मोजून (अंदाजे २५ हजार [[डॉलर]] प्रत्येकी) हे शिखर सर करण्याचा प्रयत्‍न करतात. माउंट एव्हरेस्ट हे अतिउंच शिखर असले तरी [[के२]] अथवा [[कांचनगंगा]] ह्या इतर शिखरांच्या तुलनेत कमी अवघड आहे. इतर कोणत्याही ८,००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीच्या शिखरांपेक्षा एव्हरेस्टवर सर्वाधिक [[गिर्यारोहण]] चढाया झाल्या आहेत, तरीही अतिउंचीच्या त्रासामुळे खराब हवामानामुळे अनेक [[गिर्यारोहक]] मृत्युमुखी पडतात. या शिखरावर पहिली चढाई १९५३ मध्ये ब्रिटिश मोहिमेतील [[न्यू झीलंड]]चे [[एडमंड हिलरी]] व भारतीय-[[नेपाळी]] नागरिक शेर्पा [[तेनसिंग नोर्गे]] यांनी केली. त्यानंतर आजवर २,४३६ गिर्यारोहकांकडून ३,६७९ चढाया झाल्या आहेत. == नाव == [[चित्र:MountEverestRelief.png|thumb|left|320px|एव्हरेस्ट भौगोलिक]] [[नेपाळी]] भाषेत एव्हरेस्टचे नाव सगरमाथा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%9A/|title=काय आहे माउंट एव्हरेस्टचा इतिहास?|last=says|first=Mahesh Pathade|date=2020-04-29|website=kheliyad|language=en-US|access-date=2021-03-28|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514221348/https://kheliyad.com/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AF-%E0%A4%86%E0%A4%B9%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%82%E0%A4%9F-%E0%A4%8F%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%9A/|url-status=dead}}</ref> असे आहे. हा शब्द [[संस्कृत]] शब्द स्वर्गमाथाचा अपभ्रंश आहे. [[तिबेटी]] भाषेत त्याला चोमोलुंग्मा (विश्वाची माता) असे म्हणतात. चिनी भाषेत ''Zhūmùlǎngmǎ Fēng'' (珠穆朗玛峰) असे आहे. [[चित्र:GeorgeEverest.jpeg|thumb|सर जॉर्ज एव्हरेस्ट]] सर [[जॉर्ज एव्हरेस्ट]] हे १८४० मध्ये ब्रिटिश सरकारतर्फे भारतात चालू असलेल्या अखिल भारतीय त्रिमितीय सर्वेक्षण प्रकल्पाचे प्रमुख होते. एव्हरेस्ट यांनी १८४१ मध्ये या पर्वत रांगांना अतिउंच रांगांमध्ये समाविष्ट केले. पहिल्या प्रथम याला ''पीक बी'' असे नामकरण केले. १८४८ मध्ये मोजणीचे काम पुढे सरकल्यावर याचे पीक XV असे नामकरण केले. [[कांचनगंगा]] पर्वताला तोवर सर्वात उंच शिखर मानण्यात येत होते. ॲन्ड्‌ऱ्यू वॉ यांनी सर्वेक्षण उपकरणे वापरून शिखराच्या उंचीची प्राथमिक मोजणी केली व त्यानंतर १८५२ मध्ये [[देहरादून]] व [[कोलकाता]]मधील कार्यालयांनी गणिते केल्यावर पीक XVची उंची इतर कोणत्याही शिखरापेक्षा जास्त आढळली व त्‍यावर सर्वोच्च शिखर म्हणून शिक्कामोर्तब झाले.<ref>G. O. Dyhrenfurth: Zum Dritten Pol. München, 1952, S. 27ff</ref> १८५६मध्ये एव्हरेस्ट यांच्या कनिष्ठांनी या शिखराचे नाव माउंट एव्हरेस्ट ठेवावे असे सुचविले. [[चीन]], [[तिबेट]] व [[नेपाळ]] यांनी आपापल्या परीने एव्हरेस्टला फक्त त्यांच्या नावाने संबोधले जावे असे प्रयत्‍न केले. परंतु इतर सर्व देशांत शिखराला एव्हरेस्ट याच नावाने ओळखले जाते. या शिखराचे नाव बदलून त्याची अचूक उंची मोजणाऱ्या [[राधानाथ सिकदार]] याचे नाव शिखराला द्यावे, असा एक ठराव, [[अटलबिहारी बाजपेयी]] हे भारताचे पंतप्रधान असताना विचारात घेतला गेला होता. पण तो मंजूर होण्यापूर्वीच भारताचे पंतप्रधान बदलले. == मोजमाप == [[चित्र:Mt Everest Aerial.jpg|thumb|320px|एव्हरेस्टचे हवाई चित्र]] सर्वप्रथम ॲन्ड्‌ऱ्यू वॉ यांनी १८५६ मध्ये घेतलेल्या सर्वेक्षणानुसार माउंट एव्हरेस्टची ( तत्कालीन पीक XVची)उंची २९,००२ फूट इतकी निश्चित करण्यात आली होती. याकामी राधानाथ सिकदार यांच्यासह अनेक भारतीय गणितज्ञ गुंतले होते व अनेक वर्षे गणिते करून हे मापन मांडले होते. सर्वात अलीकडे एव्हरेस्टची उंची ८,८४८ मीटर इतकी उंची अधिकृतरीत्या निश्चित करण्यात आली आहे. तरीही अनेक मापनकर्त्यांच्या मापनांत तफावत आढळून येते. ९ ऑक्टोबर २००५ रोजी चीनने केलेल्या मोजणीप्रमाणे पर्वताची उंची ८,८४४.४३ मीटर ± ०.२१ मीटर इतकी नोंदवण्यात आली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/09/content_3597013.htm|title=China says Mount Qomolangma stands at 8844.43|प्रकाशक=Xinhua News Agency|कृती=Xinhua online|दिनांक=2005-10-09|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-01|archive-date=2012-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115041521/http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/09/content_3597013.htm|url-status=dead}}</ref> ही उंची एव्हरेस्टवरील बर्फाच्या लादीची उंची वजा जिथे खडक जेथे संपतो तेथवरून काढली आहे. चिनी मापनकर्त्यांना लादीची उंची साधारणपणे ३.५ मीटर इतकी आढळली.<ref name=ABC_au>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.abc.net.au/science/news/enviro/EnviroRepublish_1478658.htm |title=Everest not as tall as thought|प्रकाशक=[[Australian Broadcasting Corporation]]|कृती=News in Science|दिनांक=2005-10-05 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-01}}</ref> व खडक व बर्फाची लादी या दोघांची मिळून एकत्र उंची ८,८४८ इतकी निश्चित करण्यात आली आहे. === तुलना === एव्हरेस्ट हे जगातील समुद्रसपाटीपासूनची सर्वोच्च जागा आहे यात दुमत नाही. परंतु अनेक पर्वत असे आहेत की ज्यांची बेस कॅंप पासूनची उंची ही एव्हरेस्टच्या बेसकॅंप पेक्षा जास्त आहे. मौना की हा हवाईमधील पर्वत समुद्राच्या तळापासून उंचावतो व जवळपास १०,००० मीटर त्यांची उंची आहे, परंतु पाण्याखाली जवळपास ५,००० मीटर असल्याने प्रत्यक्षात समुद्रसपाटीवरील उंची एव्हरेस्टपेक्षा बरीच कमी आहे. (साधारणपणे ४,२०५ मीटर)<ref name="base">The "base" of a mountain is a problematic notion in general with no universally accepted definition. However for a peak rising out of relatively flat terrain, such as Mauna Kea or Denali, an ''approximate'' height above "base" can be calculated. For Everest the situation is more complicated, since it only rises above relatively flat terrain on its north (Tibetan Plateau) side. Hence the concept of "base" has even less meaning for Everest than for Mauna Kea or Denali, and the range of numbers for "height above base" is wider. In general, comparisons based on "height above base" are somewhat suspect.</ref> जर बेसकॅंप पासूनची उंची ग्राह्य धरण्यात येत असेल तर अमेरिकेच्या अलास्का राज्यातील [[माउंट मॅककिन्ले]] हा पर्वत सर्वात उंच आहे.<ref name="base"/> हा पर्वत त्याच्या तळापासून ५,६०० मीटर इतका उंच आहे तर परंतु त्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ६,१९३ मीटर इतकीच आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.pbs.org/wgbh/nova/denali/expedition/mission.html|title=NOVA Online: Surviving Denali, The Mission|प्रकाशक=Public Broadcasting Corporation|कृती=NOVA|वर्ष=2000|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-07}}</ref> तर एव्हरेस्टची दक्षिण बाजूकडील बेसकॅंपपासूनची उंची ४,६५० मीटर इतकी आहे.<ref name="washburn_map">''Mount Everest'' (1:50,000 scale map), prepared under the direction of [[Bradford Washburn]] for the Boston Museum of Science, the Swiss Foundation for Alpine Research, and the [[National Geographic Society]], 1991, ISBN 3-85515-105-9</ref> == चढाईसाठी मार्ग == <!-- The image map below was added in Sept 07 - see discussion page --> <imagemap> Image:Himalaya_annotated.jpg|thumb|250px|left|अंतराळातून घेतलेल्या छायाचित्रात दक्षिणेकडील व उत्तरेकडील मार्ग अधोरेखित केला आहे. rect 58 14 160 49 [[चोमो लोंजो]] rect 200 28 335 52 [[मकालु]] rect 378 24 566 45 [[एव्हरेस्ट]] rect 188 581 920 656 [[Tibetan Plateau]] rect 250 406 340 427 [[Rong River]] rect 333 149 409 186 [[चाङ्त्से]] rect 550 284 677 303 [[Rongbuk Glacier]] rect 478 196 570 218 [[एव्हरेस्ट|North Face]] rect 237 231 346 267 [[East Rongbuk Glacier]] rect 314 290 536 309 [[Mount Everest|North Col north ridge route]] rect 531 79 663 105 [[ल्होत्से]] rect 582 112 711 130 [[नुप्त्से]] rect 603 232 733 254 [[South Col|South Col route]] rect 716 165 839 206 [[ग्याचुङ काङ]] rect 882 147 967 183 [[चोयु]] rect 1 1 999 661 [[चित्र:Himalaya annotated.jpg]] desc bottom-left </imagemap> माउंट एव्हरेस्ट वर चढाईसाठी दोन प्रमुख मार्ग आहेत. नेपाळच्या हद्दीत असलेली आग्नेयेकडील पर्वत रांग व तिबेटच्या हद्दीतली ईशान्येकडील रांग. या व्यतिरिक्त अजूनही मार्ग आहेत परंतु ते फारसे वापरले जात नाहीत.<ref name=evhist>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.everesthistory.com/routes.htm |title=Ascent Routes on Everest |प्रकाशक=EverestHistory.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-01-23 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115161830/http://www.everesthistory.com/routes.htm |url-status=dead }}</ref> या दोघां मार्गांपैकी आग्नेयेकडील मार्ग जास्ती सोपा व सोईस्कर आहे. त्यामुळेच गिर्यारोहकांच्या जास्ती पसंतीचा आहे. ह्याच मार्गाने सर एडमंड हिलरी व तेनसिंग नोर्गे यांनी १९५३ मध्ये पहिली चढाई केली होती.<ref name=evhist/> चीनचे पाश्चिमात्य देशांशी कटू संबंध यामुळे देखील नेपाळ मार्गाचा जास्त वापर होतो.<ref name=ngetl>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.nationalgeographic.com//news/2003/04/0401_030401_everesttimeline.html| title=Everest Time Line: 80 Years of Triumph and Tragedy|प्रकाशक=National Geographic Society| आडनाव=Thompson|पहिलेनाव=Kalee|दिनांक=2003-04-02|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-03-28}}</ref> [[चित्र:STS058-101-12 2.JPG|thumb|250px|अंतराळातून दिसणारा साउथ कोल व नोर्थ कोलचा मार्ग]] चढाईसाठी सर्वोत्तम महिना मे हा गणला जातो. या काळात थंडी कमी झालेली असते. चढाईसाठी आवश्यक असलेला कडक बर्फ हिवाळ्यानंतर भरपूर असतो. तसेच हवामानातील बदलामुळे वाऱ्याची दिशा उत्तरेकडची होते व त्यामुळे पर्वतावरील सोसाट्याचा वारा कमी होतो.<ref name=nytimes>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01EFDD1E38F93AA25756C0A961958260|title= Climbing Mount Everest|प्रकाशक=The New York Times|दिनांक=1997-05-19|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-24}}</ref><ref name=te03>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.teameverest03.org/everest_info/index.html|title=Mt. Everest Information|लेखक=Team Everest 03|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-10-24|archive-date=2010-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211140355/http://www.teameverest03.org/everest_info/index.html|url-status=dead}}</ref> काहीवेळा मान्सूननंतरच्या काळात चढाईचे प्रयत्‍न होतात. परंतु, सोसाट्याचा वारा, मान्सूनमुळे पडलेला जास्तीचा व भुशभुशीत बर्फ व हवामानातील सातत्याचे बिघाड यामुळे चढाई अवघड होऊन बसते. == चढाया == === सुरुवातीचे प्रयत्‍न === [[चित्र:Mount Everest from Rombok Gompa, Tibet.jpg|thumb|upright| तिबेटच्या उत्तर बाजूने दिसणारे एव्हरेस्टचे दृश्य व [[रोंगबुक मॉनेस्ट्री]]]] सन १८८५ मध्ये [[आल्पाईन क्लब]]चे अध्यक्ष [[क्लिंटन थॉमस डेंट]] यांनी आपल्या पुस्तकात [[अबोव्ह द स्नो लाइन]] या पुस्तकात एव्हरेस्टवर चढाई करणे शक्य आहे हे नमूद केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.billbuxton.com/everest.pdf |title=From First Sight to Summit: A Guide to the Literature on Everest up to the 1953 Ascent |दिनांक=2008-04-12|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-01-23 |फॉरमॅट=[[PDF]] |लेखक=William Buxton}}</ref> [[जॉर्ज मॅलरी]] यांनी १९२१ मध्ये उत्तरेकडील मार्गाचा शोध लावला. ही एव्हरेस्ट काबीज करायची मोहीम नव्हती तर एव्हरेस्ट चढण्याचे मार्ग कुठून असण्याची शक्यता आहे हे पडताळण्यास होती. मॅलरी यांनी आपल्या शोधकार्यात पार एव्हरेस्टच्या सोंडांपर्यंत पोहोचण्यात यश मिळवले. मॅलरी ही पहिली अशी व्यक्ती होती की ज्यांनी [[नॉर्थ कोल]] (७,००७ मी)वर पाऊल ठेवले. नॉर्थ कोलवरून त्यांनी पुढील रस्ता कसा असेल याची पडताळणी केली. त्यांची मोहीम इतक्या उंचीसाठी अद्ययावत नव्हती त्यामुळे त्यांना तेथून आवरते घ्यावे लागले. पुढच्याच वर्षी सन १९२२ मध्ये ब्रिटिशांनी एव्हरेस्ट काबीज करायची मोहिम आखली. या मोहिमेत [[जॉर्ज फिंच]] यांनी भराभर चढत ८,००० मीटर पेक्षाही जास्त चढण केली व ८,००० मीटरपेक्षा अधिक चढाई करणारे ते पहिले ठरले. ही मोहीम जॉर्ज मॅलरी व ब्रिटिशांच्या अखिलाडू वृत्तीसाठी गाजली. मॅलरी व कर्नल फेलिक्स यांनी पुन्हा एकदा नॉर्थ कोलच्या बाजूने प्रयत्‍न केला. मॅलरी यांच्या चुकीमुळे [[हिमस्खलन|हिमस्खलनामध्ये]] ७ स्थानिक वाहक मारले गेले. १९२४ मध्ये मॅलोरी यांनी पुन्हा ब्रिटिशांनी मोहीम आखली. या मोहिमेत सुरुवातील मॅलरी व ब्रूस यांचे प्रयत्‍न खराब हवामानाने फोल ठरवले. पुढील प्रयत्‍न नॉर्टन व सॉमरवेल यांनी केले त्यांना सुरेख हवामानाची साथ मिळाली व त्यांनी विना ऑक्सिजन प्रयत्‍न केले. नॉर्टन ८,५५८ मीटर पोहोचले असताना मॅलरी व इर्व्हिन ह्यानी ऑक्सिजन देण्यासाठी म्हणून पुढाकार घेतला. नॉर्टनला बेसकॅंपकडे परत पाठवले व स्वतः मोहीमे फत्ते करायचे ठरवले. ८ जून १९२४ रोजी इर्व्हिन व मॅलरी चढाई करत असताना मरण पावले. १ मे १९९९ रोजी मॅलरी व इर्व्हिन फाउंडेशनच्या गिर्यारोहकांना एव्हरेस्ट शिखराच्या उत्तर बाजूला बर्फाच्या अस्तराखाली दफन झालेले मृतदेह शोधून काढण्यात यश मिळाले. शिखराच्या एवढे जवळ सापडलेल्या मृतदेहांमुळे इर्व्हिन व मॅलरी यांनी हिलरी व तेनसिंग नोर्गेच्या २४ वर्षे आधीच एव्हरेस्ट सर केले होते की काय अश्या चर्चांना उधाण आले. परंतु त्या मोहिमेतील सहकाऱ्यांचे मत व ज्या परिस्थितीत मृतदेह सापडले त्यावरून त्यांना शिखर सर करण्यात अपयश आले असे बहुतेकांचे मत आहे. १९५२ मध्ये स्विस संघाने शर्थीचे प्रयत्‍न केले या मोहिमेचे नेतृत्व [[एडवर्ड डुनॉं]] यांनी केले होते. डुनॉं यांना नेपाळकडून चढाईची परवानगी मिळाली होती. त्यांनी [[खूंबू हिमनदी]]मधून साउथ कोल {{convert|7986|m|ft|0}} उंचावर पोहोचण्याचा मार्ग शोधून काढला. या मोहिमेत [[रेमंड लॅंबर्ट]] व शेर्पा [[तेनसिंग नोर्गे]] यांनी {{convert|8595|m|ft|0}} इतकी उंची गाठली की तो नवा विक्रम ठरला. स्विस संघाला आल्प्समधील अनुभवाचा चांगलाच फायदा झाला तसेच त्यांचे शेर्पांशी वर्तन अतिशय खेळीमेळीचे असायचे यामुळे स्विस संघाला पूर्वीच्या ब्रिटिश संघांपेक्षा चांगले यश मिळाले.<ref>Documentry by Peter Hillary</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://imagingeverest.rgs.org/Concepts/Virtual_Everest/-116.html|title=Tenzing Norgay GM|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-21|archive-date=2007-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070414143647/http://imagingeverest.rgs.org/Concepts/Virtual_Everest/-116.html|url-status=dead}}</ref> === तेनसिंग नोर्गे व हिलरींचे पहिले पाउल === [[चित्र:Tenzing Norgay.jpg|thumb|right|200 px|शेर्पा तेनसिंग नोर्गे यांचे छायाचित्र]] १९५३ मध्ये ९वी ब्रिटिश मोहीम आखली गेली. या मोहिमेचे नेतृत्व अनुभवी ब्रिटिश अधिकारी जॉन हंट यांच्याकडे होते. यांनी पूर्वीच्या स्विस मोहिमेच्या अनुभवाचा पुरेपूर फायदा उठवायचे ठरवले. त्या अंतर्गत, तेनसिंग नोर्गे याला मोहिमेत समाविष्ट करण्यात आले. हंट यांनी गिर्यारोहकांच्या दोन जोड्या बनवल्या. पहिली जोडी टॉम बॉर्डिलॉन व चार्ल्स इव्हान यांनी चढाईचे शर्थीचे प्रयत्‍न केले शिखरापासून १०० मीटरपर्यंत पोहोचण्यात २६ मे रोजी त्यांना यश मिळाले परंतु तोवर त्यांची फारच दमणूक झाली होती. परंतु त्यांनी बर्फात खोदलेले मार्ग, दोर व नेलेले ऑक्सिजनच्या नळकांड्या याचा फायदा [[तेनसिंग नोर्गे]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/tiger-of-the-snows-tenzing-norgay/|title=Edmund Hillary : First on Everest|date=2020-08-05|website=kheliyad|language=en-US|url-status=dead|access-date=2021-03-28|archive-date=2020-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125247/https://kheliyad.com/tiger-of-the-snows-tenzing-norgay/}}</ref> व न्यू झीलंडचे [[एडमंड हिलरी]] या जोडीला झाला. दोनच दिवसांनी [[तेनसिंग नोर्गे|नोर्गे]] व [[एडमंड हिलरी|हिलरी]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/tiger-of-the-snows-tenzing-norgay/|title=हिमालयातला वाघ ः तेन्झिंग नोर्गे|date=2020-07-21|website=kheliyad|language=en-US|access-date=2021-03-28|archive-date=2020-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724125247/https://kheliyad.com/tiger-of-the-snows-tenzing-norgay/|url-status=dead}}</ref> या जोडीने शिखरावर साउथ कोलच्या दिशेने कूच केले. २९ मे १९५३ रोजी सकाळी ११ वाजता सरतेशेवटी एव्हरेस्टवर मानवी पाऊल पडले. पहिले एव्हरेस्टवर कोण पोहोचले याचे हिलरी व नोर्गे जोडिने बरीच वर्षे गुपित कायम ठेवले होते. तेनसिंग नोर्गेने आपण हिलरींच्यानंतर पोहोचल्याचे काही काळाने मान्य केले.<ref>[[Tenzing Norgay]] and [[James Ramsey Ullman]], ''Man of Everest'' (1955, also published as ''Tiger of the Snows'')</ref>. शिखरावर हिलरी यांनी फोटो काढले व जोडीने मिठाई खाऊन आनंद साजरा केला. एव्हरेस्ट सर केल्याची बातमी लंडनला राणी एलिझाबेथ यांच्या राज्याभिषेकाच्या दिवशी पोहोचली. एव्हरेस्ट सर केल्यामुळे ब्रिटिश संघाचे नेते जॉन हंट व हिलरी यांना सर या किताबाने सन्मानित करण्यात आले. तेनसिंग नोर्गे यांना जॉर्ज या मेडलने सन्मानित करण्यात आले. तर हिलरी यांना न्यू झीलंडचा सर्वोच्च पुरस्कार ऑर्डर ऑफ न्यू झीलंड मिळाला. ऑर्डर ऑफ न्यू झीलंड मिळवणारे हिलरी हे पहिले नागरिक होते. तेनसिंग नोर्गे यांना भारत सरकारनेही पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. [[चित्र:Everest, Himalayas.jpg|इवलेसे|डावे|सागरमाथा]] === विना ऑक्सिजनचे प्रयत्‍न === ८ मे १९७८ रोजी इटलीचे प्रसिद्ध गिर्यारोहक [[राईनहार्ड मेसनर]] यांनी ऑस्ट्रियाच्या पेतर हेबलर यांच्या साथीत एव्हरेस्टवर चढाई केली. या चढाईत कोणत्याही प्रकारच्या [[प्राणवायू|ऑक्सिजनच्या]] नळकांड्यांचा वापर करण्यात आला नाही. राईनहार्ड मेसनर यांनी पुन्हा १९८० मध्ये एव्हरेस्ट वर पुन्हा एकदा विनाऑक्सिजन एकट्याने चढाई केली.<ref name=evhist/><ref name=evhist/><ref name=NOVA_fwo>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/firstwoo2.html|title=Everest - First without oxygen|प्रकाशक=PBS|कृती=NOVA Online|वर्ष=2000|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-03-28}}</ref> === भारतीय चढाया === पाश्चिमात्य देशांप्रमाणेच भारतातही गिर्यारोहकांचे एव्हरेस्टवर चढाई करण्याचे स्वप्न असते. परंतु बहुतेकांना जबर खर्चामुळे ते परवडत नाही. जरी एव्हरेस्ट हे भारतातले शिखर नसले व खर्च अति असला तरी भारतीयांनी केलेल्या चढायांची संख्या लक्षणीय आहे. पहिले चढाई करणारे [[तेनसिंग नोर्गे]] त्यानी नंतरच्या काळात भारतीय नागरिकत्व घेतले होते. त्यानंतरच्या बहुतांशी भारतीय चढाया ह्या भारतीय सैन्यदलातर्फे आखल्या गेल्या. पहिली भारतीय मोहीम १९६०मध्ये राबवली गेली. या मोहिमेचे नेतृत्व ब्रिगेडियर जी. सिंग यांच्याकडे होते. परंतु पहिले यश १९६५ मधील तिसऱ्या मोहिमेत मिळाले.१९८४ मधील नागरी मोहिमेत [[बचेंद्री पाल]] ह्या एव्हरेस्ट सर करणाऱ्या भारताच्या पहिल्या महिला गिर्यारोहक झाल्या. त्यानंतरही अनेक भारतीय महिलांनी एव्हरेस्ट सर करण्यात यश मिळवले आहे. === मराठी पाऊल === [[File:Everest 3D.gif|right|thumb|300px|एव्हरेस्ट फिरणारे त्रिमितीय चित्र]] १९ मे १९९८ रोजी पुण्याचे [[सुरेंद्र चव्हाण]] यांनी एव्हरेस्टवर यशस्वी चढाई केली. [[हृषीकेश यादव]] यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय पथकातील सुरेंद्र चव्हाण यांनी १९९८ मध्ये मोसमातील पहिल्या चढाईचा मान मिळवला.<ref>http://www.k2news.com/archive/98.htm</ref> यापूर्वी २ मे १९९२ रोजी डॉ. [[दीपक कुलकर्णी]] यांना चढाई करताना मरण आले <ref>http://www.adventurestats.com/tables/removed/evfat.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090518085802/http://www.adventurestats.com/tables/removed/evfat.htm |date=2009-05-18 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |दुवा=http://www.adventurestats.com/tables/removed/evfat.htm |date=20070706002915}}</ref>. [[मे १९|१९ मे]], [[इ.स. २०१६|२०१६]] रोजी [[रफीक शेख (गिर्यारोहक)|रफीक शेख]] यांनी हे शिखर सर केले. == महत्त्वाच्या घडामोडी == === १९९६मधील दुर्घटना === एव्हरेस्टवर १९९६ च्या चढाईच्या मोसमात एकूण १५ गिर्यारोहकांचा मृत्यू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kheliyad.com/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE/|title=सगरमाथ्याची गदळगाथा|date=2020-05-15|website=kheliyad|language=en-US|access-date=2021-03-28|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514232258/https://kheliyad.com/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> झाला व गिर्यारोहकांसाठी सर्वात भयानक वर्ष अशी नोंद झाली. त्यातील ११ मे रोजी सर्वाधिक ८ जण मरण पावले. या घटनेचे मोठ्या प्रमाणावर पडसाद उमटले, भारतातही वृतपत्रांत हा विषय चांगलाच गाजला व एकूणच एव्हरेस्टवर चढाईसाठी व नाव कमवण्यासाठी गिर्यारोहकांकडून हलगर्जी होत असल्याचा दावा करण्यात आला. तसेच नेपाळ सरकारवरही एव्हरेस्टच्या मोहिमांचे बाजारीकरण केल्याचा आरोप ठेवण्यात आला. एव्हरेस्टवर चढाईसाठी पात्रता निकष कडक करण्याची सार्वत्रिक मागणी झाली. मे २००४ मध्ये [[कॅनडा]]मधील [[टोरोंटो विद्यापीठ|टोरोंटो विद्यापीठातील]] डॉ [[केंट मूर]] व [[जॉन सेंपल]] यांनी अभ्यासान्ती असा निष्कर्ष काढला की, ११ मे १९९६ रोजी एव्हरेस्ट परिसरात अत्यंत विचित्र हवामान निर्माण झाले होते ज्यामुळे त्या उंचीवरील ऑक्सिजन फारच विरळ झाला होता, ऑक्सिजनची पातळी १४ % पेक्षाही खाली आली होती या हवामानात प्राणहानी होणे शक्य असते.<ref name="NewScientist"> {{जर्नल स्रोत | title = The day the sky fell on Everest{{मृत दुवा}} | journal = New Scientist | volume = | issue = 2449 | pages = 15 | publisher = | date = 2004-05-29 | दुवा = http://www.newscientisttech.com/article/mg18224492.200-the-day-the-sky-fell-on-everest.html | accessdate = 2006-12-11 }} </ref><ref name="BioEd Online"> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.bioedonline.org/news/news.cfm?art=986 | title=High winds suck oxygen from Everest Predicting pressure lows could protect climbers. | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-12-11 | आडनाव=Peplow | पहिलेनाव=Mark | दिनांक=2004-05-25 | प्रकाशक=BioEd Online | अवतरण=Moore explains that these jet streaks can drag a huge draught of air up the side of the mountain, lowering the air pressure. He calculates that this typically reduces the partial pressure of oxygen in the air by about 6%, which translates to a 14% reduction in oxygen uptake for the climbers. Air at that altitude already contains only one third as much oxygen as sea-level air.}} </ref> ==एव्हरेस्ट शिखर सर करणारे गिर्यारोहक== #[[एडमंड हिलरी]] #[[तेनसिंग नोर्गे]] #[[उमेश झिरपे]] #[[जिम व्हिटेकर]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, शुक्रवार,१० एप्रिल २०२६</ref> == हे पहा == * [[हिमालय]] * [[सर्वोच्च शिखरे]] == बाह्य दुवे == * [http://www.everesthistory.com/ एव्हरेस्टचा इतिहास], [http://www.everesthistory.com/time3.htm एव्हरेस्ट संबंधित घडामोडी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526185812/http://www.everesthistory.com/time3.htm |date=2010-05-26 }} * [http://www.mounteverest.net/ एव्हरेस्टबद्दल माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107140554/http://www.mounteverest.net/ |date=2007-01-07 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/ एव्हरेस्टबद्दलचे nova संकेतस्थळ], *[https://kheliyad.com/%e0%a4%b8%e0%a4%97%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a5%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80-%e0%a4%97%e0%a4%a6%e0%a4%b3%e0%a4%97%e0%a4%be%e0%a4%a5%e0%a4%be/ सगरमाथ्याची गदळगाथा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514232258/https://kheliyad.com/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%B3%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE/ |date=2021-05-14 }} * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/highpioneers.html प्रथम चढायांचा इतिहास] * [http://www.nationalgeographic.com/everest/ National Geographicचे एव्हरेस्टसंबंधी पृष्ठ] * [http://thegreatindian.tripod.com/mountEverest.htm रॉडी मॅकेंझी यानी घेतलेले एव्हरेस्टचे छायाचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531104744/https://thegreatindian.tripod.com/mountEverest.htm |date=2023-05-31 }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{commons|Mount Everest|एव्हरेस्ट}} {{उंच पर्वतशिखरे}} [[वर्ग:हिमालयातील पर्वतशिखरे]] [[वर्ग:नेपाळमधील पर्वतशिखरे]] [[वर्ग:उंच पर्वतशिखरे]] jxbbo93d8qsg9sulv8ar8psvwtt1s93 0 4419 2711839 2711369 2026-09-24T14:51:35Z अभय नातू 206 /* वकिली */ 2711839 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|इवलेसे|उजवे|विद्यार्थी दशेतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९१८)]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्र विषयात डॉक्टरेट (पी.एचडी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच, दक्षिण आशियातून दोन वेगवेगळ्या संस्थांमधून दोन डॉक्टरेट पदव्या (पी.एचडी. व डी.एससी.) संपादन करणारे ते पहिले दक्षिण आशियाई विद्वान ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/15777/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref><ref name="lokrajya">{{cite journal |last=आगलावे |first=डॉ. सरोज |date=एप्रिल २०१५ |title=कर विकासोन्मुख हवेत... |journal=लोकराज्य |publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन |volume=71 |pages=१२}}</ref> त्यांनी १८९६ ते १९२३ या कालावधीत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि [[ग्रेज इन]] या जागतिक दर्जाच्या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण पूर्ण केले. या कालावधीत त्यांनी बी.ए., दोन वेळा एम.ए., पी.एचडी., एम.एससी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एससी. या पदव्या संपादन केल्या. पुढे १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. (कोलंबिया विद्यापीठ) आणि डी.लिट. (उस्मानिया विद्यापीठ) या मानद पदव्या बहाल करण्यात आल्या.<ref name="gaikwad-bio">{{cite book |title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर |last=गायकवाड 'राजवंश' |first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ |publisher=रिया प्रकाशन |year=२०१६ |location=कोल्हापूर |pages=२६–२७, ७३, ७९}}</ref><ref name="columbia-bio">{{cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/index.html |title=Ambedkar Timeline |website=Columbia University |access-date=13 September 2026}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === कृष्णराव अर्जुन केळुसकर (केळुसकर गुरुजी) यांनी आंबेडकरांची भेट [[बडोदा संस्थान|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांच्याशी घडवून आणली. त्यानंतर निर्णयसागर छापखान्याचे मालक दामोदर सावळाराम यंदे यांच्याही सहकार्याने सयाजीराव गायकवाड यांनी आंबेडकरांसाठी जानेवारी १९०८ पासून दरमहा २५ रुपयांची शिष्यवृत्ती मंजूर केली.<ref name="gaikwad-bio"/> ३ जानेवारी १९०८ रोजी आंबेडकरांनी मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला. यासह आंबेडकर घराण्यातून महाविद्यालयीन शिक्षण घेणारे ते पहिले व्यक्ती ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> महाविद्यालयात त्यांनी इंग्रजी आणि [[फारसी भाषा|फारसी]] भाषांचा सखोल अभ्यास केला. प्रा. मुलर आणि प्रा. के. बी. इराणी यांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले. [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३ मध्ये ते बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. मुंबई विद्यापीठातून बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे ते अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref name="keer-bio">{{cite book |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |last=Keer |first=Dhananjay |publisher=Popular Prakashan |year=1954 |location=Mumbai |isbn=978-8171542376}}</ref> पदवी पूर्ण झाल्यानंतर २३ जानेवारी १९१३ रोजी ते बडोदा संस्थानात सेवेत रुजू झाले. मात्र, पितृछत्र हरपल्याची बातमी मिळताच ते मुंबईस परतले; ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी त्यांच्या वडिलांचे (रामजी आंबेडकर) निधन झाले.<ref name="gaikwad-bio"/> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|इवलेसे|उजवे|कोलंबिया विद्यापीठात अभ्यासरत असताना डॉ. आंबेडकर (१९१३-१६)]] बी.ए. उत्तर काळात महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेस पाठवण्यासाठी निवडलेल्या चार विद्यार्थ्यांमध्ये डॉ. आंबेडकरांचा समावेश होता. १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ या तीन वर्षांच्या कालावधीसाठी दरमहा साडेअकरा पाउंडची शिष्यवृत्ती मंजूर करण्यात आली.<ref name="gaikwad-bio"/> २१ जुलै १९१३ रोजी ते [[न्यू यॉर्क]] येथे पोहोचले आणि त्यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठाच्या]] राज्यशास्त्र शाखेत प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी अर्थशास्त्र हा मुख्य विषय, तर समाजशास्त्र, इतिहास, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान हे उपविषय निवडले. प्रा. [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन आर. के. सेलिग्मन]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सखोल संशोधन केले.<ref name="columbia-bio"/> १५ मे १९१५ रोजी त्यांनी *एन्शंट इंडियन कॉमर्स* (Ancient Indian Commerce) या विषयावर प्रबंध सादर करून एम.ए.ची पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी *द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनालिटिकल स्टडी* या विषयावर डॉक्टरेटचा प्रबंध लिहिला.<ref name="keer-bio"/> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने हा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पी.एचडी. पदवी देण्याचे निश्चित केले; हाच प्रबंध पुढे १९२५ मध्ये लंडनच्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने *द इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* (British भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती) या नावाने प्रकाशित केला.<ref name="gaikwad-bio"/> ८ जून १९२७ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना रीतसर पी.एचडी. पदवी प्रदान केली.<ref name="columbia-bio"/> कोलंबिया विद्यापीठात ९ मे १९१६ रोजी प्रा. ए. ए. गोल्डनवायझर यांच्या मानववंशशास्त्र चर्चासत्रात डॉ. आंबेडकरांनी *कास्ट्स इन इंडिया: देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट* (Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development) हा प्रसिद्ध शोधनिबंध सादर केला, जो मे १९१७ मध्ये *इंडियन अँटीक्वेरी* नियतकालिकामध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="keer-bio"/> कोलंबियात त्यांना [[जॉन ड्युई]] या विचारवंतांचेही मार्गदर्शन लाभले, ज्यांच्या समतावादी तत्त्वज्ञानाचा आंबेडकरांच्या सामाजिक विचारांवर खोल प्रभाव पडला.<ref name="columbia-bio"/> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|इवलेसे|उजवे|३००px|लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये प्राध्यापक व सहकाऱ्यांसोबत डॉ. आंबेडकर (१९१६-१७)]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|इवलेसे|लंडन येथे बॅरिस्टर पदवी प्राप्त केल्यानंतर डॉ. आंबेडकर (१९२२)]] जून १९१६ मध्ये डॉ. आंबेडकर लंडनला पोहोचले. ऑक्टोबर १९१६ मध्ये त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये एम.एससी.साठी नाव नोंदवले, तसेच ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी [[ग्रेज इन]] (Gray's Inn) या संस्थेत प्रवेश घेतला.<ref name="gaikwad-bio"/> परंतु, बडोदा संस्थानाकडून मिळालेली शिष्यवृत्ती संपल्याने त्यांना जुलै १९१७ मध्ये भारतात परतणे भाग पडले. लंडन विद्यापीठाकडून पुढील चार वर्षांच्या आत परत येऊन अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची विशेष परवानगी त्यांनी मिळवून ठेवली होती.<ref name="keer-bio"/> भारतात परतल्यानंतर त्यांनी काही काळ बडोदा संस्थानात सैनिकी सचिव (Military Secretary) म्हणून काम केले; परंतु तेथील अस्पृश्यतेच्या तीव्र अनुभवांमुळे त्यांनी नोकरी सोडली.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> मुंबईत परतल्यानंतर त्यांनी दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स आणि त्यानंतर १० नोव्हेंबर १९१८ पासून [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] येथे अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केले.<ref name="gaikwad-bio"/> या काळात त्यांनी *मूकनायक* हे पाक्षिक सुरू केले तसेच कोल्हापूरचे छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांच्या आर्थिक सहकार्याने सप्टेंबर १९२० मध्ये ते पुन्हा लंडनला रवाना झाले.<ref name="keer-bio"/> लंडनमध्ये पुनरागमन केल्यानंतर त्यांनी अत्यंत कठोर परिश्रमपूर्वक अभ्यास केला. जून १९२१ मध्ये त्यांनी *प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* या प्रबंधाबद्दल एम.एससी. (M.Sc.) पदवी मिळवली. २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज इन संस्थेने त्यांना 'बॅरिस्टर-ॲट-लॉ' ही पदवी प्रदान केली.<ref name="gaikwad-bio"/> त्यानंतर त्यांनी *द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी: इट्स ओरिजिन अँड इट्स सोल्युशन* (The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution) हा प्रबंध सादर केला. लंडन विद्यापीठाने नोव्हेंबर १९२३ मध्ये या संशोधनाबद्दल त्यांना 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (D.Sc.) ही उच्च पदवी बहाल केली.<ref name="keer-bio"/> हा प्रबंध डिसेंबर १९२३ मध्ये पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपाने प्रकाशित केला, ज्याला अर्थशास्त्रज्ञ एडविन कॅनन यांची प्रस्तावना लाभली होती.<ref name="gaikwad-bio"/> या संशोधनातील शिफारशींचा उपयोग पुढे भारतातील [[रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया|भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या]] (RBI) स्थापनेसाठीच्या 'हिल्टन यंग आयोगा'ने (Hilton Young Commission) मार्गदर्शन म्हणून केला.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/aboutusdisplay.aspx |title=History of Reserve Bank of India |website=Reserve Bank of India |access-date=13 September 2026}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी कासने येथील विहारात मलबारी यांना दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129143615/https://main.sci.gov.in/AMB/home |date=2023-11-29 }} जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28|archive-date=2023-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129143615/https://main.sci.gov.in/AMB/home|url-status=dead}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/5 5] }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम== {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} आंबेडकर यांनी [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद संस्थानात]] नागरी स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी भाषण, लेखन, शिक्षण आणि सभा स्वातंत्र्याची आवश्यकता प्रतिपादन केली होती. त्यांनी 'शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशन'च्या माध्यमातून संस्थानातील दलित जनतेमध्ये राजकीय व सामाजिक स्वातंत्र्याची चेतना निर्माण करण्याचे कार्य केले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकात ब्रिटीश सरकारने भारतातील संस्थानांना स्वतंत्र राहण्याचा अथवा भारत किंवा पाकिस्तानात विलीन होण्याचा पर्याय दिला होता. [[मुहम्मद अली जिन्ना]] यांच्या नेतृत्वाखालील पाकिस्तानच्या निर्मितीनंतर, हैदराबादच्या निजामाने १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. संस्थानात मूलभूत नागरी अधिकारांवर कठोर नियंत्रणे लादण्यात आली होती. १९३८ ते १९४८ या काळात डॉ. आंबेडकरांनाही संस्थानाच्या हद्दीत सभा, परिषदा व संमेलने आयोजित करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला होता. निजामांच्या या भूमिकेमुळे निर्माण झालेल्या राजकीय व सुरक्षेच्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]], गृहमंत्री [[वल्लभभाई पटेल]] आणि कायदेमंत्री आंबेडकर यांनी धोरणात्मक पावले उचलली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने हैदराबाद संस्थानाविरुद्ध लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल यांच्या भूमिकेस पाठिंबा दर्शवला. कारवाईपूर्वी पटेल यांनी डॉ. आंबेडकरांशी या विषयावर विचारविनिमय केला होता. संस्थानाचा इतिहास आणि भौगोलिक स्थान लक्षात घेता निजामाचे अस्तित्व स्वतंत्र राहणे अशक्य असल्याचे मत डॉ. आंबेडकरांनी व्यक्त केले होते. थेट लष्करी आक्रमणामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कायदेशीर आणि राजकीय अडचणी निर्माण होऊ शकतात तसेच [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघात]] भारतावर आक्रमक राष्ट्र म्हणून ठपका ठेवला जाऊ शकतो, असा युक्तिवाद त्यांनी केला. त्यामुळे या कारवाईला कायदेशीर आणि तांत्रिकदृष्ट्या 'पोलीस कारवाई' ([[ऑपरेशन पोलो]]) असे स्वरूप देण्याची सूचना डॉ. आंबेडकरांनी केली. वल्लभभाई पटेल यांनी ही सूचना स्वीकारली. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी सुरू झालेल्या या कारवाईचा परिणाम म्हणून निजामाचे सैन्य आणि रजाकारांचा पराभव झाला व १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान अधिकृतपणे भारतात विलीन झाले.<ref>आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff|pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/154 154]–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|access-date=2021-02-13|archive-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] 8uzba7fismd8c6kra83ep724d0u5g1k 0 5042 2712131 2685130 2026-09-25T07:52:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712131 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = दुबई | स्थानिक = دبي | चित्र = | चित्र_वर्णन = घड्याळाच्या काट्याप्रमाणे वरून: [[बुर्ज खलिफा]] व दुबईमधील गगनचुंबी इमारती; [[बुर्ज अल अरब]]; [[पाम जुमेरा]] व इतर कृत्रिम बेटे; दुबई मरीना व शेख झायेद महामार्ग | नकाशा = Dubai_in_United_Arab_Emirates.svg | ध्वज = Flag of Dubai.svg | चिन्ह = | देश = संयुक्त अरब अमिराती | प्रांत = | स्थापना = ९ जून १८३३ | महापौर = | क्षेत्रफळ = ४,११४ | उंची = | लोकसंख्या = २१,०६,१७७ | लोकसंख्यावर्ष = २०१३ | घनता = ५२४.७ | वेळ = [[यूटीसी+०४:००]] | वेब = http://www.dm.gov.ae |latd=24 |latm=57 |lats=00 |latNS=N |longd=55 |longm=20 |longs=00 |longEW=E }} '''[[दुबई]]''' ({{lang-ar|دبي}}) हे [[पश्चिम आशिया]]तील [[संयुक्त अरब अमिराती]] ह्या देशामधील सर्वांधिक लोकसंख्येचे शहर व [[अबु धाबी]]खालोखाल आकाराने दुसऱ्या क्रमांकाची अमिरात आहे.<ref name=dxbpopulation>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-12&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a |title=United Arab Emirates: metropolitan areas |प्रकाशक=World-gazetteer.com |ॲक्सेसदिनांक=31 July 2009 |archive-date=2012-12-04 |archive-url=https://archive.today/20121204150620/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&geo=-12&srt=pnan&col=aohdq&va=&pt=a |url-status=dead }}</ref> दुबई शहर दुबई अमिरातीच्या उत्तर भागात [[पर्शियन आखात]]ाच्या दक्षिण किनाऱ्यावर वसले आहे. अबु धाबी व दुबई ह्या दोन अमिरातींना सर्वाधिक राजकीय महत्त्व असून देशाच्या विधिमंडळामध्ये त्यांना नकाराधिकार उपलब्ध आहे. दुबई-[[अजमान]]-[[शारजा]] ह्या महानगरामधील सर्वात मोठे शहर असलेल्या दुबईची लोकसंख्या २०१३ साली सुमारे २१ लाख होती. दुबई हे एक जागतिक शहर असून [[मध्य पूर्व]] व [[दक्षिण आशिया]] भागातील एक महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र व वाहतूककेंद्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|title=The 2008 Global Cities Index|date=15 October 2008|work=Foreign Policy|ॲक्सेसदिनांक=20 April 2010|archive-date=2010-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100520111037/http://www.foreignpolicy.com/articles/2008/10/15/the_2008_global_cities_index?page=0,0|url-status=dead}}</ref> १९६० च्या दशकादरम्यान दुबईची जोमाने वाढ होत असताना येथील [[खनिज तेल]] साठ्यांचा शोध लागलेला नव्हता. १९६९ साली येथे तेलविक्रीमधून मिळकतीस सुरुवात झाली परंतु इतर अरबी शहरांप्रमाणे येथील अर्थव्यवस्था संपूर्णपणे खनिज तेलावर कधीच अवलंबून नव्हती. सध्या दुबईच्या एकूण अर्थव्यवस्थेमधील केवळ ५ टक्के हिस्सा तेलविक्रीमधून येतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा = http://www.bloomberg.com/news/2010-09-28/dubai-gets-2-gdp-from-oil-after-diversifying-revenue-prospectus-shows.html|title = Dubai gets 2% GDP from oil|last = DiPaola|first = Anthony|date = 2010-09-28|work = Bloomberg |ॲक्सेसदिनांक = September 2014}}</ref> दुबईने पश्चिमात्य पद्धतीची अर्थनीती स्वीकारल्यामुळे पर्यटन, बँकिंग, स्थावर मालमत्ता इत्यादी बहुरंगी उद्योगांवर दुबईने लक्ष केंद्रित केले आहे. [[बुर्ज खलिफा]] ही जगातील सर्वात उंच इमारत दुबईमध्येच स्थित आहे. [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] जगातील आघाडीच्या व वर्दळीच्या विमानतळांपैकी एक आहे. २००८ सालच्या जागतिक मंदीचा फटका दुबईच्या स्थावर उद्योगाला देखील बसला परंतु त्यामधून दुबई बाहेर येत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://arabiangazette.com/dubai-witnessed-stable-financial-recovery/ |title=Dubai witnessed stable financial recovery - report |प्रकाशक=Arabiangazette.com |date=2012-06-28 |ॲक्सेसदिनांक=2013-03-12 |archive-date=2015-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012012652/http://www.arabiangazette.com/dubai-witnessed-stable-financial-recovery/ |url-status=dead }}</ref> आजच्या घटकेला दुबई मध्यपूर्वेतील सर्वात महागडे तर जगातील २२व्या क्रमांकाचे महागडे शहर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=Lucy Barnard |दुवा=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |title=Cost of living in Dubai rising rapidly - The National |प्रकाशक=Thenational.ae |date=2013-03-06 |ॲक्सेसदिनांक=2013-03-12 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122062758/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/industry-insights/economics/cost-of-living-in-dubai-rising-rapidly |url-status=dead}}</ref> २०१४ साली दुबईमधील हॉटेलांचे भाडे जगात दुसऱ्या क्रमांकावर होते ([[जिनिव्हा]]खालोखाल). येथील राहणीमानाचा दर्जा उच्च प्रतीचा असून ते निवाससाठी जगातील सर्वोत्तम शहरांपैकी एक मानले जाते. परंतु येथे मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध असलेल्या दक्षिण आशियाई कामगार व मजूर वर्गाचे शोषण करून त्यांना अमानुष वागणूक दिल्याच्या वृत्तांमुळे दुबईवर [[मानवी हक्क]]ांची पायमल्ली केल्याचा देखील आरोप केला जातो. ==भूगोल== दुबई अमिराती [[पर्शियन आखात]]ाच्या आग्नेय किनाऱ्यावर [[अरबी वाळवंट]]ामध्ये [[समुद्रसपाटी]]वर वसले आहे. दुबईच्या दक्षिणेला [[अबु धाबी]] अमिरात, ईशान्येला [[शारजा]] अमिरात तर आग्नेयेला [[ओमान]] देश आहेत. दुबईचे मुळ क्षेत्रफळ {{convert|3990|km2}} इतके होते परंतु समुद्र बुजवून येथे अनेक कृत्रिम बेटे बनवण्यात आली आहेत ज्यामुळे दुबईचे आजचे क्षेत्रफळ {{convert|4110|km2}} इतके आहे. दुबईमध्ये कोणतीही नदी नाही. ===हवामान=== वाळवंटामध्ये स्थित असल्यामुळे दुबईचे हवामान अत्यंत उष्ण आहे. येथील उन्हाळे प्रखर व दमट असतात. उन्हाळ्यामध्ये येथील सरासरी कमाल तापमान {{convert|41|°C|0|abbr=on}} तर हिवाळ्यामध्ये सरासरी किमान तापमान {{convert|14|°C|0|abbr=on}} असते. येथील वार्षिक पर्जन्यवृष्टीमध्ये वाढ होत असून हल्ली येथे प्रतिवर्षी {{convert|94.3|mm|in|2|abbr=on}} पावसाची नोंद झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dubaiairport.com/dubaimet/MET/Climate.aspx |title=Climate in Dubai across the year. Dubai Meteorological office |प्रकाशक=Dubaiairport.com |date= |accessdate=2013-04-20}}</ref> {{Weather box |location = दुबई |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 31.6 |Feb record high C = 37.5 |Mar record high C = 41.3 |Apr record high C = 43.5 |May record high C = 47.0 |Jun record high C = 46.7 |Jul record high C = 49.0 |Aug record high C = 48.7 |Sep record high C = 45.1 |Oct record high C = 42.0 |Nov record high C = 41.0 |Dec record high C = 35.5 |Jan high C = 24.0 |Feb high C = 25.4 |Mar high C = 28.2 |Apr high C = 32.9 |May high C = 37.6 |Jun high C = 39.5 |Jul high C = 40.8 |Aug high C = 41.3 |Sep high C = 38.9 |Oct high C = 35.4 |Nov high C = 30.5 |Dec high C = 26.2 |year high C= 33.4 |Jan low C = 14.3 |Feb low C = 15.4 |Mar low C = 17.6 |Apr low C = 20.8 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.2 |Jul low C = 29.9 |Aug low C = 30.2 |Sep low C = 27.5 |Oct low C = 23.9 |Nov low C = 19.9 |Dec low C = 16.3 |year low C= 22.3 |Jan record low C = 6.1 |Feb record low C = 6.9 |Mar record low C = 9.0 |Apr record low C = 13.4 |May record low C = 15.1 |Jun record low C = 18.2 |Jul record low C = 20.4 |Aug record low C = 23.1 |Sep record low C = 16.5 |Oct record low C = 15.0 |Nov record low C = 11.8 |Dec record low C = 8.2 |Jan precipitation mm = 18.8 |Feb precipitation mm = 25.0 |Mar precipitation mm = 22.1 |Apr precipitation mm = 7.2 |May precipitation mm = 0.4 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.8 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.0 |Oct precipitation mm = 1.1 |Nov precipitation mm = 2.7 |Dec precipitation mm = 16.2 |Jan precipitation days = 5.4 |Feb precipitation days = 4.7 |Mar precipitation days = 5.8 |Apr precipitation days = 2.6 |May precipitation days = 0.3 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.5 |Aug precipitation days = 0.5 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.2 |Nov precipitation days = 1.3 |Dec precipitation days = 3.8 |Jan humidity = 65 |Feb humidity = 65 |Mar humidity = 63 |Apr humidity = 55 |May humidity = 53 |Jun humidity = 58 |Jul humidity = 56 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 60 |Oct humidity = 60 |Nov humidity = 61 |Dec humidity = 64 |Jan sun = 254.2 |Feb sun = 229.6 |Mar sun = 254.2 |Apr sun = 294.0 |May sun = 344.1 |Jun sun = 342.0 |Jul sun = 322.4 |Aug sun = 316.2 |Sep sun = 309.0 |Oct sun = 303.8 |Nov sun = 285.0 |Dec sun = 254.2 |source 1 = Dubai Meteorological Office<ref name=weather>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.dubaiairport.com/dubaimet/MET/Climate.aspx |title=Climate |accessdate=20 December 2008 |प्रकाशक=Dubai Meteorological Office }}</ref> |source 2 = climatebase.ru (extremes, sun),<ref name="climatebase">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Dubai, Emirates |दुवा=http://climatebase.ru/station/41194/?lang=en |प्रकाशक=Climatebase.ru |accessdate=10 February 2013}}</ref> NOAA (humidity, 1974–1991)<ref name="NOAA">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Climate Normals for Dubai |दुवा=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/UE/41194.TXT |प्रकाशक=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=10 February 2013}}</ref> |date=August 2010 }} ==जनसांख्यिकी== {{ऐतिहासिक लोकसंख्या |type = |percentages = off |footnote = c-गणना; e-अंदाज |1822| {{nts|1200}}<ref name="pophist1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.alshindagah.com/september99/architecture.htm|title=Modernity and tradition in Dubai architecture by Luiza Karim|last=Karin|first=Luiza|date=September 1999|प्रकाशक=alshindagah.com|accessdate=19 April 2010}}</ref> |1900 | {{nts|10000}}<ref name="pophist2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://cipa.icomos.org/fileadmin/papers/antalya/143.pdf|title=3D Modelling and Visualisation OF Al Baskita in Dubai IN Dubai, United Arab Emerites|last=Hadjari|first=Karim|accessdate=19 April 2010|archive-date=1996-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://cipa.icomos.org/fileadmin/papers/antalya/143.pdf|url-status=dead}}</ref> |1930 | {{nts|20000}}<ref name="pophist3">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.uae-embassy.de/DeutschHome/Tourismus/4DubaiGuide.pdf|title=Tourism in Dubai|accessdate=19 April 2010|archive-date=1996-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/19960101/http://www.uae-embassy.de/DeutschHome/Tourismus/4DubaiGuide.pdf|url-status=dead}}</ref> |1940 | {{nts|38000}}<ref name=pophist1/> |1960 | {{nts|40000}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.populstat.info/Asia/unarabet.htm|title=The United Arab Emigrates – Historical demographical data of the urban centers|last=Lahmeyer|first=Jan|year=2001|प्रकाशक=.populstat|accessdate=19 April 2010|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224195541/http://www.populstat.info/Asia/unarabet.htm%20|url-status=dead}}</ref> |1968 | {{nts|58971}}<ref name="pophist5">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/04.pdf|title=The Tribal Society of the UAE and its Traditional Economy|last=Heard-Bey|first=Frauke|प्रकाशक=uaeinteract.com|accessdate=19 April 2010|archive-date=2011-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428195649/http://www.uaeinteract.com/uaeint_misc/pdf/perspectives/04.pdf|url-status=dead}}</ref> |1975 | {{nts|183000}}<ref name="pophist6">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://tedad.ae/english/about_census/background.html|title=Census 2005 U.A.E.|प्रकाशक=tedad.ae|accessdate=19 April 2010|archive-date=2010-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516221856/http://www.tedad.ae/english/about_census/background.html|url-status=dead}}</ref> |1985 | {{nts|370800}}<ref name="pophist7">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf|title=Roundabouts vs. Intersections: The Tale of Three UAE Cities|last=Younes|first=Bassem|प्रकाशक=ite.org|accessdate=19 April 2010|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326030537/http://www.ite.org/traffic/documents/AB00H5001.pdf|url-status=dead}}</ref> |1995 | {{nts|674000}}<ref name=pophist7/> |2005 | 1204000 |2013 | 2106177 }} २००९ सालच्या जनगणनेनुसार दुबईची लोकसंख्या १७,७१,००० इतकी होती ज्यामध्ये १३,७०,००० पुरुष व ४,०१,००० महिला होत्या. दुबईच्या लोकसंख्येपैकी केवळ १०-१५ टक्के लोकच स्थानिक अमिराती वंशाचे आहेत व उर्वरित ८५ टक्के रहिवासी बाहेरून स्थानांतरित होऊन येथे स्थायिक झालेले आहेत. स्थानांतरित लोकांपैकी बव्हंशी लोक [[आशिया]]ई आहेत ज्यांपैकी ५३ टक्के लोक [[भारत]]ीय आहेत. *{{ध्वजचिन्ह|भारत}} − 53% *{{ध्वजचिन्ह|UAE}} − 17% *{{ध्वजचिन्ह|PAK}} − 13.3% *{{ध्वजचिन्ह|BAN}} − 7.5% *{{ध्वजचिन्ह|PHI}} − 2.5% *{{ध्वजचिन्ह|SRI}} − 1.5% *{{ध्वजचिन्ह|USA}} − 0.3% *इतर − 5.7% [[अरबी भाषा|अरबी]] ही दुबईमधील राष्ट्रीय व राजकीय भाषा आहे व दैनंदिन वापरासाठी [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]चा दुसरी भाषा म्हणून उपयोग होतो. येथील बहुसंख्य रहिवासी विदेशी वंशाचे असल्यामुळे खालील भाषा दुबईमध्ये वापरात आहेत ज्यांमध्ये अनेक भारतीय भाषांचा समावेश आहे. [[हिंदी भाषा|हिंदी]]-[[उर्दू भाषा|उर्दू]] (किंवा [[हिंदुस्तानी भाषा|हिंदुस्तानी]]), [[फारसी भाषा|फारसी]], [[मल्याळम]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[पश्तो भाषा|पश्तो]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[सिंधी भाषा|सिंधी]], [[बलुची भाषा|बलुची]], [[तुळू भाषा|तुळू]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=186483|title=Nama Tuluveru all set to entertain UAE with Rangabhoomi's 'Kaala Chakra'|work=daijiworld.com}}</ref> [[तामिळ भाषा|तामिळ]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[सिंहला भाषा|सिंहला]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[टागालोग भाषा|टागालोग]] व [[चिनी भाषा|चिनी]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.justlanded.com/english/Dubai/Dubai-Guide/Language/Languages |title=Languages spoken in Dubai |प्रकाशक=Justlanded.com |date= |accessdate=2013-04-20 |archive-date=2015-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017084537/https://www.justlanded.com/english/Dubai/Dubai-Guide/Language/Languages |url-status=dead }}</ref> संयुक्त अरब अमिरातीच्या [[संविधान]]ानुसार [[इस्लाम धर्म|इस्लाम]] हा दुबईमधील राजकीय [[धर्म]] आहे. येथील बहुतेक सर्व [[मशीद|मशिदींना]] सरकारी अनुदान मिळते व सर्व मुस्लिम धर्मगुरूंना सरकारकडून वेतन मिळते. इस्लामव्यतिरिक्त [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] व [[हिंदू धर्म|हिंदू]] ह्या दोन धर्मांचे रहिवासी येथे मोठ्या संख्येने आहेत. ==वाहतूक== [[चित्र:Dubai Roads on 1 May 2007.jpg|इवलेसे|दुबईमधील रस्ते]] ''रोड्स अँड ट्रान्सपोर्ट ऑथोरिटी'' (Roads and Transport Authority (RTA)) नावाची सरकारी संस्था दुबईमधील वाहतूक व परिवहनासाठी जबाबदार आहे. २००९ साली दुबईमध्ये १०,२१,८८० खाजगी [[मोटार वाहन|मोटार कार्]] होत्या व केवळ ६ टक्के रहिवासी सार्वजनिक परिवहनाचा वापर करीत होते. दुबई हे मध्य पूर्वेमधील महामार्गांवर सर्वाधिक गर्दी असलेले शहर आहे. वाहतूक सुधारण्यासाठी व सार्वजनिक परिवहनाचा वापर वाढवण्यासाठी येथे अनेक नवे बसमार्ग चालू करण्यात आले आहेत व अनेक ठिकाणी वातानुकुलित बसथांबे बांधण्यात आले आहेत. २००९ साली चालू झालेली [[दुबई मेट्रो]] ही जगातील सर्वाधिक लांबीची संपूर्ण स्वयंचलित, विनाचालक [[जलद परिवहन]] प्रणाली आहे. एकूण ७४.६ किमी लांबीच्या दोन मार्गांवर ४९ वातानुकुलित [[रेल्वे स्थानक|स्थानके]] आहेत. दुबई मेट्रो ही [[अरबी द्वीपकल्प]]ामधील पहिली शहरी वाहतूक सेवा आहे. [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हा जगातील सर्वाधिक वर्दळीच्या विमानतळांपैकी एक असून [[एमिरेट्स]], [[फ्लायदुबई]] ह्या दुबईमधील प्रमुख [[विमान वाहतूक कंपनी]]चे मुख्यालय येथेच आहे. २०१४ साली ७ कोटी प्रवाशांनी ह्या विमानतळाचा वापर केला. सध्या दुबई विमानतळावरून जगातील १४२ शहरांना वाहतूकसेवा पुरवण्यात येते. ==खेळ== [[फुटबॉल]] व [[क्रिकेट]] हे दुबईमधील सर्वाधिक लोकप्रिय खेळ आहेत. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]ने आपले मुख्यालय २००५ साली [[लंडन]]हून दुबईला हलवले. [[पाकिस्तान]] देशामध्ये सुरक्षा परिस्थिती बिकट असल्यमुळे [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ]] आपले बहुतेक आंतरराष्ट्रीय सामने [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]]मधून खेळतो. [[२०१४ इंडियन प्रीमियर लीग]]मधील सुरुवातीचे अनेक सामने संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळवण्यात आले होते ज्यांपैकी काही दुबईमध्ये देखील आयोजीत करण्यात आले होते. ==संदर्भ आणि नोंदी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.ubltravels.com/visa|title=UAE Visit Visa {{!}} Dubai Visa Online - UBL Travels|last=Visa Services|पहिले नाव=UBL|दिनांक=18-01-2020|संकेतस्थळ=www.ubltravels.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127050022/https://www.ubltravels.com/visa|archive-date=2020-01-27|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-18|url-status=bot: unknown}}</ref>== {{संदर्भयादी|e visa Dubai https://www.ubltravels.com/visa}} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स|دبي|दुबई}} *{{wikivoyage|Dubai|दुबई}} *[http://www.dubai.ae/en.portal दुबई सरकारचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110507232229/http://www.dubai.ae/en.portal?departments,DMDEG,1,&_nfpb=true&_pageLabel=topic |date=2011-05-07 }} [[वर्ग:दुबई| ]] [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील शहरे]] 3wwofu4t0qs0lhwdxdz1u7wfsa1shbg 0 9396 2711848 2258231 2026-09-24T15:23:22Z अभय नातू 206 /* कथानक */ 2711848 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] {{विस्तार}} 5gwz2jnadpl3q8kt49rginge2b7ba4s 2711849 2711848 2026-09-24T15:23:48Z अभय नातू 206 /* बाह्य दुवे */ 2711849 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अशोक सराफ यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] holfnfqic8psllrecb9eiq55qnwtv0u 2711850 2711849 2026-09-24T15:24:16Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2711850 wikitext text/x-wiki '''आम्ही दोघं राजा राणी''' हा [[इ.स. १९९२]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक लोकप्रिय [[मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[कमलाकर तोरणे]] यांनी केले होते. ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अशोक सराफ यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] n0t77hjvcj3gtzlhedpieqbpd6ri0o7 2711851 2711850 2026-09-24T15:25:29Z अभय नातू 206 /* कथानक */ 2711851 wikitext text/x-wiki '''आम्ही दोघं राजा राणी''' हा [[इ.स. १९९२]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक लोकप्रिय [[मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[कमलाकर तोरणे]] यांनी केले होते. ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== {{गौप्यस्फोट इशारा}} हा चित्रपट एका मध्यमवर्गीय जोडप्याच्या आणि त्यांच्या आयुष्यात घडणाऱ्या अनपेक्षित, गमतीशीर प्रसंगांवर आधारित एक भन्नाट विनोदी चित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> कथेच्या केंद्रास्थानी 'राजा' आणि 'राणी' हे नवविवाहित जोडपे आहे. राजा हा एक साधा, प्रामाणिक आणि कष्टाळू तरुण आहे, तर राणी ही त्याच्यावर मनापासून प्रेम करणारी आणि त्याच्या प्रत्येक सुख-दुःखात खंबीरपणे पाठीशी उभी राहणारी तिची पत्नी आहे. दोघेही अत्यंत गरिबीत पण आनंदाने आपले जीवन जगत असतात. त्यांच्या या साध्या आयुष्यात खरी गंमत आणि गोंधळ तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा त्यांच्या हाती अनपेक्षितपणे एक मोठी रक्कम किंवा मौल्यवान वस्तू लागते. त्या संपत्तीवरून निर्माण होणारे गैरसमज, गुन्हेगारांचा हस्तक्षेप आणि पोलिसांचा संशय यांमुळे राजा आणि राणी एका मोठ्या अडचणीत सापडतात. त्यांचा जिवलग मित्र 'सख्या' हा या सर्व प्रकरणात राजाला मदत करण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु त्याच्या वेंधळेपणामुळे आणि भलत्याच उपायांमुळे ऐनवेळी परिस्थिती अधिकच गमतीशीर बनते. एकीकडे धनाजीराव आणि गुंड मंडळी त्या संपत्तीच्या मागे लागलेली असतात, तर दुसरीकडे इन्स्पेक्टर विजय या सर्व प्रकरणाचा तपास करत असतो. सर्व प्रकारच्या संकटांतून, पोलिसांच्या तावडीतून आणि गुंडांच्या तावडीतून स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी राजा, राणी आणि सख्या मिळून काय काय क्लृप्त्या लढवतात आणि शेवटी सत्याचा कसा विजय होतो, याचे रंजक चित्रण या चित्रपटाच्या उत्कर्षबिंदूत (Climax) दाखवले आहे. हा संपूर्ण चित्रपट निखळ विनोद, संवादफेक आणि कलाकारांच्या अप्रतिम अभिनयाने सजलेला आहे. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अशोक सराफ यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] pg7pylgrtf1wfbjceb7ejp30njodst4 2711852 2711851 2026-09-24T15:25:51Z अभय नातू 206 /* कथानक */ 2711852 wikitext text/x-wiki '''आम्ही दोघं राजा राणी''' हा [[इ.स. १९९२]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक लोकप्रिय [[मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[कमलाकर तोरणे]] यांनी केले होते. ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== {{गौप्यस्फोट इशारा}} हा चित्रपट एका मध्यमवर्गीय जोडप्याच्या आणि त्यांच्या आयुष्यात घडणाऱ्या अनपेक्षित, गमतीशीर प्रसंगांवर आधारित एक भन्नाट विनोदी चित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> कथेच्या केंद्रास्थानी 'राजा' आणि 'राणी' हे नवविवाहित जोडपे आहे. राजा हा एक साधा, प्रामाणिक आणि कष्टाळू तरुण आहे, तर राणी ही त्याच्यावर मनापासून प्रेम करणारी आणि त्याच्या प्रत्येक सुख-दुःखात खंबीरपणे पाठीशी उभी राहणारी तिची पत्नी आहे. दोघेही अत्यंत गरिबीत पण आनंदाने आपले जीवन जगत असतात. त्यांच्या या साध्या आयुष्यात खरी गंमत आणि गोंधळ तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा त्यांच्या हाती अनपेक्षितपणे एक मोठी रक्कम किंवा मौल्यवान वस्तू लागते. त्या संपत्तीवरून निर्माण होणारे गैरसमज, गुन्हेगारांचा हस्तक्षेप आणि पोलिसांचा संशय यांमुळे राजा आणि राणी एका मोठ्या अडचणीत सापडतात. त्यांचा जिवलग मित्र 'सख्या' हा या सर्व प्रकरणात राजाला मदत करण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु त्याच्या वेंधळेपणामुळे आणि भलत्याच उपायांमुळे ऐनवेळी परिस्थिती अधिकच गमतीशीर बनते. एकीकडे धनाजीराव आणि गुंड मंडळी त्या संपत्तीच्या मागे लागलेली असतात, तर दुसरीकडे इन्स्पेक्टर विजय या सर्व प्रकरणाचा तपास करत असतो. सर्व प्रकारच्या संकटांतून, पोलिसांच्या तावडीतून आणि गुंडांच्या तावडीतून स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी राजा, राणी आणि सख्या मिळून काय काय क्लृप्त्या लढवतात आणि शेवटी सत्याचा कसा विजय होतो, याचे रंजक चित्रण या चित्रपटाच्या उत्कर्षबिंदूत दाखवले आहे. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अशोक सराफ यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] 5mpmyrcqpm79wmc9f4qzvy6wtbzr2jk 2711923 2711852 2026-09-24T22:58:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711923 wikitext text/x-wiki '''आम्ही दोघं राजा राणी''' हा [[इ.स. १९९२]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक लोकप्रिय [[मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-24 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[कमलाकर तोरणे]] यांनी केले होते. ==पार्श्वभूमी== ==कथानक== {{गौप्यस्फोट इशारा}} हा चित्रपट एका मध्यमवर्गीय जोडप्याच्या आणि त्यांच्या आयुष्यात घडणाऱ्या अनपेक्षित, गमतीशीर प्रसंगांवर आधारित एक भन्नाट विनोदी चित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी चित्रपट माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-24 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> कथेच्या केंद्रास्थानी 'राजा' आणि 'राणी' हे नवविवाहित जोडपे आहे. राजा हा एक साधा, प्रामाणिक आणि कष्टाळू तरुण आहे, तर राणी ही त्याच्यावर मनापासून प्रेम करणारी आणि त्याच्या प्रत्येक सुख-दुःखात खंबीरपणे पाठीशी उभी राहणारी तिची पत्नी आहे. दोघेही अत्यंत गरिबीत पण आनंदाने आपले जीवन जगत असतात. त्यांच्या या साध्या आयुष्यात खरी गंमत आणि गोंधळ तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा त्यांच्या हाती अनपेक्षितपणे एक मोठी रक्कम किंवा मौल्यवान वस्तू लागते. त्या संपत्तीवरून निर्माण होणारे गैरसमज, गुन्हेगारांचा हस्तक्षेप आणि पोलिसांचा संशय यांमुळे राजा आणि राणी एका मोठ्या अडचणीत सापडतात. त्यांचा जिवलग मित्र 'सख्या' हा या सर्व प्रकरणात राजाला मदत करण्याचा प्रयत्न करतो, परंतु त्याच्या वेंधळेपणामुळे आणि भलत्याच उपायांमुळे ऐनवेळी परिस्थिती अधिकच गमतीशीर बनते. एकीकडे धनाजीराव आणि गुंड मंडळी त्या संपत्तीच्या मागे लागलेली असतात, तर दुसरीकडे इन्स्पेक्टर विजय या सर्व प्रकरणाचा तपास करत असतो. सर्व प्रकारच्या संकटांतून, पोलिसांच्या तावडीतून आणि गुंडांच्या तावडीतून स्वतःची सुटका करून घेण्यासाठी राजा, राणी आणि सख्या मिळून काय काय क्लृप्त्या लढवतात आणि शेवटी सत्याचा कसा विजय होतो, याचे रंजक चित्रण या चित्रपटाच्या उत्कर्षबिंदूत दाखवले आहे. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = आम्ही दोघं राजा राणी कलाकार यादी | url = https://www.zeecinemalu.com/ | publisher = झी चित्रपट}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[अशोक सराफ]] || राजा |- | [[वर्षा उसगावकर]] || राणी |- | [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] || सख्या |- | [[कुलदीप पवार]] || इन्स्पेक्टर विजय |- | [[सुधीर जोशी]] || धनाजीराव |- | [[नयना आपटे]] || बया |- | [[रवींद्र महाजनी]] || विशेष भूमिका |- | [[विजू खोटे]] || हवालदार |} ==उल्लेखनीय== ==बाह्य दुवे== == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अशोक सराफ यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:लक्ष्मीकांत बेर्डे यांचे चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील मराठी चित्रपट]] bep6zupslc5kr9sesake3q77vr2vdx3 0 14353 2712132 2710810 2026-09-25T07:57:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712132 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २८ जून |वर्ष = २०१२ }} {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष | संघर्ष = दुसरे महायुद्ध | या युद्धाचा भाग = | चित्र = {{multiple image|border=infobox|perrow=2/2/2|total_width=300 | image1=Bundesarchiv Bild 101I-646-5188-17, Flugzeuge Junkers Ju 87.jpg | alt1= | image2=Matilda tanks on the move outside the perimeter of Tobruk, Libya, 18 November 1941. E6600.jpg | alt2= | image3=Nagasakibomb.jpg | alt3=in the | image4=Bundesarchiv Bild 183-R76619, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg | alt4= | image5=Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg | alt5= | image6=USS Pennsylvania moving into Lingayen Gulf.jpg | alt6= [[पूर्व आघाडी (दुसरे महायुद्ध)|पूर्व आघाडीवरील]] [[नाझी जर्मनी|जर्मनीची]] [[युंकर्स यु ८७]] बॉम्बफेकी विमाने; [[उत्तर आफ्रिका मोहीम (दुसरे महायुद्ध)|उत्तर आफ्रिका मोहीमेवर]] असलेल्या ब्रिटिश [[मटिल्डा २ रणगाडा|मटिल्डा २ रणगाडे]]; [[हिरोशिमा आणि नागासाकीवरील अणुबॉम्ब हल्ले]]; [[स्टालिनग्राडची लढाई|स्टालिनग्राडच्या लढाईतील]] [[सोव्हियेत संघ|सोव्हियेत संघाचे]] सैनिक; [[बर्लिन]]मध्ये [[राइकश्टाग]]वर आपला झेंडा फडकावणारा सोव्हियेत सैनिक; [[फिलिपिन्स]]मधील [[लिंगायेनचे आखातावर|लिंगायेनच्या आखातावर]] चालून जाणाऱ्या [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या युद्धनौका]] }} | चित्र रुंदी = 300px | दिनांक = इ.स. १ सप्टेंबर १९३९ – इ.स २ सप्टेंबर १९४५ एकूण युद्ध कालावधी: ६ वर्ष १ दिवस | स्थान = संपूर्ण जग | परिणती = मित्र राष्ट्रांचा विजय | सद्यस्थिती = | प्रादेशिक बदल = | पक्ष१ = [[मित्र राष्ट्र]]<br />{{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}}(१९४१-४५)<br />{{देशध्वज|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने}}(१९४१-४५)<br />{{ध्वज|भारत}}<br /> [[Image:Flag of the Republic of China.svg|24px]] [[चीन]](१९३७-४५)<br /><hr> {{देशध्वज|फ्रान्स}}<br /> {{देशध्वज|पोलंड}}<br /> {{देशध्वज|कॅनडा}},<br /> {{देशध्वज| ऑस्ट्रेलिया}}<br /> {{देशध्वज|न्यू झीलँड}}<br /> {{देशध्वज|युगोस्लाव्हियाचे साम्यवादी संघीय प्रजासत्ताक}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|नॉर्वे}}(१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|बेल्जियम}} (१९४०-४५)<br /> {{देशध्वज|चेकोस्लोव्हाकिया}}<br /> {{देशध्वज|फिलिपिन्स}} (१९४१-४५)<br /> {{देशध्वज|ब्राझिल}} (१९४२-४५)<br /> [[दोस्त राष्ट्रे|व इतर....]] | पक्ष२ = [[अक्ष राष्ट्रे]]<br /> {{देशध्वज|नाझी जर्मनी}}<br /> {{देशध्वज|जपान}}(१९३७-४५)<br />{{देशध्वज|इटली}}(१९४०-४३)<br /><hr> {{देशध्वज|हंगेरी}} (१९४१-४५),<br /> {{देशध्वज|रोमेनिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|बल्गेरिया}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|थायलंड}} (१९४१-४५),<br /> सहकारी राष्ट्रे<br /> {{देशध्वज|फिनलंड}} (१९४१-४४),<br /> {{देशध्वज|इराक}} (१९४१),<br /> {{देशध्वज|सोव्हिएत संघ}} (१९३९-४१),<br /> [[अक्ष राष्ट्रे|व इतर....]] | सेनापती १ = दोस्त नेते | सेनापती २ = अक्ष नेते | सैन्यबळ १ =७,३७,००,०००: दोस्त राष्ट्रे | सैन्यबळ २ =३,६३,००,०००: अक्ष राष्ट्रे १,८१,००,०००: जर्मनी १,८२,००,०००: इटली आणि जपान | बळी १ = सैनिक: १,६०,००,००० नागरिक: ४,५०,००,००० एकूण: ६,१०,००,००० | बळी २ = सैनिक: ८०,००,००० पेक्षा जास्त<br />नागरिक: ४०,००,००० पेक्षा जास्त<br />एकूण: १,२०,००,००० पेक्षा जास्त | टिपा = |}} '''दुसरे महायुद्ध''' हे [[इ.स. १९३९|१९३९]] ते [[इ.स. १९४५|१९४५]] दरम्यान झालेले जागतिक युद्ध होते. हे युद्ध मुख्यतः [[युरोप]] व [[आशिया]]मध्ये [[दोस्त राष्ट्रे]] व [[अक्ष राष्ट्रे]] यांच्या मध्ये झाले. जर्मनीने पोलंडवर केलेल्या हल्ल्याने हे युद्ध १ सप्टेंबर १९३९ रोजी अधिकृतपणे सुरू झाले.{{sfn|वाइनबर्ग|२००५|p=६}}<ref>वेल्स, ॲन शार्प (२०१४) ''हिस्टॉरिकल डिक्शनरी ऑफ वर्ल्ड वॉर टू : द वॉर अगेन्स्ट जर्मनी ॲंन्ड इटली''. रोव्हमन ॲंन्ड लिटलफील्ड पब्लिशिंग, पृ ७</ref> यानंतर फ्रान्स, युनायटेड किंग्डम आणि इतर राष्ट्रांनी जर्मनी विरुद्ध युद्ध पुकारले. जपानने व इटलीने जर्मनीच्या बाजूने युद्धात पदार्पण केले. १९४१ च्या डिसेंबरमध्ये जपानने अमेरिकेच्या पर्ल हार्बर बंदरावर आक्रमण केल्यामुळे अमेरिकेला युद्धात उतरणे भाग पाडले. अमेरिकेने युद्धात सक्रिय भाग घेतला व तेथून युद्ध जगभर पसरले. दोस्त राष्ट्रांमध्ये [[चीन]], [[रशिया]], [[इंग्लंड]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] व इतर राष्ट्रांचा समावेश होता, तर अक्ष राष्ट्रांमध्ये [[जर्मनी]], [[इटली]] व [[जपान]] हे देश होते. जवळ जवळ ७० देशांचे सैन्य यात सहभागी झाले होते. या युद्धात सहा कोटींच्यावर माणसे मेली. मानवी इतिहासातील ही सर्वांत मोठी जीवितहानी आहे. या युद्धामध्ये दोस्त राष्ट्रांचा विजय झाला.{{sfn|गिल्बर्ट|२००१|p=२९१}}<ref>{{स्रोत पुस्तक |title=वॉर, व्हायोलन्स ॲंड पॉप्युलेशन: मेकिंग द बॉडी काउंट|भाषा=इंग्लिश|author=जेम्स ए. टायनर|page=49 |date=3 March 2009 |publisher=द गिलफोर्ड प्रेस; पहिली आवृत्ती|isbn=1-6062-3038-7}}</ref>{{sfn|Sommerville|2008|loc=p. 5 (2011 ed.)}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bbc.co.uk/tyne/content/articles/2005/01/20/holocaust_memorial_other_victims_feature.shtml|title=BBC - Tyne - Roots - Non-Jewish Holocaust Victims : The 5,000,000 others|website=www.bbc.co.uk|accessdate=27 August 2017|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == आढावा == === युरोप === [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी [[जर्मनी]]ने [[जर्मनीचे पोलंडवर आक्रमण (१९३९)|पोलंडवर आक्रमण]] केले. जर्मनीचा नेता [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याच्या [[नाझी पक्ष|नाझी पक्षाने]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाशी]] त्यापूर्वी मैत्री-करार केला होता. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[सप्टेंबर १७]]च्या दिवशी पूर्वेकडून पोलंडवर चाल केली. याला प्रत्युत्तर म्हणून [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]ने [[सप्टेंबर ३]]ला जर्मनीविरुद्ध युद्ध जाहीर केले. सुरुवातीला हे युद्ध मुख्यत्वे सागरी युद्ध होते. काही महिन्यातच जर्मनीने पोलंड काबीज केले. त्यानंतर [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] जर्मन सैन्याने [[नॉर्वे]], [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व [[फ्रान्स]] पादाक्रांत केले व [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युगोस्लाव्हिया]] आणि [[ग्रीस]]चा पाडाव केला. [[इटली]]ने उत्तर आफ्रिकेतील ब्रिटिश वसाहतींवर हल्ला केला. काही महिन्यांनी त्यांना जर्मन सैन्याची कुमक मिळाली. [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] मध्यापर्यंत जर्मनीने बहुतांश [[पश्चिम युरोप]] आपल्या टाचेखाली आणले होते परंतु युनायटेड किंग्डम जिंकणे त्यांना जमले नाही. याचे मुख्य कारण होते [[रॉयल एर फोर्स]] व [[रॉयल नेव्ही]]ने दिलेली कडवी झुंज. आता [[हिटलर]] सोव्हिएत संघावर उलटला व [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी त्याने अचानक सोव्हिएत संघावर चाल केली. [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] या सांकेतिक नावाने योजलेल्या या मोहिमेत जर्मनीला सुरुवातीला भरभरून यश मिळाले. [[इ.स. १९४१|१९४१]] शेवटीशेवटी जर्मन सैन्याने [[मॉस्को]]पर्यंत धडक मारली परंतु येथे ही मोहीम अडकून पडली. सोव्हिएत सैन्याने कडवा प्रतिकार करीत जर्मनीचा रेटा मोडून काढला. पुढे सोव्हिएत सैन्याने [[स्टालिनग्राड]]ला वेढा घालून बसलेल्या [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्यालाच]] प्रतिवेढा घालुन पूर्ण सैन्याला युद्धबंदी बनवले. [[कुर्स्कचे युद्ध|कुर्स्कच्या युद्धात]] सोव्हिएत सैन्याने जर्मनीचा प्रतिकार मोडून काढला व [[लेनिनग्राडचा वेढा]]. उठवला. जर्मन सैन्याने अखेर माघार घेतली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] त्यांचा [[बर्लिन]]पर्यंत पाठलाग केला. बर्लिनमध्ये जर्मन सैन्याने व सामान्य नागरिकांनी घराघरातून सोव्हिएत सैन्याला झुंज दिली परंतु प्रचंड प्रमाणात मिळत असलेल्या कुमकेच्या जोरावर सोव्हिएत सैन्याने बर्लिन जिंकले. याच सुमारास ([[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी) हिटलरने आपल्या भूमिगत बंकरमध्ये आत्महत्त्या केली. इकडे पाश्चिमात्य दोस्त राष्ट्रांनी [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[इटली]]वर चाल केली. [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] त्यांनी [[नॉर्मंडी]]च्या किनाऱ्यावर हल्ला केला व फ्रान्सला जर्मन आधिपत्यातून मुक्त केले. जर्मनीने चढवलेल्या प्रतिहल्ल्याला [[ऱ्हाईन नदी]]च्या किनाऱ्यावर ''[[बॅटल ऑफ द बल्ज]]'' नावाने प्रसिद्ध लढाईत दोस्त राष्ट्रांनी जबरदस्त उत्तर दिले व येथून आगेकूच करित त्यांनी जर्मनी गाठले आणि [[एल्ब नदी]]च्या किनाऱ्यावर पूर्वेकडून चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याशी संधान बांधले. यावेळी जर्मनीच्या उरल्यासुरल्या सैन्याने शरणागती पत्करली व हार मान्य केली. युरोपमध्ये चाललेल्या या धुमश्चक्री दरम्यान जर्मन राष्ट्राकडून चालविण्यात आलेल्या वंश हत्येत ६०,००,००० ज्यू व्यक्तींचा बळी गेला. याला [[ज्यूंचे शिरकाण]] अथवा ''[[होलोकॉस्ट]]'' म्हणण्यात येते. === आशिया व प्रशांत महासागर === युरोपमध्ये युद्धाला तोंड फुटण्यापूर्वी [[जपान]]ने [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी [[चीन]]वर [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|आक्रमण]] केले.,<ref>{{स्रोत पुस्तक|first1=जॉन|last1=फेरिस|first2=एव्हन|last2=मॉड्सले|title=द कॅम्ब्रिज हिस्टरी ऑफ द सेकंड वर्ल्ड वॉर, खंड १: फायटिंग द वॉर|location=[[Cambridge]]|language=English|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2015|ref=harv}}</ref>{{sfn|फॉर्स्टर|गेसलर|२००५|p=६४}} जपानचा रोख चीनमधून पूर्व आणि [[आग्नेय आशिया]]वर स्वारी करीत एकएक देश जिंकायचा होता. यात मिळालेल्या यशानंतर जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]]च्या दिवशी अनेक राष्ट्रांवर एकाच वेळी हल्ला केला. याच दिवशी [[पर्ल हार्बर]] येथे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] नौदलावरही हल्ला चढवला गेला. याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने युद्धात उतरण्याचे निश्चित केले. पुढील सहा महिने जपानला घवघवीत यश मिळाले पण [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] अमेरिकन नौसैन्याने त्यांचा प्रतिकार केला व [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]] जपानने हार पत्करली. यात जपानच्या चार [[विमानवाहू नौका]] बुडवून अमेरिकेने जपानी नौसैन्याचा कणाच मोडला. येथून दोस्त राष्ट्रांनी जपानवर प्रतिहल्ला चढवला व [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बे]] व [[ग्वादालकॅनाल मोहीम|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] त्यांनी विजय मिळवला. नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातमध्ये विजयी ठरलेल्या दोस्त राष्ट्रांनी मग प्रशांत महासागराच्या मध्य भागावर रोख धरून मोहीम काढली. यात जपानी सैन्याने त्यांचा कडवा प्रतिकार केला. या मोहीमेदरम्यान [[फिलिपाईन समुद्राची लढाई]], [[लेयटे गल्फची लढाई]], [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमा]] व [[ओकिनावाची लढाई]], इ. अनेक भयानक सागरी युद्धे लढली गेली. या दरम्यान अमेरिकन [[पाणबुडी|पाणबुड्यांनी]] जपानकडे जाणारी रसद तोडण्यात यश मिळवले. याने जपानची आर्थिकदृष्ट्या कुचंबणा होऊ लागली. [[इ.स. १९४५|१९४५मध्ये]] दोस्त राष्ट्रांच्या वायुदलाने जपानवर अनेक वादळी हल्ले चढवले. मुख्यत्वे नागरी वस्त्या व कारखान्यांवर झालेल्या या हल्ल्यांनी जपानची युद्धप्रवण राहण्याची शक्ती कमी झाली. अखेर [[ऑगस्ट ६]], इ.स. १९४५ रोजी अमेरिकेने जपानच्या [[हिरोशिमा]] शहरावर परमाणु बॉम्ब टाकला. [[ऑगस्ट ९]]ला अमेरिकेने [[नागासाकी]] शहरावर असाच हल्ला केला व जोपर्यंत जपान शरण येत नाही तोपर्यंत एक एक करित जपानी शहरे बेचिराख करण्याची धमकी दिली. जपानने [[ऑगस्ट १५]], [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी बिनशर्त शरणागती पत्करली व दुसऱ्या महायुद्धाचा अधिकृतरीत्या अंत झाला.<ref name="Beevor 2012 776">{{Harvnb|Beevor|2012|p=776}}.</ref> === पर्यवसान === या अतिभयानक युद्धात अंदाजे ६,२०,००,००० (सहा कोटी वीस लाख) व्यक्ती मरण पावल्या. हे म्हणजे जगाच्या त्यावेळेच्या लोकसंख्येच्या २.५ % होय.<ref name="census.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php |title=U.S. Census BureauWorld Population Historical Estimates of World Population |accessdate=March 4, 2016}}</ref> अर्थात, हा केवळ अंदाज आहे व प्रत्येक राष्ट्राचे अंदाज वेगवेगळे आहेत. युरोपमधील आणि आशियामधील अनेक देश या युद्धात बेचिराख झाले. त्यातून सावरायला त्यांना पुढील अनेक दशके घालवावी लागली. दुसऱ्या महायुद्धाचे राजकीय,<ref>{{Harvnb|Barber|Harrison|2006|p=232}}.</ref> सामाजिक, आर्थिक<ref name="GSWW6_266">{{Harvnb|Rahn|2001|p=266}}.</ref><ref>{{Harvnb|Liberman|1996|p=42}}.</ref><ref name="Milward 1979 138">{{Harvnb|Milward|1992|p=138}}.</ref> तसेच तंत्रज्ञानाच्या दृष्टीने जगावर झालेले प्रभाव आजदेखील दिसून येतात. == कारणे == [[जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण, १९३९|जर्मनीचे पोलंडवरील आक्रमण]] व जपानचे [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|चीन]], [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|अमेरिका]] व ब्रिटिश आणि डच वसाहतींवरचे आक्रमण ही दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे समजली जातात.{{sfn|Eastman|1986|pp=547–51}} {{sfn|Beevor|2012|p=342}}जगाच्या दोन्ही बाजूच्या या घटनांचे कारण होते जर्मनी व जपानमधील हुकूमशाही सत्ताधीश व त्यांची जगज्जेते होण्याची महत्त्वाकांक्षा. जरी या दोन्ही सत्तांनी आपले पाय पसरवण्यास आधीच सुरुवात केली असली तरी दुसऱ्या महायुद्धाची अधिकृत सुरुवात झाली ती या झोंडशाहीला झालेल्या सशस्त्र विरोधाने. जर्मनीत नाझी पक्ष जरी लोकशाही मार्गाने सत्तेवर आला असला तरी एकदा हातात सत्ता आल्यावर पक्षाधिकाऱ्यांनी जर्मनीतील लोकशाही व्यवस्थेची लक्तरे काढली.{{sfn|Brody|1999|p=4}} असे असून जर्मन जनतेने त्यांना पाठिंबा दिला कारण [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] पराभूत झाल्यावर त्यांना जर्मन स्वाभिमानाला जागे करणारे सरकार प्रथमतःच मिळालेले होते.{{sfn|Zalampas|1989|p=62}} पहिल्या महायुद्धात शरणागती पत्करताना [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहातील]] २३१वे कलम जर्मन जनतेला असह्य झाले होते.{{sfn|Kantowicz|1999|p=149}} या शिवाय साम्यवाद-विरोध आणि आर्थिक सुबत्ता व प्रगतीच्या वचनांना भुलून जर्मनीने नाझी पक्षाला व पर्यायाने [[ॲडॉल्फ हिटलर|एडॉल्फ हिटलर]]ला अमर्याद सत्ता बहाल केली. हिटलरने जर्मनीला आपल्या हक्काच्या समजल्या जाणाऱ्या सगळ्या देशांना जर्मन सत्तेखाली आणण्याचे वचन दिले व त्यादृष्टीने पावलेही उचलली. नाझी पक्षाने (व स्वतः हिटलरनेही) हिटलरला जर्मनीचा तारणहार असल्याचे भासवले,{{sfn|Adamthwaite|1992|p=52}} व येथून एका भस्मासुराचा जन्म झाला. इकडे जपानमध्ये ''क्रिसॅंथेमम'' (जास्वंदी) वंशाच्या राजांचे राज्य असले तरी खरी सत्ता होती ती सैन्यातील अत्त्युच्च अधिकाऱ्यांच्या टोळक्याकडे. जपानला जगातील महासत्ता करण्याची त्यांची महत्त्वाकांक्षा होती. जपानने या नेतृत्वाखाली [[मांचुरिया]]वर [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] व चीनवर [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] आक्रमण केले होते. यामागचे कारण होते ते चीन व मांचुरियातील नैसर्गिक संपत्ती बळकावून त्याद्वारे आपला प्रभाव अधिक मजबूत करणे. [[युनायटेड किंग्डम]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] या युद्धात जरी प्रत्यक्ष भाग घेतला नसला तरी त्यांनी चीनला आर्थिक व सैनिकी मदत केली. याशिवाय त्यांनी जपानविरुद्ध आर्थिक नाकेबंदी करीत जपानला मिळणारे [[खनिज तेल]] व इतर रसद कापली. यामुळे जपानला चीन व मांचुरियातील युद्ध जास्त काळ चालू ठेवणे अशक्य झाले व त्यांनी तेथून काढता पाय घेण्याची तयारी सुरू केली. आता जपानकडे उपाय होते म्हणजे चीनचा जिंकलेला प्रदेश परत करणे, खनिज तेल व इतर कच्च्या मालाची इतर पुरवठे शोधणे किंवा हे मिळवण्यासाठी अजून काही देश/प्रांत जिंकणे. आग्नेय आशियातील [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]] आणि डच, फ्रेंच व ब्रिटिश वसाहतींमधून या खनिजांचा मुबलक पुरवठा होता व हा भाग चीनमधून हल्ला करण्याच्या टप्प्यातही होता. जपानचा समज होता की आशियातील युरोपीय सत्ता युरोपमध्ये सुरू झालेल्या युद्धात गुंतल्या होत्या व आशियात लक्ष देण्याची त्यांना फुरसत नव्हती. सोव्हिएत संघ जर्मनीशी संधान बांधून असले तरी त्यांच्यात कुरबुर सुरूच होती आणि अमेरिका युद्ध करण्याआधी संधी/करार करण्याचा प्रयत्न करेल. ही परिस्थिती जपानने आग्नेय आशिया गिळंकृत करण्यास साजेशीच होती. हा अंदाज बांधून जपानने डच व ब्रिटिश वसाहतींवर आक्रमण केले व जगाच्या पूर्व भागातील युद्धाला तोंड फुटले. सुरुवातीला तटस्थ असलेल्या अमेरिकेने दोस्त राष्ट्रांना जर्मनीविरुद्ध आर्थिक मदत करणे चालूच ठेवले होते. त्याला खीळ घालण्यासाठी जपानने [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१रोजी]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]] येथील नौसेना तळावर जबरदस्त हल्ला केला व तेथील आरमार उद्ध्वस्त केले. अमेरिकेला आता युद्धात उतरणे भागच होते. अशा प्रकारे अमेरिकेचा या युद्धात प्रवेश झाला. == घटनाक्रम == === युद्धाची सुरुवात - इ.स. १९३९ === ==== युरोपियन रणांगण ==== '''जर्मनीची आगळीक''' [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सुमारास जर्मनीने जाहीर केले होते की [[व्हर्सायचा तह|व्हर्सायच्या तहात]] गमावलेला सगळा प्रदेश जर्मनीने जिंकलाच पाहिजे. शिवाय, ज्या ज्या प्रदेशात जर्मनवंशीय व्यक्तींचे बहुमत असेल, ते प्रदेशही जर्मनीचेच भाग झाले पाहिजेत. जर्मनीच्या अधिकृत परराष्ट्र धोरणात म्हणले होते की [[पोलंड]] व [[झेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेशात जर्मन बाहुल्य होते व तेथील जर्मनवंशीय व्यक्तींच्या हक्कांची पायमल्ली होत होती. त्यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी असे प्रदेश जर्मनीत असले पाहिजेत. [[:वर्ग:युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधान]] [[नेव्हिल चेम्बरलेन]] बरोबरच्या चर्चासत्रात हिटलरने अनेक पुरावे दाखवले ज्यानुसार जर्मनीच्या शेजारी राष्ट्रातील जर्मनवंशीय लोकांवर अत्याचार होत होते. या सबबीवर हिटलरने असे प्रदेश जर्मनीत समाविष्ट करण्याचा आग्रह धरला. हिटलरच्या या युक्तिवादाला जर्मन जनतेचा पूर्ण पाठिंबा होता. जर्मनीला पहिल्या महायुद्धात नामुष्की पत्करावी लागली होती. व्हर्सायच्या तहातील काही कलमे जर्मनीच्या आर्थिक व सैनिकी विकासाला जाचक होती. याच सुमारास जगभर आर्थिक मंदी सुरू होती, त्याचा प्रभाव जर्मनीवरही पडला होता. व्हर्सायच्या तहानुसार जर्मनीला सैन्य बाळगण्यावर कडक निर्बंध होते व प्रत्येक सैनिकी हालचालीबद्दल [[लीग ऑफ नेशन्स]] द्वारे परदेशी राजवटींना जबाब द्यावा लागत होता. ततः जर्मनीत गरीबी, [[बेकारी]] व असंतोषाचे लोण सर्वदूर पसरलेले होते. याचे भांडवल करून हिटलर व नाझी पक्षाने सत्ता मिळवली व हळूहळू लोकशाही व्यवस्थेत बदल करून अधिकाधिक हुकुमशाहीगत व्यवस्था जर्मनीत आली. नाझींनी जर्मनीला पटवून दिले की अनिर्बंध सत्तेशिवाय जर्मनीचा उद्धार कोणीही करू शकणार नाही. हळूहळू हिटलरने [[ऱ्हाइनलॅंड]] व [[रुह्र]] प्रदेशात सैन्य उभारणीलाही सुरुवात केली. याशिवाय अश्या अनेक कृती केल्या ज्या व्हर्सायच्या तहाविरुद्ध होत्या परंतु जर्मन राष्ट्रहितकारक होत्या. याचा परिणाम जर्मन जनता हिटलरच्या मागे एकमुखाने उभी राहण्याचा झाला. हिटलर व नाझी पक्षाने याचे पूरेपूर फायदा घेतला. जर्मनवंशीयांवर अन्याय होत असल्याचे भासवून त्यांनी याकाळात अनेक इतरवंशीय व्यक्तींचे ([[रोमा जिप्सी]], [[ज्यू]], इ.) सर्रास शिरकाण सुरू केले. '''युरोपीय देशांची अति-सहिष्णुता व युद्धापूर्वीचे मैत्री-करार''' जर्मनीत हे सुरू असताना ब्रिटिश व फ्रेंच सरकारने त्याविरुद्ध पावले उचलायच्या ऐवजी जर्मनीच्या तुष्टीकरणाचे धोरण अवलंबिले. त्यांना जर्मनीशी उघड संघर्ष टाळायचा होता कारण पहिले महायुद्ध संपून जेमतेम २० वर्षे होत होती. संपूर्ण युरोप त्यातून सावरत होता व अजून एक युद्ध झाल्यास [[युनायटेड किंग्डम]] व [[फ्रान्स]]च नव्हे तर युरोपमधील प्रत्येक देशाला त्याची मोठी किंमत मोजावी लागली असती. त्यामुळे दोन्ही देशांनी जर्मनीला ढील देणेच पसंत केले. याचे पर्यवसान [[इ.स. १९३८चा म्युनिक करार|१९३८ च्या म्युनिक करारात]] झाले. याआधी जर्मनीने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]तील काही प्रदेश बळकावले होते व अजून पुढे सरकण्याच्या तयारीत असताना फ्रान्स व ब्रिटनने जर्मनीची ही आगळीक मान्य केली व चेकोस्लोव्हेकियाचे प्रदेश जर्मनीला देऊन टाकले. चेम्बरलेनने जाहीर केले की म्युनिक करार हा "आपल्या काळातील शांततेचेच प्रतीक" आहे. मऊ लागल्यावर कोपराने खणल्यासारखे जर्मनीने [[मार्च]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] उरलेले चेकोस्लोव्हेकियासुद्धा बळकावले. जर्मनीच्या मनसूब्यांबद्दल भ्रमात राहिलेल्या दोस्त राष्ट्रांकडे नुसते बघत बसण्यापेक्षा काही गत्यंतर नव्हते. या व अशा छोट्या-मोठ्या चालींनंतर वर्षभरात युद्धाला तोंड फुटले. म्युनिक करार निष्फळ ठरल्यावर ब्रिटन/फ्रान्ससना कळले की हिटलरच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवून चालणार नव्हते व जर्मन महत्त्वाकांक्षा नुसते आसपासचे प्रदेश गिळंकृत करून थांबणार नव्हती. [[मे १९]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] पोलंडने व फ्रान्सने परस्पर-मैत्री करार केला व एकावर आक्रमण झाल्यास दुसऱ्याने मदतील धावून येण्याचे मान्य केले. ब्रिटन व पोलंडमध्ये असाच करार मार्चमध्ये झालेला होता. इकडे जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९३९|१९३९ला]] [[मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटोव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सह्या केल्या. या करारात जर्मनी व सोव्हिएत संघाने युरोप जिंकून घेणे गृहित धरले होते व त्यानंतर युरोप आपापसात कसा वाटून घ्यायचा याची नोंद होती. तोपर्यंत दोन्ही राष्ट्रांनी एकमेकांच्या सैनिकी कार्रवाईत दखल न देण्याचे कबूल केले व सोव्हिएत संघाकडून जर्मनीला खनिज तेल व इतर रसद पुरवण्याची तरतूद घातली. या कलमामुळे जर्मनीची [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रातून]] येणाऱ्या मालवाहतूकीवरील भीस्त कमी झाली. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] हा वाहतूकमार्ग रोखून धरून ब्रिटनने जर्मनीच्या नाकीतोंडी पाणी आणले होते. ही तरतूद झाल्यावर हिटलरची पोलंड व वेळप्रसंगी ब्रिटन व फ्रान्सशीही युद्ध करण्याची तयारी झाली. पुढचे पाउल होते ते काहीतरी कुरापत काढणे. जर्मनीने जाहीर केले की [[डान्झिगचे स्वतंत्र शहर|डान्झिगच्या स्वतंत्र शहरात]] जर्मन व्यक्तींवर अन्याय होत आहे व याचा उपाय करण्यासाठी जर्मनी डान्झिग व पोलंडमधील अन्य शहरे जिंकून घेईल. हे पाहून पोलंड ने [[ऑगस्ट २५]]रोजी युनायटेड किंग्डमशी नव्याने मैत्री करार केला, पण त्याचा जर्मन बेतांवर काही प्रभाव पडला नाही. '''जर्मनी व सोव्हिएत संघाचे पोलंडवर आक्रमण''' [[चित्र:पोलिश सैनिक.jpg|thumb|left|200px|जर्मन आक्रमकांशी लढणारे पोलिश सैनिक, [[सप्टेंबर]] [[इ.स. १९३९|१९३९]]]] [[सप्टेंबर १]], [[इ.स. १९३९|१९३९रोजी]] जर्मनीने खोटी [[ग्लायवित्झचा हल्ला|पोलिश हल्ल्याची]] सबब सांगून पोलंडवर आक्रमण केले. युद्धोत्तर अहवालात कळून आले की पोलंडने जर्मन ठाण्यावरील तथाकथित हल्ला झालाच नव्हता. [[सप्टेंबर ३]]ला [[भारत|भारतासह]] युनायटेड किंग्डम व फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले. काही दिवसातच [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[न्यू झीलंड]]नेही त्यांचा साथ देण्याचे जाहीर केले. फ्रान्सने जरी युद्ध जाहीर केले असले तरी त्यांची हालचाल संथ होती. [[सार प्रांतातील चढाई|सार प्रांतात नावापुरती चढाई]] केल्यावर काही दिवसात तीसुद्धा सोडून दिली. युनायटेड किंग्डमला नौसेनेच्या कवायती करण्याशिवाय काही करणे शक्य नव्हते. इकडे जर्मनीने पोलिश सैन्याची वाताहत करीत [[सप्टेंबर ८]] रोजी पोलंडची राजधानी [[वॉर्सो]]पर्यंत धडक मारली. [[सप्टेंबर १७]]ला सोव्हिएत संघाने मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारात ठरवल्याप्रमाणे पोलंडवर पूर्वेकडून चाल केली. पोलिश सैन्याला आता दुसरी आघाडी उघडणे भाग पडले व त्यामुळे आधीच खिळखिळी झालेली बचावाची फळी कोलमडली. पराभव अटळ दिसताना पोलंडच्या राष्ट्राध्यक्ष व सरसेनापतीने दुसऱ्याच दिवशी [[रोमेनिया]]त पळ काढला. वॉर्सोतील सैन्याने महिनाभर तग धरली पण ऑक्टोबर १ रोजी जर्मन सैन्य शहरात घुसले. ४-५ दिवस घराघरातून युद्ध करून ऑक्टोबर ६ला पोलिश सैन्याने हत्यारे खाली ठेवली. काही तुकड्या पळून शेजारील राष्ट्रांमध्ये गेल्या व तेथून त्यांनी [[पोलिश भूमिगत सशस्त्र चळवळ|भूमिगत सशस्त्र चळवळ]] उभारली. या चळवळीने युद्धाच्या अखेरच्या दिवसांत दोस्त राष्ट्रांची मोठी मदत केली. जरी राजधानी व जवळजवळ संपूर्ण देशाचा पाडाव झाला तरी पोलंडने अधिकृतरीत्या जर्मनीकडे शरणागती पत्करली नाही. '''खोटे युद्ध''' पोलंडच्या पाडावानंतर [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] हिवाळ्यात जर्मनीने आपली वाटचाल तात्पुरती थांबवली. परिस्थितीचा आढावा घेत त्यांनी आपली बचावफळी पक्की केली व पुढील हल्ल्यांची योजना आखणे चालू ठेवले. इकडे ब्रिटन व फ्रान्सने आपले बचावात्मक धोरण चालूच ठेवले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] १९४०पर्यंत कोणीच काही मोठी हालचाल केली नाही. वृत्तपत्रांनी या कालावधीला ''खोटे युद्ध'' अथवा ''सिट्झक्रीग'' असे उपहासात्मक नाव दिले. '''अटलांटिकची लढाई''' [[पूर्व युरोप|पूर्व युरोपमध्ये]] लढाई सुरू होताच [[अटलांटिक महासागर#उत्तर अटलांटिक|उत्तर अटलांटिक समु्द्रात]] जर्मन [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या व्यापारी जहाजांविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. छुप्या पद्धतीने हल्ला करणाऱ्या या पाणबुड्यांची संख्या जास्त नसली तरी ही कसर त्यांनी त्यांची कुशलता, हिंमत व नशीबाने भरून काढली. ब्रिटिश [[क्रुझर]] [[एच.एम.एस. करेजस (५०)|एच.एम.एस. करेजस]] अशाच एका यु-बोटीला बळी पडली तर अजून एका यु-बोटीने [[एच.एम.एस. रॉयल ओक (०८)|एच.एम.एस. रॉयल ओक]] या [[युद्धनौका|युद्धनौकेला]] बंदरातून बाहेर पडण्याची संधी न देताच जलसमाधी दिली. युद्धाच्या पहिल्या चार महिन्यात यु-बोटींनी ११० जहाजे बुडवली व व्यापारी जहाजवटीवर भीतीचे सावट पसरवले. [[दक्षिण अटलांटिक समुद्र|दक्षिण अटलांटिक समुद्रात]] जर्मन [[पॉकेट बॅटलशिप]] [[ॲडमिरल ग्राफ स्पी (क्रुझर)|ॲडमिरल ग्राफ स्पी]]ने नऊ ब्रिटिश व्यापारी नौका बुडवल्या. अखेर [[एच.एम.एस. अजॅक्स (२२)|एच.एम.एस. अजॅक्स]], [[एच.एम.एस. एक्झेटर (६८)|एच.एम.एस. एक्झेटर]] व [[एच.एम.एन.झेड.एस. अकिलीस]] ने तिला [[मॉॅंटेव्हिडियो]]जवळ गाठले. [[प्लेट नदीची लढाई|प्लेट नदीच्या लढाईत]] ग्राफ स्पीला पराभव अटळ दिसता तिच्या कप्तान [[हान्स लांग्सदोर्फ]] याने समुद्राकडे प्रयाण केले व पकडले जाण्यापेक्षा स्वतःच ग्राफ स्पीला जलसमाधी दिली. ==== पॅसिफिक रणांगण ==== '''[[दुसरे चीन-जपान युद्ध]]''' पूर्वेतील युद्ध युरोपच्या आधीच दोन वर्षे सुरू झाले होते. [[जपान]]ने [[इ.स. १९३१|१९३१मध्ये]] [[मांचुरिया]] जिंकून तेथे तळ ठोकलेला होता. [[जुलै ७]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] रोजी जपानने मांचुरियाची हद्द ओलांडून [[बीजिंग|बिजींग]]वर (तेव्हाचे बिपींग) हल्ला चढवला. विद्युतवेगाने आगेकूच करीत जपानी सैन्य [[शांघाय]]पर्यंत पोचले परंतु तेथे त्यांची प्रगती थांबली. [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९३७|१९३७मध्ये]] शांघाय पडले व लगेचच राजधानीचे शहर [[नानजिंग]] (तेव्हाचे नानकिंग) ही जपानने जिंकले. चीनी सरकारने नानजिंगहून पळ काढून [[चॉॅंगकिंग]] येथे कामचलाऊ राजधानी उभारली. नानजिंग जिंकल्यावर जपानी सैन्याने तेथील युद्धकैदी व नागरिकांवर अनन्वित अत्याचार केले (पहा - [[नानकिंगची कत्तल]])व एका महिन्यात सुमारे ३,००,००० व्यक्तींची कत्तल केली. '''दुसरे रशिया-जपान युद्ध''' [[जपान]] व [[मंगोलिया]]च्या सरहद्दीवर [[खाल्का नदी]] आहे. मांचुरियातील जपानी राजवटीनुसार ही मांचुरिया-मंगोलियाच्यामधील हद्द होती. मंगोलियाच्या मते हद्द नदीपलीकडे ३० किमी पूर्वेस होती. [[मे ८]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी ७०० मोंगोल घोडेस्वार नदी पार करून पूर्वेस आले. ते पाहताच मांचुरियन सैन्याने त्यांच्यावर हल्ला केला. काही दिवसातच [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाने]] मंगोलिया व जपानने मांचुरियाच्या सैन्याच्या मदतीला आपले सैन्य पाठवले व तुंबळ युद्धास सुरुवात झाली. सप्टेंबरपर्यंत चालू असलेल्या या युद्धात १८,००० जपानी तर ९,००० सोव्हिएत-मंगोल सैनिक मृत्यू पावले. येथे सुरू असलेले युद्ध थांबले नसते व एकाच वेळी येथ तसेच [[जर्मनी]]शीसुद्धा लढायची पाळी आली तर सोव्हिएत संघाला दोन्ही आघाड्या संभाळणे कठीण गेले होते. सोव्हिएत संघाने [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारावर]] सही करण्यामागे हेही एक कारण होते. === युद्ध पसरले - इ.स. १९४० === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत संघाचे बाल्टिक देशांवर आक्रमण''' [[जर्मनी]] व [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघात]] युद्धाच्या आधी झालेल्या [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार|मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करारानुसार]] [[फिनलंड]]ला सोव्हिएत संघाचे मांडलिक राष्ट्र ठरवण्यात आले होते. त्यानुसार सोव्हिएत संघाने [[नोव्हेंबर ३०]], [[इ.स. १९३९|१९३९]] रोजी फिनलंडवर हल्ला केला. येथून सुरू झालेल्या युद्धाला [[हिवाळी युद्ध]] म्हणतात. सोव्हिएत संघाने फिनिश सैन्याच्या चौपट सैनिक पाठवले तरीही त्यांची पुरेशी प्रगती झाली नाही. फिनिश बचावाची फळी भक्कम होती व त्यांनी पहिला हल्ला रोखून धरला. हळूहळू [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] आपले हल्ले तिखट केले व फळी फोडण्यात यश मिळवले. फिनलंडने तहाची बोलणी सुरू केली व [[लेनिनग्राड]]ला लागून असलेले व्यूहात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे प्रदेश सोव्हिएत संघाला दिले. या अकारण सुरू केलेल्या युद्धाविरुद्ध जगातील इतर देशांनी विरोध दर्शविला व [[डिसेंबर १४]]ला सोव्हिएत संघाची [[लीग ऑफ नेशन्स]]मधून हकालपट्टी झाली. यामुळे सोव्हिएत संघाला जणू अधिक आगळीक करण्याची मुभाच मिळाली. [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] त्यांनी [[लात्व्हिया]], [[लिथुएनिया]] आणि [[एस्टोनिया]]चा पाडाव केला व तेथील सत्ताधारी व्यक्तींना [[सैबेरिया]]तील [[गुलाग]]मध्ये पाठवून दिले. याशिवाय सोव्हिएत संघाने [[रोमेनिया]]कडून [[बेसारेबिया]] व [[उत्तर बुकोव्हिना]] हे प्रांतही बळकावले. '''जर्मनीचे डेन्मार्कवर व नॉर्वेवर आक्रमण''' सोव्हिएत संघ व फिनलंडमधील हिवाळी युद्ध संपताना जर्मनीने [[एप्रिल ९]], [[इ.स. १९४०|१९४०ला]] एकाच वेळी [[डेन्मार्क]] व [[नॉर्वे]]वर [[वेसेऱ्युबुंग मोहीम|ऑपरेशन वेसेरुबंग]] या सांकेतिक नावाखाली मोहीम काढली. डेन्मार्कने लगेचच नांगी टाकली पण नॉर्वेने प्रतिकार केला. [[युनायटेड किंग्डम]]ने नॉर्वेवर चढाई करण्याचा बेत आखलेलाच होता. त्यांनी आपले सैनिक उत्तर नॉर्वेत उतरवले पण जूनपर्यंत जर्मन सैन्य वरचढ ठरले व दोस्त राष्ट्रांनी नॉर्वेतून काढता पाय घेतला. नॉर्वेच्या सैन्याने शरणागती पत्करली व जवळजवळ संपूर्ण नॉर्वे जर्मनीच्या ताब्यात आले. नॉर्वेचा राजा आपल्या कुटुंबियांसह लंडनला पळून गेला. नॉर्वेचा सागरी किनारा हातात आल्यावर जर्मनीने तेथे हवाई व नौसेनेचे तळ उभारले व [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] होणाऱ्या पुढील मोहीमेची तयारी सुरू केली. '''जर्मनीचे फ्रान्सवर व 'खालच्या देशांवर' आक्रमण''' [[चित्र:Nazi-parading-in-elysian-fields-paris-desert-1940.png|thumb|left|[[पॅरिस]]च्या [[शॉंझ एलिझे]] रस्त्यावर जर्मन सैनिक, [[जून]] [[इ.स. १९४०|१९४०]]]] [[लक्झेम्बर्ग]], [[बेल्जियम]] व [[नेदरलँड्स]] हे समुद्रसपाटीपासून समतल व काही प्रदेशात समुद्राच्या पातळीच्याही खाली आहेत म्हणून त्यांना ''लो कन्ट्रीज'' अथवा खालचे देश असे म्हणतात. [[मे १०]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी जर्मनीने या तीनही देश व शिवाय फ्रान्सवर हल्ला केला. या घटनेने ''खोटे युद्ध'' संपले व ''खरे युद्ध'' परत सुरू झाले. जर्मनीला रोखण्यासाठी [[ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स (दुसरे महायुद्ध)|ब्रिटिश एक्स्पिडिशनरी फोर्स]] व फ्रेंच सैन्य उत्तर बेल्जियममध्ये घुसले. दक्षिणेत फ्रान्सने [[मॅजिनो लाईन]]वर आपली बचावफळी तयार केलेली होती. तेथे जर्मन सैन्याला अडवून ठेवून उत्तरेत गनिमी काव्याने जर्मनीशी लढायचे असा त्यांचा बेत होता पण जर्मनीने [[ब्लिट्झक्रीग]] अथवा ''विद्युतवेगी युद्धाचा'' अत्युत्तम नमूना दाखवत फ्रेंच व ब्रिटिश सैन्याचा धुव्वा उडवला. इकडे [[लुफ्तवाफे]]ने नेदरलँड्सच्या [[रॉटरडॅम]] शहरावर बॉम्बफेक करून शहराचा विनाश केला. हल्ल्याच्या पहिल्या टप्प्यात ''वेह्रमाख्ट''ची (जर्मन सेना) ''पॅन्झरग्रुप फोन क्लाईस्ट'' ही तुकडी सुसाट [[आर्देन्नेस]] पार करून गेली. दोस्त राष्ट्रांचा अंदाज होता की दाट जंगल असलेला हा प्रदेश यांत्रिकी व रणगाड्यांना पार करणे अशक्य होते. हा अंदाज चुकीचा ठरवत जर्मन सैन्याने [[सेदान, फ्रान्स|सेदान]] येथे येऊन धडकले. सेदानचे रक्षण करणारे सैन्यदल हे फ्रेंच सैन्याचे नेहमीचे सैनिक नव्हते. येथे हल्ला होण्याची शक्यता कमी असल्याकारणाने येथे कुमक जास्त नव्हती. वेह्रमाख्टने सहजगत्या बचावाची फळी फोडली आणि पश्चिमेकडे आगेकूच करीत थेट [[इंग्लिश खाडी|इंग्लिश चॅनेल]] पर्यंत जाऊन पोचले. जर्मन सैन्याच्या दुसरे सैन्याने बेल्जियम, लक्झेम्बर्ग व नेदरलँड्सचा सहजगत्या पाडाव केला. आता दोस्तराष्ट्रांचे सैन्य दुभागले गेले व उत्तर फ्रान्स व खालच्या देशातले सैनिक जर्मन सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. त्यांच्या समोर आता आत्मसमर्पण करणे किंवा पळ काढणे हेच पर्याय होते. [[ऑपरेशन डायनॅमो]] या मोहिमेअंतर्गत ३,३८,००० दोस्त सैनिकांना [[डंकर्क]]हून उचलण्यात आले. युद्धनौका, होड्या, व मिळेल त्या तरंगणाऱ्या वाहनांतून या सैनिकांनी [[इंग्लंड]] गाठले. [[जून १०]]ला [[इटली]] जर्मनीच्या बाजूने युद्धात उतरले व फ्रान्सच्या दक्षिणेकडून त्यांनी हल्ला केला. जर्मन सैन्याने फ्रान्समध्ये अनिर्बंध कूच सुरू ठेवली व जवळजवळ सगळे फ्रान्स आपल्या टाचेखाली आणले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी फ्रान्सने शस्त्रसंधीची याचना केली व शरणागती पत्करली. जर्मन सैन्याने [[पॅरिस]]मध्ये तळ ठोकला व आग्नेय फ्रान्समध्ये [[विची फ्रान्स]] हे नावापुरते स्वतंत्र परंतु खरेतर जर्मनधार्जिणे सरकार बसवले. अशाप्रकारे [[बॅटल ऑफ फ्रान्स]] ही एकतर्फी लढाई जर्मनीने जिंकून युरोपमध्ये आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले. '''बॅटल ऑफ ब्रिटन''' फ्रान्सवरची मोहीम विजयी होत असताना जर्मनीने युनायटेड किंग्डमवर [[ऑपरेशन सी लायन]] या नावाच्या मोहिमेची आखणी सुरू केली. ब्रिटिश सैन्याने डंकर्कहून पळ काढताना बरीचशी हत्यारे, जड तोफा व रसद तेथेच टाकून दिली होती व त्यामुळे ब्रिटिश सैन्याची स्थिती अगदी केविलवाणी झाली होती. असे असता जर एक घणाघाती घाव घातला तर युनायटेड किंग्डमने गुडघे टेकले असते. पण ब्रिटनवर हल्ला करायचा तर त्यासाठी समुद्र पार करावा लागणार होता किंवा आरमारी वेढा घालावा लागला असता. [[रॉयल नेव्ही]]शी टक्कर देणे जर्मन आरमाराला शक्य नव्हते पण काही करून ब्रिटीिद्वीपांवर सैन्य उतरवता आले व त्याला हवेतून आधार देता आला तर विजय निश्चित होता. त्यासाठी आधी रॉयल एर फोर्सचा समाचार घेणे आवश्यक होते. [[लुफ्तवाफे]] व [[रॉयल एर फोर्स]]च्या या लढाईला [[बॅटल ऑफ ब्रिटन]] म्हणतात. लुफ्तवाफेने सुरुवात केली ती रॉयल एर फोर्सच्या विमानतळ व [[रडार]]चा वेध घेऊन. मोडक्यातोडक्या धावपट्ट्यांवरूनसुद्धा उड्डाणे भरून आर.ए.एफ.च्या वैमानिकांनी त्यांचा प्रतिकार सुरू केला व धाव घेतली थेट [[बर्लिन]]कडे. राजधानी बर्लिनवरील झालेल्या बॉम्बफेकीमुळे [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा संताप झाला व त्याने [[लंडन]] शहरावर हल्ले सुरू करण्याचे आदेश दिले. [[द ब्लिट्झ]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या हल्ल्यांमध्ये लंडनचे अतोनात नुकसान झाले. आर.ए.एफ.ने आपल्या [[स्पिटफायर]] व [[हरिकेन, विमान|हरिकेन]] विमानांनी कसेबसे का होईना हे हल्ले परतवून लावले व लुफ्तवाफेला हवेत वर्चस्व मिळू दिले नाही. इकडे समुद्रात रॉयल नेव्हीने जर्मन आरमाराला रोखून धरले व इंग्लंडवर चढाई करण्याचा हिटलरचा मनसुबा धुळीत मिळाला. आता युनायटेड किंग्डमचा नाद सोडून हिटलरने आपली नजर पूर्वेकडे वळवली. '''इटलीचे ग्रीसवर आक्रमण''' युद्धापूर्वीच [[इटली]]ने [[आल्बेनिया]]वर चढाई केलेली होती. [[ऑक्टोबर २८]], [[इ.स. १९४०|१९४०]] रोजी तेथून त्यांनी [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. ग्रीक सैन्याने तिखट उत्तर दिले व पुढील दोन महिन्यात इटलीलाच मागे रेटत अल्बेनियाचा एक चतुर्थांश भाग काबीज केला. [[रॉयल नेव्ही]]ने ग्रीसच्या मदतीला येऊन इटलीच्या आरमाराविरुद्ध कारवाया सुरू केल्या. या धामधुमीत इटलीचे ५,३०,००० सैनिक अडकून पडले व त्यांची प्रगती खुंटली. ==== आशियातील व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''दुसरे चीन-जपान युद्ध''' [[इ.स. १९४०|१९४० च्या]] सुमारास येथील युद्ध थंडावले होते. इतस्ततः हल्ल्यात कोणत्याच बाजूला निर्णायक विजय मिळत नव्हता. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] जरी अधिकृतरीत्या तटस्थ असले तरी [[चीन]]ला त्यांची भरघोस आर्थिक मदत होती, शिवाय चिनी वायुदलाच्या मदतीला काही [[फ्लाईंग टायगर्स|अमेरिकन वैमानिकही]] पाठविण्यात आले होते. '''आग्नेय आशियातील युद्ध''' [[जुलै]] [[इ.स. १९४०|१९४०मध्ये]] [[फ्रेंच इंडो-चायना]]मध्ये आपल्याला लष्करी तळ उभारण्यासाठी जागा पाहिजे असल्याचे जपानने सूतोवाच केले. [[फ्रान्स]] व इतर पाश्चिमात्य देशांनी अर्थातच ही मागणी धुडकावून लावली. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[इ.स. १९११चा जपान-अमेरिका व्यापारी करार|१९११ च्या जपान-अमेरिका व्यापारी करारातून]] अंग काढून घेतल्याचे जाहीर केले व जपानला युद्धसामग्री निर्यात करण्यावर बंदी घातली. जपानने [[सप्टेंबर २२]] रोजी जपानी सैन्याने उत्तर फ्रेंच इंडो-चायना वर चाल केली. ==== उत्तर आफ्रिकेचे रणांगण ==== [[फ्रेंच आरमार|फ्रेंच आरमाराने]] नांगी टाकल्यावर भूमध्य समुद्रातील वर्चस्वासाठी [[रॉयल नेव्ही]] व [[रेजिया मरिना|इटलीच्या आरमारात]] चढाओढ सुरू झाली. रॉयल नेव्हीने आपल्या [[जिब्राल्टर]], [[माल्टा]] व [[इजिप्त]]च्या [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] बंदरातील तळांवरून कारवाया सुरू ठेवल्या. ऑगस्टमध्ये इटालियन सैन्याने [[ब्रिटिश सोमालीलॅंड]] जिंकले व पुढील महिन्यात [[लिबिया]]मधून इजिप्तमधील ब्रिटिश सैन्यावर हल्ला केला. इटलीचा बेत होता [[सुएझ कालवा]] जिंकायचा. असे झाल्यावर [[भारत]] व इंग्लंडमधील नौकानयन बंद पडले असता व इंग्लंडला मिळणारी रसद व पैसा कमी होऊन युद्धातील जोर कमी झाला असता. या हल्ल्याला ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] व भारतीय फौजांनी [[ऑपरेशन कंपास]] या मोहीमेत प्रत्युत्तर दिले व कालवा ब्रिटिश हातातच ठेवला. जर्मनीने आपली [[आफ्रिका कॉर्प्स]] नावाने नंतर ख्यातनाम झालेली रणगाड्यांची सेना [[जनरल इर्विन रोमेल]]च्या नेतृत्वाखाली लिब्यात उतरवली. === युद्ध जगभर पसरले - इ.स. १९४१ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''लेंड लीझ''' [[फ्रान्स]]मध्ये प्रयत्नांची शर्थ करताना [[युनायटेड किंग्डम]]चे लश्करी बळ रोडावले होते. [[भारत]] व इतर वसाहतींतून अमाप संपत्ती ओढूनसुद्धा राष्ट्र आता भिकेला लागण्याची चिह्ने होती. अशा परिस्थितीत [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने [[अमेरिकन काँग्रेस]]ला पटवून दिले की [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जर ब्रिटिश साम्राज्याला मदत नाही केली तर युद्ध अमेरिकेच्या दाराशी येण्यास वेळ लागणार नाही. कॉॅंग्रेसने युद्धात उतरण्यास नकार दिला परंतु युनायटेड किंग्डम व ३७ इतर दोस्त राष्ट्रांना ५,००,००,००,००० (पाच अब्ज) अमेरिकन डॉलरचे युद्धसाहित्य व इतर रसद पुरवण्याचे मान्य केले. यातील ३,४०,००,००,००० डॉलर हे युनायटेड किंग्डमसाठी राखीव होते. अमेरिकन कॉॅंग्रेसचा हा ठराव [[लेंड लीझ]] नावाने ओळखण्यात येतो. कॅनडाने देखिल ४,७०,००,००,००० (चार अब्ज सत्तर कोटी) अमेरिकन डॉलरचे साहित्य युनायटेड किंग्डमला पाठवले. '''जर्मनीचे ग्रीसवर, क्रीटवर व युगोस्लाव्हियावर आक्रमण''' [[मार्च २८]]ला [[रॉयल नेव्ही]]ने [[इटालियन आरमार|इटालियन आरमाराशी]] [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्रात]] [[केप माटापान]]जवळ झुंज घेतली. जवळजवळ एकतर्फी झालेल्या या लढाईत इटालियन आरमाराने तीन [[विनाशिका]] व पाच [[क्रुझर]] गमावल्या. रॉयल नेव्हीची दोन विमाने खर्ची पडली. पांगळ्या झालेल्या इटालियन आरमाराची ग्रीसमध्ये समुद्रमार्गे सैनिक पोचवण्याची कुवत कमी झाली. [[एप्रिल ६]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[जर्मनी]], [[इटली]], [[हंगेरी]] व [[बल्गेरिया]]च्या सैन्यांनी [[युगोस्लाव्हिया]]वर चढाई केली. नाममात्र प्रतिकार मोडून काढत हे आक्रमक १० दिवसांत राजधानीपर्यंत पोचले व शरण आलेल्या युगोस्लाव्हियात त्यांनी अक्ष-धार्जिणे सरकार बसवले. जरी युगोस्लाव्ह सैन्याने लढा दिला नसला तरी तेथील नागरिकांनी दोन भूमिगत सशस्त्र चळवळी उभारल्या. या दोन्हींनी अक्ष राष्ट्रांबरोबर एकमेकांवरही हल्ले सुरू ठेवले. याच दिवशी (एप्रिल ६) जर्मनीने बल्गेरियातून [[ग्रीस]]वर हल्ला केला. इटलीला प्रखर लढा देणाऱ्या ग्रीक सैन्याची कुवत जर्मनीच्या अफाट सैन्यापुढे कमी पडली व त्यांनी माघार घेतली. [[एप्रिल २७]]ला [[अथेन्स]]चा पाडाव होण्यापूर्वी [[युनायटेड किंग्डम]]ने ५०,००० ग्रीक सैनिकांना उचलले. जरी ग्रीस पडले असले तरी जर्मनीचे सैन्य बरेच दक्षिणेला आले होते. परत आपल्या आघाडीवर जाण्यात त्यांचे जवळजवळ ६ आठवडे खर्ची पडले. याची जर्मनीला पुढे मोठी किंमत मोजावी लागणार होती. [[मे २०]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जर्मनीने आपल्या [[७वी फ्लायगर डिव्हिजन]] व [[५ माउंटन डिव्हिजन, जर्मनी|५ माउंटन डिव्हिजन]] या युद्धकुशल तुकड्या [[क्रीट]]मध्ये उतरवल्या. ग्रीसमधून पराभूत होऊन आलेल्या ११,००० ग्रीक सैनिकांनी व २८,००० स्थानिक अर्धसैनिक दलांनी त्यांचा प्रतिकार केला. बेटावरील तीन विमानतळांवर लक्ष केंद्रित केलेल्या जर्मन सैन्याचे पहिल्या दिवशी अतोनात नुकसान झाले पण [[मालेमे विमानतळ]] काबीज करण्यात त्यांना यश मिळाले. त्यानंतर त्यांनी विमानाद्वारे अधिक कुमक मागवली व लवकरच ग्रीक सैन्याचा बीमोड केला. जरी जर्मनीने ही लढाई जिंकली असली तरी ग्रीक सैन्याने हवाईहल्ल्यांविरुद्ध दाखवलेल्या शौर्यामुळे हिटलरने हवाई हल्ले करणे बंद केले. '''जर्मनीचे सोव्हिएत संघावर आक्रमण''' [[चित्र:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|thumb|left|200px|[[ऑपरेशन बार्बारोसा]] - जर्मनीची सोव्हिएत संघावर चाल - जून ते डिसेंबर १९४१.]] जर्मनी व सोव्हिएत संघाने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९३९|१९३९मध्ये]] [[मोलोटॉव्ह-रिबेनट्रॉप करार]] केला व त्यानंतर एकमेकांना युद्धात सहकार्य केले. तेव्हापासून १९४१ च्या मध्यापर्यंत सोव्हिएत संघाने जर्मनीला युद्धसाहित्य, रसद, इ. साहाय्य केले. [[जून २२]], [[इ.स. १९४१|१९४१ला]] जर्मनी सोव्हिएत संघावर उलटला. या दिवशी [[ऑपरेशन बार्बारोसा]] ही आधुनिक इतिहासातील मनुष्यबळाच्या बाबतीत सगळ्यात मोठी मोहीम सुरू झाली. जर्मनीने तीन सैन्यसमूह, अंदाजे ४०,००,००० सैनिक सोव्हिएत संघात घुसवले. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] या व्यूहात्मक धक्क्यातून सावरायची संधी न देता ही टोळधाड रशियात विद्युतवेगाने शिरली. रशियन सैन्याच्या तुकड्यांना वेढा घालायचा व त्याचा घेरा आवळत आवळत शत्रूला नामशेष करायचे हा जर्मन सैन्याचा या लढायांमधील खाक्या होता. लाल सैन्याचे संपूर्ण पश्चिम सैन्य याप्रकारे नेस्तनाबूद झाले. अक्ष राष्ट्रांचे लक्ष विचलित करायला सोव्हिएत संघाने [[जून २५]]ला [[फिनलंड]]वर परत हल्ला केला व दुसरी आघाडी उघडली. असे असूनसुद्धा जर्मनीला समोरासमोर टक्कर देता येत नाही हे पाहून सोव्हिएत सैन्याने दग्धभू(स्कॉर्च्ड अर्थ) व्यूह अंगिकारला. जर्मन सैन्य जेथे चढाई करणे अपेक्षित होते त्या भागातील कारखाने व इतर व्यवसाय होते तसे मोडले व भराभर [[युरल पर्वत|युरल पर्वतांच्या]] पलीकडे नेउन जशीच्या तशी परत उभे केले. शेतातील उभी पिके जाळली, अन्नभांडार नष्ट केले व पूर्वेकडे माघार घेतली. [[नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] सुमारास जर्मन सेना [[लेनिनग्राड]], [[मॉस्को]] व [[रोस्तोव्ह]]च्या वेशीवर येऊन ठेपली. आता अतिकठीण असा रशियन हिवाळा सुरू झाला व पाच महिने अव्याहत चाललेली जर्मन आगेकूच ठप्प झाली. जर्मन सेनाधिकाऱ्यांचा अंदाज होता की रशियातील थंडी सुरू व्हायच्या आतच जर्मन [[ब्लिट्झक्रीग]]पुढे रशिया गुडघे टेकेल व हिवाळ्यात युद्ध करायची गरजच उरणार नाही. [[ग्रीस]]मध्ये घालवलेले ६ आठवडे आता त्यांच्या अंगाशी येणार होते. जर्मन सेनेला स्थानिक रसद मिळणे दुरापास्तच होते. त्यांना [[पोलंड]] व जर्मनीतून युद्धसाहित्य, यंत्रसामग्री व अन्न-धान्यदेखील मागवावे लागत होते. कडाक्याच्या थंडीत हे सगळे आघाडीवर पोचायला अनेक आठवडे लागत होते व जर्मन सैन्याची कुचंबणा व काही ठिकाणी तर उपासमारदेखील होऊ लागली. इकडे या थंडीची सवय असलेल्या लाल सैन्याने आपली लश्करभरती चालूच ठेवली होती. जर्मन सैन्य मॉस्कोपासून हाकेच्या अंतरावर आले असता सोव्हिएत सैन्याने प्रतिहल्ले सुरू केले. आपली राजधानीच इरेला पडलेली पाहून त्यांनी केलेल्या या कडव्या हल्ल्यांनी आधीच अगतिक झालेले जर्मन सैन्य मागे हटले. सोव्हिएत रेटा इतका जबरदस्त होता की अक्ष सैन्याने काही दिवसातच १५०-२५० कि.मी. पीछेहाट केली. दुसऱ्या महायुद्धातील अक्ष राष्ट्रांची ही पहिली माघार होय. '''अटलांटिकचे युद्ध''' [[मे ९]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी रॉयल नेव्हीची [[विनाशिका]] [[एच.एम.एस. बुलडॉग (एच९१)|एच.एम.एस. बुलडॉग]]ने एक जर्मन [[यू-बोट]] पकडली व त्यातून संपूर्णावस्थेत असलेले [[एनिग्मा यंत्र]] जप्त केले. जर्मनीचे कूटसंदेश समजण्यासाठी हे यंत्र अतिमहत्त्वाचे होते. [[मे २४]] रोजी जर्मन [[युद्धनौका बिस्मार्क]] युद्धात उतरली. [[डेन्मार्कच्या अखातातील लढाई]]त बिस्मार्कने रॉयल नेव्हीचा मानदंड असलेली [[बॅटलक्रुझर]] [[एच.एम.एस. हूड]]ला जलसमाधी दिली. चिडलेल्या रॉयल नेव्हीने बिस्मार्कचा शोध घेण्यासाठी युद्धनौकांचा तांडा सोडला. तीन दिवस सतत चाललेल्या या शोधाच्या अंती बिस्मार्क सापडली. हा लपाछपीचा खेळ २,७०० कि.मी. चालला. यात ब्रिटिश आरमाराच्या आठ युद्धनौका, दोन विमानवाहू नौका, अकरा क्रुझर, एकवीस विनाशिका व सहा पाणबुड्यांनी भाग घेतला होता. [[एच.एम.एस. आर्क रॉयल]] या विमानवाहू नौकेवरील विमानांनी बिस्मार्कवर [[टॉरपेडो]]ने हल्ला केला. हल्ल्याने नुकसान फारसे झाले नाही पण बिस्मार्कचे सुकाणू अडकून बसले. दिशाहीन झालेल्या बिस्मार्कला मग इतर युद्धनौकांनी गाठले व बुडवले. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''अमेरिकेचे युद्धात पदार्पण''' [[ऑपरेशन बार्बारोसा|हिटलरच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाची]] [[जपान]]ला पूर्वकल्पना नव्हती. सोव्हिएत संघाला याची कुणकुण होती व एकाचवेळी दोन्हीकडून हल्ला होण्याचे टाळण्यासाठी सोव्हिएत संघाने जपानशी मैत्री करण्याचे ठरवले. [[एप्रिल १३]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार]] करण्यात आला. यात सोव्हिएत संघाला पूर्वेकडून हल्ला न होण्याचे आश्वासन होते तर जपानला खात्री मिळाली की पश्चिमेकडून त्यांच्यावर हल्ला होणार नाही. जपानला आता आशिया-प्रशांत महासागरामधील युद्धावर लक्ष केंद्रित करायला मोकळीक मिळाली. [[चित्र:USS California sinking-Pearl Harbor.jpg|thumb|200px|right|जपानी विमानहल्ल्यांमुळे बुडालेली [[यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया (बीबी-४४)|यु.एस.एस. कॅलिफोर्निया]]]] [[इ.स. १९४१|१९४१ च्या]] [[ग्रीष्म|ग्रीष्मात]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[युनायटेड किंग्डम]] व [[नेदरलँड्स]]ने जपानला खनिजतेल विकण्यावर निर्बंध घातले. याने जपानची युद्ध चालू ठेवण्याची कुवत धोक्यात आली. जपानने होत्या त्या रसदीनिशी [[चीन]]मधील आगेकूच चालूच ठेवली. जपानचा बेत होता अमेरिकेवर अचानक धाड टाकून त्यांच्या आरमाराला निकामी करायचे व त्याच वेळी [[डच ईस्ट ईंडीझ]]मध्ये घुसून तेथील तेलसाठे बळकावायचा. त्यानुसार [[डिसेंबर ७]], [[इ.स. १९४१|१९४१]] रोजी जपानी आरमाराने अमेरिकेच्या [[हवाई]] प्रांतातील [[पर्ल हार्बर]] येथील आरमारी तळावर प्रचंड शक्तीनिशी हल्ला केला. या धाडीत अमेरिकेच्या आरमाराचे प्रचंड नुकसान झाले. सहा युद्धनौका बुडाल्या, दोन निकामी झाल्या व इतर अनेक नौकांचा विनाश झाला. या शिवाय नौका-दुरूस्ती केंद्र, रसद साठा व इतर अनेक व्यवसाय विनाश पावले. शेकडो सैनिक व नागरिक मृत्युमुखी पडले. अमेरिकेच्या सुदैवाने जपानी धाडीचे मुख्य लक्ष्य असलेल्या चार विमानवाहू नौका त्या वेळी कवायतींसाठी बाहेर पडलेल्या होत्या त्या वाचल्या व तळावरील इंधनसाठ्यालाही धक्का पोचला नाही. दुसऱ्या दिवशी अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारले. या हल्ल्यामुळे आत्तापर्यंत तटस्थ असलेले अमेरिकन जनमत पूर्णतः बदलले व या हल्ल्याचा वचपा काढण्याची मागणी होऊ लागली. अमेरिकेने जपानविरुद्ध युद्ध पुकारताच [[जर्मनी]]ने [[डिसेंबर ११]]ला अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]चा अंदाज होता की याने जर्मनीला जपानची सहानुभूती मिळेल व जपानकडून जर्मनीच्या सोव्हिएत संघावरील आक्रमणाला पाठिंबा मिळेल. परंतु जपान आपल्या [[सोव्हिएत-जपान तटस्थता करार|सोव्हिएत संघाला दिलेल्या शब्दाला]] जागले व त्यांच्याविरुद्ध युद्धात भाग नाही घेतला. उलट, जर्मनीच्या या कृतीमुळे अमेरिकेतील [[युरोप]]मधल्या युद्धात भाग घेण्याविरुद्धचा उरलासुरला विरोधदेखील मावळला व युद्ध आता खरोखरचे जागतिक युद्ध झाले. '''जपानची आगेकूच''' त्याचवेळी [[डिसेंबर ८]] रोजी (म्हणजे अमेरिकेतील डिसेंबर ७लाच) जपानने [[हॉंग कॉंग]]वर हल्ला केला व त्यानंतर लगेचच [[मलाया]], [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]], [[बॉर्नियो]] व [[म्यानमार|बर्मा]]वरही हल्ला केला. येथे त्यांना [[भारत|भारतीय]], ब्रिटिश, [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]], [[कॅनडा|केनेडीयन]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] व [[न्यू झीलंड]]च्या सैन्याने कडवा प्रतिकार केला परंतु हे सगळे प्रदेश जपानने काही महिन्यातच काबीज केले. [[सिंगापूर]] बळकावताना जपानने हजारो ब्रिटिश व भारतीय सैनिकांना युद्धबंदी बनवले. चीनने अखेर जपानविरुद्ध अधिकृतरीत्या युद्ध पुकारले. जपानने [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरातील]] रॉयल नेव्हीच्या तांड्यावर हल्ला चढवून [[एच.एम.एस. प्रिन्स ऑफ वेल्स]], [[एच.एम.एस. रिपल्स]] या युद्धनौका व त्यासोबत ८४० खलाश्यांना यमसदनी धाडले. याचा युनायटेड किंग्डमला मोठाच धक्का बसला. == पर्ल हार्बरवरील हल्ला == [[७ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी [[जपान|जपानाने]] अमेरिकेच्या [[पर्ल हार्बर]], [[हवाई]] येथील नाविक तळावर [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|आकस्मिक हल्ला]] चढवला. अमेरिकेच्या पॅसिफिक नौदलाने जपानाच्या आग्नेय आशियातील साम्राज्यविस्तारासाठी ब्रिटन, नेदरलँड्स् आणि अमेरिकेच्या ताब्यातील प्रांतांविरुद्ध आखण्यात आलेल्या लष्करी कारवायांत अडथळा आणू नये, म्हणून [[शाही जपानी नौदल|शाही जपानी नौदलाने]] ७ डिसेंबर, इ.स. १९४१ च्या सकाळी (जपानी प्रमाणवेळेनुसार [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]) हा हल्ला केला. ३५३ जपानी लढाऊ विमाने, बॉंब आणि टॉर्पेडो विमाने यांचा वापर करून तळावर हल्ला केला. अमेरिकन नौदलाच्या आठही लढाऊ जहाजांचे प्रचंड नुकसान झाले. त्यांपैकी चार जहाजे बुडाली. या आठपैकी सहा जहाजे पुन्हा मिळवून्, दुरुस्त करून त्यांचा वापर पुढे युद्धात करण्यात आला. जपानी नौदलाने तीन क्रूझर, तीन विनाशिका, एक विमानविरोधी प्रशिक्षण नौका आणि एक सुरूंगनौका यांचेही नुकसान केले. अमेरिकेची १८८ विमाने नष्ट झाली, २,४०२ अमेरिकन लोक मृत्युमुखी पडले, १,२८२ अमेरिकन लोक जखमी झाले. वीजकेंद्र, गोदी, इंधन व टॉर्पेडो साठवण्याची गोदामे तसेच, पाणबुडीचे धक्के आणि मुख्यालय (जे हेरखात्याचे केंद्र होते) यांवर हल्ला केला गेला नाही. अमेरिकेच्या तुलनेत जपानाचे कमी नुकसान झाले: २९ विमाने आणि ५ लहान पाणबुड्या नष्ट झाल्या, ६५ सैनिक कामी आले वा जखमी झाले व केवळ् एक जपानी सैनिक पकडला गेला. ह्या अनपेक्षित हल्ल्याने अमेरिकन जनतेला प्रचंड धक्का बसला व त्याने अमेरिकेला दुसऱ्या महायुद्धात उतरण्यास भाग पाडले. [[८ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]]<nowiki/>रोजी अमेरिकेने अधिकृतरीत्या जपानाविरुद्ध युद्ध पुकारले व ती ब्रिटनाच्या बाजूने युद्धात उतरली. यापुढील अमेरिकन कारवायांमुळे [[जर्मनी]] व [[इटली]] यांनी [[११ डिसेंबर]], [[इ.स. १९४१]] रोजी अमेरिकेविरुद्ध युद्ध पुकारले. त्याला अमेरिकेने तसेच प्रत्युत्तर दिले. या आकस्मिक जपानी हल्ल्यामागे बराच पूर्वेतिहास होता, परंतु, सामोपचाराने बोलणी चालू असताना, कुठलीली पूर्वसूचना न देता झालेल्या ह्या हल्ल्यामुळे तत्कालीन अमेरिकन साष्ट्रपती [[फ्रॅंकलिन डी. रूझवेल्ट]] यांनी ७ डिसेंबर, १९४१ या दिवसाबद्दल 'अ डेट विच विल लिव्ह इन इन्फेमी' (बदनाम, असंतोषजनक दिवस)  असे उद्गार काढले आहेत. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''उत्तर आफ्रिका व मध्यपूर्व''' उत्तर आफ्रिकेत उतरलेल्या [[एर्व्हिन रोमेल|फील्ड मार्शल रोमेल]]च्या सैन्याने पूर्वेकडे आगेकूच चालू ठेवली व [[टोब्रुकचा वेढा|टोब्रुक या बंदराला वेढा]] घातला. [[टोब्रुक]] सोडवायचे दोस्त राष्ट्रांचे दोन प्रयत्न निष्फळ झाले शेवटी [[ऑपरेशन क्रुसेडर]] या मोहीमेंतर्गत मोठ्या सैन्यानिशी हल्ल्याला उत्तर दिल्यावर रोमेलने टोब्रुकचा वेढा उठवला वा इतरत्र प्रयाण केले. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]]-[[मे]] [[इ.स. १९४१|१९४१मध्ये]] [[युनायटेड किंग्डम]]ने [[इराक]]वर हल्ला करून इराक परत जिंकून घेतले. [[जून]]मध्ये दोस्त सैन्याने [[सीरिया]] व [[लेबेनॉन]] जिंकले. तटस्थ राहिलेल्या [[इराण]]वर सोव्हिएत संघाने व ब्रिटनने हल्ला केला व तेथील तेलसाठा बळकावला. इराणमधील तेलवाहिन्यांतून सोव्हिएत संघाला खनिज तेलाचा मुबलक पुरवठा सुरू झाला. === तिढा - इ.स. १९४२ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''मध्य व पश्चिम युरोप''' [[मे]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] चेकोस्लोव्हेकियातील भूमिगत सशस्त्र चळवळीच्या सद्स्यांनी '[[शेवटचा उपाय|शेवटच्या उपायाचा]]' योजक [[राइनहार्ड हेड्रिख]] याचा खून केला. याचा वचपा काढण्यासाठी हिटलरने [[चेकोस्लोव्हेकिया]]मधील [[लिडाईस]] हे गाव बेचिराख केले. [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]]मध्ये [[कॅनेडा|केनेडीयन]] सैनिकांनी [[ऑपरेशन ज्युबिली]] नावाखाली [[फ्रान्स]]च्या [[दियेपे]] गावाजवळ धाड घातली. ही मोहीम सपशेल फसली व अनेक सैनिक मृत्युमुखी पडले वा युद्धबंदी झाले पण यातून दोस्त सेनापतींनी धडे घेतले व [[ऑपरेशन टॉर्च]] व [[ऑपरेशन ओव्हरलॉर्ड]]च्यावेळी ते गिरवले. '''शिशिरामधील व वसंतातील सोव्हिएत हल्ले''' [[उत्तर युरोप]]मध्ये [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी ९]] ते [[फेब्रुवारी ६]]च्या दरम्यान [[टोरोपेट्स-खोल्म मोहीम]] उघडुन [[अँड्रियापोल]] व [[देम्यान्स्क]]जवळ जर्मन तुकड्यांना हरवले. याशिवाय [[खोल्म]], [[वेलिझ]] व [[वेलिकी लुकी]]च्या आसपास जर्मन सैन्याला थोपवण्यात त्यांना यश मिळाले. दक्षिणेत [[मे]] महिन्यात सोव्हिएत सैन्याने [[जर्मनीचे सहावे सैन्य|जर्मनीच्या सहाव्या सैन्याविरुद्ध]] आघाडी उघडली. [[खार्कोव्ह]]जवळ १७ दिवस चाललेल्या लढाईत २,००,०००पेक्षा जास्त लाल सैनिक मृत्यू पावले. '''ग्रीष्मातील अक्ष हल्ले''' [[जून २८]]ला [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांनी]] [[ऑपरेशन ब्लू]] ही मोहीम सुरू केली. जर्मन सैन्य आग्नेयेला [[डॉन नदी]] पासून [[व्होल्गा नदी]]पर्यंत [[कॉकेसस पर्वत|कॉकेसस पर्वतांच्या]] दिशेने कूच करू लागली. [[जर्मन सैन्यसमूह बी|सैन्यसमूह बी]] [[स्टालिनग्राड]] शहर जिंकायच्या अपेक्षेने निघाला. स्टालिनग्राड जिंकून जर्मन सैन्याची डावी आघाडी सुरक्षित होताच [[जर्मन सैन्यसमूह ए|सैन्यसमूह ए]] दक्षिणेतील तेलसाठे जिंकून घेणार होता. ग्रीष्म संपता झालेल्या कॉकेससच्या लढाईत जर्मनीने हे तेलसाठे जिंकून घेतले. '''स्टालिनग्राड''' <br />''मुख्य पान: [[स्टालिनग्राडचा वेढा]]'' [[चित्र:स्टालिनग्राड सैनिक.jpg|thumb|200px|right|स्टालिनग्राडच्या भग्नावशेषातून लढणारे सोव्हिएत सैनिक]] जर्मन सैन्यसमूह बी [[ऑगस्ट २३]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[स्टालिनग्राड]]च्या उत्तरेला [[व्होल्गा नदी]]च्या किनारी येऊन पोचला. यासुमारास [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या बॉम्बफेकीत गावाच्या मध्यावर असलेल्या लाकडी इमारती व कारखाने उद्ध्वस्त झाले. महिन्याभरात उरलेसुरले उद्योग-धंदेही नष्ट झाले व शहराच्या पिछाडीस असलेले पूल व रस्तेसुद्धा जर्मन तोफखान्याच्या पल्ल्यात आले. आता स्टालिनग्राडला रसद/कुमक मिळणेही मुश्किल झाले. जर्मन सैन्याने आता शहरात धाडी घालणे सुरू केले. सोव्हिएत सैनिकांनी व स्टालिनग्राडच्या नागरिकांनी त्यांचा चौकाचौकातून व घराघरातून सामना केला. अत्यंत भयानक अश्या हातोहात लढाया रोजच व्हायला लागल्या. हळूहळू रशियन हिवाळा जर्मन सैन्यालाही गारठू लागला पण लढाईची तीव्रता तितकीच राहिली. दमछाक व उपासमारीने दोन्हीकडील सैन्याला पछाडले. स्टालिनग्राडची स्थिती तर अगदीच केविलवाणी होती पण तरीही तेथील नागरिक जिद्दीने मुकाबला करीत राहिले. आता [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ही ईरेला पेटला. काही केल्या स्टालिनग्राड जिंकायचेच असे हुकुम त्याने सोडले. जर्मन सेनापतींनी व्यूहात्मक माघार घेउन हिवाळ्यानंतर परत हल्ला करायचे सुचवले पण हिटलरने ते धुडकावून लावले. आता स्टालिनग्राडच्या लढाईत हिटलर [[बर्लिन]]मधून स्वतः व्यूह रचू लागला. [[जनरल फोन पॉलस]]ने वैतागून [[नोव्हेंबर]]मध्ये शहरावर निर्वाणीचा हल्ला चढवला [[जर्मनीचे सहावे सैन्य]] स्टालिनग्राडमध्ये घुसले. त्यांनी शहराचा ९०% भाग काबीज केला. सोव्हिएत सैन्याने स्टालिनग्राडच्या बाहेर सैन्य गोळा करण्यास सुरुवात केलेली होती. जर्मन सैन्याचा मोठा भाग शहरात होता व तेथील हातोहात लढायां गुंतलेला होता. परिणामी त्यांच्या बाजू दुबळ्या पडल्या. ही संधी साधून सोव्हिएत सैन्याने [[ऑपरेशन युरेनस]] ही मोहीम सुरू केली व [[नोव्हेंबर १९]] रोजी जर्मन सैन्याच्या दोन्ही बाजूने एल्गार केला. हा हल्ला परिणामकारक ठरला व जर्मन सैन्याचा प्रतिकार खचला. दोन्हीकडून आलेले सोव्हिएत सैन्य स्टालिनग्राडच्या नैर्ऋत्येला [[कलाच]] शहराजवळ एकत्र झाले. परिणामी स्टालिनग्राडमध्ये घुसलेले सहावे जर्मन सैन्य आता चारही बाजूंनी वेढले गेले. [[चित्र:Battle of Stalingrad.png|thumb|200px|left|स्टालिनग्राडची लढाई]] अडकलेल्या जर्मन सैन्याने हिटलरकडे वेढा फोडून बाहेर पडण्याची (त्यायोगे स्टालिनग्राड परत सोव्हिएत सैन्याला देण्याची) परवानगी मागितली पण ती नाकारली गेली. हिटलरने सहाव्या सैन्याला स्टालिनग्राडमध्येच थांबायचा हुकुम सोडला व बाहेरून सैन्य पाठवून वेढा फोडण्याचे आश्वासन दिले. त्यादरम्यान लुफ्तवाफेद्वारा रसद पुरवण्याचीही ग्वाही दिली. पण लुफ्तवाफेकडून होणारी मदत ही गरजेच्या एक षष्ठांशही नव्हती व लवकरच जर्मन सैन्याची गत महिन्याभरापूर्वीच्या स्टालिनग्राडच्या नागरिकांसारखीच झाली. [[लाल सैन्य|लाल सैन्याला]] हिटलरच्या व्यूहाचा अंदाज होताच. त्यांनी [[मॉस्को]]जवळ [[ऑपरेशन मार्स]] सुरू केले व [[जर्मनीचा सैन्यसमूह मध्य|मध्य सैन्यसमूहाची]] लांडगेतोड करण्यास सुरुवात केली. परिणामी जर्मनीला तेथून स्टालिनग्राडच्या मदतीला कुमक पाठवणे अशक्य झाले. मॉस्कोकडून कुमक येत नसल्याचे पाहून [[जर्मनीचा सैन्यसमूह दक्षिण|दक्षिण सैन्यसमूहाच्या]] सेनापती [[फोन मॅनस्टीनने]] [[डिसेंबर]]मध्ये आपल्या सैन्यातून काही तुकड्या स्टालिनग्राडच्या मदतीला पाठवल्या पण स्टालिनग्राडपासून ५० कि.मी. अंतरावरील लढाईत त्यांचा पराभव झाला व त्यांनी माघार घेतली. स्टालिनग्राडमधील सहाव्या सैन्याची स्थिती दिवसेंदिवस बिकट होत चालली होती. हिटलरला अजूनही स्टालिनग्राडमध्ये पराभव मान्य नव्हता. जानेवारीत त्याने जनरल पॉलसला [[फील्ड मार्शल|फील्डमार्शल]]पदी पदोन्नती दिली. जर्मनीच्या इतिहासात एकाही फील्डमार्शलने शत्रूसमोर शरणागती पत्करली नव्हती तसेच एकही फील्डमार्शल शत्रूच्या हाती जिवंत लागलेला नव्हता. फोन पॉलसच्या पदोन्नतीतून हिटलर जणू काही फोन पॉलस व सहाव्या सैन्याला संदेशच देत होता की त्यांनी शरणागती पत्करणे हिटलरला मंजूर नव्हते. अपेक्षित होते ते मरेपर्यंत लढणे व हरल्यास मरणे. परंतु फोन पॉलसला हे पटले नाही. आपल्या सैन्याची दयनीय अवस्था पाहून त्याने [[फेब्रुवारी २]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. असलेल्या सैनिकांपैकी २२ जनरलांसह फक्त ९१,००० सैनिकांना जिवंतपणी युद्धबंदी केले गेले. यांपैकीसुद्धा केवळ ५,००० युद्धाच्या अंतापर्यंत जिवंत राहिले. अतिशय दारुण अशा या लढाईत दोन्ही पक्षांचे अपरिमित नुकसान झाले. दोन्हीकडचे मिळून २०,००,००० व्यक्ती मरण पावल्या. पैकी अक्ष राष्ट्रांचे ८,५०,००० सैनिक व उरलेले सोव्हिएत सैनिक व नागरिक होते. तोपर्यंतच्या जगाच्या इतिहासातील मृतांच्या आकड्याच्या दृष्टीने ही सगळ्या मोठी लढाई ठरली. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''नैर्ऋत्य व मध्य प्रशांत महासागर''' [[जपान]]विरुद्ध युद्धाची तयारी करीत असताना [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]]ने अमेरिकेत राहणाऱ्या जपानी, इटालियन व जर्मन वंशाच्या अमेरिकन नागरिकांना बंदिवासात धाडण्याचा हुकुम सोडला. युद्ध संपेपर्यंत हे लोक हलाखीच्या अवस्थेत तुरुंगसदृश जागेत राहिले. त्यादरम्यान त्यांची संपत्ती सरकार व इतर नागरिकांनी बळकावली. [[एप्रिल महिना|एप्रिल]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] जपानवर पहिला हल्ला केला. [[टोक्यो]]वरील बॉम्बफेकीने नुकसान जास्त झाले नसले तरी अमेरिकन जनतेच्या अंगावर मूठभर मांस चढले व जपानने आपले काही सैन्य व आरमार स्वतःच्या किनाऱ्याजवळ परत बोलावले. मेमध्ये जपानी आरमाराने [[न्यू गिनी]]तील [[पोर्ट मोरेस्बी]] शहरावर हल्ला केला. दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराने [[कॉरल समुद्राची लढाई|कॉरल समुद्राच्या लढाईत]] जपानला रोखले परंतु अमेरिकेची [[यु.एस.एस. लेक्झिंग्टन]] ही विमानवाहू नौका त्यात बळी पडली. कॉरल समुद्राची ही लढाई विमानवाहू नौकांची आमनेसामने झालेली पहिलीच लढाई होती. पुढच्या महिन्यात दोन्ही आरमारात पुन्हा टक्कर झाली ती [[मिडवेची लढाई|मिडवेच्या लढाईत]]. तोपर्यंत अमेरिकेच्या तंत्रज्ञांनी जपानी कूटसंदेशलेखनपद्धती उकलली होती व त्यामुळे त्यांना जपानी बेतांची पूरेपूर माहिती होती. अमेरिकेच्या बॉम्बफेकी विमानांनी जपानच्या चार विमानवाहू नौका बुडवल्या व जपानी आरमाराचा कणा मोडला. इतिहासकारांच्या मते ही लढाई युद्धातील निर्णायक क्षणांपैकी होती. येथून जपानच्या अनिर्बंध सत्ताप्रसाराला खीळ बसली. [[चित्र:ग्वादालकॅनाल अमेरिकन सैनिक.jpg|thumb|200px|right|ग्वादालकॅनालमध्ये अमेरिकन सैनिक]] [[मे]]मध्ये न्यू गिनीवर समुद्रीमार्गाने केलेले आक्रमण फसल्यावर जपानने जुलैमध्ये जमिनीवरून हल्ला केला. पोर्ट मोरेस्बीच्या पश्चिमेस जंगलात जमा होऊन [[कोकोडा पायवाट|कोकोडा पायवाटेवरून]] जपानी सैन्याने हल्ला केला. त्यावेळी पोर्ट मोरेस्बीचा बचाव करण्याची जबाबदारी [[ऑस्ट्रेलियन सैना|ऑस्ट्रेलियन सैन्यावर]] होती. ५,००० सैनिकांनी मिळेल त्या हत्यारांनिशी आपल्यापेक्षा बऱ्याच मोठ्या सैन्याचा यशस्वी प्रतिकार केला व जपानी सैन्याला मागे रेटले. यानंतर दोन्ही सैन्यांनी कुमक मागवली व [[सप्टेंबर]]मधील [[मिल्ने बेची लढाई|मिल्ने बेच्या लढाईनंतरही]] [[जानेवारी]] [[इ.स. १९४३|१९४३पर्यंत]] चकमकी होत राहिल्या पण दोस्त सैन्याने पोर्ट मोरेस्बी शत्रूच्या हाती पडू दिले नाही. जपानी सेनेचा जमिनीवरील युद्धात हा प्रथम पराभव होता. [[ऑगस्ट ७]]ला [[अमेरिकेचे मरीन सैन्यदल|अमेरिकेचे मरीन सैनिक]] [[ग्वादालकॅनालची लढाई|ग्वादालकॅनालच्या लढाईत]] उतरले. [[ग्वादालकॅनाल]] बेटावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी झालेली ही लढाई सहा महिने चालली. यादरम्यान आसपासच्या समुद्रात अनेक आरमारी लढाया झाल्या त्यातील काही म्हणजे [[साव्हो बेटाची लढाई]], [[केप एस्पेरान्सची लढाई]], [[ग्वादालकॅनालची आरमारी लढाई]], [[तासाफरोंगाची लढाई]], इ. '''चीन-जपान युद्ध''' पर्ल हार्बरवरील हल्ल्यानंतर जपानने [[चीन]]वर नव्याने हल्ला केला. यावेळी त्यांचा रोख [[चांग्शा]] शहर जिंकण्यावर होता. जपानने १,२०,००० सैनिकांसह केलेल्या [[चांग्शाची लढाई, इ.स. १९४२|हल्ल्याला]] चीनने ३,००,००० सैनिकांनी प्रत्युत्तर दिले. दोन बाजूंनी चीनी सैन्याच्या कचाट्यात सापडलेल्या जपानने तेथून काढता पाय घेतला. ==== आफ्रिकेतील रणांगण ==== '''ईशान्य आफ्रिका''' [[चित्र:Bundesarchiv Bild 101I-783-0150-28, Nordafrika, Panzer III.jpg|thumb|200px|left|जर्मनीच्या पॅंझर कोरचे रणगाडे आफ्रिकेत]] [[इ.स. १९४२|१९४२]]च्या सुरुवातीला दोस्त राष्ट्रांना आफ्रिकेतील काही सैन्य पूर्वेच्या आघाडीवर पाठवावे लागले. याच वेळी [[जनरल रोमेल]]ने [[लिब्या]]तील [[बेंगाझी]] शहर काबीज केले. त्यानंतर त्याने [[गझालाची लढाई|गझालाच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला हरवले व [[टोब्रुक]] जिंकून घेत दोस्त सैन्याची वाताहत केली. टोब्रुकला हजारो युद्धबंदी व मोठी रसद मिळवून रोमेलने [[इजिप्त]]वर चढाई केली. इजिप्तमध्ये [[अल अलामेनची पहिली लढाई]] [[जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२मध्ये]] झाली. रोमेलने दोस्त सैन्याला मागे रेटत [[अलेक्झांड्रिया, इजिप्त]] व [[सुएझ]]पर्यंत ढकलले पण आता जर्मन सैन्याकडील इंधन व अन्नसाठाही संपत आलेला होता व कोपऱ्यात सापडलेल्या दोस्त सैन्याचा प्रतिकारही तिखट झाला होता. अल अलामेनच्याच जवळ [[अल अलामेनची दुसरी लढाई|दुसरी लढाई]] झाली ती [[ऑक्टोबर २३]] व [[नोव्हेंबर ३]]च्या दरम्यान. [[लेफ्टनंट जनरल]] [[बर्नार्ड मॉॅंटगोमरी]]च्या नेतृत्वाखाली [[ब्रिटनचे आठवे सैन्य|ब्रिटिश आठव्या सैन्याने]] रोमेलला माघार घेण्यास भाग पाडले. रोमेलने आफ्रिका कोरसह [[ट्युनिसिया]]त माघार घेतली '''वायव्य आफ्रिका''' दोस्त राष्ट्रांनी [[नोव्हेंबर ८]], [[इ.स. १९४२|१९४२]] रोजी [[ऑपरेशन टॉर्च]] नावाची मोहीम सुरू केली. [[कॅसाब्लांका]], [[ओरान]] व [[अल्जीयर्स]]मधून सैनिक घुसवून उत्तर आफ्रिका जिंकण्याच्या बेताने उतरलेल्या या सैन्याला काही दिवसांनी [[बोने]] येथे उतरलेल्या सैनिकांची साथ मिळाली. हा सगळा जथा ट्युनिसियातील रोमेलच्या सैन्यावर चाल करून गेला. रस्त्यात [[विची फ्रान्स]]च्या सैन्याने नाममात्र प्रतिकार केला पण शत्रूची संख्या व कुवत पाहून लगेचच हत्यारे खाली ठेवली. यामुळे चिडलेल्या [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने वीचि फ्रान्सवर हल्ला करून तेथील नाममात्र सरकारसुद्धा पदच्युत केले व लष्करी कायदा लावला. आता ट्यूनीशियातील जर्मन व इटालियन सैन्य [[अल्जीरिया]] व [[लीबिया]]कडून चाल करून येणाऱ्या दोस्त सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. [[जनरल रोमेल|रोमेलने]] ही कोंडी फोडण्यासाठी [[कॅसरीन पासची लढाई|कॅसरीन पासच्या लढाईत]] अमेरिकन सैन्याला धूळ चारली व अक्ष सैन्याचा एक भाग सोडवला. पण उरलेल्या अक्ष सैन्याने लवकरच पराभव पत्करला. === बदलते वारे - इ.स. १९४३ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''सोव्हिएत कारवाया''' [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडच्या विजयानंतर]] [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] जर्मन सैन्याचा पाठपुरावा करण्यास सुरुवात केली. मुख्यत्वे [[डॉन नदी]]च्या आसपासच्या या कारवायात सोव्हिएत सैन्याला सुरुवातीस यश मिळाले पण लवकरच जर्मनीने नव्या दमाने त्यांचा प्रतिकार केला व एकामागोमाग लढाया जिंकल्या. [[खार्कोव्ह]] शहर परत जर्मनीच्या हातात गेले. सोव्हिएत सैन्याने वर्षअखेर [[खार्कोव्हची चौथी लढाई|खार्कोव्ह परत मिळवले]]. सोवयेत सैन्याची चढती कमान पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने आपल्या सैन्याला [[ड्नाइपर नदी]]पर्यंत माघार घेण्याची परवानगी दिली. [[सप्टेंबर]]पर्यंत ड्नाइपरच्या तीरावर बचावफळी तयार करण्यात आली पण लवकरच सोव्हिएत सैन्याने तेथून जवळच ड्नाइपर ओलांडली व एकामागोमाग शहरे काबीज करण्यास सुरुवात केली. [[झापोरोझ्ये]] व [[ड्नेप्रोपेट्रोव्ह्स्क]] नंतर लाल सैन्याने [[युक्रेन]]ची राजधानी [[क्यीव्ह]]कडे मोर्चा वळवला. [[नोव्हेंबर]]मध्ये क्यीव्हच्या दोन्ही बाजूंनी हल्ला करीत सोव्हिएत सैन्य शहरात दाखल झाले. [[डिसेंबर २४]]ला [[कोरोस्टेन]] जिंकून घेउन तेथून रेल्वेमार्गाच्या बाजूने चाल करीत सोव्हिएत व युक्रेनियन सैन्याने [[इ.स. १९३९|१९३९ च्या]] सोव्हिएत-[[पोलंड]] सीमेपर्यंत धडक मारली. '''जर्मन कारवाया''' [[इ.स. १९४३|१९४३चा]] [[वसंत]] जर्मन आणि सोव्हिएत सैन्यांनी पुनर्बांधणीत घालवला. तयारी पूर्ण न झाल्यामुळे जर्मनीने आघाडी उघडणे लांबवले. अखेर [[जुलै ४]]च्या सुमारास [[वेह्रमाख्ट]]ने दुसऱ्या महायुद्धातील आपले सगळ्यात मोठे दल जमा केले आणि [[कुर्स्क]] शहरावर चाल केली. याची कल्पना असलेल्या लाल सैन्याने येथे मातीचे कामचलाउ किल्ले उभारून त्याआडून प्रतिकार केला. जर्मनीने रशियन व्यूहरचनेतील पान उचलून कुर्स्कच्या उत्तर व दक्षिणेकडून एकदम चाल केली होती. त्यांचा बेत सोव्हिएत सैन्याच्या पिछाडीचा प्रदेश काबीज करून [[स्टालिनग्राड]]प्रमाणे रशियाच्या ६० डिव्हिजन पकडण्याचा होता. उत्तरेकडून आलेल्या जर्मन सैन्याला फारशी प्रगती करता नाही आली पण दक्षिणेतून त्यांनी बरीच मजल मारली. वेढले जाण्याची शक्यता ओळखून सोव्हिएत सैन्याने आपली राखीव दलेसुद्धा आता युद्धात उतरवली. यावेळी झालेली [[कुर्स्कची लढाई]] ही रणगाड्यांची युद्धातील सगळ्यात मोठी लढाई ठरली. [[प्रोखोरोव्ह्का]] शहराजवळ झालेल्या या लढाईत दोन्ही बाजूंनी होतीनव्हती ती सगळी शक्ती पणाला लावली. जर्मनीचे सैन्य गेली चार वर्षे अव्याहत लढत होते व त्यांच्याकडे राखीव असे सैन्य नव्हतेच. उलटपक्षी रशियाने आपले ताज्या दमाचे राखीव सैन्य रणात उतरवले होते. याची परिणती लवकरच दिसून आली. जर्मन हल्लेखोरांचा धुव्वा उडवत सोव्हिएत सैन्याने त्यांना युद्धाच्या सुरुवातीपेक्षा मागे रेटले. '''दोस्तांचे इटलीवर आक्रमण''' [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] [[रोमेल]]ने [[कॅथेरीन पासची लढाई|कॅथेरीन पासच्या लढाईत]] दोस्त सैन्याला गुंगारा दिला होता पण [[ट्युनिसिया]]तील उरलेले अक्ष सैन्य फारसा प्रतिकार करू शकले नाही व २,५०,००० सैनिकांनी तेथे आत्मसमर्पण केले. यात इटलीच्या सैन्यदलातील बहुसंख्य सैनिक होते. दरम्यान [[जुलै]]मध्ये दोस्त राष्ट्रांनी [[ऑपरेशन हस्की]] मोहीमेंतर्गत [[सिसिली]]वर चढाई केली व महिन्याभरात बेट जिंकून घेतले. शत्रु दाराशी येऊन ठेपलेला बघताच [[इटली]]तील [[बेनितो मुसोलिनी]]चे सरकार गडगडले. राजा [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] मुसोलिनीला पदच्युत केले व [[ग्रेट फाशिस्ट काउन्सिल]]च्या संमतीने त्याला अटकही करवली. [[पीयेत्रो बॅदोग्लियो]]च्या नेतृत्वाखालील नवीन सरकारने युद्ध चालू ठेवण्याचे जाहीर केले पण एकीकडे दोस्त राष्ट्रांशी गुप्त वाटाघाटी सुरू केल्या. यात ठरल्याप्रमाणे दोस्तांनी [[सप्टेंबर ३]] रोजी इटलीवर चढाई केली. चार-पाच दिवस नाममात्र प्रतिकार करून इटलीने शरणागती पत्करली. राजा व त्याचे कुटुंब बॅदोग्लियोच्या सरकारसह [[रोम]]हून दक्षिणेला पळून गेले. नेतृत्वहीन इटालियन सैन्याने तुरळक लढाया केल्या पण थोड्याच दिवसांत त्यांनीही शस्त्रे खाली ठेवली. हे पाहताच उत्तरेतून जर्मन सैन्य पुढे सरसावले व त्यांनी दोस्त सैन्याला रोमच्या दक्षिणेला [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] चार-पाच महिने रोखून धरले. जर्मनीने उत्तरेत [[सालोचे इटालियन समाजवादी प्रजासत्ताक]] या नावाखाली जर्मनधार्जिणे सरकार मुसोलिनीच्या हाती देऊन बसवले. याचवेळी जर्मनीने [[युगोस्लाव्हिया]]त आपले सैनिक [[पाचवी सुजेत्का मोहीम|पाठवून]] तेथील भूमिगत चळवळ चिरडण्याचा प्रयत्न केला. '''अटलांटिकची लढाई''' [[जर्मनी]]ने आपल्या [[यु-बोट|यु-बोटींनी]] दोस्त राष्ट्रांच्या आरमाराला गेली चार वर्षे सळो की पळो केलेले होते. आता दोस्तांनी त्यांचे आरमारी व्यूह बदलले व यु-बोटींचा प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली. [[इ.स. १९४३|१९४३मध्ये]] यु-बोटींना नौकांचे दोन तांडे बुडवण्यात यश आले पण शत्रूने अनेक यु-बोटीही बुडवल्या. जर्मनीत नवीन यु-बोटी तयार होणे जवळजवळ थंडावलेच होते. आपली संख्या कमी होत असलेली पाहून यु-बोटींनी खुल्या समुद्रात हल्ले करण्याचे सोडले व किनाराऱ्याच्या जवळ राहून शिकार शोधणे पसंत केले. यु-बोटींचा धोका कमी होताच दोस्त आरमारांनी [[आर्क्टिक महासागर|आर्क्टिक समुद्रातून]] [[रशिया]]कडे रसद धाडण्यास पुनः सुरुवात केली. यामुळे सोव्हिएत संघाचे पारडे जड होणार असे दिसताच जर्मन आरमाराने आपला मोर्चा तिकडे वळवला. [[नॉर्थ केपची लढाई|नॉर्थ केपच्या लढाईत]] [[रॉयल नेव्ही]]च्या [[एच.एम.एस. ड्यूक ऑफ यॉर्क]], [[एच.एम.एस. बेलफास्ट]] व इतर काही विनाशिकांनी मिळून जर्मनीची शेवटची [[बॅटल क्रुझर]] [[शार्नहॉर्स्ट]]ला जलसमाधि दिली. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' दोस्त सैन्याने [[जानेवारी २]]ला [[न्यू गिनी]]तील [[बुना, न्यू गिनी|बुना]] शहर जिंकले व [[पोर्ट मोरेस्बी]]वरील जपानी टांगती तलवार दूर केली. [[जानेवारी २२]] पर्यंत पुढे चाल करीत त्यांनी जपानी सैन्याचे पूर्व आणि पश्चिम न्यू गिनीमध्ये ये-जा करण्याचे मार्गही बंद केले. त्यामुळे दोन्हीकडच्या जपानी सैन्यांना हरवणे सोपे झाले. अमेरिकन सैन्याने [[फेब्रुवारी ९]]ला [[ग्वादालकॅनाल]] मुक्त केले व [[सोलोमन द्वीपसमूह|सोलोमन द्वीपांवर]] चढाई केली व वर्षअखेर तेही जिंकून घेतले. '''चीन-जपान युद्ध''' [[चित्र:Changde battle.jpg|thumb|200px|left|चांग्डेची लढाई]] [[चीन]]च्या [[हुनान]] प्रांतातील [[चांग्डे]] शहरावर [[जपान]]ने [[नोव्हेंबर २]], [[इ.स. १९४३|१९४३]] रोजी १,००,००० सैनिकांसह [[चांग्डेची लढाई|हल्ला]] केला. पुढील काही दिवसांत हे शहर जपान व चीनच्या हाती पडले पण अंती चीनने जपानी आक्रमकांना हुसकावून लावले व बाहेरून मदत मिळेपर्यंत शहर लढवले. [[स्टालिनग्राडचा वेढा|स्टालिनग्राडप्रमाणे]] चाललेल्या या युद्धात दोन्हीकडचे मिळून १,००,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या '''आग्नेय आशिया''' चीनमध्ये सम्राट [[च्यांग कै-शेक]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॉमिन्टांग सैन्य]] आणि [[साम्यवादी]] [[माओ झेडॉॅंग]]च्या नेतृत्वाखालील चीनी सैन्य जपानी आक्रमणाचा सामना करीत असले तरी दोघांत एकवाक्यता नव्हती व एकमेकांत कुरबुरी सुरूच होत्या. इकडे ब्रिटनने दोन्ही सैन्यांना [[बर्मा रोड]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या घनदाट जंगल व कठीण पर्वत पार करीत [[आसाम]] पासून ब्रह्मदेश(आताचे [[म्यानमार]])मार्गे रसद पुरवठा सुरू ठेवला होता. जपानने म्यानमार हस्तगत केल्यावर हा मार्ग बंद पडला. यावर उपाय म्हणून [[रॉयल एरफोर्स]]ने ईशान्य भारतातील विमानतळांवरून ही मदत सुरू ठेवली होती. जपानी सैन्य ब्रह्मदेशातून हटत नाही ही पाहिल्यावर ब्रिटनने चीनी सैन्याला [[अरुणाचल प्रदेश]]मार्गे भारतात आणले व अमेरिकन जनरल [[जोसेफ स्टिलवेल]]ने त्यांना नवी तालीम व शस्त्रास्त्रे दिली. या चीनी सैन्याच्या पाठबळावर आता ब्रिटनने भारतातून चीनला जाण्यासाठी [[लेडो मार्ग]] बांधण्याचे काम सुरू केले. === शिकाऱ्याचीच शिकार? - इ.स. १९४४ === ==== युरोपीय रणांगण ==== '''शिशिर-वसंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[लाल सैन्य|लाल सैन्याने]] [[जानेवारी]]त [[लेनिनग्राडचा वेढा]] उठवल्यावर [[जर्मनी]]ने पद्धतशीरपणे माघार घेत तेथून दक्षिणेला बचावफळी उभारली. त्या भागातील तळ्यांचा आधार घेत जर्मनीला ही आघाडी उभारण्यात यश आले पण त्या सुमारास जनरल [[हान्स-व्हॅलेन्टिन ह्युब]]चे [[पहिले पॅन्झर सैन्य]] दोन बाजूंनी चालून आलेल्या सोव्हिएत सैन्याच्या कचाट्यात सापडले. सात आठवड्यांनी त्यांनी आपली सुटका करून घेतली पण बरेचसे जर्मन रणगाडे व तोफा शत्रूच्या हाती पडल्या. [[वसंत]] ऋतुत जर्मनीने [[युक्रेन]]मधूनही माघार घेतली पण त्यांच्या [[जर्मनीचा दक्षिण सैन्यसमूह|दक्षिण सैन्यसमूहातील]] [[जर्मनीचे सतरावे सैन्य|सतरावे सैन्य]] बचावासाठी तेथे थांबले. वसंतअखेर लाल सैन्याच्या [[लाल सैन्याची तिसरी युक्रेनियन आघाडी|तिसऱ्या युक्रेनियन आघाडीने]] त्यावर हल्ला करून जर्मन सैन्याचा धुव्वा उडवला. रशियन सैन्याने या लढाईत [[काळा समुद्र|काळ्या समुद्रापार]] माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याचा रस्ताही तोडला व २,५०,००० जर्मन व रोमेनियन सैनिकांना यमसदनी धाडले. याच सुमारास सोव्हिएत सैन्याने [[रोमेनिया]]तील [[याश|इयासी]] शहरावर चढाई केली. महिनाभर शहर लढवल्यावर जर्मन-रोमेनियन सैन्याने [[टारगुल फ्रुमोसची लढाई|टारगुल फ्रुमोसच्या लढाईनंतर]] हार पत्करली व शहर सोव्हिएत सैन्याच्या हातात आले. यामुळे आता [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाला]] रोमेनियावर पुढील चाल करणे सोपे झाले. शत्रूची ही चाल पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ने अंदाज बांधला की [[हंगेरी]] पक्ष बदलून सोव्हिएत संघाला सामील होइल. हे टाळण्यासाठी जर्मनीने हंगेरीवर चढाई केली व आपले सैन्य देशभर पसरवले. उत्तरेत [[फेब्रुवारी महिना|फेब्रुवारी]]त [[फिनलंड]]ने [[स्टालिन]]शी तहाची बोलणी सुरू केली पण स्टालिनने पुढे केलेली तहाची कलमे त्यांना मंजूर नव्हती. [[जून ९]] रोजी सोव्हिएत संघाने [[कारेलियन द्वीपकल्प|कारेलियन द्वीपकल्पावरून]] चौथे आक्रमण केले व तीन महिन्यात फिनलंडला नमवून तह करणे भाग पाडले. '''इटली व मध्य युरोप''' [[इटली]]ने शरणागती पत्करल्यावर जर्मन सैन्याने [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पाचा]] बचाव करण्याचे ठरवले व [[रोम]]च्या दक्षिणेस [[एपेनाइन पर्वत|एपेनाइन पर्वतातून]] [[गुस्ताव रेषा|गुस्ताव रेषेवर]] बचावाची फळी उभारली. अनेक प्रयत्नांनंतरसुद्धा दोस्तांना ही फळी फोडता आली नाही. पर्यायाने त्यांनी त्यास वळसा घालण्याचा प्रयत्न केला. [[ऑपरेशन शिंगल]] नावाखाली केलेल्या या मोहिमेने [[आंझियो]] येथे [[जानेवारी २२]], [[इ.स. १९४४|१९४४]] रोजी समुद्रातून हल्ला केला खरा पण किनाऱ्यावर उतरलेल्या सैन्याला लगेचच जर्मन सैन्याने वेढले व हाही प्रयत्न फसला. गुस्ताव रेषा पार करण्यासाठी बेचैन झालेल्या दोस्त सैन्याने परत समोरासमोरचे हल्ले सुरू केले. [[इ.स. ५२४|५२४]]मध्ये उभारलेली [[मॉॅंते कॅसिनो]] येथील ख्रिश्चन साधूंची वस्ती [[अमेरिकन वायु सेना|अमेरिकन वायु सेनेने]] [[फेब्रुवारी १५]] रोजी उद्ध्वस्त केली. त्यांचा असा समज झाला होता की या वस्तीत राहून जर्मन सैन्य त्यांच्या तोफखान्याला गुप्त बातम्या पुरवत होते. बेचिराख झालेल्या या वस्तीत जर्म सैनिक [[फेब्रुवारी १७]]ला आले व त्यांनी आता तेथे ठाण मांडले. [[मे १८]] पर्यंत चार वेळा दोस्त सैन्याने येथे हल्ले केले. यात २०,००० जर्मन तर ५४,००० दोस्त सैनिक मृत्युमुखी पडले. अखेर गुस्ताव रेषेवरची बचावाची जर्मन फळी फुटली व दोस्त सैन्याने उत्तरेकडे आगेकूच सुरू केली. [[जून ४]]ला हे सैनिक रोममध्ये पोचले तर ऑगस्टमध्ये [[फ्लोरेंस]]ला. हेमंत ऋतूच्या सुमारास जर्मन सैन्याने [[टस्कनी]]तील एपेनाइन पर्वतातील [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवर]] पुन्हा जमवाजमव करून त्यांना रोखले युरोपमधील युद्धाचा एकंदर रागरंग बघून जर्मनीने मध्य युरोपमधून माघार घेतली व हंगेरीत आपल्या सैन्याची पुनर्बांधणी करण्याचा प्रयत्न सुरू केला. [[रोमेनिया]]ने [[ऑगस्ट महिना|ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४४|१९४४मध्ये]] दल बदलून जर्मनीवर युद्ध पुकारले. यामुळे [[युक्रेन]]मधून माघार घेणाऱ्या जर्मन सैन्याला धोका निर्माण झाला. [[बल्गेरिया]]ने [[सप्टेंबर]]मध्ये शरणागती पत्करली. '''बॉम्बहल्ले''' जून इ.स. १९४४मध्ये [[जर्मनी]]ने सर्वप्रथम [[क्रुझ क्षेपणास्त्रे|क्रुझ क्षेपणास्त्रांचा]] उपयोग युद्धात केला. [[व्ही-१ उडते बॉम्ब|व्ही-१ उडत्या बॉम्बने]] [[युनायटेड किंग्डम]]वर प्रत्यक्ष हल्ले होऊ लागले. काही महिन्यांनी जर्मनीने ही कला अधिक विकसित केली व [[व्ही-२]] हे द्रव-इंधन वापरणारे [[बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे]] वापरण्यास सुरुवात केली. या हल्ल्यांना उत्तर व [[लुफ्तवाफे]]च्या कारवाया रोखण्यासाठी म्हणून अमेरिका, यु.के. व कॅनडाच्या वायुदलांनी व्यूहात्मक बॉम्बफेकींनी सुरुवात केली. सुरुवातीला सरहद्दीवरच्या गावांवरील या धाडी हळूहळू जर्मनीच्या मुख्य शहरांपर्यंत पोचल्या. एर चीफ मार्शल हॅरिसने आखणी केलेल्या या हल्ल्यांनी जर्मन प्रजा संत्रस्त होऊ लागली. हे ओळखून [[विन्स्टन चर्चिल]]ने मग दहशतवादी धाडी मारण्याचे आदेश दिले. यात विमानांच्या अनेक स्क्वॉड्रन (५०० ते १,००० विमाने) एकाचवेळी अनेक दिशांनी एकाच शहरावर चाल करून जायच्या व संपूर्ण शहरच्या शहर बेचिराख करण्याची योजना होती. हे पार पाडणारी विमाने अग्निजन्य बॉम्ब वापरून आपली निशाणे संपूर्णतः उद्ध्वस्त करीत. अशा अनेक हल्ल्यांमध्ये विमानतळ, कारखाने, पाणबुड्यांची आश्रयस्थाने, रेल्वे-यार्ड, तेलसाठे तसेच व्ही-१ व व्ही-२ क्षेपणास्त्रांचे तळ नष्ट करण्याचा उद्देश होता. सहसा या हल्ल्यांमध्ये आसपासच्या नागरिक वस्त्याही बळी पडत. या टोळधाडींचा मुकाबला करण्यास आता लुफ्तवाफे कमी पडू लागली व उरलासुरला विरोधही मोडून काढणे दोस्त वायुसेनांना सोपे झाले. इ.स. १९४४ च्या अंतापर्यंत पश्चिम आघाडीवर लुफ्तवाफेकडे फक्त तुरळक प्रमाणात विमानांच्या तुकड्या उरल्या होत्या. परिणामतः इ.स. १९४५ च्या मध्यापर्यंत जर्मनीतील जवळजवळ सगळी मुख्य शहरे बेचिराख झालेली होती. '''वॉर्सोत उठाव''' [[लाल सैन्य]] [[वॉर्सो]]च्या जवळ आल्याची बातमी ऐकून तेथील जनतेला वाटले की आता वॉर्सोची मुक्ती जवळच आहे. त्यामुळे [[ऑगस्ट १]] रोजी त्यांनी जर्मन सैन्याविरुद्ध उठाव केला. [[ऑपरेशन टेम्पेस्ट]] मोहिमेतून त्यांना मदत मिळेत अशी त्यांना आशा होती. अंदाजे ४०,००० क्रांतिकाऱ्यांनी वॉर्सो काबीज केले. परंतु लाल सैन्याने आपली कूच अलीकडेच थांबवली व शहराबाहेरुनच तोफांचा मारा करून मदत करण्याचे चालू ठेवले. इकडे जर्मन सैन्याने कुमक पाठवून उठाव दाबण्याचे सुरू केले. शेवटी [[ऑक्टोबर २]] रोजी हा उठाव संपला. जर्मन सैन्याने संपूर्ण शहर बेचिराख केले. '''ग्रीष्म-हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया''' [[चित्र:Red Army greeted in Bucharest.jpg|200px|left|thumb|[[बुखारेस्ट]] मध्ये लाल सैन्याचे स्वागत करीत असलेले नागरिक ([[ऑगस्ट ३१]], [[इ.स. १९४४]].]] आर्मी ग्रुप सेंटरचा नायनाट केल्यावर लाल सैन्याने जुलै १९४४ च्या मध्यास दक्षिणेला असलेल्या जर्मन सैन्यावर हल्ला चढवला व महिन्याभरात [[युक्रेन]]मधून जर्मनीची हकालपट्टी केली. यासाठी सोव्हिएत दुसऱ्या व तिसऱ्या युक्रेनी फळीने जर्मनीच्या ''हीरेस्ग्रुप स्युडयुक्रेन'' या बचावफळीचा विनाश केला व थेट रोमेनियापर्यंत धडक मारली. या प्रभावी हालचालीने [[रोमेनिया]]ने पक्ष बदलला व जर्मनीची साथ सोडून ते आता दोस्त राष्ट्रांना सामील झाले. ऑक्टोबर १९४४मध्ये जनरल मॅक्सिमिलियन फ्रेटर-पिकोच्या सहाव्या जर्मन सैन्याने [[डेब्रेसेन]] जवळ सोव्हिएत मार्शल रोडियोन याकोव्लेविच मॅलिनोव्स्कीच्या ग्रुप प्लियेवच्या तीन कोरना वेढा घालून त्यांचा [[डेब्रेसेनची लढाई|धुव्वा उडवला]]. पूर्व आघाडीवरचा जर्मन सैन्याचा हा अखेरचा विजय होता. डिसेंबर १९४४ पासून लाल सैन्याच्या पहिल्या, दुसऱ्या व तिसऱ्या बाल्टिक आघाडींनी जर्मन आर्मी ग्रुप सेंटरचा उरला सुरला भाग व आर्मी ग्रुप नॉर्थशी झटापटी करून बाल्टिक प्रदेश काबीज केला. यात जर्मनीच्या दोन्ही सैन्यसमूहांची ताटातूट झाली व [[लात्व्हिया]]त [[कूरलॅंड पॉकेट]]ची रचना झाली. [[डिसेंबर २९]], १९४४ ते [[फेब्रुवारी १३]] १९४५पर्यंत सोव्हिएत सैन्याने [[बुडापेस्ट]]ला वेढा घातला. बुडापेस्टचा बचाव करण्यासाठी हंगेरीच्या सैन्याबरोबरच [[वाफेन-एस.एस.]]ची कुमक होती. या वेढ्यात दोन्ही बाजूंची अपरिमित हानी झाली. '''दोस्तांचे पश्चिम युरोपवर आक्रमण''' {{main|नॉर्मंडीची लढाई|फलैस पॉकेट|ऑपरेशन ड्रगून|पॅरिसची मुक्ती}} [[चित्र:1944 NormandyLST.jpg|thumb|right|200px|[[ओमाहा बीच]]वर उतरणारे अमेरिकन सैनिक, [[नॉर्मंडीची लढाई|डी-डे]] ([[जून ६]], [[इ.स. १९४४]]).]] [[जून ६]], [[इ.स. १९४४]] रोजी पाश्च्यात्य दोस्त राष्ट्रांनी (अमेरिका, युनायटेड किंग्डम व कॅनडा) जर्मन आधिपत्याखालील [[फ्रान्स]]च्या [[नॉर्मंडी]] किनाऱ्यावर हल्ला केला. त्याला जर्मनीने खंबीर उत्तर दिले. [[ओमाहा बीच]] व [[केन, फ्रान्स|केन शहरांच्या]] आसपास तुंबळ युद्ध झाले पण दोस्तांना पाय रोवण्यात यश मिळाले. महिनाभर नॉर्मंडीच्या आसपास जम बसवल्यावर जुलैच्या अखेरीस अमेरिकन सैन्याने [[ऑपरेशन कोब्रा]] मोहीमेंतर्गत आपले वर्चस्व पसरविण्यास सुरुवात केली. [[ॲडॉल्फ हिटलर]]ला या चालीची खबर मिळताच त्याने नॉर्मंडीच्या आसपासच्या जर्मन सेनेला प्रतिहल्ला चढवण्यास फर्मावले पण हा प्रतिहल्ला सपशेल फसला. याचे मुख्य कारण म्हणजे चाल करून येणारे जर्मन सैन्य आता दोस्त वायुसेनेचे सोपे शिकार झाले. यापूर्वी आपल्या लपवलेल्या ठाण्यांत दबा धरून बसलेल्या जर्मन सैन्याला टिपणे अशक्य असले होते, पण आता उघड्या रानातून चाल करून येणाऱ्या जर्मन सैन्याची दोस्त वायुसेनांनी वाताहत उडवली. बाजूने चाल करून येण्याऱ्या जर्मन सैन्याला थोपवण्यासाठी अमेरिकन सैन्याने आपल्या बाजूच्या फळ्या भक्कम ठेवल्या होत्या. पुढे सरकत अमेरिकन फौजेने जर्मनीच्या सातव्या सैन्याला व [[पाचवे पॅंझर सैन्य|पाचव्या पॅंझर सैन्याला]] [[फलैस]]जवळ वेढा घातला. यात ५०,००० जर्मन सैनिक हाती लागले पण सुमारे १,००,००० सुटले. तोपर्यंत जर्मन सैन्याने रोखून धरलेली ब्रिटिश व केनेडियन सैन्येही आता बचावफळी फोडून पुढे होण्याच्या बेतात होती. या रेट्याला फ्रान्समध्येच रोखून धरण्यासाठी जर्मनीला कुमकेची आवश्यकता होती पण ही कुमक त्यांनी आधीच प्रतिहल्ला करण्यात खर्ची घातली होती. आता दोस्त राष्ट्रे फ्रान्स ओलांडून पुढे येणार हे जवळजवळ निश्चित झाले. ऑगस्ट १९४४मध्ये [[इटली]]तील दोस्त सैन्याने दक्षिणेकडून [[फ्रेंच रिव्हियेरा]]वर [[ऑपरेशन ड्रगून|हल्ला]] चढवला आणि उत्तरेत असलेल्या फौजेशी संधान बांधले. फ्रेंच क्रांतिकाऱ्यांनी ऑगस्ट १९ला [[पॅरिस]]मध्ये उठाव केला. [[फिलिप लक्लर्क दि हॉक्लॉक]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रेंच सैन्याच्या एक डिव्हिजनने पॅरिसमधल्या जर्मन सेनेची शरणागती स्वीकारली व [[ऑगस्ट २५]]ला पॅरिस मुक्त केले. [[चित्र:American troops march down the Champs Elysees.jpg|thumb|left|200px|पॅरिसच्या शॅंझे लिझी रस्त्यावरून मिरवणारे अमेरिकन सैनिक.]] '''शिशिरातील दोस्तांची मोहीम''' {{main|ऑपरेशन मार्केट गार्डन|आचेनची लढाई|हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई}} [[चित्र:Waves of paratroops land in Holland.jpg|right|thumb|200px|[[ऑपरेशन मार्केट गार्डन]] मोहीमेंतर्गत [[नेदरलँड्स]]मध्ये उतरणारे ब्रिटिश [[छत्रीधारी सैनिक]]]] नॉर्मंडीतून पुढे सरकणाऱ्या दोस्त सैन्यांची रसद अजूनही नॉर्मंडीतूनच येत होती. दूर अंतर पार करून येणारी ही रसद वेळेवर व नेमकी पोचेल अशी खात्री फार कमी वेळा असायची. असे असतानाही जर्मन सैन्याच्या वर्मी घाव घालण्यासाठी दोस्तांनी छत्रीधारी सैनिक व चिलखती दल [[ऱ्हाइन नदी]]पल्याड [[नेदरलँड्स]]मध्ये [[ऑपरेशन मार्केट गार्डन|घुसवून पाहण्याचा प्रयत्न]] केला. पण सप्टेंबरअखेर त्यांना तेथून माघार घ्यावी लागली. [[शेल्टची लढाई|शेल्टच्या लढाईत]] केनेडियन सैन्याच्या निर्णायक विजयानंतर [[ॲंटवर्प]]चे बंदर खुले करण्यात त्यांना यश मिळाले व नोव्हेंबर १९४४पासून येथून रसदपुरवठा सुरू झाला. दरम्यान सप्टेंबरमध्ये अमेरिकन सैन्याने [[हर्टगेन]]च्या जंगलातून [[हर्टगेनच्या जंगलातील लढाई|चाल]] केली. जंगल व दऱ्याखोऱ्यांच्या आश्रयाने लढणाऱ्या जर्मन सैन्याने आपल्यापेक्षा अनेकपटीने मोठ्या असलेल्या या फौजेला पाच महिने झुंजवत ठेवले. इकडे ऑक्टोबरमध्ये अमेरिकेने [[आखन]] हे जर्मनीचे मोठे शहर प्रथमतःच [[आचेनची लढाई|काबीज केले]]. '''जर्मनीचे प्रत्युत्तर''' {{main|बॅटल ऑफ द बल्ज}} पूर्वेकडे आपल्या सेनेची धूळधाण उडत असलेली पाहून हिटलरने डिसेंबर १९४४मध्ये आपली पश्चिमेकडील शेवटची मोठी मोहीम उघडली. [[बॅटल ऑफ द बल्ज]] नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या लढाईतून त्याला १९४० च्या [[आर्देनेस मोहीम|आर्देनेस मोहीमेप्रमाणे]] यश अपेक्षित होते. चिलखती दल व रणगाड्यांनी दोस्त राष्ट्रांना पश्चिमेस समुद्रापर्यंत रेटत नेल्यास त्यांच्याशी संधी करून पूर्वेस आपली सगळी शक्ती पणाला लावता येईल अशी ही योजना होती. अशा कडव्या प्रतिहल्ल्याची अपेक्षा नसल्याने दोस्त राष्ट्र गाफील होते व त्यामुळे सुरुवातीस जर्मन सेनेला नेत्रदीपक यश मिळाले. [[जोखेन पायपर]]च्या नेतृत्वाखालील [[कॅंफग्रुप पायपर]] हा आघाडीच्या पॅंझर तुकड्याचा समूह दोस्तांच्या प्रदेशात इतका आत घुसला की त्यामुळे अमेरिकन सैन्याच्या फळीत त्यांनी जणू काही फुगवटा (बल्ज) तयार केला. यावरून नंतर या लढाईला नाव दिले गेले. या हल्ल्याच्या सुरुवातीच्या दिवसात हवामान अतिशय खराब होते व याचा फायदा जर्मनीने पूरेपूर उठवला. दोस्त विमाने उडू शकत नसल्याने त्यांना हवेतून रोखणारी शक्ती नव्हतीच. अमेरिकन सैन्याच्या [[सेंट विथ]] आणि [[बॅस्टोइनची लढाई|बॅस्टोइन]] येथील कडव्या प्रतिकाराने जर्मनीची चाल मंदावली. बॅस्टोइन येथे घेरल्या गेलेल्या [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन|१०१व्या एरबॉर्न डिव्हिजनने]] पराक्रमाची शर्थ करून हा तिठा अमेरिकेच्या हातात राखला. [[जॉर्ज पॅटन]]च्या नेतृत्वाखालील अमेरिकेच्या तिसऱ्या सैन्याने या धडकमोहिमेला खीळ घातली व हल्ला परतवला. जर्मन सैन्याचा पाठलाग करताना अमेरिकन सैन्याने अनेक जर्मन तुकड्या पकडल्या व उरलेल्यांना थेट जर्मनीपर्यंत माघार घेण्यास भाग पाडले. या मोहीमेत अमेरिकन सैन्याची ही मोठी हानी झाली. अमेरिकेच्या इतिहासातील ही सगळ्यात हानिकारक लढाई होती. ==== आशिया व प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== {{main|प्रशांत महासागरातील लढाई}} '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|लेयटे गल्फची लढाई|सैपानची लढाई}} फेब्रुवारी १९४४ च्या अखेरीस अमेरिकेने नैर्ऋत्य प्रशांत महासागरातील [[मार्शल द्वीपसमूह]] काबीज केला वा आपली आगेकूच चालू ठेवली. त्याच सुमारास ४२,००० अमेरिकन सैनिक [[क्वाजालाइन एटॉल]]वर उतरले व आठवड्याभरात ते बेट जिंकले. त्यानंतर त्यांनी [[एनिवेटोकची लढाईत|एनिवेटोकच्या लढाईत]] [[जपान]]ला हरवले. या चालींचा व्यूहात्मक उद्देश होता जपानच्या जवळातजवळ वायुसेनेचा तळ उभारण्याचा. यासाठी [[मेरियाना द्वीपसमूह|मेरियाना द्वीपसमूहातील]] [[सैपान]], [[तिनियान]] व [[गुआम]]ची बेटे जिंकणे आवश्यक होते. [[जून ११]]ला अमेरिकन आरमाराने सैपानवर बॉम्बफेक सुरू केली. ३२,००० सैनिकांनीशी लढणाऱ्या जपानी सैन्यावर जून १४ला ७७,००० [[अमेरिकन मरीन सैनिक|अमेरिकन मरीन सैनिकांनी]] चाल केली व [[जुलै ७]]ला सैपान अमेरिकेच्या हातात आले. जपानने आपले उरलेसुरले आरमार [[फिलिपाईन्सच्या समुद्राची लढाई|फिलिपाईन्सच्या समुद्राच्या लढाईत]] पणाला लावले पण तेथेही त्यांना हार पत्करावी लागली तसेच त्यांची जवळजवळ सगळी विमाने व युद्धनौका नष्ट झाल्या. यानंतर जपानी आरमार केवळ नावापुरतेच उरले आणि आता जपान अमेरिकेच्या [[बी.२९ सुपरफोर्ट्रेस]] या बॉम्बफेकी विमानांच्या पल्ल्यात आले. [[चित्र:Douglas MacArthur lands Leyte1.jpg|thumb|right|200px|"''मी परत आलो आहे.''" - [[डग्लस मॅकआर्थर|जनरल मॅकआर्थरचे]] लाइफ नियतकालिकाच्या कार्ल मायडान्सने घेतलेले एक प्रसिद्ध छायाचित्र]] [[जुलै २१]]ला गुआमवर हल्ला झाला व [[ऑगस्ट १०]]ला हेही बेट पडले पण येथे जपान्यांनी कडवी झुंज दिली. बेटाच्या कडे-कपारींतून लढणाऱ्या जपानी सैनिकांनी अमेरिकन सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. बेट पडल्यावरही अनेक आठवडे या चकमकी सुरू होत्या. [[जुलै २४]]ला अमेरिकेने तिनियान बेटावर चाल केली व [[ऑगस्ट १]]ला ते जिंकून घेतले. [[ऑक्टोबर २०]]ला जनरल [[डग्लस मॅकआर्थर]]चे सैनिक [[लेयटे]] बेटावर उतरले. जपानने असे होणार ही कल्पना असल्यामुळे येथे भक्कम बचावफळी उभारली होती. ऑक्टोबर २३ ते २६ दरम्यानच्या या लढाईत जपानने प्रथमतः [[कामिकाझे]] वैमानिकांचा उपयोग केला. जगातील सगळ्यात मोठ्या अशा या आरमारी युद्धात जपानची [[मुसाशी (युद्धनौका)|मुसाशी]] हे युद्धनौका, जी आत्तापर्यंतच्या सगळ्यात मोठ्या लढाऊ नौकांपैकी एक होती, बुडाली. ही बुडवण्यासाठी १९ [[टोरपेडो]] व १७ बॉम्ब लागले. १९४४मध्ये अमेरिकेच्या पाणबुड्या व विमानांनी जपानच्या व्यापारी व मालवाहू जहाजांवर हल्ले करून जपानकडे जाणाऱ्या कच्च्या मालाची रसद अगदी कमी केली होती. या एका वर्षात पाणबुड्यांनी जपानचे २० लाख टन सामान समुद्रतळास पोचवले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = किंग | पहिलेनाव = ॲडमिरल अर्नेस्ट जे. | दुवा = http://www.shsu.edu/~his_ncp/Compac45.html | title = मार्च १९४४ ते ऑक्टोबर १९४५पर्यंतचे प्रशांत महासागरातील आरमारी हालचाली | प्रकाशक = सॅम ह्युस्टन स्टेट युनिव्हर्सिटी | भाषा = English | ॲक्सेसदिनांक = २००६-०७-२६ }}</ref> जपानचा खनिज तेलाचा साठा १९४४ च्या अंतापर्यंत जवळजवळ रिकामा झाला होता. याने जपानची आर्थिक व औद्योगिक स्थिती बिकट झाली. '''चीन-जपान युद्ध''' {{main|ऑपरेशन इचिगो|चांग्शाची लढाई (१९४४)|ग्विलिन-ल्युझूची लढाई}} एप्रिल १९४४मध्ये जपानने आपण पादाक्रांत केलेल्या ईशान्य चीन, कोरिया व आग्नेय एशियाला जोडणारा लोहमार्ग जिंकण्यासाठी [[ऑपरेशन इचिगो]] ही मोहीम सुरू केली. त्याचबरोबर या भागातील अमेरिकेचे तळ उद्ध्वस्त करणे हाही एक हेतु होता. जून १९४४मध्ये जपानने ३,६०,००० सैनिकांनिशी [[चांग्शा]] शहरावर चौथ्यांदा आक्रमण केले. ४७ दिवसांच्या रणधुमाळीनंतर शहर जपानी हातात आले. नोव्हेंबर पर्यंत जपानने [[ग्विलिन]] व [[ल्युझू]] शहरेही जिंकली व तेथील अमेरिकन वायुसेनेचे तळ नष्ट केले. तथापि हे करेपर्यंत अमेरिकेने उतरत्त नवीन तळ उभारले होते. डिसेंबर १९४४मध्ये जपानी सैन्य [[फ्रेंच इंडोचायना]] पर्यंत पोचले व ऑपरेशन इचिगोचे उद्दिष्ट साध्य झाले पण हे करताना जपानलाही मोठे नुकसान सहन करावे लागले होते. '''आग्नेय आशिया''' {{main|इम्फालची लढाई|कोहिमाची लढाई}} [[चित्र:Imphalgurkhas.jpg|thumb|200px|[[भारतीय सेना|भारतीय सेनेची]] [[गोरखा रेजिमेंट]] [[इम्फाल]]-[[कोहिमा]] रस्त्यावर कूच करताना. ([[जानेवारी २७]], [[इ.स. १९४५]]. १९४५ च्या सुरुवातीला जपानी सैन्याला म्यानमारमध्ये थोपवून धरण्याची कामगिरी गोरखा रायफल्सनी पार पाडली होती.]] १९४४मध्ये अमेरिकन सैन्य [[भारत|भारतातून]] [[चीन]]ला जाण्यासाठीचा [[लेडो मार्ग]] बांधत असताना जपानने आग्नेयेतून भारतावर चाल केली. ही [[चलो दिल्ली मोहीम]] जपानी सैन्य, [[म्यानमार]]मधील स्वातंत्र्यसैनिक व [[सुभाषचंद्र बोस]]च्या नेतृत्वाखालील [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेने]] उभारली होती. [[इम्फाल|इंफाल]]जवळ या सैन्याने कडाडून हल्ला चढवला पण ब्रिटिश सैन्याने (ज्यात मुख्यत्वे भारतीय सैनिकच होते) त्यांना थोपवून धरले. तुंबळ युद्धानंतर कोणालाच सरशी मिळाली नाही पण जपानी/भारतीय राष्ट्रीय सेनेने इंफालला वेढा घातला. ब्रिटिशांनी इंफाल व [[कोहिमा]]ला विमानाद्वारे रसद व कुमक पोचवली. त्याचवेळी पश्चिम व उत्तरेकडून ताज्या दमाच्या फौजा पाठवून वेढा फोडून अडकलेल्या सैन्याची सुटका केली. हल्लेखोरांना वाटले होते की भारतीय प्रदेश जिंकल्यावर तेथूनच रसद मिळेल व ब्रिटिशांतर्फे लढणारे भारतीय सैनिक आपल्याला सामील होतील, त्यामुळे त्यांनी त्याची काही सोय केलेली नव्हती. आता आक्रमक स्वतःच वेढ्यात अडकले व कुमक न मिळाल्याने अतिशय हालात माघार घ्यालला लागले. उपासमार, रोगराई व शत्रूच्या हल्ल्यांना ८५,००० सैनिक बळी पडले. जपानच्या सगळ्यात मोठ्या पराभवात हा गणला जातो. या पराभवाबरोबरच ब्रिटिशांना सशस्त्र मार्गाने भारतातून हुसकावून लावण्याची अजून एक आशा मावळली. === युद्धाचा अंत - इ.स. १९४५ === ==== युरोपमधील रणांगण ==== [[चित्र:Eastern Front 1945-01 to 1945-05.png|thumb|left|200px|[[बर्लिन]] व [[प्राग]]वरील मोहीम, १९४५.]] '''हेमंतातील सोव्हिएत कारवाया'''<br /> {{main|व्हिस्चुला-ओडर मोहीम|ऑपरेशन फ्रुहलिंग्सरवाखेन}} जानेवारी १९४५मध्ये सोव्हिएत सैन्य ताज्या दमाने पुढच्या मोहीमेसाठी सज्ज होती. [[इव्हान कोनेव्ह]]ने आपल्या फौजेनिशी दक्षिण [[पोलंड]]मधील जर्मन शिबंदीवर हल्ला चढवला व त्यांचा पाठलाग करीत [[सॅंडोमियेर्झ]]जवळ [[व्हिस्चुला नदी]] ओलांडली. जानेवारी १४ला [[कॉन्स्टान्टिन रोकोसोव्स्की]]ने [[नारेव नदी]] ओलांडून वॉर्सोच्या उत्तरेला आक्रमण केले व पूर्व [[प्रशिया]]ची राखण करणारी जर्मन बचावफळी मोडीत काढली. झुकोवच्या सैन्यानेही त्यानंतर [[वॉर्सो]]वर हल्ला केला व जर्मन आघाडी होत्याची नव्हती केली. जानेवारी १७ला झुकोवने वॉर्सो घेतले. १९ तारखेला [[लॉड्झ]]ही जिंकले. त्याचदिवशी कोनेव्हचे सैन्य युद्धपूर्वीच्या जर्मन सीमेवर येऊन थडकले. या एका आठवड्यात सोव्हिएत सैन्याने ६५० कि.मी. रुंदीची आघाडी उघडून १६० कि.मी. आत धडक मारली होती. फेब्रुवारीच्या मध्यास लाल सैन्याने [[बुडापेस्ट]] जिंकले. ही टोळधाड शेवटी [[ओडर नदी]]च्या किनारी बर्लिनपासून ६० कि.मी.वर येऊन थांबली. '''पश्चिमेतील हेमंत कारवाया''' [[जानेवारी १४]] रोजी दुसऱ्या ब्रिटिश सैन्याने [[मास नदी]] व [[रोअर नदी]]च्या मधील रोअर त्रिकोणातून जर्मनीला हुसकावण्यासाठी [[ऑपरेशन ब्लॅककॉक]] ही मोहीम सुरू केली. [[जानेवारी २७]]ला जर्मन सैन्य रोअर नदीच्या पूर्वेस रेटले गेले होते. '''याल्टा परिषद''' [[चित्र:Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|thumb|200px|right|[[याल्टा]] येथे जमलेले [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]].]] {{main|याल्टा परिषद}} युद्धाचे पारडे आपल्या बाजूला झुकत असल्याचे पाहून फेब्रुवारी १९४५मध्ये [[विन्स्टन चर्चिल]], [[फ्रॅंकलिन डिलानो रूझवेल्ट]] व [[जोसेफ स्टालिन]] यांनी [[याल्टा]] येथे भेटून युद्धानंतर युरोपची राजकीय व भौगोलिक स्थिती काय असावी यावर चर्चा केली. यात अनेक दूरगामी निर्णय घेण्यात आले. * एप्रिल १९४५मध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांची]] स्थापना करणे. * पोलंडमध्ये मुक्त निवडणूका घेणे. * पोलंडची पश्चिम सीमा [[कर्झन रेखा|पूर्वेकडे सरकवणे]] यासाठी जर्मनीच्या पूर्व भागाचा लचका तोडून पोलंडमध्ये समाविष्ट करणे. * सगळ्या सोव्हिएत नागरिकांना [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत संघाकडे]] सोपवणे. * जर्मनी शरण आल्याच्या तीन महिन्यात सोव्हिएत संघाने जपानवर आक्रमण करणे. '''वसंतातील सोव्हिएत मोहीम''' {{main|सीलो हाइट्सची लढाई|बर्लिनची लढाई|हॅल्बेची लढाई}} [[एप्रिल १६]] रोजी लाल सैन्याने पोलिश सैन्याच्या ७८,५५६ सैनिकांसह [[बर्लिनची लढाई|बर्लिनवर आक्रमण]] केले. एप्रिल २४ला सोव्हिएत सैन्यातील तीन फौजांनी [[बर्लिन]]ला पूर्णपणे वेढा घातला. शेवटचा शर्थीचा प्रयत्न म्हणून हिटरलने शहरातील आबालवृद्ध नागरिकांना [[फोक्सस्टर्म]] या संघटनेत सहभागी होण्याचे आवाहन केले व चढाई करीत येणाऱ्या लाल सैन्याशी झुंज घेण्याचे हुकुम सोडले. त्यांच्याबरोबरीने [[सीलोची लढाई|सीलोच्या लढाईत]] पराभूत होऊन आलेली जर्मन फौज होती. लाल सैन्य बर्लिन शहरात घुसल्यावर झालेल्या असंख्य झटापटी दारुण होत्या. घराघरातून व रस्त्यातून आमनेसामने सैनिक व नागरिकांच्या चकमकी होत होत्या व बळींची संख्या लाखांच्या घरात गेली. सोव्हिएत सैन्याने ३,०५,००० सैनिक गमावले तर ३,२५,००० जर्मन नागरिक व सैनिक फक्त बर्लिनमध्ये मृ्त्युमुखी पडले. परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याचे पाहून [[ॲडॉल्फ हिटलर]] व त्याचे मंत्रीमंडळ [[फ्युह्ररबंकर]]मध्ये आश्रयाला गेले. शेवटी [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १९४५]] रोजी हिटलरने त्याची सोबतीण [[एव्हा ब्रॉन]]सह [[हिटलरचा मृत्यू|आत्महत्या]] केली. '''वसंतातील पश्चिमेकडील आघाडी''' [[चित्र:Omar Bradley.jpg|150px|thumb|right|अमेरिकेच्या जनरल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे जर्मन भूमिवरील आक्रमणाचे नेतृत्व होते.]] जानेवारीअखेरीस पश्चिमेकडील दोस्त राष्ट्रांनी जर्मनीत पाय ठेवला. [[ऱ्हाइन नदी]]च्या तीरावरील जर्मन प्रतिकार मोडून काढीत त्यानी मार्चअखेर नदी ओलांडली. [[रेमाजेन]] येथील [[लुडेनडॉर्फ पूल]] हस्तगत झाल्यावर ही आगेकूच अजून गतिमान झाली. ऱ्हाइन ओलांडल्यावर ब्रिटिश फौजा ईशान्येस [[हांबुर्ग]]कडे सुटल्या. त्यांनी [[एल्ब नदी]] ओलांडून [[डेन्मार्क]] व [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्राकडे]] धडक सुरू केली. अमेरिकेची नववी फौज दक्षिणेस [[रुह्रचा वेढा|रुह्रला घातलेल्या वेढ्याच्या]] उत्तर टोकापर्यंत पोचली तर पहिली फौज उत्तरेला याच वेढ्याच्या दक्षिण घेऱ्याला जाऊन भिडली. १३,००,००० सैनिक असलेल्या या फौजांचे नेतृत्व जन्रल [[ओमर ब्रॅडली]]कडे होते. आता रुह्रला चारही दिशांनी वेढा पडला. फील्ड मार्शल [[वॉल्टर मॉडेल]]च्या नेतृत्वाखालील [[जर्मन सैन्यसमूह बी]] आता येथे पूर्णपणे अडकला. येथे अंदाजे ३,००,००० सैनिक युद्धकैदी झाले. यानंतर या अमेरिकन फौजा पूर्वेकडे निघाल्या व एल्ब नदीच्या तीरी सोव्हिएत सैन्याशी भेट झाल्यावर ही त्यांची विजयदौड थांबली. '''इटली'''<br /> [[इटालियन द्वीपकल्प|इटालियन द्वीपकल्पातील]] दुर्गम पर्वत व येथील फौज [[फ्रान्स]]मध्ये हलवल्यामुळे १९४५ च्या हिवाळ्यात दोस्तांची प्रगती हळूहळू होत होती. [[एप्रिल ९]]ला अमेरिका व युनायटेड किंग्डमची १५वी फौज [[गॉथिक रेषा|गॉथिक रेषेवरचा]] प्रतिकार मोडून काढीत उत्तरेला सरकली व [[पो नदी]]च्या खोऱ्यात आली. येथून पुढे सरकत त्यांनी खोऱ्यातील जर्मन सैन्याला घेरले. याच वेळी अमेरिकेची पाचवी फौज पश्चिमेकडे गेली व तेथील फ्रेंच शिबंदीशी त्यांनी सूत जमवले. [[न्यू झीलंड]]च्या दुसऱ्या डिव्हीजनने [[त्रियेस्ते]] शहरातून युगोस्लाव्ह बंडखोरांना हुसकून लावले. इटलीतील जर्मन सैन्याने शरणागती पत्करल्यावर [[मुसोलिनी]]ने [[स्वित्झर्लंड]]ला पळ काढण्याचा प्रयत्न केला पण इटलीतील क्रांतीकाऱ्यांनी त्याला पकडले व त्याची सोबतीण [[क्लारा पेटाची]] सह त्यांना मृत्युदंड दिला. त्यांचे मृतदेह [[मिलान]]ला नेण्यात आले व जाहीर स्थळी उलटे टांगण्यात आले. '''जर्मनीची शरणागती'''<br /> <!-- [[चित्|thumb|right|200px|[[जून २४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[मॉस्को]]तील विजयसंचलनाचे [[लाल चौक|लाल चौकात]] नेतृत्व करताना मार्शल झुकोव्ह (पांढऱ्या घोड्यावर) व मार्शल रोकोसोव्स्की)]] --> {{main|दुसऱ्या महायुद्धाचा अंत|प्राग आघाडी}} [[ॲडॉल्फ हिटलर]]च्या मृत्यूनंतर ॲडमिरल [[कार्ल डोनित्झ]]ने जर्मन सैन्याचे सूत्रे हातात घेतली पण लवकरच हा डोलारा कोसळला. [[बर्लिन]]मधील जर्मन सैन्यबलाने [[मे २]], [[इ.स. १९४५]] रोजी सोव्हिएत सैन्यासमोर शरणागती पत्करली. इटलीतील जर्मन सैन्याने २ मेलाच [[जनरल अलेक्झांडर]]च्या मुख्यालयात शरणागती पत्करली तर उत्तर जर्मनी, डेन्मार्क व नेदरलँड्समधील फौज ४ मेला शरण गेले. इटलीतील शरणागतीपूर्वी सोव्हिएत संघाने युनायटेड किंग्डम व अमेरिकेवर सोव्हिएत संघाशिवाय शरणागती घेण्याची तयारी करण्याचा [[ऑपरेशन क्रॉसवर्ड|आरोप ठेवला]]. मे ७ रोजी उरलेल्या सैन्याने [[जनरलोबेरोस्ट]] [[आल्फ्रेड जोड्ल]]च्या नेतृत्वाखाली फ्रान्सच्या [[ऱ्हाइम्स]] शहरात शरणागती पत्करली. मे ८ला पश्चिमी दोस्तांनी [[व्ही.ई. दिन]] साजरा केला. सोव्हिएत संघाने मे ९ला विजय दिन साजरा केला. जर्मन मध्य सैन्यसमूहातील काही तुकड्यांनी [[प्राग आघाडी|मे ११-१२ पर्यंत चकमकी]] सुरू ठेवल्या होत्या. '''पॉट्सडॅम'''<br /> दोस्तांनी बर्लिनच्या उपनगर [[पॉट्सडॅम]]मध्ये आपली शेवटची [[पॉट्सडॅम परिषद|परिषद]] भरवली. [[जुलै १७]] ते [[ऑगस्ट २]] पर्यंत चाललेल्या या परिषदेत दोस्तव्याप्त जर्मनीबद्दलची धोरणे जाहीर करण्यात आली तसेच [[जपान]]ला बिनशर्त शरणागती पत्करण्यासाठीचे अखेरचे आवाहन करण्यात आले. ==== प्रशांत महासागरातील रणांगण ==== '''मध्य व नैर्ऋत्य प्रशांत महासागर''' {{main|इवो जिमाची लढाई|ओकिनावाची लढाई|बॉर्नियो मोहीम (१९४५)}} जानेवारीत [[अमेरिकेचे सहावे सैन्य]] [[लुझोन]] या [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्स]]च्या मुख्य बेटावर उतरले. मार्चपर्यंत त्यांनी राजधानी [[मनिला]] काबीज केली. फेब्रुवारीतील [[इवो जिमाची लढाई|इवो जिमावरील]] व एप्रिल-जूनमधील [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावावरील]] विजयांमुळे आता [[जपान]] अमेरिकेच्या आरमारी व वायुसेनेच्या पल्ल्यात आले. राजधानी [[टोक्यो]]सह अनेक शहरांवर अमेरिकेने [[टोक्योवरील बॉम्बफेक (१९४५)|तुफान बॉम्बफेक]] केली. यात ९०,०००हून अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या. जपानमधील शहरे व वस्त्या दाट असल्यामुळे ही हानी जास्त होती. या बरोबरच तेथील घरे मुख्यत्वे लाकडी असतात त्यामुळे बॉम्बफेकीनंतर लागलेल्या आगींमध्येही जीवितहानी बरीच झाली. या शिवाय अमेरिकेने जपानमधील मुख्य बंदरे व जलमार्गांवर विमानांतून [[ऑपरेशन स्टार्व्हेशन|सुरूंग पेरले]] व जपानचा बाहेरच्या जगाशी संपर्क कमी केला. १९४५ च्या मध्यातील [[बॉर्नियो मोहीम (१९४५)|बॉर्नियो मोहीम]] ही नैर्ऋत्य प्रशांतातील शेवटची मोहीम होती. तेथील जपानी सैन्याला हरवून त्यांच्या ताब्यातील दोस्त युद्धकैदी सोडविण्यासाठी ही मोहीम आखली होती. '''आग्नेय एशिया''' {{main|मध्य बर्माची लढाई|ऑपरेशन ड्रॅक्युला}} १९४४ च्या मॉन्सून मध्ये भारतावर चालून आलेल्या जपानी सैन्याला तेथील ब्रिटिश सैन्याने [[चिंदविन नदी]]पर्यंत मागे ढकलले होते. पाऊस संपताना अमेरिकन व चिनी सैन्याने [[लेडो मार्ग]] बांधून पूर्ण केला. तोपर्यंत जपानी सैन्याने माघार घेतल्यामुळे या कठीण रस्त्याचा दोस्तांना युद्धात फारसा उपयोग झाला नाही. आता भारतात जमलेल्या भारतीय, ब्रिटिश व आफ्रिकन फौजांनी जपान्यांचा पाठलाग सुरू केला व आघाडी मध्य [[ब्रह्मदेश]]पर्यंत नेली. [[मे २]]ला दोस्तांनी [[रंगून]] [[ऑपरेशन ड्रॅक्युला|घेतले]] व जपानी तसेच [[भारतीय राष्ट्रीय सेना|भारतीय राष्ट्रीय सेनेला]] भारतातून पळवून लावले. '''हिरोशिमा व नागासाकीवर परमाणुहल्ले''' {{main|हिरोशिमा व नागासाकीवरील परमाणुहल्ले}} [[चित्र:nagasakibomb.jpg|170px|thumb|[[नागासाकी]]वर टाकलेल्या परमाणु बॉम्बचा स्फोट झाल्यावर अग्निज्वाला व धूर हवेत १८ कि.मी. वर गेला होता.]] युद्धाचा अंत लगेच होणार नाही याची कल्पना आल्याने [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्ष]] [[हॅरी ट्रुमन]]ने नवीनच तयार करण्यात आलेल्या परमाणु बॉम्बचा उपयोग जपानवर करायचे ठरवले. वस्तुतः नोव्हेंबरमध्ये अमेरिकेने जपानवर खुश्कीदलासह हल्ला करण्याचे योजिले होते पण [[ओकिनावाची लढाई|ओकिनावाच्या लढाईनंतर]] त्यांना कळून चुकले की जपानचा प्रतिकार कडवा असेल व अशा हल्ल्यात जपानइतकीच अमेरिकेचीही हानी होईल. परमाणुबॉम्ब वापरल्यास युद्धांत लगेच होऊ शकेल असा अमेरिकेचा कयास होता. अमेरिकन युद्धसचिवाला देण्यात आलेल्या अंदाजानुसार अशा जमिनीवर केलेलल्या हल्ल्यात १४ ते ४० लाख अमेरिकन सैनिक मरण पावण्याची शक्यता होती. तसेच जपानी नागरिकही लाखांत मेले असते. या अंदाजांबद्दल अद्यापही शंका व्यक्त केली जाते. [[ऑगस्ट ६]], [[इ.स. १९४५]] रोजी [[एनोला गे]] नावाच्या [[बी.२९]] प्रकारच्या विमानाने [[लिटल बॉय]] असे नामकरण केलेला परमाणु बॉम्ब [[हिरोशिमा]] शहरावर टाकला. यात हिरोशिमा नष्ट झाले. [[ऑगस्ट ९]] रोजी [[बॉक्सकार (विमान)|बॉक्सकार]] नावाच्या बी.२९ विमानाने [[फॅट मॅन]] नावाचा परमाणु बॉम्ब [[नागासाकी]] शहरावर टाकून तेही शहर नष्ट केले. '''दूरपूर्वेतील सोव्हिएत आक्रमण''' {{main|ऑपरेशन ऑगस्ट स्टॉर्म}} हिरोशिमावर बॉम्ब पडल्यावर दोनच दिवसात सोव्हिएत संघाने याल्टात नक्की केल्याप्रमाणे आपला जपानबरोबरचा अनाक्रमण तह धुडकावून लावला व मांचुरियातील जपानी सैन्यावर चाल केली. दोन आठवड्यात १०,००,००० जपानी सैनिकांचा पराभव करीत लाल सैन्य ऑगस्ट १८ला उत्तर कोरियात घुसले. '''जपानची शरणागती''' {{main|जपान विजय दिन|जपान विजय दिन=}} अमेरिकेचा परमाणुप्रयोग व सोव्हिएत संघाचे मांचुरियावरील आक्रमण पाहून [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]] [[हिरोहितो]]ने प्रधानमंडळाला न विचारता युद्धसमाप्तीचे प्रयत्न सुरू केले. [[ऑगस्ट १७]]ला केलेल्या दूरवाणीवरील आपल्या भाषणात त्याने आपल्या सैनिकांना हत्यारे खाली ठेवण्याचा आदेश दिला तसे करताना त्याने कारण सोव्हिएत आक्रमणाचे दिले व परमाणुबॉम्बचा उल्लेख टाळला. [[ऑगस्ट १४]], [[इ.स. १९४५]] रोजी जपानने शरणागती पत्करली व हे अतिभयानक युद्ध अधिकृतरीत्या समाप्त झाले. == हताहत, नागरिकांवरील प्रभाव व अत्याचार == <!-- खालील मजकूराचे भाषांतर करून योग्य त्या विभागात हलवा ==Casualties, civilian impact, and atrocities== '''Casualties''' {{main|World War II casualties}} Some 63 million people, or 3% of the world population, died in the war (though [[World War II casualties|estimates]] vary): about 24 million soldiers and 38 million civilians. This total includes the estimated 9 million lives lost in the Holocaust. Of the total deaths in World War II, approximately 80% were on the Allied side and 20% on the Axis side.<ref name="casualties">[[World War II casualties]]</ref> Allied forces suffered approximately 17 million military deaths, of which about 11 million were Soviet and 3 million Chinese. Axis forces suffered about 8 million, of which more than 5 million were German. In total, of the military deaths in World War II, approximately 44% were Soviet soldiers, 22% were German, 12% were Chinese, 8% were Japanese, 9% were soldiers of other Allied forces, and 5% were other Axis country soldiers. Some modern estimates double the number of Chinese casualties originally stated.<ref name="casualties" /> Of the civilian deaths, approximately 90% were Allied (nearly a third of all civilians killed were Soviet citizens, and more than 15% of all civilians killed in the war died in German extermination camps) and 10% were Axis.<ref name="casualties" /> Many civilians died as a result of disease, starvation, massacres, [[genocide]]--in particular, [[the Holocaust]]--and [[Strategic bombing|aerial bombing]]. One estimate is that 12 million civilians died in Holocaust camps, 1.5 million by bombs, 7 million in Europe from other causes, and 7.5 million in China from other causes.<ref>J. M. Winter, "Demography of the War", in Dear and Foot, ed., ''Oxford Companion to World War'', p 290.</ref> Allied civilian deaths totaled roughly 38 million, including 11.7 million in the Soviet Union, 7 million in China and 5.2 million from Poland. There were around 3 million civilian deaths on the Axis side, including 2 million in Germany and 0.6 million in Japan. The Holocaust refers to the organized state-sponsored murder of 6 million [[Jew]]s, 1.8-1.9 million non-Jewish Poles, 200,000-800,000 [[Roma people]], 200,000-300,000 people with disabilities, and other groups carried out by the Nazis during the war. The Soviet Union suffered by far the largest death toll of any nation in the war, over 23 million. '''Genocide''' [[Image:Massdeportations.PNG|thumb|200px||Major [[deportation]] routes to [[Nazi extermination camp]]s during [[The Holocaust]], Aktion T-4 and alike.]] {{main|The Holocaust}} The ''Holocaust'' was the organized murder of an estimated [[The Holocaust#Death toll|nine million people]], including approximately six million Jews. Originally, the Nazis used killing squads known as ''[[Einsatzgruppen]]'' to conduct massive open-air killings, shooting as many as 33,000 people in a single massacre, as in the case of [[Babi Yar]]. By 1942, the Nazi leadership decided to implement the [[Final Solution]], or ''Endlösung'', the genocide of all Jews in Europe, and to increase the pace of the Holocaust. [[Nazism|The Nazis]] built six [[Nazi extermination camp|extermination camps]] specifically to kill Jews. Millions of Jews who had been confined to massively overcrowded [[ghetto]]s were transported to these [[Nazi extermination camp|"Death-camps"]], in which they were either slaughtered on arrival or put to work until the Nazis could find no more use for them, at which point they were put to death by shooting or mass poisoning in [[gas chamber]]s. '''Chemical and bacteriological weapons''' Despite the [[Treaty|international treaties]] and a resolution adopted by the [[League of Nations]] on 14 May 1938 condemning the use of toxic gas by [[Japan]], the [[Imperial Japanese Army]] frequently used [[Chemical warfare|chemical weapons]]. Because of fears of retaliation, however, those weapons were never used against Occidentals but only against other Orientals judged "inferior" by the imperial propaganda. According to historians Yoshiaki Yoshimi and Seiya Matsuno, the authorization for the use of chemical weapons was given by specific orders (''rinsanmei'') issued by [[Hirohito]] himself. For example, the Emperor authorized the use of toxic gas on 375 separate occasions during the invasion of [[Wuhan]], from August to October 1938. The bacteriological weapons were experimented on human beings by many units incorporated in the Japanese army, such as the infamous [[Unit 731]], integrated by [[Decree|Imperial decree]] in the [[Kwantung]] army in 1936. Those weapons were mainly used in China and, according to some Japanese veterans, against Mongolians and Russian soldiers in 1939 during the [[Nomonhan]] incident.<ref>Hal Gold, Unit 731 testimony, p.64-65, 1996.</ref> '''Cannibalism''' Many written reports and testimony collected by the Australian War Crimes Section of the Tokyo tribunal and investigated by prosecutor [[William Webb]] (the future judge-in-chief) indicate that Japanese soldiers committed [[cannibalism]] on prisoners. According to historian Yuki Tanaka, "cannibalism was often a systematic activity conducted by whole squads and under the command of officers". <ref>Tanaka, ''Hidden Horrors : Japanese War Crimes in World War II,'' Westview press, 1996, p.127 </ref> Pakistani POW Hatam Ali testified that "At this stage, the Japanese started selecting prisoners and everyday 1 prisoner was taken out and killed and eaten by the soldiers. I personally saw this happen and about 100 prisoners were eaten at this place by the Japanese. The remainder of us were taken to another spot 50 miles away where 10 prisoners died of sickness. At this place, the Japanese again started selecting prisoners to eat. Those selected were taken to a hut where their flesh was cut from their bodies while they were alive and they were thrown into a ditch where they later died." <ref>Ibid, p.121.</ref> Indian POW Havildar Changdi Ram testified that "(On 12 November 1944) the [[Kempeitai|Kempei Tai]] beheaded the pilot. I saw this from behind a tree and watched some of the Japanese cut flesh from his arms, legs, hips, buttocks and carry it off to their quarters... They cut it in small pieces and fried it." <ref>Edward Russell of Liverpool, ''The Knights of Bushido, a short history of Japanese war crimes'', Greenhill books 2002, p.236.</ref> Apart from written orders referring to cannibalism, the Japanese sources provide testimonies such as the one given by Major Matoba to the US [[Military tribunal|Military Commission]] of August 1946 convened by the Navy commander of Guam and Marianna islands which refer to meat of an American soldier served for supper to General Tachibana of the 307 Infantry Battalion on 25 February 1945. <ref>Ibid., p.237</ref> '''Slave labor''' According to a joint study of historians featuring Zhifen Ju, Mark Peattie, Toru Kubo, and Mitsuyochi Himeta, more than 10 million Chinese were mobilized by the Japanese army and enslaved by the [[Kôa-in]] for [[Slavery|slave labor]] in [[Manchukuo]] and north [[China]].<ref>Zhifen Ju, "''Japan's atrocities of conscripting and abusing north China draftees after the outbreak of the Pacific war''", 2002</ref> According to Mitsuyoshi Himeta, at least 2.7 million died during the [[Three Alls Policy|Sankō Sakusen]] operation implemented in [[Heipei]] and [[Shantung]] by General [[Yasuji Okamura]]. '''Concentration camps, labour camps, and internment''' [[Image:Starved prisoners, nearly dead from hunger, pose in concentration camp in Ebensee, Austria.jpg|thumb|250px|Mistreated, starved prisoners in the [[Ebensee]] [[concentration camp]], [[Austria]].]] {{main|Concentration camp|Gulag|Japanese American internment}} In addition to the Nazi [[concentration camp]]s, the Soviet [[Gulag]], or [[labor camp]]s, led to the death of citizens of occupied countries such as Poland, [[Lithuania]], [[Latvia]], and [[Estonia]], as well as German [[prisoner of war|prisoners of war]] (POW) and even Soviet citizens themselves who had been supporters of the Nazis. Japanese [[Prisoner-of-war camp|POW camps]] also had high death rates; many were used as labour camps, and starvation conditions among the mainly U.S., British, Australian and other Commonwealth prisoners were little better than many German concentration camps. Sixty percent (1,238,000 ref. Krivosheev) of Soviet POWs died during the war. Vadim Erlikman puts it at 2.6 million Soviet POWs that died in German Captivity.<ref name="war8">Erlikman, Vadim</ref> [[Richard Overy]] gives the number of 5.7 million Soviet POW and out of those 57% died or were killed.<ref>[[Richard Overy]] ''The Dictators Hitler's Germany, Stalin's Russia'' p.568-569</ref> Furthermore, 150,000 [[Japanese American internment|Japanese-Americans were interned]] by the U.S. and Canadian governments, as well as nearly 11,000 German and Italian residents of the U.S. [[Image:Warsaw siege3.jpg|thumb|250px|A survivor of German aerial bombardment, [[Siege of Warsaw]].]] '''War crimes''' {{main|War crimes during World War II}} From 1945 to 1951, German and Japanese officials and personnel were prosecuted for war crimes. Top German officials were tried at the [[Nuremberg Trials]], and many Japanese officials at the [[International Military Tribunal for the Far East|Tokyo War Crime Trial]] and [[Japanese war crimes#Other trials|other war crimes trials in the Asia-Pacific region]]. ==Resistance and collaboration== {{main|Resistance during World War II|Collaboration during World War II}} [[Image:101st with members of dutch resistance.jpg|thumb|right|250px|Members of the Dutch Eindhoven Resistance with troops of the [[101st Airborne Division|U.S. 101st Airborne]] in front of the [[Eindhoven]] cathedral during [[Operation Market Garden]] in September 1944.]] Resistance during World War II occurred in every occupied country by a variety of means, ranging from non-cooperation, disinformation, and propaganda to outright warfare. Among the most notable resistance movements were the [[Armia Krajowa|Polish Home Army]], the [[Maquis (World War II)|French Maquis]], the [[Partisans (Yugoslavia)|Yugoslav Partisans]], the Greek resistance force, and the [[Italian resistance movement|Italian Resistance]] in the [[Italian Social Republic|German-occupied Northern Italy]] after 1943. Germany itself also had an [[German resistance movement|anti-Nazi movement]]. The [[Communism|Communist]] resistance was among the fiercest, since they were already organised and militant even before the war and they were ideologically opposed to the Nazis. Before [[D-Day]], there were some operations performed by the [[French Resistance]] to help with the forthcoming invasion. Communications lines were cut; trains were derailed; roads, water towers, and ammunition depots were destroyed; and some German garrisons were attacked. There were also resistance movements fighting against the [[Allies of World War II|Allied]] invaders. The [[Werwolf|German resistance]] petered out within a few years, while in the [[Baltic states|Baltic]] states [[Forest Brothers|resistance operations]] against the occupation continued into the 1960s. ==Home fronts== [[Image:WomanFactory1940s.jpg|thumb|right|250px|During the war, women worked in factories throughout much of the West and East.]] {{main|Home front during World War II}} "[[Home front]]" is the name given to the activities of the civilians of the nations at war. All the main countries reorganized their homefronts to produce munitions and soldiers, with 40-60% of GDP being devoted to the war effort. Women were drafted in the Soviet Union and Britain. Shortages were everywhere, and severe food shortages caused malnutrition and even starvation, such as in the Netherlands and in Leningrad. New workers were recruited, especially housewives, the unemployed, students, and retired people. Skilled jobs were re-engineered and simplified ("de-skilling") so that unskilled workers could handle them. Every major nation imposed censorship on the media as well as a propaganda program designed to boost the war effort and stifle negative rumors. Every major country imposed a system of rationing and price controls. Black markets flourished in areas controlled by Germany. Germany brought in millions of prisoners of war, slave laborers, and forced workers to staff its munitions factories. Many were killed in the bombing raids, the rest became refugees as the war ended. ==Technologies== [[Image:Nsa-enigma.jpg|thumb|right|250px|German [[Enigma machine]] for encryption.]] {{main|Technology during World War II|Technological escalation during World War II}} Weapons and technology improved rapidly during World War II and some of these played a crucial role in determining the outcome of the war. Many major technologies were used for the first time, including [[nuclear weapon]]s, [[radar]], [[proximity fuse]]s, [[jet engine]]s, [[V-2|ballistic missiles]], and data-processing analog devices (primitive computers). Every year, the [[Reciprocating engine|piston engines]] were improved. Enormous advances were made in [[aircraft]], [[submarine]], and [[tank]] designs, such that models coming into use at the beginning of the war were long obsolete by its end. One entirely new kind of ship was the amphibious landing craft. ===Industrial production=== Industrial production played a role in the Allied victory. The Allies more effectively mobilized their economies and drew from a larger economic base. The peak year of munitions production was 1944, with the Allies out-producing the Axis by a ratio of 3 to 1. (Germany produced 19% and Japan 7% of the world's munitions; the U.S. produced 47%, Britain and Canada 14%, and the Soviets 11%).<ref> Raymond W. Goldsmith, "The Power of Victory: Munitions Output in World War II" ''Military Affairs'', Vol. 10, No. 1. (Spring, 1946), pp. 69-80; online at [http://links.jstor.org/sici?sici=0026-3931%28194621%2910%3Al%3C69%3ATPOVMO%3E2.0.CO%3B2-3 JSTOR]</ref> The Allies used low-cost [[mass production]] techniques, using standardized models. Japan and Germany continued to rely on expensive hand-crafted methods. Japan thus produced hundreds of airplane designs and did not reach mass-production efficiency; the new models were only slightly better than the original 1940 planes, while the Allies rapidly advanced in technology.<ref> Richard Overy. ''The Air War, 1939-1945'' (2005)</ref> Germany thus spent heavily on high-tech weaponry, including the V-1 flying bomb and V-2 rocket, advanced submarines, jet engines, and heavy tanks that proved strategically of minor value. The combination of better logistics and mass production proved crucial in the victory. "The Allies did not depend on simple numbers for victory but on the quality of their technology and the fighting effectiveness of their forces... In both Germany and Japan less emphasis was placed upon the non-combat areas of war: procurement, logistics, military services," concludes historian Richard Overy.<ref>Overy (1993) p 318-9</ref> Delivery of weapons to the battlefront was a matter of logistics. The Allies again did a much better job in moving munitions from factories to the front lines. A large fraction of the German tanks after June 1944 never reached the battlefield, and those that did often ran short of fuel. Japan in particular was notably inefficient in its logistics system.<ref> Mark Parillo, "The Pacific War" in Richard Jensen et al, eds. ''Trans-Pacific Relations: America, Europe, and Asia in the Twentieth Century'' (2003), pp. 93-104.</ref> ===Medicine=== Many new medical and surgical techniques were employed as well as new drugs like [[sulfa]] and [[penicillin]], not to mention serious advances in [[biological warfare]] and nerve gases. The Japanese control of the quinine supply forced the Australians to invent new anti-malarial drugs. The saline bath was invented to treat burns. More prompt application of sulfa drugs saved countless lives. New [[local anesthetic]]s were introduced making possible surgery close to the front lines. The Americans discovered that only 20% of wounds were cause by [[Machine gun|machine-gun]] or rifle bullets (compared to 35% in World War I). Most came from [[Explosive material|high explosive]] shells and fragments, which besides the direct wound caused shock from their blast effects. Most deaths came from shock and blood loss, which were countered by a major innovation, [[blood transfusions]].<ref> Harold C. Leuth, "Military Medicine" in [[Walter Yust]], ed. ''10 Eventful Years'' (1947) 3:163-67; Mark Harrison, ''Medicine and Victory: British Military Medicine in the Second World War'' (2004)</ref> The massive [[research and development]] demands of the war accelerated the growth of the scientific communities in Allied states, while German and Japanese laboratories were disbanded; many German engineers and scientists continued their [[weapons research]] after the war in the United States and the Soviet Union. {{see also|Military production during World War II|List of World War II military equipment}} {{-}} == Aftermath == [[Image:Germanborders.gif|thumb|left|250px|Germany's territorial losses 1919-1945]] [[Image:Deutschland_Besatzungszonen_1945_1946.png|thumb|right|250px|German occupation zones in 1946 after territorial annexations in the East. The [[Saarland]] (in the French zone) is shown with stripes because it was removed from Germany by France in 1947 as a [[Saar (protectorate)|protectorate]], and was not incorporated into the Federal Republic of Germany until 1957. [[Historical Eastern Germany]], not contained in this map, was annexed by Poland and the Soviet Union.]] {{main|Aftermath of World War II}} The war concluded with the surrender and occupation of Germany and Japan. It left behind millions of [[displaced person]]s and [[prisoners of war]], and resulted in many new international boundaries. The economies of Europe, China and Japan were largely destroyed as a result of the war. To prevent (or at least minimize) future conflicts, the allied nations, led by the [[United States]], formed the [[United Nations]] in [[San Francisco, California]] in 1945. The end of the war hastened the independence of many [[Crown colony|British crown colonies]] (such as India) and [[Dutch Empire|Dutch territories]] (such as Indonesia) and the formation of new nations and alliances throughout Asia and Africa. The [[Philippines]] were granted their independence in 1946 as previously promised by the United States. Poland's boundaries were re-drawn to include portions of [[Historical Eastern Germany|pre-war Germany]], including [[East Prussia]] and [[Upper Silesia]], while ceding most of the areas taken by the Soviet Union in the [[Molotov-Ribbentrop]] partition of 1939, effectively moving Poland to the west. Germany was split into four zones of occupation, and the three zones under the Western Allies was reconstituted as a [[constitutional democracy]]. The Soviet Union's influence increased as they established hegemony over most of eastern Europe, and incorporated parts of Finland and Poland into their new boundaries. Europe was informally split into Western and Soviet [[Sphere of influence|spheres of influence]], which heightened existing tensions between the two camps and helped establish the [[Cold War]]. In Asia, the Imperial Japanese Empire's government was dismantled under General [[Douglas MacArthur]] and replaced by a constitutional monarchy with the emperor as a figurehead. The defeat of Japan led to the independence of [[Korea]], which was split into two parts by the Russian and American forces. The war greatly enhanced China's international prestige but severely weakened [[Chiang Kai-shek]]'s central government and the armed forces of the [[Republic of China]]. Partly because of this, in the subsequent [[Chinese Civil War]], the Chinese Nationalists lost and were forced to retreat to [[Taiwan]], while the Chinese Communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland in 1949. World War II also spawned many new technologies such as advanced aircraft, radar, jet engines, [[synthetic rubber]] and plastics, antibiotics like [[penicillin]], helicopters, [[nuclear energy]], rocket technology and computers. These [[Technology during World War II|technologies]] were applied to government, commercial, industrial, private and civil use. ===Occupation of Axis Powers=== {{Further|[[Expulsion of Germans after World War II]], [[Allied Occupation Zones in Germany]], [[Morgenthau Plan]], [[Oder-Neisse line]], [[Occupied Japan]], [[Division of Korea]]}} Germany was partitioned into four zones of occupation, coordinated by the [[Allied Control Council]]. The American, British, and French zones joined in 1949 as the [[Germany|Federal Republic of Germany]], and the Soviet zone became the [[East Germany|German Democratic Republic]]. In Germany, [[Morgenthau Plan|economic suppression]] and [[Denazification]] took place. Millions of Germans and Poles were expelled from their homelands as a result of the territorial annexations in Eastern Europe agreed upon at the [[Yalta Conference|Yalta]] and [[Potsdam Conference|Potsdam]] conferences. In the West, [[Alsace-Lorraine]] was given to France, which also separated the [[Saar area]] from Germany. [[Austria]] was separated from Germany and divided into four zones of occupation, which were united in 1955 to become the Republic of Austria. [[Japan]] was occupied by the U.S, aided by Commonwealth troops, until the peace treaty took effect in 1952. The defeat of Japan also lead to the eastablishment of the Far eastern commission which set out policies for Japan to fullfill under the terms of surrender. In accordance with the Yalta Conference agreements, the Soviet Union occupied and subsequently annexed [[Sakhalin]]. [[Korea]] was divided between the U.S. and the Soviet Union, leading to the creation of two separate governments in 1948. ===Europe in ruins=== {{main|Effects of World War II|Marshall Plan}} In Europe at the end of the war, millions of civilians were homeless, the economy had collapsed, and 70%{{fact}} of the industrial infrastructure was destroyed. The Soviet Union was also heavily affected, with 30% of its economy destroyed. The United Kingdom ended the war economically exhausted by the war effort. The wartime [[coalition government]] was dissolved; new elections were held; and Churchill was defeated in a landslide [[general election]] by [[Labour Party (UK)|the Labour Party]] under [[Clement Attlee]]. In 1947, [[United States Secretary of State|U.S. Secretary of State]] [[George Marshall]] devised the "European Recovery Program", better known as the [[Marshall Plan]]. Effective from 1948 to 1952, it allocated 13 billion dollars for the reconstruction of Western Europe. ===Communist control of Central and Eastern Europe=== {{main|Eastern bloc|Iron Curtain}} At the end of the war, the Soviet Union occupied much of [[Central Europe|Central]] and [[Eastern Europe]] and the [[Balkans]]. In all the USSR-occupied countries, with the exception of Austria, the Soviet Union helped Communist regimes to power. It also annexed the Baltic countries [[Estonia]], [[Latvia]], and [[Lithuania]]. ===China=== {{main|Second Sino-Japanese War#Aftermath}} The war was a pivotal point in China's history. Before the war against Japan, China had suffered nearly a century of humiliation at the hands of various imperialist powers and was relegated to a semi-colonial status. However, the war greatly enhanced China's international status. Not only was the central government under [[Chiang Kai-shek]] able to abrogate most of the unequal treaties China had signed in the past century, the [[Republic of China]] also became a founding member of the [[United Nations]] and a permanent member in the [[Security Council]]. China also reclaimed Manchuria and Taiwan. Nevertheless, eight years of war greatly taxed the central government, and many of its nation-building measures adopted since it came to power in 1928 were disrupted by the war. Communist activities also expanded greatly in occupied areas, making post-war administration of these areas difficult. Vast war damages and hyperinflation thereafter greatly demoralized the populace, along with the continuation of the [[Chinese Civil War]] between the [[Kuomintang]] and the Communists. Partly because of the severe blow his army and government had suffered during the war against Japan, the Kuomintang, along with state apparatus of the [[Republic of China]], retreated to Taiwan in 1949 and in its place the Chinese communists established the [[People's Republic of China]] on the mainland. ===Decolonization=== {{main|Decolonization}} Areas previously occupied by the colonial powers gained their freedom, some peacefully, such as the [[Philippines]] in 1946, [[India]] and [[Pakistan]] in 1947. Others had to fight bloody wars of liberation before gaining freedom, such as against the French attempt to reoccupy [[Vietnam]] in the [[First Indochina War]], and against the Netherlands' attempt to reoccupy the [[Dutch East Indies]]. ===United Nations=== {{main|United Nations}} Because the [[League of Nations]] had failed to actively prevent the war, the [[United Nations]] was created in 1945. The UN operates within the parameters of the [[United Nations Charter]], and the reason for the UN’s formation is outlined in the [[Preamble to the United Nations Charter]]. One of the first actions of the United Nations was the creation of the State of [[Israel]], partly in response to the Holocaust. ==Names== The term most used in the United Kingdom and Canada is "Second World War", while American publishers use the term "World War II". Thus the [[Oxford University Press]] uses ''The Oxford Companion to the Second World War'' in the United Kingdom, and ''The Oxford Companion to World War II'' for the identical 1995 book in the United States. The [[OED]] reports the first use of "Second World War" was by novelist [[H.G. Wells]] in 1930, although it may well have been used earlier.<ref> Library catalogs show the first use in 1934: ''Why war? A handbook for those who will take part in the second world war'' by [[Ellen Wilkinson]] & [[Edward Conze]], (London, 1934), and Johannes Steel, ''The second world war,'' (New York, 1934).</ref> The term was immediately used when war was declared; for example, the September 3, 1939, issue of the Canadian newspaper, ''[[The Calgary Herald]]''. Prior the United States' entry into the War, many Americans referred to it as the "European War". ---> == गुप्त कारस्थाने व भूमिगत सशस्त्र चळवळी == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धाच्या]] काळात [[अक्ष राष्ट्रे|अक्ष राष्ट्रांच्या]] (मुख्यतः [[नाझी जर्मनी]], [[इटलीचे साम्राज्य|इटली]] आणि [[जपानचे साम्राज्य|जपान]]) ताब्याखाली आलेल्या भूप्रदेशांमध्ये विविध गुप्त कारस्थाने, हेरगिरी आणि भूमिगत सशस्त्र चळवळी मोठ्या प्रमाणावर उभारल्या गेल्या. या चळवळींचा मुख्य उद्देश शत्रूच्या सैन्याला अंतर्गत आव्हान देणे, रसदमार्ग तोडणे आणि [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांच्या]] सैन्याला लष्करी मदत पुरवणे हा होता.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/World-War-II/Resistance |title=World War II: Resistance |website=Encyclopedia Britannica |access-date=13 September 2026}}</ref> [[नाझीव्याप्त युरोप]]मध्ये [[फ्रान्स|फ्रान्समधील]] ''माकी'' व फ्रेंच विरोध, [[पोलंड|पोलंडमधील]] [[आर्मिया क्रायोवा]] (घरचे सैन्य) आणि [[युगोस्लाव्हिया]]मधील [[जोसिप ब्रोझ टिटो]] यांच्या नेतृत्वाखालील ''पार्टिझान्स'' या प्रमुख भूमिगत संघटना होत्या. या चळवळींनी गनिमी काव्याने शत्रूवर अचानक हल्ले चढवणे, आगगाड्यांचे मार्ग बॉम्बने उडवणे आणि दारूगोळ्याचे साठे नष्ट करणे यांसारखी गुप्त घातपाती कृत्ये केली.<ref>{{cite book |title=The Resistance: The French Fight Against the Nazis |url=https://archive.org/details/paycheckswhomake0000harr |last=Schoenbrun |first=David |publisher=Harper & Row |year=1980 |isbn=978-0060907907}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]]च्या [[स्पेशल ऑपरेशन्स एक्झिक्युटिव्ह]] आणि [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ऑफिस ऑफ स्ट्रॅटेजिक सर्व्हिसेस]] या गुप्तचर संस्थांनी या भूमिगत गटांना शस्त्रे, बिनतारी संदेशवहनाची साधने आणि तांत्रिक प्रशिक्षण देऊन गुप्त कारस्थानांना बळ दिले.<ref>{{cite web |url=https://www.nam.ac.uk/explore/SOE |title=Special Operations Executive |website=National Army Museum |access-date=13 September 2026}}</ref> या गुप्त चळवळी केवळ लष्करी घातपातापुरत्या मर्यादित नव्हत्या, तर त्यांमध्ये भूमिगत वृत्तपत्रे चालवून नाझींच्या अपप्रचाराला उत्तर देणे, ज्यू नागरिक व युद्धकैद्यांना सुरक्षित स्थळी हलवणे आणि दोस्त राष्ट्रांच्या विमानातून खाली आलेल्या सैनिकांना वाचवणे यांसारख्या मोहिमांचाही समावेश होता. याशिवाय पोलंडमधील [[विटोल्ड पिलेत्स्की]] सारख्या सैनिकांनी स्वतःहून [[आउश्वित्झ छळछावणी|आउश्वित्झ छळछावणीत]] बंदी बनवून घेत तेथून गुप्त माहिती बाहेर पाठवली व आतमध्ये भूमिगत जाळे निर्माण केले.<ref>{{cite book |title=The Auschwitz Volunteer: Beyond Bravery |url=https://archive.org/details/auschwitzvolunte0000pile |last=Pilecki |first=Witold |publisher=Aquila Polonica |year=2012 |isbn=978-1607720003}}</ref> १९४४ च्या [[नॉर्मंडीची लढाई|नॉर्मंडी आक्रमणादरम्यान (डी-डे)]] या भूमिगत गटांनी जर्मन सैन्याची रसद तोडण्यात अत्यंत मोलाची भूमिका बजावली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/french_resistance_01.shtml |title=The French Resistance |website=BBC History |access-date=13 September 2026}}</ref> आशिया-प्रशांत क्षेत्रातही जपानी व्यापाराविरुद्ध [[फिलीपिन्स]] आणि [[चीन|चीनमध्ये]] अशाच प्रकारच्या सशस्त्र भूमिगत चळवळी सक्रिय होत्या. === भारतातील भूमिगत प्रतिकार आणि सशस्त्र चळवळ === [[दुसरे महायुद्ध|द्वितीय महायुद्धाच्या]] काळात [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारतामध्येही]] वसाहतवादी शासनाविरुद्ध गुप्त कारस्थाने आणि सशस्त्र भूमिगत चळवळी तीव्र झाल्या. १९४२ च्या [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनादरम्यान]] [[महात्मा गांधी]] यांनी दिलेल्या "करेंगे या मरेंगे" या हाकेनंतर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेसच्या]] वरिष्ठ नेत्यांना अटक करण्यात आल्यावर, [[जयप्रकाश नारायण]], [[अच्युतराव पटवर्धन]], [[अरुणा असफ अली]] आणि [[राममनोहर लोहिया]] यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत होऊन चळवळीचे नेतृत्व केले.<ref>{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/17845/ |title=भारत छोडो आंदोलन |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref> मुंबईतून [[उषा मेहता]] यांनी चालवलेले [[काँग्रेस रेडियो]] हे गुप्त बिनतारी संदेशवहन केंद्र या काळातील माहिती प्रसाराचे प्रमुख साधन झाले. [[महाराष्ट्र]], [[बंगाल]] आणि [[ओडिशा|ओरिसा]]मध्ये ब्रिटीश प्रशासनाला समांतर अशा ''प्रतिसरकार'' (समांतर सरकार) यंत्रणा उभारल्या गेल्या, ज्यामध्ये [[सातारा]] येथील [[नाना पाटील|क्रांतिसिंह नाना पाटील]] यांच्या [[पत्री सरकार]] लढा ऐतिहासिक ठरला.<ref>{{cite news |title=सातारा येथील प्रतिसरकारचा इतिहास |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> दुसरीकडे [[सुभाषचंद्र बोस]] यांनी परदेशात जाऊन [[आझाद हिंद सेना]] स्थापन केली आणि [[जपानचे साम्राज्य|जपानी]] सैन्याच्या सहकार्याने ब्रिटीश राजवटीविरुद्ध प्रत्यक्ष सशस्त्र युद्ध पुकारले. या अंतर्गत आणि बाह्य भूमिगत संघर्षांमुळे युद्धाच्या काळात ब्रिटिश प्रशासनावर प्रचंड ताण निर्माण झाला आणि भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग अधिक गतिमान झाला.<ref>{{cite book |title=India's Struggle for Independence |last=Chandra |first=Bipan |publisher=Penguin Books India |year=1989 |isbn=978-0140107814}}</ref> == युद्धाचे परिणाम == दुसऱ्या महायुद्धाने मानवी इतिहासात कधीही न पाहिलेली अतोनात हिंसा पाहिली. जगातील सर्वच राष्ट्रे यात भरडली गेली. काही युद्धग्रस्त होतेच तर काहींना त्याचे परिणाम भोगावे लागले. जर्मनी, पोलंड व रशिया व जपानमध्ये सर्वाधिक लोक बळी पडले. वर नमूद केल्याप्रमाणे मृतांची संख्या सहा कोटीवर असण्याची शक्यता आहे. ब्रिटन, फ्रान्स, जर्मनी व रशिया या देशांतील शहरेच्या शहरे हवाई हल्यांमध्ये संपूर्णपणे बेचिराख झाली. या देशांना पुढील अनेक दशके ती शहरे पुन्हा उभारण्यात घालवावी लागली. ==दुसऱ्या महायुद्धावरील मराठी पुस्तके== * एरिक लोमॅक्सच्या दीर्घ प्रवास : दुसऱ्या महायुद्धातील गोष्ट ([[अनंत भावे]]) * कथा महायुद्धाच्या (डॉ. [[मिलिंद आमडेकर]]) * दहा हजार नयन : दुसऱ्या महायुद्धात फ्रेंचांच्या अपार त्यागाची गाथा ! ([[पंढरीनाथ सावंत]]) * दुसरे महायुद्ध (किरण गोखले) * दुसरे महायुद्ध ([[वि.स. वाळिंबे]]) * ('अद्भुत' महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या गोष्टी) दुसरे महायुद्ध : काही कथा ([[अनंत भावे]]) * दुसऱ्या महायुद्धातील महिला आघाडी (ग.म. केळकर) * दुसऱ्या महायुद्धातील शौर्यकथा ([[निरंजन घाटे]]) * द्वितीय महायुद्धानंतरचे जग (१९४७ ते १९९७) (य.ना. कदम) * फिफ्टी इअर्स ऑफ़ सायलेन्स : दुसऱ्या जागतिक महायुद्धादरम्यान अनेक वेळा बलात्कार झालेल्या स्त्रीची आठवणगाथा (मूळ लेखिका - जॅन रफ ओ हर्; मराठी अनुवाद - [[नीला चांदोरकर]]) * महायुद्ध १९३९ ते १९४४ (ज.पां. देशमुख) * युद्धकथा : दुसऱ्या महायुद्धाच्या खऱ्याखुऱ्या १२ कथा ([[अनंत भावे]]) * हिटलरचे महायुद्ध ([[वि.ग. कानिटकर]]) == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] == माध्यमे == '''चित्रपटात''' दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव जगातील बहुतेक राष्ट्रांवर पडला. अनेक साहित्य कृती, नाटके, चित्रपट दुसऱ्या महायुद्धावर अथवा त्यांच्या परिणामांवर बनले. त्यातील चित्रपट मुख्य युद्धातील घटनांवर आधारित होते तर काही त्याच्या परिणाम किंवा युद्धकालातील जीवनावर आधारित होते. काही सत्य घटनांवर तर काही काल्पनिक घटनांवर अथवा मिश्रित बनवले गेले. त्यातील काही प्रसिद्ध चित्रपट खालील प्रमाणे. ट्व्हेल ओ क्लॉक हाय (१९४९), ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाई (१९५७), पॅटन (१९७०), दास बुट (१९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९८८), पर्ल हार्बर(२००१), व्हेअर इगल्स डेअर, द डायरी ऑफ यंग गर्ल, स्टालिन्ग्राड छळछावण्यामधील जीवनावर आधारीत चित्रपटांमध्ये अनेक ऑस्कर विजेते चित्रपट आहेत. त्यातील प्रमुख चित्रपट म्हणजे शिंडलर्स लिस्ट, ऍने फ्रांक, लाईफ इज ब्युटिफुल, द पियानिस्ट इत्यादी. {{main|अर्वाचीन संस्कृतीत दुसरे महायुद्ध}} जगातील अनेक भाषांमध्ये दुसऱ्या महायुद्धाबद्दल कलाकृती निर्माण झाल्या आहेत. <!--नोंद: येथे प्रत्येक दशकातील एक चित्रपट निवडण्यात आलेला आहे. If you wish to add a movie that improves the list, please replace the current film for that decade. Avoid listing recently released movies as it is not possible to judge their significance in historical context. Such additions are welcome at [[World War II in contemporary culture]]. Thanks!--> यात शेकडो काल्पनिक चित्रपटही आहेत. यात ट्वेल्व ओ'क्लॉक हाय (१९४९), द ब्रिज ऑन द रिव्हर क्वाय (१९५७), द डर्टी डझन (१९६७), पॅटन (१९७०), डास बूट (जर्मन, १९८१), सेव्हिंग प्रायव्हेट रायन (१९९८), पर्ल हार्बर (२००१) इ. विशेष आहेत. आजतगायत लिहिल्या गेलेल्या हजारो पुस्तकांतून या महायुद्धाचा उल्लेख आहे. यात [[जोसेफ हेलर]]चे [[कॅच-२२]], [[अकियुकि नोसाका]]चे [[ग्रेव्ह ऑफ द फायरफ्लाईझ]], [[अ‍ॅन फ्रॅंक|ॲन फ्रॅंक]]चे [[द डायरी ऑफ अ यंग गर्ल]] आणि [[कर्ट व्होनेगट]]चे [[स्लॉटरहाउस-५]] यांचा समावेश आहे. == ग्रंथ यादी == <div class="references-small"> * Bauer, E. Lt-Colonel ''The History of World War II'', Orbis (2000) General Editor: Brigadier Peter Young; Consultants: Brigadier General James L. Collins Jr., Correli Barnet. (1,024 pages) ISBN 1-85605-552-3 * I.C.B. Dear and M.R.D. Foot, eds. ''The Oxford Companion to World War II'' (1995), 1300 page encyclopedia covering all topics * Ellis, John. ''Brute Force: Allied Strategy and Tactics in the Second World War'' (1999) * [[Martin Gilbert|Gilbert, Martin]] ''Second World War'' (1995) * Mark Harrison. "Resource Mobilization for World War II: The U.S.A., UK, U.S.S.R., and Germany, 1938-1945" in ''The Economic History Review,'' Vol. 41, No. 2. (May, 1988), pp.&nbsp;171–192. [http://links.jstor.org/sici?sici=0013-0117%28198805%292%3A41%3A2%3C171%3ARMFWWI%3E2.0.CO%3B2-7 in JSTOR] * [[John Keegan|Keegan, John]]. ''The Second World War'' (1989) * [[Basil Liddell Hart|Liddell Hart, Sir Basil]] ''History of the Second World War'' (1970) * Murray, Williamson and Millett, Allan R. ''A War to Be Won: Fighting the Second World War'' (2000) * Overy, Richard. ''Why the Allies Won'' (1995) * Shirer, William L. ''The Rise and Fall of the Third Reich, Simon & Schuster.'' (1959). ISBN 0-671-62420-2. * Smith, J. Douglas and Richard Jensen (2003). ''World War II on the Web: A Guide to the Very Best Sites''. ISBN 0-8420-5020-5. * Weinberg, Gerhard L.''A World at Arms: A Global History of World War II'' (2005) ISBN 0-521-44317-2 * {{स्रोत पुस्तक | वर्ष = 2004 | title = Poteri narodonaseleniia v XX veke : spravochnik | प्रकाशक = | ISBN = 5-93165-107-1 }} </div> == हे सुद्धा पहा == * [[पहिले महायुद्ध]] * [[नाझी पक्ष]] * [[ज्यूंचे शिरकाण]] === धारिका === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.referencio.com/index.php?title=World_War_II | title = {{लेखनाव}} - विकी निर्देशिका | प्रकाशक = रेफरन्शिओ.कॉम | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | title = मुक्त निर्देशिका प्रकल्प - "{{लेखनाव}}" - स्वयंसेवकांनी रचलेली निर्देशिका | प्रकाशक = डीमॉझ.ऑर्ग | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080412101047/http://www.dmoz.org/Society/History/By_Time_Period/Twentieth_Century/Wars_and_Conflicts/World_War_II/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | title = {{लेखनाव}} | प्रकाशक = याहू | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ | url-status = dead }} === साधारण माहिती === * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ऑस्ट्रियातील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081015152146/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Austria.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - बेल्जियममधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012015701/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Belgium.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - फ्रान्समधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516093319/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-France.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जर्मनीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080516092600/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Germany.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - ग्रेट ब्रिटनमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080430081936/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Great-Britain.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - इटलीमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-05-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080515212358/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Italy.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - जपानमधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-04-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080403214015/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Japan.general.html | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | title = वर्ल्ड हिस्टरी डेटाबेस {{लेखनाव}} - रशियामधील घटनाक्रम | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2008-04-25 | archive-date = 2008-06-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080615052422/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Russia.general.html | url-status = dead }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html Spain Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724205656/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-Spain.general.html |date=2008-07-24 }} * [http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html USA Chronology World War II World History Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516055057/http://www.badley.info/history/World-War,-2nd-USA.general.html |date=2008-05-16 }} * [http://www.ww2db.com/ World War II Database] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War] * {{Webarchiv | url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/ | wayback=20010124043700 | text=BBC History: World War Two}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.bbc.co.uk/history/war/wwtwo/|date=20050304100032}} * [http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php |date=2005-05-07 }} created by one of Germany's public broadcasters on World War II and the world 60 years after. * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records] * [http://www.engdahl.oilgeopolitics.net/History/MacKinder/mackinder.html Halford Mackinder's Necessary War An essay describing the geopolitical aspects of World War II] * [http://www.worldwar2vault.com/ World War 2 Vault] * [http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ World War II Secret History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210004922/http://www.secretsofworldwar2.co.uk/ |date=2007-02-10 }} * [http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ |date=2009-04-14 }} * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress] * [http://www.bvalphaserver.com/content-10.html Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405013519/http://www.bvalphaserver.com/content-10.html |date=2007-04-05 }} <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. --> * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany] * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour] * [http://www.haagsebunkerploeg.nl/ Haagse Bunker Ploeg : Photo site about the atlantikwall in the Netherlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702051729/http://www.haagsebunkerploeg.nl/ |date=2019-07-02 }} * [http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html |date=2009-07-08 }} * [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://worldwartwozone.com/photopost/|date=20090506125058}} * [http://chrito.users1.50megs.com/daily.htm Daily German action reports] * [http://www.bunkerpictures.nl/ Bunker Pictures - Pictures, locations, information about bunkers from WW2, The Atlantikwall and the Cold War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206134239/http://www.bunkerpictures.nl/ |date=2006-12-06 }} * [http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II Timeline of events in World War 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126112031/http://www.wikitimescale.org/en/category/World_War_II |date=2021-01-26 }} on WikiTimeScale.org * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters] === संचिका === * [http://www.archives.gov/research/ww2/ US National Archives Photos] * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] - Presentation that covers the war from the invasion of Russia to the fall of Berlin * [http://www.warphotos.co.nr Thousands of World War II Photographs & Movies] * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://warphotos.basnetworks.net/gallery.php?g=ww2|date=20071119075548}} * [http://museumofworldwarii.com Virtual Museum of World War II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415163837/http://museumofworldwarii.com/ |date=2015-04-15 }} - pictures & info * [http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm 3-D Stereo Photograph of Iwo Jima Flag-raising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205095231/http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm |date=2006-12-05 }} - From The Tampa Tribune and TBO.com * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://multimedia.tbo.com/flash/iwojima3d/index.htm|date=20070210104658}} * [http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII |date=2008-04-15 }} hosted by the Universtity of North Texas Libraries' *[http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections] * [http://www.eyewitnesstohistory.com/francedefeat.htm The Defeat of France] Includes the famous ''Weeping Frenchman'' photograph. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php ANPI Archives Photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113092053/http://www.anpi.pesarourbino.it/fototeca2.php |date=2016-01-13 }} === माहिती === * [http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm ''Voices in the Dark''] - Descriptions of life in Nazi-occupied Paris * {{वेबॅक आर्किव्ह|url=http://www.gurdjieff-legacy.org/70links/bk_voices2.htm|date=20090411170348}} * [https://web.archive.org/web/20060822185756/http://www.bbc.co.uk/dna/ww2/ WW2 People's War] - A project by the [[BBC]] to gather the stories of ordinary people from World War II * [http://www.wilhelm-radkovsky.de Memories of Leutnant d.R. Wilhelm Radkovsky 1940-1945] Experiences as a German soldier on the Eastern and Western Front * [http://www.warsawuprising.com/ The Warsaw Uprising of 1944] — "a heroic and tragic 63-day struggle to liberate World War 2 Warsaw from Nazi/German occupation." * [http://www.amazon.com/So-Great-Heritage-Kathie-Jackson/dp/1598862561 "So Great a Heritage"] A collection of 150 letters from an American soldier to his family during World War II gives the reader an insight into the war that they may not otherwise have. The letters were written from the time the soldier reported to boot camp, through his deployments to North Africa, Italy, France, and finally, Germany. * {{it|इटालियन मजकूर}} [http://www.lacittainvisibile.it/ La Città Invisibile] Collection of signs, stories and memories during the Gothic Line age. === चित्रपट === * ''[[द वर्ल्ड अॅट वॉर (दूरचित्रवाणी मालिका)|द वर्ल्ड अॅट वॉर]]'' (१९७४) is a 26-part [[Thames Television]] series that covers most aspects of World War II from many points of view. It includes interviews with many key figures ([[Karl Dönitz]], [[Albert Speer]], [[Anthony Eden]] etc.) ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0071075/ Imdb link]) * ''द सेकंड वर्ल्ड वॉर इन कलर'' (1999) is a three episode documentary showing unique footage in color ([http://www.imdb.com/शीर्षक/tt0212694/ Imdb link]) </div> * [http://www.alaskainvasion.com/ रेड व्हाइट ब्लॅक अँढ ब्लू - अट्टूच्या लढाईवरील चित्रपट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911193528/http://alaskainvasion.com/ |date=2017-09-11 }}--> {{दुसरे महायुद्ध}} * <small>''हा लेख इंग्लिश विकिपिडीयावरील [http://en.wikipedia.org/wiki/World_War_II या लेखावर] आधारित आहे''</small> == बाह्य दुवे == * [http://www.ww2db.com/ दुसरे महायुद्ध माहिती संग्रह संकेतस्थळ] * [http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/ बी.बी.सी वरील दुसरे महायुद्ध संकेतस्थळ] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दुसरे महायुद्ध|*]] [[वर्ग:महायुद्धे]] == प्रारंभिक आणि समाप्त तारिक ==   १ सप्टेंबर १९३९ दिवशी [[युरोप]]<nowiki/>मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झालं {{Sfn|Weinberg|2005}} [[पोलंडवर आक्रमण|पोलंड]] आणि युनायटेड किंग्डमवरील जर्मन आक्रमण आणि दोन दिवसांनी ३ सप्टेंबर १९३९ दिवशी फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली . पॅसिफिक युद्धाच्या सुरुवातीच्या दिनांकंमध्ये ७ जुलै १९३७ दिवशी [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|दुसरे चीन-जपानी युद्ध]] सुरू झालं <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cambridge History of the Second World War, Volume I: Fighting the War|last=Ferris|first=John|last2=Mawdsley|first2=Evan|date=2015|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=[[Cambridge]]|language=en}}</ref> {{Sfn|Förster|Gessler|2005}} किंवा १९ सप्टेंबर १९३१ दिवशी मंचुरियावर जपानी आक्रमण झालं . <ref>Polmar, Norman; Thomas B. Allen (1991) ''[[iarchive:worldwariiameric00polm|World War II: America at war, 1941–1945]]'' {{ISBN|978-0-3945-8530-7}}</ref> इतर लोक ब्रिटिश इतिहासकार ॲ. जॉ. पे टेलरच्या संशोधननुसार करतात, ज्यांनी म्हणालं आहे की चीन-जपानी युद्ध आणि युरोप आणि त्याच्या वसाहतींमधील युद्ध एकाच वेळी झालं आणि दोन्ही युद्धे १९४१ मध्ये दुसरे महायुद्ध बनली. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Hett|first=Benjamin Carter|date=1 August 1996|title='Goak here': A.J.P. Taylor and 'The Origins of the Second World War.'|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs|journal=Canadian Journal of History|language=English|volume=31|issue=2|pages=257–281|doi=10.3138/cjh.31.2.257|issn=0008-4107|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307200155/https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=00084107&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA18672225&sid=googleScholar&linkaccess=abs&userGroupName=nm_p_oweb&isGeoAuthType=true|archive-date=7 March 2023|access-date=14 September 2022}}</ref> द्वितीय महायुद्धाच्या इतर प्रस्तावित सुरुवातीच्या दिनांक मध्ये ३ ऑक्टोबर १९३५ दिवशी[[दुसरे इटली-इथियोपिया युद्ध|अबिसिनियावरील इटालियन आक्रमणाचा]] समावेश आहे. ब्रिटिश इतिहासकार अँटनी बीव्हर द्वितीय महायुद्धाच्या सुरुवातीच्ं अंदाजक मांडतात{{Spaces}}मे ते सप्टेंबर १९३९ दरम्याने [[जपानी साम्राज्य|जपान]] आणि मंगोलिया व[[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनच्या]] सैन्यात खलखिन गोलच्या लढाईत लढलं गेलं. {{Sfn|Beevor|2012}} इतर लोक [[स्पॅनिश यादवी|स्पॅनिश यादवी युद्धाला]] द्वितीय महायुद्धाची प्रारंभ किंवा प्रस्तावना मानतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|title=In Many Ways, Author Says, Spanish Civil War Was 'The First Battle Of WWII'|date=10 March 2017|work=[[Fresh Air]]|publisher=NPR|access-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416013707/https://www.npr.org/2017/03/10/519462137/in-many-ways-author-says-spanish-civil-war-was-the-first-battle-of-wwii|archive-date=16 April 2021|url-status=live}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Frank|first=Willard C.|date=1987|title=The Spanish Civil War and the Coming of the Second World War|url=https://www.jstor.org/stable/40105814|journal=The International History Review|volume=9|issue=3|pages=368–409|doi=10.1080/07075332.1987.9640449|jstor=40105814|archive-url=https://web.archive.org/web/20220201143429/https://www.jstor.org/stable/40105814|archive-date=1 February 2022|access-date=17 February 2022}}</ref> युद्धाच्या समाप्तीची नेमकं दिनांक देखील सर्वत्र मान्य नाही. त्या वेळी सामान्यतः असे मान्य केलं जात होते की युद्धाचा शेवट १५ ऑगस्ट १९४५ ( व्हीजे डे ) च्या युद्धविरामाने झाला, २ सप्टेंबर १९४५ दिवशी जपानच्या औपचारिक आत्मसमर्पणाने झाला नाही, ज्यामुळे आशियातील युद्ध संपलं . १९५१ मध्ये जपान आणि दोस्त राष्ट्रांमध्ये शांतता करार झाला. {{Sfn|Masaya|1990}} जर्मनीच्या भविष्याबाबत १९९० च्या करारामुळे [[जर्मनीचे पुनःएकत्रीकरण|पूर्व आणि पश्चिम जर्मनीचे पुनर्मिलन]] झालं. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|title=German-American Relations – Treaty on the Final Settlement concerning Germany|date=12 September 1990|publisher=usa.usembassy.de|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507180629/https://usa.usembassy.de/etexts/2plusfour8994e.htm|archive-date=7 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref> जपान आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यात कधीही औपचारिक सन्धि झाला नाही, <ref>[https://asiatimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty/ Why Japan and Russia never signed a WWII peace treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604072306/https://www.atimes.com/article/fact-box-japan-russia-never-signed-wwii-peace-treaty}}. ''Asia Times''.</ref> जरी १९५६ च्या सोव्हिएत-जपानी संयुक्त घोषणेद्वारे दोन्ही देशांमधील युद्धाची स्थिती संपुष्टात आली, ज्यामुळे त्यांच्यातील पूर्ण राजनैतिक संबंध देखील पुनर्संचयित झालं. <ref name="nyt">[https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p ''Texts of Soviet–Japanese Statements; Peace Declaration Trade Protocol.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211209133402/https://www.nytimes.com/1956/10/20/archives/texts-of-sovietjapanese-statements-peace-declaration-trade-protocol.html?sq=Soviet-Japanese+Joint+Declaration&scp=1&st=p}} [[न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]], page 2, 20 October 1956.<br /><br />Subtitle: "Moscow, October 19. (UP) – Following are the texts of a Soviet–Japanese peace declaration and of a trade protocol between the two countries, signed here today, in unofficial translation from the Russian". Quote: "The state of war between the U.S.S.R. and Japan ends on the day the present declaration enters into force [...]"</ref> rrn44h6w2hqhn1y4zweex8pyo8dbote 0 14717 2711892 2376825 2026-09-24T21:18:31Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711892 wikitext text/x-wiki {{ माहितीचौकट चित्रपट |नाव = अ ब्युटिफुल माइंड |प्रमुख कलाकार =[[रसेल क्रोव]]<br /> [[जेनिफर कॉनेली]]<br /> [[एड हॅरिस]]<br /> [[पॉल बेटानी]] |भाषा = इंग्लिश | प्रदर्शन तारीख = २००१ }} '''अ ब्युटिफुल माइंड''' हा [[इ.स. २००१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक पुरस्कारविजेता अमेरिकन चरित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = अ ब्युटिफुल माइंड चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0268978/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> हा चित्रपट [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते गणितज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ [[जॉन नॅश]] यांच्या जीवनावर आधारित [[सिल्व्हिया नासर]] यांनी लिहिलेल्या त्याच नावाच्या पुस्तकावर बनवला गेला आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[रॉन हॉवर्ड]] यांनी केले होते. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[प्रिन्स्टन विद्यापीठ|प्रिन्स्टन विद्यापीठात]] शिकणाऱ्या जॉन नॅश या अफाट बुद्धिमत्तेच्या पण काहीशा एकलकोंड्या गणितज्ञाभोवती फिरते. जॉन नॅश हा पारंपरिक अभ्यासापेक्षा स्वतःचा नवीन आणि क्रांतिकारक सिद्धांत मांडण्यासाठी उत्सुक असतो. तो [[गेम थियरी]] मध्ये असाधारण शोध लावतो, ज्यामुळे पुढे जाऊन अर्थशास्त्र आणि जागतिक बाजारपेठेला नवी दिशा मिळते. आपल्या गणिताच्या कौशल्यामुळे जॉन नॅशला [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण विभागाकडून गुप्त गुप्तहेर कामासाठी आमंत्रित केले जाते. अमेरिकन एजंट विल्यम पार्करच्या सांगण्यावरून तो गुप्त संदेशांची उकल करण्याचे काम करू लागतो. याच काळात त्याचा विवाह अलिसिया या सुंदर तरुणीशी होतो. परंतु, हळूहळू जॉन नॅशचे वागणे अत्यंत विचित्र आणि संशयित बनत जाते. काही काळानंतर एका भीषण सत्याचा उलगडा होतो; जॉन नॅश हा [[छिन्नमनस्कता]] (स्कित्झेफ्रेनिया) या गंभीर मानसिक आजाराने ग्रस्त असतो. त्याला दिसणारे गुप्तहेर अधिकारी विल्यम पार्कर, त्याचा खोलीतील मित्र चार्ल्स आणि त्याची छोटी पुतणी हे सर्व त्याला होणारे आभासा असतात. त्याला वाटणारे धोके आणि दिलेली कामे ही केवळ त्याच्या कल्पनेतील असतात. हा आजार समजल्यानंतर त्याची पत्नी अलिसिया त्याला खंबीरपणे साथ देते. जॉन नॅश आपल्या आभासांवर मात करण्यासाठी औषधे आणि तीव्र मानसिक संघर्षाचा मार्ग स्वीकारतो. आपल्या आजाराला पूर्णपणे स्वीकारून, आभासांकडे दुर्लक्ष करत तो पुन्हा अध्यापन आणि संशोधनाकडे वळतो. सरतेशेवटी, त्याच्या या अभूतपूर्व धैर्यामुळे आणि गणितातील योगदानामुळे त्याला [[इ.स. १९९४]] मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित केले जाते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[रासेल क्रो]] || जॉन नॅश |- | [[जेनिफर कोनेली]] || अलिसिया नॅश |- | [[एड हॅरिस]] || विल्यम पार्कर |- | [[पॉल बेटनी]] || चार्ल्स हर्मन |- | [[ॲडम गोल्डबर्ग]] || सॉल |- | [[जूड हर्श]] || हॅलोजीन |- | [[क्रिस्टोफर प्लमर]] || डॉ. रोसेन |- | [[व्हिव्हियन कार्डोन]] || मार्सी |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अ ब्युटिफुल माइंड' या चित्रपटाला ७४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्राायन ग्रेझर आणि रॉन हॉवर्ड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || माईक हिल आणि डॅनिएल पी. हॅन्ली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मेकअप || ग्रेग कॅनम आणि कॉलीन कॅलाहान || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अ ब्युटिफुल माइंड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || रासेल क्रो || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || अ ब्युटिफुल माइंड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ब्युटिफुल माइंड}} [[वर्ग:२००१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] m3la7j5c8re8rrqax1fmydmz75d40is 2711894 2711892 2026-09-24T21:19:30Z अभय नातू 206 /* कलाकार आणि पात्रे */ 2711894 wikitext text/x-wiki {{ माहितीचौकट चित्रपट |नाव = अ ब्युटिफुल माइंड |प्रमुख कलाकार =[[रसेल क्रोव]]<br /> [[जेनिफर कॉनेली]]<br /> [[एड हॅरिस]]<br /> [[पॉल बेटानी]] |भाषा = इंग्लिश | प्रदर्शन तारीख = २००१ }} '''अ ब्युटिफुल माइंड''' हा [[इ.स. २००१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक पुरस्कारविजेता अमेरिकन चरित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = अ ब्युटिफुल माइंड चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0268978/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> हा चित्रपट [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते गणितज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ [[जॉन नॅश]] यांच्या जीवनावर आधारित [[सिल्व्हिया नासर]] यांनी लिहिलेल्या त्याच नावाच्या पुस्तकावर बनवला गेला आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[रॉन हॉवर्ड]] यांनी केले होते. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[प्रिन्स्टन विद्यापीठ|प्रिन्स्टन विद्यापीठात]] शिकणाऱ्या जॉन नॅश या अफाट बुद्धिमत्तेच्या पण काहीशा एकलकोंड्या गणितज्ञाभोवती फिरते. जॉन नॅश हा पारंपरिक अभ्यासापेक्षा स्वतःचा नवीन आणि क्रांतिकारक सिद्धांत मांडण्यासाठी उत्सुक असतो. तो [[गेम थियरी]] मध्ये असाधारण शोध लावतो, ज्यामुळे पुढे जाऊन अर्थशास्त्र आणि जागतिक बाजारपेठेला नवी दिशा मिळते. आपल्या गणिताच्या कौशल्यामुळे जॉन नॅशला [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण विभागाकडून गुप्त गुप्तहेर कामासाठी आमंत्रित केले जाते. अमेरिकन एजंट विल्यम पार्करच्या सांगण्यावरून तो गुप्त संदेशांची उकल करण्याचे काम करू लागतो. याच काळात त्याचा विवाह अलिसिया या सुंदर तरुणीशी होतो. परंतु, हळूहळू जॉन नॅशचे वागणे अत्यंत विचित्र आणि संशयित बनत जाते. काही काळानंतर एका भीषण सत्याचा उलगडा होतो; जॉन नॅश हा [[छिन्नमनस्कता]] (स्कित्झेफ्रेनिया) या गंभीर मानसिक आजाराने ग्रस्त असतो. त्याला दिसणारे गुप्तहेर अधिकारी विल्यम पार्कर, त्याचा खोलीतील मित्र चार्ल्स आणि त्याची छोटी पुतणी हे सर्व त्याला होणारे आभासा असतात. त्याला वाटणारे धोके आणि दिलेली कामे ही केवळ त्याच्या कल्पनेतील असतात. हा आजार समजल्यानंतर त्याची पत्नी अलिसिया त्याला खंबीरपणे साथ देते. जॉन नॅश आपल्या आभासांवर मात करण्यासाठी औषधे आणि तीव्र मानसिक संघर्षाचा मार्ग स्वीकारतो. आपल्या आजाराला पूर्णपणे स्वीकारून, आभासांकडे दुर्लक्ष करत तो पुन्हा अध्यापन आणि संशोधनाकडे वळतो. सरतेशेवटी, त्याच्या या अभूतपूर्व धैर्यामुळे आणि गणितातील योगदानामुळे त्याला [[इ.स. १९९४]] मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित केले जाते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[रसेल क्रो]] || जॉन नॅश |- | [[जेनिफर कोनेली]] || अलिसिया नॅश |- | [[एड हॅरिस]] || विल्यम पार्कर |- | [[पॉल बेटनी]] || चार्ल्स हर्मन |- | [[ॲडम गोल्डबर्ग]] || सॉल |- | [[जूड हर्श]] || हॅलोजीन |- | [[क्रिस्टोफर प्लमर]] || डॉ. रोसेन |- | [[व्हिव्हियन कार्डोन]] || मार्सी |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अ ब्युटिफुल माइंड' या चित्रपटाला ७४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्राायन ग्रेझर आणि रॉन हॉवर्ड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || माईक हिल आणि डॅनिएल पी. हॅन्ली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मेकअप || ग्रेग कॅनम आणि कॉलीन कॅलाहान || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अ ब्युटिफुल माइंड || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || रासेल क्रो || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || अ ब्युटिफुल माइंड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ब्युटिफुल माइंड}} [[वर्ग:२००१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] q2nzgykf38ze1xfe8kqvb3fj0n8fafy 2711896 2711894 2026-09-24T21:19:59Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2711896 wikitext text/x-wiki {{ माहितीचौकट चित्रपट |नाव = अ ब्युटिफुल माइंड |प्रमुख कलाकार =[[रसेल क्रोव]]<br /> [[जेनिफर कॉनेली]]<br /> [[एड हॅरिस]]<br /> [[पॉल बेटानी]] |भाषा = इंग्लिश | प्रदर्शन तारीख = २००१ }} '''अ ब्युटिफुल माइंड''' हा [[इ.स. २००१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक पुरस्कारविजेता अमेरिकन चरित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = अ ब्युटिफुल माइंड चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0268978/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> हा चित्रपट [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते गणितज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ [[जॉन नॅश]] यांच्या जीवनावर आधारित [[सिल्व्हिया नासर]] यांनी लिहिलेल्या त्याच नावाच्या पुस्तकावर बनवला गेला आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[रॉन हॉवर्ड]] यांनी केले होते. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[प्रिन्स्टन विद्यापीठ|प्रिन्स्टन विद्यापीठात]] शिकणाऱ्या जॉन नॅश या अफाट बुद्धिमत्तेच्या पण काहीशा एकलकोंड्या गणितज्ञाभोवती फिरते. जॉन नॅश हा पारंपरिक अभ्यासापेक्षा स्वतःचा नवीन आणि क्रांतिकारक सिद्धांत मांडण्यासाठी उत्सुक असतो. तो [[गेम थियरी]] मध्ये असाधारण शोध लावतो, ज्यामुळे पुढे जाऊन अर्थशास्त्र आणि जागतिक बाजारपेठेला नवी दिशा मिळते. आपल्या गणिताच्या कौशल्यामुळे जॉन नॅशला [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण विभागाकडून गुप्त गुप्तहेर कामासाठी आमंत्रित केले जाते. अमेरिकन एजंट विल्यम पार्करच्या सांगण्यावरून तो गुप्त संदेशांची उकल करण्याचे काम करू लागतो. याच काळात त्याचा विवाह अलिसिया या सुंदर तरुणीशी होतो. परंतु, हळूहळू जॉन नॅशचे वागणे अत्यंत विचित्र आणि संशयित बनत जाते. काही काळानंतर एका भीषण सत्याचा उलगडा होतो; जॉन नॅश हा [[छिन्नमनस्कता]] (स्कित्झेफ्रेनिया) या गंभीर मानसिक आजाराने ग्रस्त असतो. त्याला दिसणारे गुप्तहेर अधिकारी विल्यम पार्कर, त्याचा खोलीतील मित्र चार्ल्स आणि त्याची छोटी पुतणी हे सर्व त्याला होणारे आभासा असतात. त्याला वाटणारे धोके आणि दिलेली कामे ही केवळ त्याच्या कल्पनेतील असतात. हा आजार समजल्यानंतर त्याची पत्नी अलिसिया त्याला खंबीरपणे साथ देते. जॉन नॅश आपल्या आभासांवर मात करण्यासाठी औषधे आणि तीव्र मानसिक संघर्षाचा मार्ग स्वीकारतो. आपल्या आजाराला पूर्णपणे स्वीकारून, आभासांकडे दुर्लक्ष करत तो पुन्हा अध्यापन आणि संशोधनाकडे वळतो. सरतेशेवटी, त्याच्या या अभूतपूर्व धैर्यामुळे आणि गणितातील योगदानामुळे त्याला [[इ.स. १९९४]] मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित केले जाते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[रसेल क्रो]] || जॉन नॅश |- | [[जेनिफर कोनेली]] || अलिसिया नॅश |- | [[एड हॅरिस]] || विल्यम पार्कर |- | [[पॉल बेटनी]] || चार्ल्स हर्मन |- | [[ॲडम गोल्डबर्ग]] || सॉल |- | [[जूड हर्श]] || हॅलोजीन |- | [[क्रिस्टोफर प्लमर]] || डॉ. रोसेन |- | [[व्हिव्हियन कार्डोन]] || मार्सी |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ७४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्राायन ग्रेझर आणि रॉन हॉवर्ड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || माईक हिल आणि डॅनिएल पी. हॅन्ली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मेकअप || ग्रेग कॅनम आणि कॉलीन कॅलाहान || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अ ब्युटिफुल माइंड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || रासेल क्रो || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || अ ब्युटिफुल माइंड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ब्युटिफुल माइंड}} [[वर्ग:२००१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] o54odcfyq5499y3eqwn5cwv7l6z2rca 2711897 2711896 2026-09-24T21:20:14Z अभय नातू 206 removed [[Category:२००१ मधील इंग्लिश चित्रपट]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711897 wikitext text/x-wiki {{ माहितीचौकट चित्रपट |नाव = अ ब्युटिफुल माइंड |प्रमुख कलाकार =[[रसेल क्रोव]]<br /> [[जेनिफर कॉनेली]]<br /> [[एड हॅरिस]]<br /> [[पॉल बेटानी]] |भाषा = इंग्लिश | प्रदर्शन तारीख = २००१ }} '''अ ब्युटिफुल माइंड''' हा [[इ.स. २००१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक पुरस्कारविजेता अमेरिकन चरित्रपट आहे.<ref>{{cite web | title = अ ब्युटिफुल माइंड चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0268978/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> हा चित्रपट [[नोबेल पारितोषिक]] विजेते गणितज्ञ आणि अर्थशास्त्रज्ञ [[जॉन नॅश]] यांच्या जीवनावर आधारित [[सिल्व्हिया नासर]] यांनी लिहिलेल्या त्याच नावाच्या पुस्तकावर बनवला गेला आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[रॉन हॉवर्ड]] यांनी केले होते. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[प्रिन्स्टन विद्यापीठ|प्रिन्स्टन विद्यापीठात]] शिकणाऱ्या जॉन नॅश या अफाट बुद्धिमत्तेच्या पण काहीशा एकलकोंड्या गणितज्ञाभोवती फिरते. जॉन नॅश हा पारंपरिक अभ्यासापेक्षा स्वतःचा नवीन आणि क्रांतिकारक सिद्धांत मांडण्यासाठी उत्सुक असतो. तो [[गेम थियरी]] मध्ये असाधारण शोध लावतो, ज्यामुळे पुढे जाऊन अर्थशास्त्र आणि जागतिक बाजारपेठेला नवी दिशा मिळते. आपल्या गणिताच्या कौशल्यामुळे जॉन नॅशला [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] संरक्षण विभागाकडून गुप्त गुप्तहेर कामासाठी आमंत्रित केले जाते. अमेरिकन एजंट विल्यम पार्करच्या सांगण्यावरून तो गुप्त संदेशांची उकल करण्याचे काम करू लागतो. याच काळात त्याचा विवाह अलिसिया या सुंदर तरुणीशी होतो. परंतु, हळूहळू जॉन नॅशचे वागणे अत्यंत विचित्र आणि संशयित बनत जाते. काही काळानंतर एका भीषण सत्याचा उलगडा होतो; जॉन नॅश हा [[छिन्नमनस्कता]] (स्कित्झेफ्रेनिया) या गंभीर मानसिक आजाराने ग्रस्त असतो. त्याला दिसणारे गुप्तहेर अधिकारी विल्यम पार्कर, त्याचा खोलीतील मित्र चार्ल्स आणि त्याची छोटी पुतणी हे सर्व त्याला होणारे आभासा असतात. त्याला वाटणारे धोके आणि दिलेली कामे ही केवळ त्याच्या कल्पनेतील असतात. हा आजार समजल्यानंतर त्याची पत्नी अलिसिया त्याला खंबीरपणे साथ देते. जॉन नॅश आपल्या आभासांवर मात करण्यासाठी औषधे आणि तीव्र मानसिक संघर्षाचा मार्ग स्वीकारतो. आपल्या आजाराला पूर्णपणे स्वीकारून, आभासांकडे दुर्लक्ष करत तो पुन्हा अध्यापन आणि संशोधनाकडे वळतो. सरतेशेवटी, त्याच्या या अभूतपूर्व धैर्यामुळे आणि गणितातील योगदानामुळे त्याला [[इ.स. १९९४]] मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकाने सन्मानित केले जाते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[रसेल क्रो]] || जॉन नॅश |- | [[जेनिफर कोनेली]] || अलिसिया नॅश |- | [[एड हॅरिस]] || विल्यम पार्कर |- | [[पॉल बेटनी]] || चार्ल्स हर्मन |- | [[ॲडम गोल्डबर्ग]] || सॉल |- | [[जूड हर्श]] || हॅलोजीन |- | [[क्रिस्टोफर प्लमर]] || डॉ. रोसेन |- | [[व्हिव्हियन कार्डोन]] || मार्सी |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ७४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्राायन ग्रेझर आणि रॉन हॉवर्ड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || माईक हिल आणि डॅनिएल पी. हॅन्ली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मेकअप || ग्रेग कॅनम आणि कॉलीन कॅलाहान || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अ ब्युटिफुल माइंड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || रासेल क्रो || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || जेम्स हॉर्नर || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रासेल क्रो || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || जेनिफर कोनेली || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || अ ब्युटिफुल माइंड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || रॉन हॉवर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा || अकिव्हा गोल्ड्समन || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ब्युटिफुल माइंड}} [[वर्ग:इ.स. २००१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] 2xf05h2rqsonofwis4258soom6nvihp 0 14719 2711900 2632354 2026-09-24T21:30:27Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711900 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकन ब्युटी''' हा १९९९ मध्ये प्रदर्शित झालेला इंग्लिश चित्रपट आहे. यात [[केव्हिन स्पेसी]], [[अॅनेट बेनिंग]], [[मेना सुवारी]] आणि [[थोरा बर्च]] यांनी भूमिका केली होती.<ref>{{cite web | title = अमेरिकन ब्युटी चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0169547/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[सॅम मेंडेस]] यांनी केले होते आणि त्याची पटकथा [[ॲलन बॉल]] यांनी लिहिली होती. अमेरिकन उपनगरीय आयुष्यातील पोकळपणा, सौंदर्य, आणि मानवी संबंधांचे मार्मिक चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा मध्यमवयीन जाहिरात व्यावसायिक लेस्टर बर्न्हम आणि त्याच्या वरवर सुखी पण आतून भग्न असलेल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबाभोवती फिरते. लेस्टर आपल्या आयुष्यातील नीरसपणा, नोकरीतील तणाव आणि पत्नी कॅरोलीनसोबतच्या दुरावलेल्या संबंधांमुळे अत्यंत नैराश्यात जगत असतो. त्याची पत्नी कॅरोलीन ही यशाच्या मागे धावणारी, दाखवणूप करणारी रियल इस्टेट एजंट असते, तर त्यांची मुलगी जेनी ही एक अंतर्मुख आणि आपल्या वडिलांचा तिरस्कार करणारी किशोरवयीन मुलगी असते. लेस्टर जेव्हा त्याच्या मुलीची मैत्रीण अँजेला हिला भेटतो तेव्हा त्याच्या आयुष्याला कलाटणी मिळते. अँजेलाच्या आकर्षणापोटी लेस्टर स्वतःच्या आयुष्यात आमुलाग्र बदल करण्याचा निर्णय घेतो. तो आपली नोकरी सोडतो, कॉर्पोरेट जगाला रामराम ठोकतो, फास्ट-फूड रेस्टॉरंटमध्ये काम करू लागतो आणि तब्येती लक्ष केंद्रित करतो. तो स्वतःला जुन्या सामाजिक बंधनांतून मुक्त करून मोकळेपणाने जगू लागतो. दरम्यान, शेजारी राहणारा रिकी फिट्स हा तरुण आपल्या कॅमेऱ्याने आसपासच्या जगाचे बारीक निरीक्षण करत असतो. रिकी आणि जेनी यांच्यात प्रेमसंबंध निर्माण होतात. रिकीचे वडील कर्नल फ्रँक फिट्स हे एक कठोर आणि लष्करी शिस्तीचे व्यक्ती असतात, जे लेस्टर आणि रिकी यांच्यातील संबंधांचा भलताच गैरसमज करून घेतात. चित्रपटाच्या शेवटी लेस्टरला आपल्या आयुष्यातील खऱ्या आनंदाची आणि सौंदर्याची जाणीव होते. परंतु, कर्नल फ्रँक यांच्या गैरसमजातून आणि मानसोपचारजन्य तणावातून घडणाऱ्या एका अनपेक्षित घटनेत लेस्टरची हत्या होते. मृत्यूच्या क्षणीही लेस्टरला स्वतःच्या आयुष्याबद्दल कोणतीही खंत नसून, जगातील अद्भुत सौंदर्याबद्दल कृतज्ञता वाटते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन स्पेस]] || लेस्टर बर्न्हम |- | [[ॲनेट बेनिंग]] || कॅरोलीन बर्न्हम |- | [[तोरा बर्च]] || जेनी बर्न्हम |- | [[वेस बेंटली]] || रिकी फिट्स |- | [[मेना सुवारी]] || अँजेला हेस |- | [[क्रिस कूपर]] || कर्नल फ्रँक फिट्स |- | [[पीटर गॅलाघेर]] || बडी केन |- | [[ॲलिसन जॅनी]] || बारबरा फिट्स |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अमेरिकन ब्युटी' या चित्रपटाला ७२ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७२ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्रुस कोहेन आणि डॅन जिंक्स || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || केव्हिन स्पेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || ॲलन बॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || कॉनराड एल. हॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || ॲनेट बेनिंग || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन || तारिक अन्वर आणि ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अमेरिकन ब्युटी || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || ॲलन बॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || केव्हिन स्पेस || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा || ॲनेट बेनिंग || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{नामांकन}} |- | rowspan="14" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्रुस कोहेन आणि डॅन जिंक्स || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || केव्हिन स्पेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || ॲनेट बेनिंग || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || कॉनराड एल. हॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || तारिक अन्वर आणि ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || ॲलन बॉल || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || वेस बेंटली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || तोरा बर्च || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || मेना सुवारी || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील इंग्लिश चित्रपट]] 1zcx9hinxg9cuwcdz1d5cej97bgj1it 2711901 2711900 2026-09-24T21:30:49Z अभय नातू 206 /* कलाकार आणि पात्रे */ 2711901 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकन ब्युटी''' हा १९९९ मध्ये प्रदर्शित झालेला इंग्लिश चित्रपट आहे. यात [[केव्हिन स्पेसी]], [[अॅनेट बेनिंग]], [[मेना सुवारी]] आणि [[थोरा बर्च]] यांनी भूमिका केली होती.<ref>{{cite web | title = अमेरिकन ब्युटी चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0169547/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[सॅम मेंडेस]] यांनी केले होते आणि त्याची पटकथा [[ॲलन बॉल]] यांनी लिहिली होती. अमेरिकन उपनगरीय आयुष्यातील पोकळपणा, सौंदर्य, आणि मानवी संबंधांचे मार्मिक चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा मध्यमवयीन जाहिरात व्यावसायिक लेस्टर बर्न्हम आणि त्याच्या वरवर सुखी पण आतून भग्न असलेल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबाभोवती फिरते. लेस्टर आपल्या आयुष्यातील नीरसपणा, नोकरीतील तणाव आणि पत्नी कॅरोलीनसोबतच्या दुरावलेल्या संबंधांमुळे अत्यंत नैराश्यात जगत असतो. त्याची पत्नी कॅरोलीन ही यशाच्या मागे धावणारी, दाखवणूप करणारी रियल इस्टेट एजंट असते, तर त्यांची मुलगी जेनी ही एक अंतर्मुख आणि आपल्या वडिलांचा तिरस्कार करणारी किशोरवयीन मुलगी असते. लेस्टर जेव्हा त्याच्या मुलीची मैत्रीण अँजेला हिला भेटतो तेव्हा त्याच्या आयुष्याला कलाटणी मिळते. अँजेलाच्या आकर्षणापोटी लेस्टर स्वतःच्या आयुष्यात आमुलाग्र बदल करण्याचा निर्णय घेतो. तो आपली नोकरी सोडतो, कॉर्पोरेट जगाला रामराम ठोकतो, फास्ट-फूड रेस्टॉरंटमध्ये काम करू लागतो आणि तब्येती लक्ष केंद्रित करतो. तो स्वतःला जुन्या सामाजिक बंधनांतून मुक्त करून मोकळेपणाने जगू लागतो. दरम्यान, शेजारी राहणारा रिकी फिट्स हा तरुण आपल्या कॅमेऱ्याने आसपासच्या जगाचे बारीक निरीक्षण करत असतो. रिकी आणि जेनी यांच्यात प्रेमसंबंध निर्माण होतात. रिकीचे वडील कर्नल फ्रँक फिट्स हे एक कठोर आणि लष्करी शिस्तीचे व्यक्ती असतात, जे लेस्टर आणि रिकी यांच्यातील संबंधांचा भलताच गैरसमज करून घेतात. चित्रपटाच्या शेवटी लेस्टरला आपल्या आयुष्यातील खऱ्या आनंदाची आणि सौंदर्याची जाणीव होते. परंतु, कर्नल फ्रँक यांच्या गैरसमजातून आणि मानसोपचारजन्य तणावातून घडणाऱ्या एका अनपेक्षित घटनेत लेस्टरची हत्या होते. मृत्यूच्या क्षणीही लेस्टरला स्वतःच्या आयुष्याबद्दल कोणतीही खंत नसून, जगातील अद्भुत सौंदर्याबद्दल कृतज्ञता वाटते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन स्पेसी]] || लेस्टर बर्न्हम |- | [[ॲनेट बेनिंग]] || कॅरोलीन बर्न्हम |- | [[थोरा बर्च]] || जेनी बर्न्हम |- | [[वेस बेंटली]] || रिकी फिट्स |- | [[मेना सुवारी]] || अँजेला हेस |- | [[क्रिस कूपर]] || कर्नल फ्रँक फिट्स |- | [[पीटर गॅलाघेर]] || बडी केन |- | [[ॲलिसन जॅनी]] || बारबरा फिट्स |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अमेरिकन ब्युटी' या चित्रपटाला ७२ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७२ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्रुस कोहेन आणि डॅन जिंक्स || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || केव्हिन स्पेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || ॲलन बॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || कॉनराड एल. हॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || ॲनेट बेनिंग || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन || तारिक अन्वर आणि ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || अमेरिकन ब्युटी || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || ॲलन बॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || केव्हिन स्पेस || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा || ॲनेट बेनिंग || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{नामांकन}} |- | rowspan="14" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || ब्रुस कोहेन आणि डॅन जिंक्स || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || केव्हिन स्पेस || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || ॲनेट बेनिंग || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || कॉनराड एल. हॉल || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || तारिक अन्वर आणि ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || थॉमस न्यूमन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || सॅम मेंडेस || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || ॲलन बॉल || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता || वेस बेंटली || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || तोरा बर्च || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री || मेना सुवारी || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील इंग्लिश चित्रपट]] kep8yfdwqfbmida3i3cyob9hbrbn4rc 2711903 2711901 2026-09-24T21:32:41Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2711903 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकन ब्युटी''' हा १९९९ मध्ये प्रदर्शित झालेला इंग्लिश चित्रपट आहे. यात [[केव्हिन स्पेसी]], [[अॅनेट बेनिंग]], [[मेना सुवारी]] आणि [[थोरा बर्च]] यांनी भूमिका केली होती.<ref>{{cite web | title = अमेरिकन ब्युटी चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0169547/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[सॅम मेंडेस]] यांनी केले होते आणि त्याची पटकथा [[ॲलन बॉल]] यांनी लिहिली होती. अमेरिकन उपनगरीय आयुष्यातील पोकळपणा, सौंदर्य, आणि मानवी संबंधांचे मार्मिक चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा मध्यमवयीन जाहिरात व्यावसायिक लेस्टर बर्न्हम आणि त्याच्या वरवर सुखी पण आतून भग्न असलेल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबाभोवती फिरते. लेस्टर आपल्या आयुष्यातील नीरसपणा, नोकरीतील तणाव आणि पत्नी कॅरोलीनसोबतच्या दुरावलेल्या संबंधांमुळे अत्यंत नैराश्यात जगत असतो. त्याची पत्नी कॅरोलीन ही यशाच्या मागे धावणारी, दाखवणूप करणारी रियल इस्टेट एजंट असते, तर त्यांची मुलगी जेनी ही एक अंतर्मुख आणि आपल्या वडिलांचा तिरस्कार करणारी किशोरवयीन मुलगी असते. लेस्टर जेव्हा त्याच्या मुलीची मैत्रीण अँजेला हिला भेटतो तेव्हा त्याच्या आयुष्याला कलाटणी मिळते. अँजेलाच्या आकर्षणापोटी लेस्टर स्वतःच्या आयुष्यात आमुलाग्र बदल करण्याचा निर्णय घेतो. तो आपली नोकरी सोडतो, कॉर्पोरेट जगाला रामराम ठोकतो, फास्ट-फूड रेस्टॉरंटमध्ये काम करू लागतो आणि तब्येती लक्ष केंद्रित करतो. तो स्वतःला जुन्या सामाजिक बंधनांतून मुक्त करून मोकळेपणाने जगू लागतो. दरम्यान, शेजारी राहणारा रिकी फिट्स हा तरुण आपल्या कॅमेऱ्याने आसपासच्या जगाचे बारीक निरीक्षण करत असतो. रिकी आणि जेनी यांच्यात प्रेमसंबंध निर्माण होतात. रिकीचे वडील कर्नल फ्रँक फिट्स हे एक कठोर आणि लष्करी शिस्तीचे व्यक्ती असतात, जे लेस्टर आणि रिकी यांच्यातील संबंधांचा भलताच गैरसमज करून घेतात. चित्रपटाच्या शेवटी लेस्टरला आपल्या आयुष्यातील खऱ्या आनंदाची आणि सौंदर्याची जाणीव होते. परंतु, कर्नल फ्रँक यांच्या गैरसमजातून आणि मानसोपचारजन्य तणावातून घडणाऱ्या एका अनपेक्षित घटनेत लेस्टरची हत्या होते. मृत्यूच्या क्षणीही लेस्टरला स्वतःच्या आयुष्याबद्दल कोणतीही खंत नसून, जगातील अद्भुत सौंदर्याबद्दल कृतज्ञता वाटते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन स्पेसी]] || लेस्टर बर्न्हम |- | [[ॲनेट बेनिंग]] || कॅरोलीन बर्न्हम |- | [[थोरा बर्च]] || जेनी बर्न्हम |- | [[वेस बेंटली]] || रिकी फिट्स |- | [[मेना सुवारी]] || अँजेला हेस |- | [[क्रिस कूपर]] || कर्नल फ्रँक फिट्स |- | [[पीटर गॅलाघेर]] || बडी केन |- | [[ॲलिसन जॅनी]] || बारबरा फिट्स |} == पुरस्कार आणि नामांकने == '[[अमेरिकन ब्युटी]]' या चित्रपटाला ७२ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ७२ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[ब्रुस कोहेन]] आणि [[डॅन जिंक्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[सॅम मेंडेस]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन स्पेस]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[ॲलन बॉल]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[कॉनराड एल. हॉल]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[ॲनेट बेनिंग]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[तारिक अन्वर]] आणि [[ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[थॉमस न्यूमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अमेरिकन ब्युटी]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[सॅम मेंडेस]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[ॲलन बॉल]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[केव्हिन स्पेस]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा]] || [[ॲनेट बेनिंग]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[थॉमस न्यूमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="11" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[ब्रुस कोहेन]] आणि [[डॅन जिंक्स]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन स्पेस]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[ॲनेट बेनिंग]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[कॉनराड एल. हॉल]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[तारिक अन्वर]] आणि [[ख्रिस्तोफर ग्रीनबरी]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[थॉमस न्यूमन]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[सॅम मेंडेस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[ॲलन बॉल]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[वेस बेंटली]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[तोरा बर्च]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मेना सुवारी]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९९ मधील इंग्लिश चित्रपट]] jomt2he430ob91fjx2fmi2dmm12y80x 0 14756 2711981 2567875 2026-09-25T01:54:11Z अभय नातू 206 माहिती 2711981 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''शिंडलर्स लिस्ट''' हा १९९३मध्ये प्रदर्शित झालेला इंग्लिश चित्रपट आहे. [[स्टीवन स्पीलबर्ग]]ने निर्माण आणि दिग्दर्शित केलेला हा चित्रपट ऑस्ट्रेलियन लेखक [[थॉमस केनीली]]च्या [[शिंडलर्स आर्क]] या कादंबरीवर आधारित आहे. या चित्रपटाचे कथानक [[ऑस्कर शिंडलर]] या [[जर्मन लोक|जर्मन]] उद्योगपतीच्या [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यानच्या]] जीवनावर आहे. या काळात सुरू असलेल्या [[ज्यूंचे शिरकाण|ज्यूंच्या शिरकाणात]] शिंडलरने [[क्राकूफ|क्राकोव]]मधील १,००० पेक्षा अधिक [[पोलिश लोक|पोलिश]] ज्यूंना आपल्या कारखान्यात कामे देउन मृत्यूपासून वाचवले होते. यामध्ये [[लियाम नीसन]]ने ऑस्कर शिंडलर, [[राल्फ फियेनेस]]ने एसएस अधिकारी [[एमन गॉथ]] तर [[बेन किंग्जली|बेन किंग्सलेने]] [[इत्झाक स्टर्न]] या शिंडलरच्या चिटणिसाच्या भूमिका केल्या आहेत. शिंडलर्स लिस्टला १२ ऑस्कर नामांकने, ७ पुरस्कार तसेच अनेक इतर पुरस्कार मिळाले. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = शिंडलर्स लिस्ट चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[लियाम नीसन]] || ऑस्कर शिंडलर |- | [[बेन किंग्सले]] || इट्झाक श्टर्न (ऑस्करचा ज्यू मॅनेजर) |- | [[रेफ फाइन्स]] || आमन गोथ (नाझी कमांडर) |- | [[कारोलिन गूडॉल]] || एमिलिए शिंडलर (ऑस्करची पत्नी) |- | [[जॉनाथन सॅगाल]] || पोलडेक फिफरबर्ग |- | [[एमबेथ डेव्हिडत्झ]] || हेलेन हिर्श |- | [[माल्गोझाटा गेबेल]] || व्हिक्टोरिया क्लोनोव्स्का |- | [[मार्क इव्हानिर]] || मार्सेल गोल्डमन |- | [[बीआटा पोझनियाक]] || स्टेफा ट्रॉसमन |- | [[अॅना काझमिएरझाक]] || रुबिना रॉझनर |} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेते चित्रपट]] 54n81qi86vbebe7lgunzcy6nfbajt60 0 14757 2711983 2166012 2026-09-25T02:02:12Z अभय नातू 206 माहिती 2711983 wikitext text/x-wiki {{ चित्रपट | नाव = अनफरगिव्हन| }} '''अनफरगिव्हन''' हा एक अमेरिकन चित्रपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[क्लिंट ईस्टवुड]] व याच्या कथेचे लेखन [[डेव्हिड वेब पिपल्स]] याने केले आहे. या चित्रपटात विल्यम मुन्नी यास एक गुन्हेगार व हत्यारा{{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणून दाखविण्यात आलेला आहे. त्याने शेती सुरू केल्यानंतर तो एक कामगिरी स्वीकारतो. यात [[ईस्टवुड]] हा प्रमुख भूमिकेत आहे त्यासमवेत [[जीन हॅकमन]], [[मॉर्गन फ्रीमन]] व [[रिचर्ड हॅरिस]] हे कलाकार आहेत. हिंसेचे मूळ स्वरूप, पश्चात्ताप आणि न्याय-अन्यायातील पुसट रेषा यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १८८०]] च्या दशकातील [[वायोमिंग]]मधील ''बिग व्हिस्की'' या काल्पनिक शहरात घडते. शहरात दोन गुंडांनी एका वेश्येच्या चेहऱ्यावर चाकूने वार करून तिला विद्रुप केल्यानंतर शहराचा कठोर आणि क्रूर शेरीफ लिटिल बिल डॅगेट हा गुन्हेगारांना योग्य ती शिक्षा देण्याऐवजी केवळ काही घोडे दंड म्हणून देण्याचा हुकूम सोडतो. या अन्यायामुळे संतप्त झालेल्या वेश्या गुन्हेगारांना मारणाऱ्याला १,००० डॉलर्सचे बक्षीस जाहीर करतात. ''स्कॉफिल्ड किड'' नावाचा एक नवोदित तरुण बंदूकधारी विल्यम मनी नावाच्या एका निवृत्त आणि वृद्ध दरोडेखोराकडे जातो. मनी हा पूर्वी एक अत्यंत क्रूर मारेकरी आणि दरोडेखोर होता, परंतु त्याच्या दिवंगत पत्नीच्या प्रभावामुळे त्याने हिंसेचा मार्ग सोडलेला असतो आणि तो आपल्या दोन मुलांचे संगोपन करण्यासाठी डुकरांचे संगोपन करीत असतो. पैशांची तीव्र गरज असल्याने मनी या कामासाठी तयार होतो आणि आपल्या जुन्या साथीदाराला, नेड लोगनला सोबत घेतो. तिघेही बिग व्हिस्की शहरात पोहोचतात. शेरीफ लिटिल बिल याला शहरात कोणत्याही परक्या शस्त्रधारी व्यक्तीने आलेले चालत नाही आणि तो विल्यम मनीला क्रूरपणे मारहाण करतो. तरीही हे तिघे त्या गुन्हेगारांचा शोध घेऊन एकाची हत्या करतात. परंतु याचा पश्चात्ताप होउन पश्चात्तापाने नेड लोगन काम सोडून निघून जातो. वाटेत शेरीफचे माणसे नेडला पकडतात आणि लिटिल बिल त्याला छळ करून ठार मारतो आणि त्याचा मृतदेह शहरात प्रदर्शनासाठी ठेवतो. आपल्या मित्राच्या हत्येची बातमी मिळताच विल्यम मनीचा जुना, निर्दयी आणि क्रूर अवतार परत जागी होतो. तो दारू पिऊन शहरातील सलूनमध्ये घुसतो जिथे लिटिल बिल आणि त्याचे पोलीस उपस्थित असतात. मुन्नी एकट्यानेच शेरीफ लिटिल बिलसह त्याच्या अनेक माणसांना गोळ्या घालून ठार करतो. शेवटी, शहराला इशारा देऊन तो रात्रीच्या अंधारात निघून जातो. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अनफॉरगिव्हन चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[क्लिंट ईस्टवूड]] || विल्यम "बिल" मुन्नी |- | [[जीन हॅकमन]] || शेरीफ "लिटिल बिल" डॅगेट |- | [[मॉर्गन फ्रीमन]] || नेड लोगन |- | [[रिचर्ड हॅरिस]] || "इंग्लिश बॉब" |- | [[जेमझ वोल्व्हेट]] || "स्कॉफिल्ड किड" |- | [[सॉल रुबिनेक]] || डब्ल्यु. डब्ल्यू. बीचॅम्प (लेखक) |- | [[फ्रांसिस फिशर]] || स्ट्रॉबेरी ॲलिस |- | [[अ‍ॅना लेव्हिन]] || डेलिला फिट्झगेराल्ड |- | [[रॉबर्ट कॉर्पथवेट]] || स्किनर |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अनफॉरगिव्हन' या चित्रपटाला ६५ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६५ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="9" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[जोएल कॉक्स]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[हेन्री बमस्टीड]] आणि [[जॅन पासको]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अनफॉरगिव्हन]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:अनफॉरगिव्हन}} [[वर्ग:१९९२ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:क्लिंट ईस्टवूडचे चित्रपट]] [[वर्ग:मॉर्गन फ्रीमनचे चित्रपट]] 951eifnq23ld8tqzluyrdz1mweixf4f 2711984 2711983 2026-09-25T02:02:13Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]) 2711984 wikitext text/x-wiki {{ चित्रपट | नाव = अनफरगिव्हन| }} '''अनफरगिव्हन''' हा एक अमेरिकन चित्रपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[क्लिंट ईस्टवुड]] व याच्या कथेचे लेखन [[डेव्हिड वेब पिपल्स]] याने केले आहे. या चित्रपटात विल्यम मुन्नी यास एक गुन्हेगार व हत्यारा{{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणून दाखविण्यात आलेला आहे. त्याने शेती सुरू केल्यानंतर तो एक कामगिरी स्वीकारतो. यात [[ईस्टवुड]] हा प्रमुख भूमिकेत आहे त्यासमवेत [[जीन हॅकमन]], [[मॉर्गन फ्रीमन]] व [[रिचर्ड हॅरिस]] हे कलाकार आहेत. हिंसेचे मूळ स्वरूप, पश्चात्ताप आणि न्याय-अन्यायातील पुसट रेषा यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १८८०]] च्या दशकातील [[वायोमिंग]]मधील ''बिग व्हिस्की'' या काल्पनिक शहरात घडते. शहरात दोन गुंडांनी एका वेश्येच्या चेहऱ्यावर चाकूने वार करून तिला विद्रूप केल्यानंतर शहराचा कठोर आणि क्रूर शेरीफ लिटिल बिल डॅगेट हा गुन्हेगारांना योग्य ती शिक्षा देण्याऐवजी केवळ काही घोडे दंड म्हणून देण्याचा हुकूम सोडतो. या अन्यायामुळे संतप्त झालेल्या वेश्या गुन्हेगारांना मारणाऱ्याला १,००० डॉलर्सचे बक्षीस जाहीर करतात. ''स्कॉफिल्ड किड'' नावाचा एक नवोदित तरुण बंदूकधारी विल्यम मनी नावाच्या एका निवृत्त आणि वृद्ध दरोडेखोराकडे जातो. मनी हा पूर्वी एक अत्यंत क्रूर मारेकरी आणि दरोडेखोर होता, परंतु त्याच्या दिवंगत पत्नीच्या प्रभावामुळे त्याने हिंसेचा मार्ग सोडलेला असतो आणि तो आपल्या दोन मुलांचे संगोपन करण्यासाठी डुकरांचे संगोपन करीत असतो. पैशांची तीव्र गरज असल्याने मनी या कामासाठी तयार होतो आणि आपल्या जुन्या साथीदाराला, नेड लोगनला सोबत घेतो. तिघेही बिग व्हिस्की शहरात पोहोचतात. शेरीफ लिटिल बिल याला शहरात कोणत्याही परक्या शस्त्रधारी व्यक्तीने आलेले चालत नाही आणि तो विल्यम मनीला क्रूरपणे मारहाण करतो. तरीही हे तिघे त्या गुन्हेगारांचा शोध घेऊन एकाची हत्या करतात. परंतु याचा पश्चात्ताप होउन पश्चात्तापाने नेड लोगन काम सोडून निघून जातो. वाटेत शेरीफचे माणसे नेडला पकडतात आणि लिटिल बिल त्याला छळ करून ठार मारतो आणि त्याचा मृतदेह शहरात प्रदर्शनासाठी ठेवतो. आपल्या मित्राच्या हत्येची बातमी मिळताच विल्यम मनीचा जुना, निर्दयी आणि क्रूर अवतार परत जागी होतो. तो दारू पिऊन शहरातील सलूनमध्ये घुसतो जिथे लिटिल बिल आणि त्याचे पोलीस उपस्थित असतात. मुन्नी एकट्यानेच शेरीफ लिटिल बिलसह त्याच्या अनेक माणसांना गोळ्या घालून ठार करतो. शेवटी, शहराला इशारा देऊन तो रात्रीच्या अंधारात निघून जातो. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अनफॉरगिव्हन चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[क्लिंट ईस्टवूड]] || विल्यम "बिल" मुन्नी |- | [[जीन हॅकमन]] || शेरीफ "लिटिल बिल" डॅगेट |- | [[मॉर्गन फ्रीमन]] || नेड लोगन |- | [[रिचर्ड हॅरिस]] || "इंग्लिश बॉब" |- | [[जेमझ वोल्व्हेट]] || "स्कॉफिल्ड किड" |- | [[सॉल रुबिनेक]] || डब्ल्यु. डब्ल्यू. बीचॅम्प (लेखक) |- | [[फ्रांसिस फिशर]] || स्ट्रॉबेरी ॲलिस |- | [[अ‍ॅना लेव्हिन]] || डेलिला फिट्झगेराल्ड |- | [[रॉबर्ट कॉर्पथवेट]] || स्किनर |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अनफॉरगिव्हन' या चित्रपटाला ६५ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६५ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="9" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[जोएल कॉक्स]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[हेन्री बमस्टीड]] आणि [[जॅन पासको]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अनफॉरगिव्हन]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:अनफॉरगिव्हन}} [[वर्ग:१९९२ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:क्लिंट ईस्टवूडचे चित्रपट]] [[वर्ग:मॉर्गन फ्रीमनचे चित्रपट]] ja27v4cjq41vcgruioihzrgabrmk25e 2711985 2711984 2026-09-25T02:02:40Z अभय नातू 206 साचा 2711985 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनफरगिव्हन''' हा एक अमेरिकन चित्रपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[क्लिंट ईस्टवुड]] व याच्या कथेचे लेखन [[डेव्हिड वेब पिपल्स]] याने केले आहे. या चित्रपटात विल्यम मुन्नी यास एक गुन्हेगार व हत्यारा{{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणून दाखविण्यात आलेला आहे. त्याने शेती सुरू केल्यानंतर तो एक कामगिरी स्वीकारतो. यात [[ईस्टवुड]] हा प्रमुख भूमिकेत आहे त्यासमवेत [[जीन हॅकमन]], [[मॉर्गन फ्रीमन]] व [[रिचर्ड हॅरिस]] हे कलाकार आहेत. हिंसेचे मूळ स्वरूप, पश्चात्ताप आणि न्याय-अन्यायातील पुसट रेषा यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १८८०]] च्या दशकातील [[वायोमिंग]]मधील ''बिग व्हिस्की'' या काल्पनिक शहरात घडते. शहरात दोन गुंडांनी एका वेश्येच्या चेहऱ्यावर चाकूने वार करून तिला विद्रूप केल्यानंतर शहराचा कठोर आणि क्रूर शेरीफ लिटिल बिल डॅगेट हा गुन्हेगारांना योग्य ती शिक्षा देण्याऐवजी केवळ काही घोडे दंड म्हणून देण्याचा हुकूम सोडतो. या अन्यायामुळे संतप्त झालेल्या वेश्या गुन्हेगारांना मारणाऱ्याला १,००० डॉलर्सचे बक्षीस जाहीर करतात. ''स्कॉफिल्ड किड'' नावाचा एक नवोदित तरुण बंदूकधारी विल्यम मनी नावाच्या एका निवृत्त आणि वृद्ध दरोडेखोराकडे जातो. मनी हा पूर्वी एक अत्यंत क्रूर मारेकरी आणि दरोडेखोर होता, परंतु त्याच्या दिवंगत पत्नीच्या प्रभावामुळे त्याने हिंसेचा मार्ग सोडलेला असतो आणि तो आपल्या दोन मुलांचे संगोपन करण्यासाठी डुकरांचे संगोपन करीत असतो. पैशांची तीव्र गरज असल्याने मनी या कामासाठी तयार होतो आणि आपल्या जुन्या साथीदाराला, नेड लोगनला सोबत घेतो. तिघेही बिग व्हिस्की शहरात पोहोचतात. शेरीफ लिटिल बिल याला शहरात कोणत्याही परक्या शस्त्रधारी व्यक्तीने आलेले चालत नाही आणि तो विल्यम मनीला क्रूरपणे मारहाण करतो. तरीही हे तिघे त्या गुन्हेगारांचा शोध घेऊन एकाची हत्या करतात. परंतु याचा पश्चात्ताप होउन पश्चात्तापाने नेड लोगन काम सोडून निघून जातो. वाटेत शेरीफचे माणसे नेडला पकडतात आणि लिटिल बिल त्याला छळ करून ठार मारतो आणि त्याचा मृतदेह शहरात प्रदर्शनासाठी ठेवतो. आपल्या मित्राच्या हत्येची बातमी मिळताच विल्यम मनीचा जुना, निर्दयी आणि क्रूर अवतार परत जागी होतो. तो दारू पिऊन शहरातील सलूनमध्ये घुसतो जिथे लिटिल बिल आणि त्याचे पोलीस उपस्थित असतात. मुन्नी एकट्यानेच शेरीफ लिटिल बिलसह त्याच्या अनेक माणसांना गोळ्या घालून ठार करतो. शेवटी, शहराला इशारा देऊन तो रात्रीच्या अंधारात निघून जातो. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अनफॉरगिव्हन चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[क्लिंट ईस्टवूड]] || विल्यम "बिल" मुन्नी |- | [[जीन हॅकमन]] || शेरीफ "लिटिल बिल" डॅगेट |- | [[मॉर्गन फ्रीमन]] || नेड लोगन |- | [[रिचर्ड हॅरिस]] || "इंग्लिश बॉब" |- | [[जेमझ वोल्व्हेट]] || "स्कॉफिल्ड किड" |- | [[सॉल रुबिनेक]] || डब्ल्यु. डब्ल्यू. बीचॅम्प (लेखक) |- | [[फ्रांसिस फिशर]] || स्ट्रॉबेरी ॲलिस |- | [[अ‍ॅना लेव्हिन]] || डेलिला फिट्झगेराल्ड |- | [[रॉबर्ट कॉर्पथवेट]] || स्किनर |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'अनफॉरगिव्हन' या चित्रपटाला ६५ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६५ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="9" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[जोएल कॉक्स]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[हेन्री बमस्टीड]] आणि [[जॅन पासको]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अनफॉरगिव्हन]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:अनफॉरगिव्हन}} [[वर्ग:१९९२ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:क्लिंट ईस्टवूडचे चित्रपट]] [[वर्ग:मॉर्गन फ्रीमनचे चित्रपट]] 85axpsvfhd5rdk242vfo5kcvjoi0eda 2711986 2711985 2026-09-25T02:04:09Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2711986 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनफरगिव्हन''' हा एक अमेरिकन चित्रपट आहे. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[क्लिंट ईस्टवुड]] व याच्या कथेचे लेखन [[डेव्हिड वेब पिपल्स]] याने केले आहे. या चित्रपटात विल्यम मुन्नी यास एक गुन्हेगार व हत्यारा{{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणून दाखविण्यात आलेला आहे. त्याने शेती सुरू केल्यानंतर तो एक कामगिरी स्वीकारतो. यात [[ईस्टवुड]] हा प्रमुख भूमिकेत आहे त्यासमवेत [[जीन हॅकमन]], [[मॉर्गन फ्रीमन]] व [[रिचर्ड हॅरिस]] हे कलाकार आहेत. हिंसेचे मूळ स्वरूप, पश्चात्ताप आणि न्याय-अन्यायातील पुसट रेषा यांचे अत्यंत वास्तववादी चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १८८०]] च्या दशकातील [[वायोमिंग]]मधील ''बिग व्हिस्की'' या काल्पनिक शहरात घडते. शहरात दोन गुंडांनी एका वेश्येच्या चेहऱ्यावर चाकूने वार करून तिला विद्रूप केल्यानंतर शहराचा कठोर आणि क्रूर शेरीफ लिटिल बिल डॅगेट हा गुन्हेगारांना योग्य ती शिक्षा देण्याऐवजी केवळ काही घोडे दंड म्हणून देण्याचा हुकूम सोडतो. या अन्यायामुळे संतप्त झालेल्या वेश्या गुन्हेगारांना मारणाऱ्याला १,००० डॉलर्सचे बक्षीस जाहीर करतात. ''स्कॉफिल्ड किड'' नावाचा एक नवोदित तरुण बंदूकधारी विल्यम मनी नावाच्या एका निवृत्त आणि वृद्ध दरोडेखोराकडे जातो. मनी हा पूर्वी एक अत्यंत क्रूर मारेकरी आणि दरोडेखोर होता, परंतु त्याच्या दिवंगत पत्नीच्या प्रभावामुळे त्याने हिंसेचा मार्ग सोडलेला असतो आणि तो आपल्या दोन मुलांचे संगोपन करण्यासाठी डुकरांचे संगोपन करीत असतो. पैशांची तीव्र गरज असल्याने मनी या कामासाठी तयार होतो आणि आपल्या जुन्या साथीदाराला, नेड लोगनला सोबत घेतो. तिघेही बिग व्हिस्की शहरात पोहोचतात. शेरीफ लिटिल बिल याला शहरात कोणत्याही परक्या शस्त्रधारी व्यक्तीने आलेले चालत नाही आणि तो विल्यम मनीला क्रूरपणे मारहाण करतो. तरीही हे तिघे त्या गुन्हेगारांचा शोध घेऊन एकाची हत्या करतात. परंतु याचा पश्चात्ताप होउन पश्चात्तापाने नेड लोगन काम सोडून निघून जातो. वाटेत शेरीफचे माणसे नेडला पकडतात आणि लिटिल बिल त्याला छळ करून ठार मारतो आणि त्याचा मृतदेह शहरात प्रदर्शनासाठी ठेवतो. आपल्या मित्राच्या हत्येची बातमी मिळताच विल्यम मनीचा जुना, निर्दयी आणि क्रूर अवतार परत जागी होतो. तो दारू पिऊन शहरातील सलूनमध्ये घुसतो जिथे लिटिल बिल आणि त्याचे पोलीस उपस्थित असतात. मुन्नी एकट्यानेच शेरीफ लिटिल बिलसह त्याच्या अनेक माणसांना गोळ्या घालून ठार करतो. शेवटी, शहराला इशारा देऊन तो रात्रीच्या अंधारात निघून जातो. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अनफॉरगिव्हन चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[क्लिंट ईस्टवूड]] || विल्यम "बिल" मुन्नी |- | [[जीन हॅकमन]] || शेरीफ "लिटिल बिल" डॅगेट |- | [[मॉर्गन फ्रीमन]] || नेड लोगन |- | [[रिचर्ड हॅरिस]] || "इंग्लिश बॉब" |- | [[जेमझ वोल्व्हेट]] || "स्कॉफिल्ड किड" |- | [[सॉल रुबिनेक]] || डब्ल्यु. डब्ल्यू. बीचॅम्प (लेखक) |- | [[फ्रांसिस फिशर]] || स्ट्रॉबेरी ॲलिस |- | [[अ‍ॅना लेव्हिन]] || डेलिला फिट्झगेराल्ड |- | [[रॉबर्ट कॉर्पथवेट]] || स्किनर |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ६५ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६५ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="9" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[जोएल कॉक्स]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[हेन्री बमस्टीड]] आणि [[जॅन पासको]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अनफरगिव्हन]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[जीन हॅकमन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[क्लिंट ईस्टवूड]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[डेव्हिड वेब पीपल्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[जॅक एन. ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[लॉस डिकसन]], [[व्हर्न पूर]], [[रिक ॲलेक्झांडर]], [[रॉब यंग]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:अनफॉरगिव्हन}} [[वर्ग:१९९२ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:क्लिंट ईस्टवूडचे चित्रपट]] [[वर्ग:मॉर्गन फ्रीमनचे चित्रपट]] t0afpr2dn1q7u7sksgjiso2dfulwapa 0 14758 2711967 2315792 2026-09-25T01:10:39Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711967 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''द सायलेन्स ऑफ द लँब्स''' हा [[इ.स. १९९१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक अत्यंत प्रसिद्ध, थरारक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन सायकॉलॉजिकल थ्रिलर [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = द सायलेन्स ऑफ द लँब्स चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0102926/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> [[थॉमस हॅरिस]] यांच्या १९८८ मधील [[द सायलेन्स ऑफ द लँब्स (कादंबरी)|याच नावाच्या कादंबरीवर]] आधारित असलेल्या या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[जोनाथन डेमी]] यांनी केले होते. सायको-थ्रिलर प्रकारात मैलाचा दगड ठरलेल्या या चित्रपटात मानवी मन, भीती आणि संघर्षाचे अंगावर काटा आणणारे चित्रण केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[एफबीआय]] ची प्रशिक्षणार्थी एजंट क्लॅरिस स्टारलिंग हिच्याभोवती फिरते. अमेरिकेत ''बफेलो बिल'' नावाचा एक भयानक साखळी गुन्हेगार (सिरियल किलर) स्त्रियांचे अपहरण करून त्यांची निघृण हत्या करत असतो. या गुन्हेगाराची मानसिक प्रवृत्ती आणि त्याचा पुढील सुगावा मिळवण्यासाठी एफबीआय प्रमुख जॅक क्रॉफर्ड हे क्लॅरिसला एका उच्च-सुरक्षा कारागृहात पाठवतात. तेथे बंदिस्त असलेला डॉ. हॅनिबाल लेक्टर हा एक अत्यंत तल्लख माजी मानसोपचारतज्ज्ञ आणि नरभक्षक गुन्हेगार असतो. क्लॅरिसने हॅनिबल लेक्टरकडून बफेलो बिलचा सुगावा मिळवणे गरजेचे असते. लेक्टर हा क्लॅरिससोबत एक मानसिक खेळ खेळतो; तो क्लॅरिसच्या बालपणातील दुःखद आठवणी आणि मानसिक त्रासाची आठवण करुन दिल्याच्या बदल्यात तिला बफेलो बिलच्या सायकॉलॉजिकल प्रोफाईलची माहिती देतो. या संवादादरम्यान क्लॅरिसच्या बालपणात मेंढ्यांची होणारी कत्तल आणि त्यांचा आक्रोश थांबवू न शकल्याची वेदना उघड होते. दुसरीकडे, बफेलो बिल एका सेनेटरच्या मुलीला पळवून नेतो. क्लॅरिस लेक्टरने दिलेल्या संकेतांचा वापर करून अतिशय धैर्याने आणि एकटीने बफेलो बिलच्या ठिकाणाचा शोध घेते आणि त्याला ठार मारून मुलीची सुटका करते. चित्रपटाच्या शेवटी तुरुंगातून अत्यंत हुशारीने निसटलेला हॅनिबाल लेक्टर क्लॅरिसला फोन करून शुभेच्छा देतो. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[जोडी फॉस्टर]] || क्लॅरिस स्टारलिंग |- | [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || डॉ. हॅनिबल लेक्टर |- | [[स्कॉट ग्लेन]] || जॅक क्रॉफर्ड |- | [[टेड लेव्हिन]] || जॅमी गंप / "बफेलो बिल" |- | [[अँथनी हील्ड]] || डॉ. फ्र्रेडरिक चील्टन |- | [[ब्रुक स्मिथ]] || कॅथरीन मार्टिन |- | [[डायन बेकर]] || सिनेटर रुथ मार्टिन |- | [[कॅलीन ब्रॅडली]] || अर्देलिया मॅप |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'द सायलेन्स ऑफ द लँब्स' या चित्रपटाला ६४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात ऐतिहासिक यश मिळाले. ऑस्करच्या इतिहासात प्रमुख ५ मुख्य श्रेणींमध्ये (Big Five - सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, दिग्दर्शक, अभिनेता, अभिनेत्री आणि पटकथा) विजय मिळवणारा हा केवळ तिसरा चित्रपट ठरला:<ref>{{cite web | title = ६४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="7" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[एडवर्ड सॅक्सन]], [[केनेथ उट]] आणि [[रॉन बोझमन]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[क्रेग मॅके]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[टॉम फ्लेशमन]] आणि [[ख्रिस्तोफर न्यूमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[द सायलेन्स ऑफ द लँब्स]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[एडवर्ड सॅक्सन]], [[केनेथ उट]], [[रॉन बोझमन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[टक फुजीमोतो]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[क्रेग मॅके]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[हावर्ड शोर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[स्कीप लिव्हसे]], [[ख्रिस्तोफर न्यूमन]], [[टॉम फ्लेशमन]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] 7nbbc6xfyo7estyghdeelj68k2k6h61 2711968 2711967 2026-09-25T01:10:41Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2711968 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''द सायलेन्स ऑफ द लँब्स''' हा [[इ.स. १९९१]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक अत्यंत प्रसिद्ध, थरारक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन सायकॉलॉजिकल थ्रिलर [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = द सायलेन्स ऑफ द लँब्स चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0102926/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> [[थॉमस हॅरिस]] यांच्या १९८८ मधील [[द सायलेन्स ऑफ द लँब्स (कादंबरी)|याच नावाच्या कादंबरीवर]] आधारित असलेल्या या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[जोनाथन डेमी]] यांनी केले होते. सायको-थ्रिलर प्रकारात मैलाचा दगड ठरलेल्या या चित्रपटात मानवी मन, भीती आणि संघर्षाचे अंगावर काटा आणणारे चित्रण केले आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[एफबीआय]] ची प्रशिक्षणार्थी एजंट क्लॅरिस स्टारलिंग हिच्याभोवती फिरते. अमेरिकेत ''बफेलो बिल'' नावाचा एक भयानक साखळी गुन्हेगार (सिरियल किलर) स्त्रियांचे अपहरण करून त्यांची निघृण हत्या करत असतो. या गुन्हेगाराची मानसिक प्रवृत्ती आणि त्याचा पुढील सुगावा मिळवण्यासाठी एफबीआय प्रमुख जॅक क्रॉफर्ड हे क्लॅरिसला एका उच्च-सुरक्षा कारागृहात पाठवतात. तेथे बंदिस्त असलेला डॉ. हॅनिबाल लेक्टर हा एक अत्यंत तल्लख माजी मानसोपचारतज्ज्ञ आणि नरभक्षक गुन्हेगार असतो. क्लॅरिसने हॅनिबल लेक्टरकडून बफेलो बिलचा सुगावा मिळवणे गरजेचे असते. लेक्टर हा क्लॅरिससोबत एक मानसिक खेळ खेळतो; तो क्लॅरिसच्या बालपणातील दुःखद आठवणी आणि मानसिक त्रासाची आठवण करून दिल्याच्या बदल्यात तिला बफेलो बिलच्या सायकॉलॉजिकल प्रोफाईलची माहिती देतो. या संवादादरम्यान क्लॅरिसच्या बालपणात मेंढ्यांची होणारी कत्तल आणि त्यांचा आक्रोश थांबवू न शकल्याची वेदना उघड होते. दुसरीकडे, बफेलो बिल एका सेनेटरच्या मुलीला पळवून नेतो. क्लॅरिस लेक्टरने दिलेल्या संकेतांचा वापर करून अतिशय धैर्याने आणि एकटीने बफेलो बिलच्या ठिकाणाचा शोध घेते आणि त्याला ठार मारून मुलीची सुटका करते. चित्रपटाच्या शेवटी तुरुंगातून अत्यंत हुशारीने निसटलेला हॅनिबाल लेक्टर क्लॅरिसला फोन करून शुभेच्छा देतो. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[जोडी फॉस्टर]] || क्लॅरिस स्टारलिंग |- | [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || डॉ. हॅनिबल लेक्टर |- | [[स्कॉट ग्लेन]] || जॅक क्रॉफर्ड |- | [[टेड लेव्हिन]] || जॅमी गंप / "बफेलो बिल" |- | [[अँथनी हील्ड]] || डॉ. फ्र्रेडरिक चील्टन |- | [[ब्रुक स्मिथ]] || कॅथरीन मार्टिन |- | [[डायन बेकर]] || सिनेटर रुथ मार्टिन |- | [[कॅलीन ब्रॅडली]] || अर्देलिया मॅप |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'द सायलेन्स ऑफ द लँब्स' या चित्रपटाला ६४ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात ऐतिहासिक यश मिळाले. ऑस्करच्या इतिहासात प्रमुख ५ मुख्य श्रेणींमध्ये (Big Five - सर्वोत्कृष्ट चित्रपट, दिग्दर्शक, अभिनेता, अभिनेत्री आणि पटकथा) विजय मिळवणारा हा केवळ तिसरा चित्रपट ठरला:<ref>{{cite web | title = ६४ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="7" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[एडवर्ड सॅक्सन]], [[केनेथ उट]] आणि [[रॉन बोझमन]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[क्रेग मॅके]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[टॉम फ्लेशमन]] आणि [[ख्रिस्तोफर न्यूमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="5" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - ड्रामा]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[द सायलेन्स ऑफ द लँब्स]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[ॲंथनी हॉपकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] || [[जोडी फॉस्टर]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[एडवर्ड सॅक्सन]], [[केनेथ उट]], [[रॉन बोझमन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[जोनाथन डेमी]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[टेड टॅली]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[टक फुजीमोतो]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[क्रेग मॅके]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[हावर्ड शोर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[स्कीप लिव्हसे]], [[ख्रिस्तोफर न्यूमन]], [[टॉम फ्लेशमन]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] q3b2xoj3056cv6gxugq1wwpi5yh4r2z 0 14759 2711957 2490424 2026-09-25T00:45:35Z अभय नातू 206 माहिती 2711957 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डान्सेस विथ वूल्व्हस''' हा [[इ.स. १९९०]] मध्ये प्रदर्शित झालेला ऐतिहासिक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन वेस्टर्न-ड्रामा [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = डान्सेस विथ वूल्व्हस चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0099348/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> [[मायकेल ब्लेक]] यांच्या [[डान्सेस विथ वूल्व्ह्स (कादंबरी)|त्याच नावाच्या कादंबरीवर]] आधारित असलेल्या या चित्रपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन [[केव्हिन कॉस्टनर]] यांनी केले होते. अमेरिकेतील मूळ रहिवाशांच्या संस्कृतीचे अत्यंत संवेदनशील आणि आदरातिथ्यपूर्ण असलेले चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा [[अमेरिकन यादवी युद्ध|अमेरिकन यादवी]]च्या काळातील आहे. युद्धादरम्यान दाखवलेल्या अभूतपूर्व धैर्यामुळे लेफ्टनंट जॉन डनबार याला त्याच्या आवडीच्या ठिकाणी नियुक्ती मागण्याची संधी मिळते. तो अमेरिकेच्या पश्चिमेकडील ओसाड व निर्जन सीमेवर असलेल्या एका दूरवरच्या लष्करी चौकीवर राहणे पसंत करतो. सुरवातीला तिथे तो पूर्णपणे एकटा असतो. त्याच्या सोबतीला फक्त त्याचा घोडा ''सिस्को'' आणि एका जंगली लांडग्याशी झालेली मैत्री असते. त्या लांडग्यासोबत खेळताना पाहून स्थानिक [[सू जमात|सू जमातीचे]] मूळ अमेरिकन आदिवासी त्याला ''डान्सेस विथ वूल्व्हस'' हे नाव देतात. हळूहळू जॉन आणि या आदिवासी जमातीमधील ओळख वाढू लागते. जॉन त्यांच्या संस्कृतीचा, जीवनशैलीचा आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या आत्मिक नात्याचा अभ्यास करतो. त्याच जमातीत वाढलेली ''स्टँड्स विथ अ फिस्ट'' ही गोऱ्या वंशाची पण लहानपणीच आदिवासींनी सांभाळ केलेली स्त्री जॉनला भेटते. दोघांमध्ये प्रेमसंबंध निर्माण होतात आणि जॉन त्या जमातीचा एक अभिन्न भाग बनतो. अमेरिकन सैन्याचा आदिवासींवर होणारा अत्याचार आणि त्यांची जमीन बळकावण्याची वृत्ती पाहून जॉनला आपल्याच पूर्वीच्या सैनिक साथींविरुद्ध उभे राहावे लागते. शेवटी, अमेरिकन सैन्य जॉनला पकडते आणि देशद्रोही ठरवते, परंतु त्याचे आदिवासी मित्र त्याला सोडवतात. आपल्या उपस्थितीमुळे संपूर्ण जमातीला धोका निर्माण होऊ नये म्हणून जॉन आणि त्याची पत्नी जमातीचा निरोप घेतात. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन कॉस्टनर]] || लेफ्टनंट जॉन डनबार/"डान्सेस विथ वूल्व्हस" |- | [[मॅरी मॅकडोनेल]] || "स्टँड्स विथ अ फिस्ट" |- | [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || "किकिंग बर्ड" |- | [[रसेल मिन्स]] || "काल्पनिक लांडगा"/विचारवंत |- | [[फ्लोॉइड रेड क्रो वेस्टमन]] || "टेन बेअर्स" |- | [[टँटू कार्डिनल]] || "ब्लॅक शॉल" |- | [[रॉबर्ट पास्टोरेली]] || टिमोन्स |- | [[चार्लस रॉकेट]] || लेफ्टनंट एल्गिन |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ६३ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात तसेच इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६३ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती/चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="12" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]], [[बिल डब्ल्यु. बेंटन]], [[ग्रॅगोरी एच. वॅटकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[जेफ्री बीक्रॉफ्ट]] आणि [[लिसा डीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट वस्त्रप्रावरण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कॉस्ट्यूम डिझाइन]] || [[एलसा झाम्पारेली]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[डान्सेस विथ वूल्व्हस]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मेकअप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेकअप व हेअर]] || [[फ्रँक कार्रासो]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१९९० मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] k7c89ldujpe38vohw5wlxxgib68ek44 2711958 2711957 2026-09-25T00:45:37Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2711958 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डान्सेस विथ वूल्व्हस''' हा [[इ.स. १९९०]] मध्ये प्रदर्शित झालेला ऐतिहासिक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन वेस्टर्न-ड्रामा [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = डान्सेस विथ वूल्व्हस चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0099348/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> [[मायकेल ब्लेक]] यांच्या [[डान्सेस विथ वूल्व्ह्स (कादंबरी)|त्याच नावाच्या कादंबरीवर]] आधारित असलेल्या या चित्रपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन [[केव्हिन कॉस्टनर]] यांनी केले होते. अमेरिकेतील मूळ रहिवाशांच्या संस्कृतीचे अत्यंत संवेदनशील आणि आदरातिथ्यपूर्ण असलेले चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा [[अमेरिकन यादवी युद्ध|अमेरिकन यादवी]]च्या काळातील आहे. युद्धादरम्यान दाखवलेल्या अभूतपूर्व धैर्यामुळे लेफ्टनंट जॉन डनबार याला त्याच्या आवडीच्या ठिकाणी नियुक्ती मागण्याची संधी मिळते. तो अमेरिकेच्या पश्चिमेकडील ओसाड व निर्जन सीमेवर असलेल्या एका दूरवरच्या लष्करी चौकीवर राहणे पसंत करतो. सुरुवातीला तिथे तो पूर्णपणे एकटा असतो. त्याच्या सोबतीला फक्त त्याचा घोडा ''सिस्को'' आणि एका जंगली लांडग्याशी झालेली मैत्री असते. त्या लांडग्यासोबत खेळताना पाहून स्थानिक [[सू जमात|सू जमातीचे]] मूळ अमेरिकन आदिवासी त्याला ''डान्सेस विथ वूल्व्हस'' हे नाव देतात. हळूहळू जॉन आणि या आदिवासी जमातीमधील ओळख वाढू लागते. जॉन त्यांच्या संस्कृतीचा, जीवनशैलीचा आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या आत्मिक नात्याचा अभ्यास करतो. त्याच जमातीत वाढलेली ''स्टँड्स विथ अ फिस्ट'' ही गोऱ्या वंशाची पण लहानपणीच आदिवासींनी सांभाळ केलेली स्त्री जॉनला भेटते. दोघांमध्ये प्रेमसंबंध निर्माण होतात आणि जॉन त्या जमातीचा एक अभिन्न भाग बनतो. अमेरिकन सैन्याचा आदिवासींवर होणारा अत्याचार आणि त्यांची जमीन बळकावण्याची वृत्ती पाहून जॉनला आपल्याच पूर्वीच्या सैनिक साथींविरुद्ध उभे राहावे लागते. शेवटी, अमेरिकन सैन्य जॉनला पकडते आणि देशद्रोही ठरवते, परंतु त्याचे आदिवासी मित्र त्याला सोडवतात. आपल्या उपस्थितीमुळे संपूर्ण जमातीला धोका निर्माण होऊ नये म्हणून जॉन आणि त्याची पत्नी जमातीचा निरोप घेतात. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन कॉस्टनर]] || लेफ्टनंट जॉन डनबार/"डान्सेस विथ वूल्व्हस" |- | [[मॅरी मॅकडोनेल]] || "स्टँड्स विथ अ फिस्ट" |- | [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || "किकिंग बर्ड" |- | [[रसेल मिन्स]] || "काल्पनिक लांडगा"/विचारवंत |- | [[फ्लोॉइड रेड क्रो वेस्टमन]] || "टेन बेअर्स" |- | [[टँटू कार्डिनल]] || "ब्लॅक शॉल" |- | [[रॉबर्ट पास्टोरेली]] || टिमोन्स |- | [[चार्लस रॉकेट]] || लेफ्टनंट एल्गिन |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ६३ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात तसेच इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६३ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती/चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="12" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]], [[बिल डब्ल्यु. बेंटन]], [[ग्रॅगोरी एच. वॅटकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[जेफ्री बीक्रॉफ्ट]] आणि [[लिसा डीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट वस्त्रप्रावरण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कॉस्ट्यूम डिझाइन]] || [[एलसा झाम्पारेली]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[डान्सेस विथ वूल्व्हस]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मेकअप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेकअप व हेअर]] || [[फ्रँक कार्रासो]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१९९० मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] mltwdnujtbtvh6zdmo2jrd0j27ofxnu 2711959 2711958 2026-09-25T00:46:31Z अभय नातू 206 /* कलाकार आणि पात्रे */ 2711959 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डान्सेस विथ वूल्व्हस''' हा [[इ.स. १९९०]] मध्ये प्रदर्शित झालेला ऐतिहासिक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन वेस्टर्न-ड्रामा [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = डान्सेस विथ वूल्व्हस चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0099348/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> [[मायकेल ब्लेक]] यांच्या [[डान्सेस विथ वूल्व्ह्स (कादंबरी)|त्याच नावाच्या कादंबरीवर]] आधारित असलेल्या या चित्रपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन [[केव्हिन कॉस्टनर]] यांनी केले होते. अमेरिकेतील मूळ रहिवाशांच्या संस्कृतीचे अत्यंत संवेदनशील आणि आदरातिथ्यपूर्ण असलेले चित्रण या चित्रपटात केले आहे. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा [[अमेरिकन यादवी युद्ध|अमेरिकन यादवी]]च्या काळातील आहे. युद्धादरम्यान दाखवलेल्या अभूतपूर्व धैर्यामुळे लेफ्टनंट जॉन डनबार याला त्याच्या आवडीच्या ठिकाणी नियुक्ती मागण्याची संधी मिळते. तो अमेरिकेच्या पश्चिमेकडील ओसाड व निर्जन सीमेवर असलेल्या एका दूरवरच्या लष्करी चौकीवर राहणे पसंत करतो. सुरुवातीला तिथे तो पूर्णपणे एकटा असतो. त्याच्या सोबतीला फक्त त्याचा घोडा ''सिस्को'' आणि एका जंगली लांडग्याशी झालेली मैत्री असते. त्या लांडग्यासोबत खेळताना पाहून स्थानिक [[सू जमात|सू जमातीचे]] मूळ अमेरिकन आदिवासी त्याला ''डान्सेस विथ वूल्व्हस'' हे नाव देतात. हळूहळू जॉन आणि या आदिवासी जमातीमधील ओळख वाढू लागते. जॉन त्यांच्या संस्कृतीचा, जीवनशैलीचा आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या आत्मिक नात्याचा अभ्यास करतो. त्याच जमातीत वाढलेली ''स्टँड्स विथ अ फिस्ट'' ही गोऱ्या वंशाची पण लहानपणीच आदिवासींनी सांभाळ केलेली स्त्री जॉनला भेटते. दोघांमध्ये प्रेमसंबंध निर्माण होतात आणि जॉन त्या जमातीचा एक अभिन्न भाग बनतो. अमेरिकन सैन्याचा आदिवासींवर होणारा अत्याचार आणि त्यांची जमीन बळकावण्याची वृत्ती पाहून जॉनला आपल्याच पूर्वीच्या सैनिक साथींविरुद्ध उभे राहावे लागते. शेवटी, अमेरिकन सैन्य जॉनला पकडते आणि देशद्रोही ठरवते, परंतु त्याचे आदिवासी मित्र त्याला सोडवतात. आपल्या उपस्थितीमुळे संपूर्ण जमातीला धोका निर्माण होऊ नये म्हणून जॉन आणि त्याची पत्नी जमातीचा निरोप घेतात. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[केव्हिन कॉस्टनर]] || लेफ्टनंट जॉन डनबार/"डान्सेस विथ वूल्व्हस" |- | [[मॅरी मॅकडोनेल]] || "स्टँड्स विथ अ फिस्ट" |- | [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || "किकिंग बर्ड" |- | [[रसेल मिन्स]] || "काल्पनिक लांडगा"/विचारवंत |- | [[फ्लोइड रेड क्रो वेस्टमन]] || "टेन बेअर्स" |- | [[टँटू कार्डिनल]] || "ब्लॅक शॉल" |- | [[रॉबर्ट पास्टोरेली]] || टिमोन्स |- | [[चार्लस रॉकेट]] || लेफ्टनंट एल्गिन |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ६३ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात तसेच इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६३ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती/चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="12" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]], [[बिल डब्ल्यु. बेंटन]], [[ग्रॅगोरी एच. वॅटकिन्स]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[ग्रॅहॅम ग्रीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[जेफ्री बीक्रॉफ्ट]] आणि [[लिसा डीन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट वस्त्रप्रावरण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कॉस्ट्यूम डिझाइन]] || [[एलसा झाम्पारेली]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="6" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[डान्सेस विथ वूल्व्हस]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री]] || [[मॅरी मॅकडोनेल]] || {{नामांकन}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[जिम विल्सन]] आणि [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[केव्हिन कॉस्टनर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[मायकेल ब्लेक]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[डीन सेम्लर]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[नील ट्रॅव्हिस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[जॉन बॅरी]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट ध्वनी पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[रसेल विल्यम्स]], [[जेफ्री पर्किन्स]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मेकअप पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मेकअप व हेअर]] || [[फ्रँक कार्रासो]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१९९० मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] 9izxfrgjyb60u6kwhu8xfpuw6sf6zyu 0 14761 2711877 2256125 2026-09-24T17:20:27Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711877 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रेन मॅन''' हा [[इ.स. १९८८]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक यशस्वी अमेरिकन विनोदी-नाट्यमय [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = रेन मॅन चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0095953/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[बॅरी लेव्हिन्सन]] यांनी केले होते. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा चार्ली बॅबिट या एका स्वार्थी, चलाख आणि महत्त्वाकांक्षी कार विक्रेत्या तरुणाभोवती फिरते. चार्लीच्या दुरावलेल्या वडिलांचे निधन झाल्यानंतर त्याला समजते की त्यांच्या ३० लक्ष डॉलर्सच्या अफाट संपत्तीचा बहुतांश भाग एका अज्ञात ट्रस्टला दान करण्यात आला आहे. ही संपत्ती कोणाला मिळाली याचा शोध घेताना चार्लीला समजते की त्याला ''रेमंड'' नावाचा एक मोठा भाऊ आहे, ज्याच्या अस्तित्वाची त्याला अजिबात कल्पना नव्हती. रेमंड हा स्वमग्नता (ऑटिझम) असलेला आणि असाधारण स्मरणशक्ती (सॅव्हंट सिंड्रोम) असणारा व्यक्ती असतो, जो एका विशेष काळजी केंद्रात राहत असतो. संपत्तीचा वाटा मिळवण्याच्या उद्देशाने चार्ली रेमंडला त्या संस्थेतून बाहेर काढतो आणि त्याला [[लॉस एंजेलस]]ला घेऊन जाण्यासाठी निघतो. रेमंडला विमानात बसण्याची भीती वाटत असल्याने दोघेही कारने प्रवास सुरू करतात. या प्रदीर्घ प्रवासादरम्यान चार्लीला रेमंडच्या विलक्षण मानसिक क्षमतांची (जसे की काही सेकंदात संख्यांची गणना करणे) ओळख होते. या क्षमतेचा वापर करून चार्ली लास वेगासमधील कॅसिनोमध्ये पत्ते खेळून (कार्ड काउंटिंग) आपले कर्ज फेडतो. प्रवासादरम्यान दोघांना एकमेकांबद्दल अधिक कळून येते आणि सुरुवातीला केवळ पैशांसाठी भावाला वापरणाऱ्या चार्लीला हळूहळू रेमंडबद्दल प्रेम वाटू लागते. त्याला बालपणीचा ''रेन मॅन'' हा काल्पनिक मित्र दुसरा कोणी नसून त्याचा भाऊ रेमंडच होता, याची जाणीव होते. शेवटी, संपत्तीचा मोह सोडून चार्लीला भावाच्या सुरक्षेची आणि निगेची खरी काळजी वाटू लागते. बंधुप्रेमाची ही भावनिक प्रवासाची कथा प्रेक्षकांच्या मनाला स्पर्श करते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[डस्टिन हॉफमन]] || रेमंड बॅबिट ("रेन मॅन") |- | [[टॉम क्रूझ]] || चार्ली बॅबिट |- | [[व्हॅलेरिया गोलिनो]] || सुझॅना (चार्लीची प्रेयसी) |- | [[जेरी मॉलेन]] || डॉ. ब्रुनर |- | [[जॅक मर्डॉक]] || जॉन मूनी |- | [[मायकेल डी. रॉबर्ट्स]] || व्हर्न |- | [[लुसिंडा जेनी]] || आयरिस |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'रेन मॅन' या चित्रपटाला ६१ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये अनेक महत्त्वाची नामांकने व पुरस्कार मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६१ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || मार्क जॉन्सन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || बॅरी लेव्हिन्सन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || डस्टिन हॉफमन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन || रिचर्ड सिल्व्हर्ट आणि बर्टिल निसॉन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || जॉन सील || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन || स्टुअर्ट लिंडर || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || हॅन्स झिमर || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || रेन मॅन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || डस्टिन हॉफमन || {{विजेता}} |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || बॅरी लेव्हिन्सन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || {{नामांकन}} |- | rowspan="3" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || डस्टिन हॉफमन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || स्टुअर्ट लिंडर || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:रेन मॅन}} [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] kmz32hcz6bddqserbcmklrly3uux1yn 2711878 2711877 2026-09-24T17:21:31Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2711878 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रेन मॅन''' हा [[इ.स. १९८८]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक यशस्वी अमेरिकन विनोदी-नाट्यमय [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = रेन मॅन चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0095953/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन [[बॅरी लेव्हिन्सन]] यांनी केले होते. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा चार्ली बॅबिट या एका स्वार्थी, चलाख आणि महत्त्वाकांक्षी कार विक्रेत्या तरुणाभोवती फिरते. चार्लीच्या दुरावलेल्या वडिलांचे निधन झाल्यानंतर त्याला समजते की त्यांच्या ३० लक्ष डॉलर्सच्या अफाट संपत्तीचा बहुतांश भाग एका अज्ञात ट्रस्टला दान करण्यात आला आहे. ही संपत्ती कोणाला मिळाली याचा शोध घेताना चार्लीला समजते की त्याला ''रेमंड'' नावाचा एक मोठा भाऊ आहे, ज्याच्या अस्तित्वाची त्याला अजिबात कल्पना नव्हती. रेमंड हा स्वमग्नता (ऑटिझम) असलेला आणि असाधारण स्मरणशक्ती (सॅव्हंट सिंड्रोम) असणारा व्यक्ती असतो, जो एका विशेष काळजी केंद्रात राहत असतो. संपत्तीचा वाटा मिळवण्याच्या उद्देशाने चार्ली रेमंडला त्या संस्थेतून बाहेर काढतो आणि त्याला [[लॉस एंजेलस]]ला घेऊन जाण्यासाठी निघतो. रेमंडला विमानात बसण्याची भीती वाटत असल्याने दोघेही कारने प्रवास सुरू करतात. या प्रदीर्घ प्रवासादरम्यान चार्लीला रेमंडच्या विलक्षण मानसिक क्षमतांची (जसे की काही सेकंदात संख्यांची गणना करणे) ओळख होते. या क्षमतेचा वापर करून चार्ली लास वेगासमधील कॅसिनोमध्ये पत्ते खेळून (कार्ड काउंटिंग) आपले कर्ज फेडतो. प्रवासादरम्यान दोघांना एकमेकांबद्दल अधिक कळून येते आणि सुरुवातीला केवळ पैशांसाठी भावाला वापरणाऱ्या चार्लीला हळूहळू रेमंडबद्दल प्रेम वाटू लागते. त्याला बालपणीचा ''रेन मॅन'' हा काल्पनिक मित्र दुसरा कोणी नसून त्याचा भाऊ रेमंडच होता, याची जाणीव होते. शेवटी, संपत्तीचा मोह सोडून चार्लीला भावाच्या सुरक्षेची आणि निगेची खरी काळजी वाटू लागते. बंधुप्रेमाची ही भावनिक प्रवासाची कथा प्रेक्षकांच्या मनाला स्पर्श करते. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[डस्टिन हॉफमन]] || रेमंड बॅबिट ("रेन मॅन") |- | [[टॉम क्रूझ]] || चार्ली बॅबिट |- | [[व्हॅलेरिया गोलिनो]] || सुझॅना (चार्लीची प्रेयसी) |- | [[जेरी मॉलेन]] || डॉ. ब्रुनर |- | [[जॅक मर्डॉक]] || जॉन मूनी |- | [[मायकेल डी. रॉबर्ट्स]] || व्हर्न |- | [[लुसिंडा जेनी]] || आयरिस |} == पुरस्कार आणि नामांकने == 'रेन मॅन' या चित्रपटाला ६१ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये अनेक महत्त्वाची नामांकने व पुरस्कार मिळाले:<ref>{{cite web | title = ६१ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || मार्क जॉन्सन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || बॅरी लेव्हिन्सन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || डस्टिन हॉफमन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन || रिचर्ड सिल्व्हर्ट आणि बर्टिल निसॉन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || जॉन सील || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन || स्टुअर्ट लिंडर || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत || हॅन्स झिमर || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा || रेन मॅन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता - ड्रामा || डस्टिन हॉफमन || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || बॅरी लेव्हिन्सन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || {{नामांकन}} |- | rowspan="3" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || डस्टिन हॉफमन || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || रोनाल्ड बास आणि बॅरी मोरो || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट संपादन || स्टुअर्ट लिंडर || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:रेन मॅन}} [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] 5wkdggzijscxa37hfbm3slcskynkcm0 0 14763 2711999 2256423 2026-09-25T02:33:51Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711999 wikitext text/x-wiki '''प्लाटून''' हा [[इ.स. १९८६]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक वास्तववादी आणि ऑस्कर पुरस्कारविजेता अमेरिकन युद्ध-नाट्यपट आहे.<ref>{{cite web | title = प्लाटून चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0091763/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]]ने केले होते. स्टोनच्या स्वतःच्या [[व्हियेतनाम युद्ध|व्हियेतनाम युद्धातील]] सैनिकी अनुभवांवर हा चित्रपट आधारित आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १९६७]]च्या उत्तरार्धात [[व्हियेतनाम युद्ध|व्हियेतनाम युद्धाच्या]] काळात [[दक्षिण व्हियेतनाम]]-[[कंबोडिया]] सीमेवर तैनात असलेल्या अमेरिकन लष्कराच्या एका पायदळ तुकडीभोवती (प्लाटून) फिरते. क्रिसस टेलर हा एक मध्यमवर्गीय कॉलेज सोडून आलेला तरुण स्वतःहून सैन्यात भरती होऊन व्हिएतनाममध्ये येतो. त्याला वाटते की युद्धाच्या मैदानात सर्व वर्ग आणि वंशाचे तरुण एकत्र येऊन देशासाठी लढत आहेत. परंतु रणभूमीत पोहोचल्यावर क्रिसला युद्धाची भयानक, निष्ठुर आणि अस्वस्थ करणारी वास्तवता जाणवते. उष्ण कटिबंधीय जंगल, [[मलेरिया]], आणि अदृश्य शत्रूच्या ([[व्हियेतकाँग]]) हल्ल्यांमुळे सैनिकांची मानसिक स्थिती अत्यंत खालावलेली असते. तुकडीत दोन प्रमुख आणि परस्परविरोधी विचारसरणीचे सार्जंट असतात: सार्जंट इलायस - जो एक दयाळू, नैतिकता जपणारा आणि सैनिकांच्या जीवाचे मोल जाणणारा असतो; आणि सार्जंट बार्न्स - जो अत्यंत क्रूर, निष्ठुर आणि विजय मिळवण्यासाठी कोणत्याही थराला जाणारा असतो. तुकडीतील सैनिक या दोन सार्जंटच्या विचारसरणीत विभागले जातात. एका व्हियेतनामी गावातील संशयास्पद हल्ल्यादरम्यान बार्नेस एका निष्पाप गावकऱ्याची हत्या करतो आणि संपूर्ण गाव जाळून टाकण्याचा प्रयत्न करतो. इलायस याला तीव्र विरोध करतो. या मतभेदामुळे बार्न्स युद्धाच्या धुमश्चक्रीत संधी साधून इलायसला जंगलात एकटा सोडून देतो आणि त्याला गोळ्या घालून सोडून येतो. शत्रूच्या गोळीबारात इलायसचा झालेला करुण अंत क्रिसच्या मनावर खोल परिणाम करतो. कथेच्या उत्कर्षबिंदूत व्हियेतकाँग सैनिकांचा अभूतपूर्व आणि भीषण हल्ला होतो, ज्यात दोन्ही बाजूंचे अफाट नुकसान होते. या गोंधळात क्रिसला बार्नेसचे क्रूर सत्य पूर्णपणे उमजते. हल्ला संपल्यानंतर जखमी झालेल्या बार्न्सचा ख्रिस स्वतःच्या हाताने अंत करतो. युद्धाच्या या भीषण अनर्थातून वाचून ख्रिसला जेव्हा हेलिकॉप्टरने माघारी नेले जाते, तेव्हा त्याला जाणीव होते की ते शत्रूशी लढण्यापेक्षा स्वतःच्याच आतील अंधाराशी आणि पापांशी लढत होते. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = प्लाटून चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! भूमिका |- | [[चार्ली शीन]] || क्रिस टेलर |- | [[टॉम बेरेंजर]] || सार्जंट बॉब बार्नेस |- | [[विलेम डॅफो]] || सार्जंट इलायस ग्रॉडीन |- | [[फॉरेस्ट व्हिटॅकर]] || बिग हॅरोल्ड |- | [[फ्रांसिस्को क्विन]] || रॅमन हेरेरा |- | [[जॉन सी. मॅकगिनली]] || सार्जंट ओ'नील |- | [[रिचर्ड एडसन]] || सॅल |- | [[केव्हिन डिल्लन]] || बनी |- | [[रेजिनाल्ड जॉनसन]] || ज्युनियर |- | [[कीथ डेव्हिड]] || किंग |- | [[जॉनी डेप]] || गॅटर लर्नर |- | [[मार्क मोझेस]] || लेफ्टनंट वॉल्फ |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ५९ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ५९ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[आर्नोल्ड कोपेलसन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोन|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[क्लेर सिम्पसन]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[जॉन डॅनियल्स]], [[मायकेल मर्फी]], [[रॉबर्ट वॉल्ड]], [[डॉन डिजिओलामो]] || {{विजेता}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[टॉम बेरेंजर]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[विलेम डॅफो]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[रॉबर्ट रिचर्डसन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[प्लाटून]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[टॉम बेरेंजर]] || {{विजेता}} |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="3" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[क्लेर सिम्पसन]] || {{विजेता}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[रॉबर्ट रिचर्डसन]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:व्हियेतनाम युद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:युद्धपट]] [[वर्ग:ऑलिव्हर स्टोनचे चित्रपट]] [[वर्ग:चार्ली शीनचे चित्रपट]] hpn6pgxiykanqnmkoct15j7iwx6ukbt 2712001 2711999 2026-09-25T02:41:07Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2712001 wikitext text/x-wiki '''प्लाटून''' हा [[इ.स. १९८६]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक वास्तववादी आणि ऑस्कर पुरस्कारविजेता अमेरिकन युद्ध-नाट्यपट आहे.<ref>{{cite web | title = प्लाटून चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0091763/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे लेखन आणि दिग्दर्शन [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]]ने केले होते. स्टोनच्या स्वतःच्या [[व्हियेतनाम युद्ध|व्हियेतनाम युद्धातील]] सैनिकी अनुभवांवर हा चित्रपट आधारित आहे. == कथासार == या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १९६७]]च्या उत्तरार्धात [[व्हियेतनाम युद्ध|व्हियेतनाम युद्धाच्या]] काळात [[दक्षिण व्हियेतनाम]]-[[कंबोडिया]] सीमेवर तैनात असलेल्या अमेरिकन लष्कराच्या एका पायदळ तुकडीभोवती (प्लाटून) फिरते. क्रिसस टेलर हा एक मध्यमवर्गीय कॉलेज सोडून आलेला तरुण स्वतःहून सैन्यात भरती होऊन व्हिएतनाममध्ये येतो. त्याला वाटते की युद्धाच्या मैदानात सर्व वर्ग आणि वंशाचे तरुण एकत्र येऊन देशासाठी लढत आहेत. परंतु रणभूमीत पोहोचल्यावर क्रिसला युद्धाची भयानक, निष्ठुर आणि अस्वस्थ करणारी वास्तवता जाणवते. उष्ण कटिबंधीय जंगल, [[मलेरिया]], आणि अदृश्य शत्रूच्या ([[व्हियेतकाँग]]) हल्ल्यांमुळे सैनिकांची मानसिक स्थिती अत्यंत खालावलेली असते. तुकडीत दोन प्रमुख आणि परस्परविरोधी विचारसरणीचे सार्जंट असतात: सार्जंट इलायस - जो एक दयाळू, नैतिकता जपणारा आणि सैनिकांच्या जीवाचे मोल जाणणारा असतो; आणि सार्जंट बार्न्स - जो अत्यंत क्रूर, निष्ठुर आणि विजय मिळवण्यासाठी कोणत्याही थराला जाणारा असतो. तुकडीतील सैनिक या दोन सार्जंटच्या विचारसरणीत विभागले जातात. एका व्हियेतनामी गावातील संशयास्पद हल्ल्यादरम्यान बार्नेस एका निष्पाप गावकऱ्याची हत्या करतो आणि संपूर्ण गाव जाळून टाकण्याचा प्रयत्न करतो. इलायस याला तीव्र विरोध करतो. या मतभेदामुळे बार्न्स युद्धाच्या धुमश्चक्रीत संधी साधून इलायसला जंगलात एकटा सोडून देतो आणि त्याला गोळ्या घालून सोडून येतो. शत्रूच्या गोळीबारात इलायसचा झालेला करुण अंत क्रिसच्या मनावर खोल परिणाम करतो. कथेच्या उत्कर्षबिंदूत व्हियेतकाँग सैनिकांचा अभूतपूर्व आणि भीषण हल्ला होतो, ज्यात दोन्ही बाजूंचे अफाट नुकसान होते. या गोंधळात क्रिसला बार्नेसचे क्रूर सत्य पूर्णपणे उमजते. हल्ला संपल्यानंतर जखमी झालेल्या बार्न्सचा ख्रिस स्वतःच्या हाताने अंत करतो. युद्धाच्या या भीषण अनर्थातून वाचून ख्रिसला जेव्हा हेलिकॉप्टरने माघारी नेले जाते, तेव्हा त्याला जाणीव होते की ते शत्रूशी लढण्यापेक्षा स्वतःच्याच आतील अंधाराशी आणि पापांशी लढत होते. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = प्लाटून चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! भूमिका |- | [[चार्ली शीन]] || क्रिस टेलर |- | [[टॉम बेरेंजर]] || सार्जंट बॉब बार्नेस |- | [[विलेम डॅफो]] || सार्जंट इलायस ग्रॉडीन |- | [[फॉरेस्ट व्हिटॅकर]] || बिग हॅरोल्ड |- | [[फ्रांसिस्को क्विन]] || रॅमन हेरेरा |- | [[जॉन सी. मॅकगिनली]] || सार्जंट ओ'नील |- | [[रिचर्ड एडसन]] || सॅल |- | [[केव्हिन डिल्लन]] || बनी |- | [[रेजिनाल्ड जॉनसन]] || ज्युनियर |- | [[कीथ डेव्हिड]] || किंग |- | [[जॉनी डेप]] || गॅटर लर्नर |- | [[मार्क मोझेस]] || लेफ्टनंट वॉल्फ |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ५९ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर प्रमुख आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ५९ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[आर्नोल्ड कोपेलसन]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोन|ऑलिव्हर स्टोन]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[क्लेर सिम्पसन]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[जॉन डॅनियल्स]], [[मायकेल मर्फी]], [[रॉबर्ट वॉल्ड]], [[डॉन डिजिओलामो]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[टॉम बेरेंजर]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[विलेम डॅफो]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[रॉबर्ट रिचर्डसन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[प्लाटून]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[टॉम बेरेंजर]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट पटकथा]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="3" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[ऑलिव्हर स्टोने|ऑलिव्हर स्टोन]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[क्लेर सिम्पसन]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[रॉबर्ट रिचर्डसन]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:व्हियेतनाम युद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:युद्धपट]] [[वर्ग:ऑलिव्हर स्टोनचे चित्रपट]] [[वर्ग:चार्ली शीनचे चित्रपट]] 3jrtjlhzt4c3i4ae19y7mmrew04ecft 0 14832 2711882 2131214 2026-09-24T20:49:06Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2711882 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''द स्टिंग''' हा [[इ.स. १९७३]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक यशस्वी अमेरिकन विनोदी-नाट्यमय आणि गुन्हेगारीवर आधारित [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = द स्टिंग चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0070735/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन जॉर्ज रॉय हिल यांनी केले होते. == कथासार == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटाची कथा [[इ.स. १९३६]] मधील [[शिकागो]] शहराच्या पार्श्वभूमीवर आधारित आहे. जॉनी हुकर हा एक लहान-सहान चोऱ्या करणारा तरुण भामटा आहे. तो आणि त्याचा सहकारी रदरफोर्ड हे नकळतपणे डॉयल लोनेगन या एका अत्यंत क्रूर आणि शक्तिशाली माफिया डॉनच्या माणसाचे पैसे लुटतात. या बदल्यात लोनेगन रदरफोर्डची हत्या घडवून आणतो. आपल्या मित्राच्या हत्येचा बदला घेण्यासाठी जॉनी हुकर धावपळ करतो आणि हेनरी गाँडॉर्फ या अनुभवी व नामवंत जुन्या भामट्याची मदत घेतो. लोनेगनला थेट मारण्याऐवजी त्याला एका मोठ्या आर्थिक चक्रव्यूहात अडकवून कंगाल करण्याचे दोघे ठरवतात. ते लोनेगनच्या जुगार खेळण्याच्या आणि सट्टेबाजीच्या कमजोरीचा फायदा घेण्याचे योजना आखतात. यासाठी ते बनावट घोडेस्वारीच्या शर्यतीचे बेटिंग पार्लर तयार करतात. यात अनेक कलाकारांना एकत्र आणून एक मोठे खोटे नाटक उभे केले जाते. चित्रपटात एकापाठोपाठ एक येणारे अनपेक्षित वळण, फसवणुकीच्या क्लृप्त्या आणि एफबीआयचा हस्तक्षेप यांमुळे कथा अत्यंत उत्सुकता वाढवणारी बनते. सरतेशेवटी लोनेगनला पूर्णपणे फसवून आणि त्याला कोणतीही शंका न येता त्याचे लाखो डॉलर कसे लुटले जातात, याचे भन्नाट आणि रंजक सादरीकरण चित्रपटाच्या उत्कर्षबिंदूत दाखवले आहे. == कलाकार आणि पात्रे == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! भूमिका |- | [[रॉबर्ट रेडफोर्ड]] || जॉनी हुकर |- | [[पॉल न्यूमन]] || हेनरी गाँडॉर्फ |- | [[रॉबर्ट शॉ]] || डॉयल लोनेगन |- | [[चार्ल्स डरनिंग]] || लेफ्टनंट विल्यम स्नायडर |- | [[रे वालस्टन]] || जे. जे. सिंगलबर्ट |- | [[ईलीन ब्रेनान]] || बिली |- | [[हॅरोल्ड गोल्ड]] || किड ट्विस्ट |- | [[जॉन हेफरनन]] || एडी सालेसर |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला ४६ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात तसेच इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ४६ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="10" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट चित्रपट || टोनी बिल, मायकेल फिलिप्स, जुलिया फिलिप्स || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक || जॉर्ज रॉय हिल || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ पटकथा || डेव्हिड एस. वॉर्ड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन || हेन्री बमस्टीड आणि जेम्स डब्ल्यु. पेने || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट वस्त्रप्रावरण (कॉस्ट्यूम डिझाइन) || एडिथ हेड || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन || विलियम एच. रेनॉल्ड्स || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत किंवा जुळणी || मार्विन हॅम्लिश || '''विजेता''' |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता || रॉबर्ट रेडफोर्ड || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट छायांकन || रॉबर्ट सुरटीस || {{नामांकन}} |- | सर्वोत्कृष्ट ध्वनी || रोनाल्ड पियर्स आणि रॉबर्ट आर. बर्ट्रांड || {{नामांकन}} |- | rowspan="1" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट पटकथा || डेव्हिड एस. वॉर्ड || {{नामांकन}} |- | rowspan="1" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || सर्वोत्कृष्ट पटकथा || डेव्हिड एस. वॉर्ड || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:स्टिंग}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] qtxd0xitdhvhmx07jrc6z03eh2aq402 0 15056 2711991 2618951 2026-09-25T02:16:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711991 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कॅथलीन डॉइल बेट्स''' (२८ जून १९४८)<ref>{{cite news|url=https://www.hellomagazine.com/profiles/kathy-bates/|title=Kathy Bates - Biography|access-date=May 26, 2019|archive-date=May 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526213020/https://www.hellomagazine.com/profiles/kathy-bates/|url-status=live}}</ref> ही अमेरिकन चित्रपट आणि नाट्य अभिनेत्री आहे. आपल्या ५० वर्षांपेक्षा अधिक काळाच्या कारकीर्दीत तिला [[ऑस्कर पुरस्कार]], दोन [[एमी पुरस्कार]], दोन [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] आणि दोन [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] मिळालेले आहेत. तिला [[टोनी पुरस्कार]] आणि दोन [[बाफ्टा पुरस्कार|बाफ्टा पुरस्कारांसाठी]] नामांकन देखील मिळाले आहे. मेम्फिस, [[टेनेसी]] येथे जन्मलेल्या, तिने अभिनय कारकीर्द करण्यासाठी [[न्यू यॉर्क सिटी|न्यू यॉर्क शहरात]] जाण्यापूर्वी दक्षिण मेथोडिस्ट विद्यापीठात नाटकाचा अभ्यास केला. ''टेक ऑफ'' (१९७१) मधील तिच्या पहिल्या ऑन-स्क्रीन भूमिकेत निवड होण्यापूर्वी तिने किरकोळ रंगमंचावर भूमिका केल्या होत्या. तिची पहिली ऑफ-ब्रॉडवे स्टेज भूमिका ''व्हॅनिटीज'' (१९७६) नाटकात होती. १९७० आणि १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीच्या काळात तिने पडद्यावर आणि रंगमंचावर काम करणे सुरूच ठेवले आणि ''नाईट, मदर'' (१९८३) या नाटकातील सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्रीसाठी टोनी पुरस्काराचे नामांकन मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://www.womenshistory.org/kathy-bates|title=Kathy Bates|website=National Women's History Museum |access-date=May 26, 2019|archive-date=May 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526234801/https://www.womenshistory.org/kathy-bates|url-status=live}}</ref> ''फ्रँकी अँड जॉनी इन द क्लेअर डी ल्युन'' (१९८८) नाटकामधील तिच्या भूमिकेसाठी तिला ओबी पुरस्कार मिळाला.<ref name=":1">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/1991/01/27/magazine/i-never-was-an-ingenue.html |title=I Never Was an Ingenue |last=Sacks |first=David |date=January 27, 1991 |work=The New York Times |access-date=May 26, 2019 |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=January 3, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103093916/http://www.nytimes.com/1991/01/27/magazine/i-never-was-an-ingenue.html |url-status=live}}</ref> ''थ्रिलर मिझरी'' (१९९०) मधील ॲनी विल्क्सच्या भूमिकेसाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा [[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कार]] मिळाला.<ref>{{cite web|url=https://www.goldderby.com/article/2018/kathy-bates-greatest-films-ranked-worst-to-best-misery-dolores-claiborne-primary-colors-news/|title=Kathy Bates movies: 15 greatest films, ranked worst to best, include 'Misery,' 'Dolores Claiborne,' 'Primary Colors'|last1=Beachum|first1=Robert Pius, Chris|last2=Pius|first2=Robert|date=September 12, 2018|website=GoldDerby|language=en-US|access-date=May 26, 2019|last3=Beachum|first3=Chris|archive-date=May 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526234802/https://www.goldderby.com/article/2018/kathy-bates-greatest-films-ranked-worst-to-best-misery-dolores-claiborne-primary-colors-news/|url-status=live}}</ref> हा चित्रपट [[स्टीफन किंग]]च्या कादंबरीवर आधारीत होता ज्यात तिने ॲनी विल्क्सचे पात्र साकारले होते. अमेरिकन फिल्म इन्स्टिट्यूट ने त्यांच्या "१०० हिरो आणि व्हिलन" यादीत ॲनी विल्क्सचा समावेश केला, तिला १७ व्या क्रमांकाच्या प्रतिष्ठित व्यक्ती म्हणून स्थान दिले आणि सहाव्या क्रमांकाचा खलनायक म्हणुन नोंद मिळाली.<ref>{{cite web|url=http://www.afi.com/100Years/handv.aspx|title=AFI's 100 Years...100 Heroes & Villains|website=www.afi.com|access-date=May 27, 2019|archive-date=March 4, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304082823/http://afi.com/100years/handv.aspx|url-status=dead}}</ref> ''प्राइमरी कलर्स'' (१९९८), ''अबाउट श्मिट'' (२००२) आणि ''रिचर्ड ज्वेल'' (२०१९) मध्ये तिच्या इतर ऑस्कर-नामांकित भूमिका होत्या ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचे नामांकन मिळाले होते. ''फ्राइड ग्रीन टोमॅटोज'' (१९९१), ''डोलोरेस क्लेबोर्न'' (१९९५), ''[[टायटॅनिक (चित्रपट)|टायटॅनिक]]'' (१९९७), ''द वॉटरबॉय'' (१९९८), ''रिव्होल्युशनरी रोड'' (२००८), ''द ब्लाइंड साइड'' (२००९), आणि ''मिडनाईट इन पॅरिस'' (२०११) या तिच्या इतर उल्लेखनीय चित्रपटांचा समावेश आहे. बेट्स टेलिव्हिजनवरील तिच्या व्यापक कामासाठी देखील ओळखली जाते. तिने ''टू अँड अ हाफ मेन'' (२०१२) च्या नवव्या सत्रासाठी कॉमेडी मालिकेतील उत्कृष्ट अतिथी अभिनेत्रीचा पहिला [[एमी पुरस्कार]] जिंकला<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2015/tv/awards/kathy-bates-emmy-win-two-and-a-half-men-american-horror-story-1201573759/|title=Kathy Bates Remembers Winning Her First Emmy|last=Berkshire|first=Geoff|date=August 20, 2015|website=Variety|language=en|access-date=May 27, 2019|archive-date=June 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608201856/https://variety.com/2015/tv/awards/kathy-bates-emmy-win-two-and-a-half-men-american-horror-story-1201573759/|url-status=live}}</ref> आणि ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी: कोव्हेन'' (२०१३) मधील डेल्फीन ला लॉरीच्या भूमिकेसाठी ([[न्यू ऑर्लिन्स|न्यू ऑर्लिन्सची]] एक सीरियल किलर) लघु मालिका किंवा चित्रपटातील उत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी तिचा दुसरा एमी पुरस्कार जिंकला.<ref>{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/11/kathy-bates-american-horror-story-bad-santa|title=How American Horror Story Got Kathy Bates Her Groove Back|last=Chi|first=Paul|website=HWD|date=November 22, 2016|language=en|access-date=May 27, 2019|archive-date=November 24, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124175306/http://www.vanityfair.com/hollywood/2016/11/kathy-bates-american-horror-story-bad-santa|url-status=live}}</ref> ''द लेट शिफ्ट'' (१९९६), ''ॲनी'' (१९९९), ''सिक्स फीट अंडर'' (२००३), ''वॉर्म स्प्रिंग्स'' (२००५), ''हॅरीज लॉ'' (२०११-२०१२), ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी: फ्रीक शो'' (२०१४) आणि ''अमेरिकन हॉरर स्टोरी: हॉटेल'' (२०१५) या सर्वांमध्ये तिच्या इतर एमी-नामांकित भूमिका होत्या. तिने ''डॅश अँड लिली'' (१९९९), ''फार्गो'' (२००३) आणि ''ॲम्ब्युलन्स गर्ल'' (२००५) हे चित्रपट दिग्दर्शीत केले आहे.<ref name=":2">{{cite web|url=https://www.emmys.com/bios/kathy-bates|title=Kathy Bates|website=Television Academy |access-date=May 26, 2019|archive-date=February 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190219202416/http://www.emmys.com/bios/kathy-bates|url-status=live}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == बेट्सचा जन्म मेम्फिस, टेनेसी येथे झाला. ती यांत्रिक अभियंता लँगडॉन डॉयल बेट्स आणि गृहिणी बर्टी कॅथलीन यांच्या तीन मुलींपैकी सर्वात लहान होती. तिचे पणजोबा, न्यू ऑर्लीन्स, लुईझियाना येथे स्थलांतरित असलेले आयरिश होते जे अमेरीकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[अँड्रु जॅक्सन]] यांचे डॉक्टर म्हणून काम करत होते.<ref name="Larso, Scott">{{cite web | url = http://www.scottsmovies.com/misc06g.html | title = Public Interview with Kathy Bates | publisher = ScottsMovies.com. Scott's Movie Comments. | access-date = August 12, 2015 | archive-date = August 21, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180821011526/http://www.scottsmovies.com/misc06g.html | url-status = live}}</ref> तिने व्हाईट स्टेशन हायस्कूल (१९६५) आणि सदर्न मेथोडिस्ट युनिव्हर्सिटी (१९६९) मधून लवकर पदवी प्राप्त केली, जिथे तिने थिएटरचा अभ्यास केला आणि आल्फा डेल्टा पाय सॉरिटीची सदस्य बनली.<ref>{{cite web |url=http://www.uwpanhellenic.com/#!alpha-delta-pi/c5wg |title=University of Washington Panhellenic Association – Alpha Delta Pi |access-date=August 12, 2015 |archive-date=May 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507143750/https://www.uwpanhellenic.com/#!alpha-delta-pi/c5wg |url-status=live}}</ref> अभिनय कारकीर्द करण्यासाठी ती १९७० मध्ये न्यू यॉर्क शहरात गेली.<ref>{{cite web |url=http://www.biography.com/people/kathy-bates-9542641 |title=Kathy Bates Biography |access-date=August 12, 2015 |archive-date=August 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130803055016/http://www.biography.com/people/kathy-bates-9542641 |url-status=dead }}</ref> बेट्स हे विल्यम एस्पर स्टुडिओच्या परफॉर्मिंग आर्ट्सचे माजी विद्यार्थीनी आहे.<ref name="esp">{{cite web |url=https://esperstudio.com/notable-alumni/ |title=William Esper: Notable Alumni |publisher=esperstudio.com |year=2020 |access-date=July 7, 2020 |archive-date=June 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601165704/https://esperstudio.com/notable-alumni/ |url-status=live}}</ref> किशोरवयात, बेट्सने स्वतः ची वर्णन केलेली "दुःखी गाणी" लिहिली आणि नैराश्याचा सामना केला.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1991/01/27/magazine/i-never-was-an-ingenue.html|title=I Never Was an Ingenue|last=Sacks|first=David|date=January 27, 1991|work=The New York Times|access-date=May 27, 2019|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=January 3, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103093916/http://www.nytimes.com/1991/01/27/magazine/i-never-was-an-ingenue.html|url-status=live}}</ref> १९९१ ते १९९७ मध्ये घटस्फोट होईपर्यंत बेट्सचे टोनी कॅम्पिसीशी सहा वर्षे लग्न झाले होते. ती १९७७ मध्ये कॅम्पिसीला भेटली आणि लग्नाआधी १४ वर्षे त्यांचे संबंध होते.<ref>{{cite web|title=Married Oscar Winners Who Didn't Give Thanks and Later Split|url=http://www.hollywoodreporter.com/lists/married-oscar-winners-who-didnt-869768/item/hilary-swank-oscar-winners-who-869758|website=The Hollywood Reporter|date=February 26, 2016|access-date=August 10, 2017 |archive-date=August 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810212657/http://www.hollywoodreporter.com/lists/married-oscar-winners-who-didnt-869768/item/hilary-swank-oscar-winners-who-869758|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /><ref>{{cite web|title=Kathy Bates|url=https://www.tcm.com/tcmdb/person/11405%7C183412/Kathy-Bates/#family-companions|website=Turner Classic Movies|access-date=May 14, 2023|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224192229/https://www.tcm.com/tcmdb/person/11405%7C183412/Kathy-Bates#family-companions|url-status=dead}}</ref> ती युनायटेड मेथोडिस्ट चर्चची सदस्य आणि नोंदणीकृत [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅट]] आहे.<ref name="Lowe">''An Interview With Kathy Bates'', Skip E. Lowe, १९९१</ref> २००३ मध्ये निदान झाल्यापासून बेट्सने गर्भाशयाच्या कर्करोगाशी लढा दिला आहे.<ref name="Lowe"/> सप्टेंबर २०१२ मध्ये, तिने [[ट्विटर]] द्वारे उघड केले की तिला दोन महिन्यांपूर्वी स्तनाचा कर्करोग झाल्याचे निदान झाले होते आणि दुहेरी स्तनदाहाची शस्त्रक्रिया झाली होती.<ref name="cancer">{{cite news|url=http://news.health.com/2012/09/13/kathy-bates-mastectomy-breast-cancer|title=Kathy Bates reveals she is battling breast cancer|access-date=September 13, 2012|archive-date=September 14, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120914170908/http://news.health.com/2012/09/13/kathy-bates-mastectomy-breast-cancer/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://today.msnbc.msn.com/id/28580263/ns/today-today_people|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302222419/http://today.msnbc.msn.com/id/28580263/ns/today-today_people|url-status=dead|archive-date=March 2, 2011|title=Kathy Bates reveals her triumph over ovarian cancer|last=Celizic|first=Mike|date=January 9, 2009|newspaper=MSN|access-date=January 17, 2011}}</ref> २०१४ मध्ये, न्यू यॉर्क वॉक फॉर लिम्फेडेमा आणि लिम्फॅटिक डिसीजेसमध्ये, बेट्सने पूर्व-रेकॉर्ड केलेल्या ऑडिओद्वारे घोषित केले की, दुहेरी मास्टेक्टॉमीमुळे, तिला दोन्ही हातांमध्ये लिम्फेडेमा आहे. त्या वर्षी, बेट्स लिम्फेडेमाचे राष्ट्रीय प्रवक्ते आणि लिम्फॅटिक एज्युकेशन अँड रिसर्च नेटवर्कच्या मानद मंडळाचे अध्यक्ष बनले.<ref>{{cite web|url=https://lymphaticnetwork.org/|title=Lymphatic Education and Research Network, Lymphedema Lymphatic Disease – Lymphatic Education & Research Network|website=lymphaticnetwork.org|access-date=March 23, 2019|archive-date=March 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322064048/https://lymphaticnetwork.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lymphaticnetwork.org/about/honorary-board|title=Honorary Board – Lymphatic Education & Research Network|website=lymphaticnetwork.org|access-date=March 23, 2019|archive-date=March 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324024747/https://lymphaticnetwork.org/about/honorary-board|url-status=live}}</ref> ११ मे २०१८ रोजी, बेट्सने पुढील संशोधन निधीसाठी काँग्रेसचा पाठिंबा मिळवण्यासाठी कॅपिटल हिल लॉबी डेमध्ये नेतृत्व केले. दुसऱ्या दिवशी, १२ मे २०१८ रोजी [[लिंकन मेमोरियल]] येथे बेट्सने पहिल्या-वहिल्या लिम्फेडेमाच्या चळवळीच्या समर्थकांना संबोधित केले. या दीर्घकालीन लिम्फॅटिक रोगाबद्दल जागरूकता निर्माण करण्याच्या भूमिकेसाठी तिला २०१८ WebMD हेल्थ हीरोज "गेम चेंजर" पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.ascopost.com/issues/march-25-2019/webmd-recognizes-seven-cancer-innovators-with-its-health-heroes-award/?email=2ee2a5b075e26db593702633f47bdeb0b80cd381928ebc08cbbe245f1e3aa130|title=WebMD Recognizes Seven Cancer Innovators With Its Health Heroes Award – The ASCO Post|website=www.ascopost.com|access-date=April 10, 2019|archive-date=August 2, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802205806/https://www.ascopost.com/issues/march-25-2019/webmd-recognizes-seven-cancer-innovators-with-its-health-heroes-award/?email=2ee2a5b075e26db593702633f47bdeb0b80cd381928ebc08cbbe245f1e3aa130|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:बेट्स, कॅथी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेत्या अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] et5d9q5mnxzqao66a7khz8bcrjcctxf 0 20584 2711924 2711136 2026-09-24T23:06:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711924 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १८ मार्च |वर्ष = २०२६ }} {{Infobox cricket tournament main | name = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक | image = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp | imagesize = | caption = '''टी२० विश्वचषक''' | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | first = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | last = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] | participants = २०<ref>{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}</ref> | champions = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद) | most successful = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे) | most runs = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)<ref name="stats3000.cricinfo.com">[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो</ref> | most wickets = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)<ref name="stats5000000.cricinfo.com"> [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो</ref> }} {{Season sidebar | image = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]] | caption = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी | title = स्पर्धा | list = * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] * [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] * [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] * [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] * [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] * [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] }} '''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)<ref>{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]] | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}</ref> ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे. सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.<ref>{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}</ref> मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.<ref name="2018SA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.<ref>{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> २०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते. ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== २००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;देशांतर्गत स्पर्धा [[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]] १३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}} वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस म्हणून मिळविली.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}</ref> एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० {{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}} १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत). ===उद्घाटन स्पर्धा=== [[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]] दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}</ref> [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती. ===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.<ref>{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.<ref name=ICC>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले. ;कोविड-१९ जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.<ref>{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}</ref> <ref name=sixsports.in /> २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.<ref>{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.<ref name=sixsports.in>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref> संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.<ref>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}</ref> त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील. २०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.<ref>{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}</ref> ==स्वरूप== ===यजमान=== आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}</ref> २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती. डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.<ref name="ndtv-t20usa2">{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}</ref> २०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,<ref>{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.<ref>{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}</ref> नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०) ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नियामक मंडळ ! scope="col" | यजमान |- ! scope="row" | आफ्रिका | [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | अमेरिका | [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज |- | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] [[यूएसए क्रिकेट]] || वेस्ट इंडीज अमेरिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="5" | आशिया | [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका |- | [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश |- | [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan="2" | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत |- | [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती ओमान |- | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] [[श्रीलंका क्रिकेट]] || भारत श्रीलंका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | पूर्व आशिया-पॅसिफिक | [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया |- | [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] [[न्यूझीलंड क्रिकेट]] || ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | युरोप | [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड |- | [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] [[क्रिकेट आयर्लंड]] [[क्रिकेट स्कॉटलंड]] || इंग्लंड वेल्स आयर्लंड स्कॉटलंड |} ===पात्रता=== {{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}} [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे. ===अंतिम स्पर्धा=== प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०</ref> # सर्वाधिक गुणसंख्या # समान असल्यास, सर्वाधिक विजय # तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]] # तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल. बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०</ref> ==स्पर्धेचे निकाल== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan=2 width=5%|वर्ष !rowspan=2 width=15%|यजमान देश !rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान !colspan=3|अंतिम सामना !rowspan=2 width=6%|संघ |- !width=18%|विजेता !width=18%|निकाल !width=18%|उपविजेता |- |२००७<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]'' |{{flagicon|RSA}}<br>दक्षिण आफ्रिका |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]<br>दक्षिण आफ्रिका |{{cr|India}}<br /><small>१५७/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ५ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक] |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१५२ सर्वबाद (१९.३ षटके)</small> |१२ |- |२००९<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}<br>इंग्लंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१३९/२ (१८.४ षटके)</small> |'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक] |{{cr|Sri Lanka}}<br /><small>१३८/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१०<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|England}}<br /><small>१४८/३ (१७ षटके)</small> |'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक] |{{cr|Australia}}<br /><small>१४७/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१२<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]'' |{{flagicon|SRI}}<br>श्रीलंका |[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]<br>श्रीलंका |{{cr|WIN}}<br /><small>१३७/६ (२० षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक] |{{cr|SRI}}<br /><small>१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)</small> |१२ |- |२०१४<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]'' |{{flagicon|BAN}}<br>बांगलादेश |[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]<br>बांगलादेश |{{cr|SRI}}<br /><small>१३४/४ (१७.५ षटके)</small> |'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक] |{{cr|IND}}<br /><small>१३०/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०१६<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}<br>भारत |[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]<br>भारत |{{cr|WIN}}<br /><small>१६१/६ (१९.४ षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक] |{{cr|ENG}}<br /><small>१५५/९ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२१<br>''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}<br />[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]] |[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]<br />संयुक्त अरब अमिराती |{{cr|AUS}}<br /><small>१७३/२ (१८.५ षटके)</small> |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१७२/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२२<br>''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}<br>ऑस्ट्रेलिया |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |{{cr|ENG}}<br /><small>१३८/५ (१९ षटके)</small> |'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक] |{{cr|PAK}}<br /><small>१३७/८ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२४<br>''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}<br />बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|India}}<br /><small>१७६/७ (२० षटके)</small> |'''भारत ७ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक] |{{cr|SA}}<br /><small>१६९/८ (२० षटके)</small> |२० |- |२०२६<br>''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}<br>भारत, श्रीलंका |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]<br>भारत |{{cr|India}}<br /><small>२५५/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१५९ (१९ षटके)</small> |२० |- |२०२८<br>''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}<br>ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |TBD |TBD |TBD |२० |- |२०३०<br>''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}<br>इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |TBD |TBD |TBD |२० |} ==संघाची कामगिरी== [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'': {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" style="width:150px;"|संघ !colspan=3|सहभाग !rowspan="2" style="width:300px;"|सर्वोत्कृष्ट निकाल !colspan="6"|आकडेवारी<ref name="resultsummary">{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- !width=75|एकूण !width=75|पहिला !width=75|शेवटचा !width=30|सामने !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|अनिर्णित !width=30|विजय% |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Afghanistan|२०१३}} | ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style="background:#cc9966;" |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Bangladesh}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Netherlands}} | ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} | ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} | ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Namibia|2021}} | ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Oman}} | ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Nepal}} | ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Hong Kong}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|United Arab Emirates}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Papua New Guinea}} | २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.०० |- |style="text-align:left;" |{{Cr|CAN}} |२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८ |- |style="text-align:left;" |{{Cr|UGA}} |१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} | १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.०० |- |{{Cr|Italy}} |१ |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) |४ |१ |३ |० |० |२५.०० |- ! colspan="11" |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}<br/> स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंदी:'' * कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते. ==स्पर्धेनुसार संघ निकाल== ;सूची * {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते * {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते * {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी * {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२) * फे१ — १ली फेरी (गट फेरी) * पा — पात्र * × — पात्र परंतु माघार घेतली * ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित) {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !संघ !{{flagicon|RSA}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|BAN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|UAE}}<br/>{{flagicon|OMA}}<br/>[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>{{flagicon|USA}}<br/>[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>{{flagicon|NZ}}<br/>[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>{{flagicon|Ireland|cricket}}<br/>{{flagicon|SCO}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]<br/> <small>(२०)</small> !सहभाग |- | id=AFG"" align=left| {{cr|AFG|२०१३}} |—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| फे१ || || ! ८ |- | id=AUS"" align=left| {{cr|AUS}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red"| पा || ! १० |- | align=left| {{cr|Italy}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || ! १ |- | align=left| {{cr|BAN}} | फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || × || || ! ९ |- | align=left| {{cr|CAN}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|ENG}} | style="background:#BBF3BB" | फे२ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || style="border: 3px solid red"| पा ! १० |- | align=left| {{cr|HK}} |—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|IND}} |bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style="border: 3px solid red; background:#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:gold" | '''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:gold" | '''वि''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|IRE}} |—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"| पा ! ९ |- | align=left| {{cr|KEN}} | फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|NAM}} |—||—||—||—||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|NEP}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|NED}} |—|| फे१ ||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || ! ७ |- | align=left| {{cr|NZ}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style="border: 3px solid red" | पा || ! १० |- | align=left| {{cr|OMA}} |—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|PAK}} |bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|PNG}} |—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|SCO}} | फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"|पा ! ७ |- | align=left| {{cr|SA}} | style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB" |फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:silver" | '''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|SL}} | bgcolor="#cc9966"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|UAE}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|UGA}} |—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१ || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|USA}} |—||—||—||—||—||—|| — || — || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|WIN}} | फे१ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|ZIM}} | फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style="background:#BBF3BB"| फे२ || — || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! ७ |} ==संघांचे पदार्पण== पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार. {| class="wikitable" width=55% sortable" style="text-align:" |- ! वर्ष ! पदार्पण करणारा संघ ! एकूण |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}} | style="text-align:center;" |१२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] | {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] | कोणताही नाही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] | {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] | {{cr|OMA}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] | {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] | कोणताही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] | {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] | {{cr|ITA}} | style="text-align:center;" | १ |- | [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- | [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- ! एकूण ! ! २५ |} ==स्पर्धा विक्रम== {{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | टी२० विश्वचषक विक्रम |- ! colspan="4" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा | rowspan="2" |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] |१,२९२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- |[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] <small>(किमान २० डाव)</small> |५८.७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सामन्यात सर्वाधिक धावा | {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}} |१२३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट <small>(किमान ५०० चेंडू)</small> |{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]] |१४४.१६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref name="espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वाधिक ५०+ धावा |{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]] |१५ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-fifties-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वाधिक शतके |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |२ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] |२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |- |सर्वाधिक षटकार |६३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-sixes-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]<br> वि {{cr|SRI}} |१७६ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक धावा |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |३८३ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] |५० <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] |१२.६० <small>([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]] |११.७२ <small>([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]] |५.६६ <small>([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी |{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}} |६/८ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]] |१७ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक गडी बाद <small>([[यष्टीरक्षक]])</small> |{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]] |३९ <small>([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक झेल <small>([[क्षेत्ररक्षण]])</small> |{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] |२५ <small>([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | संघ |- |सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |२६०/६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वात कमी धावसंख्या |{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}}) |३९ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }}) |३९ <small>([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |- |सर्वाधिक विजय % <small>(किमान १० सामने)</small> |{{cr|IND }} |७३.३३% <small>(सामने ६१, विजय ४३)</small> <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वात मोठा विजय <small>(धावांनुसार)</small> |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |१७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा |{{cr|IND}} v {{cr|ENG}} |४९९/१४ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा |{{cr|NED}} v {{cr|SRI}} |७९-११ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}} |८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये | |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} *[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] *[https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} *[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website] {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{fb start}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}} {{fb end}} [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] 4wl82rrdg8ewy559zqerq19r0xzz9qs 0 22427 2711889 2684899 2026-09-24T21:09:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711889 wikitext text/x-wiki '''अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद''' '''(एबीव्हीपी)''' ही एक राष्ट्रवादी विद्यार्थी संघटना आहे, ही संघटना [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या]] विचारांशी साम्य असलेली संघटना आहे. तीस लाख वीस हजाराहून जास्त सदस्य असलेली ही जगातील मोठी विद्यार्थी संघटना आहे.<ref name="latimes1">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.latimes.com/world/asia/la-fg-india-student-activists-20160301-story.html|title=Controversial student activists turn India's universities into ideological battlegrounds|publisher=LA Times|date=2016-02-24|accessdate=2016-06-28}}</ref> == इतिहास == अ.भा.वि.प. ही उजव्या विचारश्रेणीची भारतीय विद्यार्थी संघटना असून ती रा.स्वं.संघाशी जोडलेली आहे. शैक्षणिक आणि सामाजिक क्षेत्रात विद्यार्थी हितासाठी काम करणारी संघटना आहे . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.jknewspoint.com/newsdet.aspx?q=12780|title=BJYM, ABVP protest against incursion by Chinese - JK Newspoint Newspaper Jammu Kashmir|work=jknewspoint.com|मृतदुवा=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140914001411/http://www.jknewspoint.com/newsdet.aspx?q=12780|archivedate=14 September 2014}}</ref> अगदी १९६१ सालपासून हजारो शिक्षण संस्थेमध्ये अ.भा.वि.प.च्या अनेक शाखांचा सक्रिय सहभाग असल्याचे दिसते.<ref name="kaiwar239">{{स्रोत पुस्तक|last=Mazumdar|first=Sucheta|chapter=Politics of religion and national origin|title=Antinomies of Modernity: Essays on Race, Orient, Nation|editor1=Vasant Kaiwar|editor2=Sucheta Mazumdar|date=2003-04-21|publisher=Duke University Press|isbn=0822330466|page=239|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=haJl-fvKqCcC&pg=PA239&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false}}</ref><ref>{{citation|first=Violette|title=Hindu-Muslim Communcal Riots in India I (1947-1986)|year=2013|last1=Graff|last2=Galonnier|first2=Juliette|publisher=CERI, [[Sciences Po]]}}</ref> १९७० नंतर अ.भा.वि.प. ने मोठ्याप्रमाणावर मध्यमवर्गाचे प्रश्न हाताळायला सुरुवात केली जे इतर डाव्या पक्षांकडुन हाताळले जात होते आणि त्यामध्ये तत्कालिन सरकारची भ्रष्टाचाराबाबतची अनास्था आणि इतर मुद्यांचा सहभाग होता.<ref name="kaiwar239" /> जे.पी. चळवळीमध्ये आणि त्याभोवतालच्या अनेक निदर्शनांमध्ये अ.भा.वि.प.चा सक्रिय सहभाग होता, त्यांनी त्यासाठी गुजरात आणि बिहारमधील विद्यार्थी संघटनांबरोबर हातमिळवणी केली होती, आणिबाणीनंतर ह्याच सगळ्या कामांमुळे अ.भा.वि.प.च्या सदस्य संख्येमध्ये मोठी वाढ झाल्याचे दिसून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC|title=Religion, Caste, and Politics in India|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=2010-01-01|publisher=Primus Books|isbn=9789380607047|page=193|language=en}}</ref> १९७४ नंतर अ.भा.वि.पच्या सदस्य संख्येमध्ये मोठ्याप्रमाणात वाढ झाली आणि ती १६०,००० च्या वर पोहोचली शिवाय त्यांनी ७९० ठिकाणी आपल्या शाखासुद्धा सुरू केल्या, भारतभरातील अनेक विद्यापिठांमध्ये प्रभावी अस्तित्त्व निर्माण केले. हीच संख्या १९८३ दरम्यान २५०,००० च्या वर गेली आणि ११०० च्यावर शाखा भारतभर उघडल्या गेल्या.<ref name="kaiwar239" /> १९९० च्या बाबरी मशिदीच्या घटनेमुळे आणि नरसिंहराव सरकारने मुक्त बाजाराचे धोरण स्वीकारल्या मुळे मोठ्याप्रमाणावर अ.भा.वि.प वाढली आणि आता २०१६ ला त्यांची सदस्य संख्या ३.१७८ लाखाच्या वर पोहोचलेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/jnu-protests-jnusu-behind-abvp-confidence-govt-and-growth-rohith-vemula/|title=JNU row: Behind ABVP’s confidence, govt and growth|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|date=2016-02-24|accessdate=2016-06-28}}</ref> त्यामुळे ही संघटना भारतातील सगळ्यात मोठी विद्यार्थी संघटना आहे.<ref name="latimes1" /> == संघटनेची कामे == संघटनेचे मुख्य उद्दीष्ट शैक्षणिक क्षेत्रामध्ये आणि विद्यापिठांच्या व्यवस्थांमध्ये मोठ्याप्रमाणावर बदल घडवून आणणे हे असल्यामुळे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/article3884573.ece|title=ABVP educational reforms|publisher=Thehindu.com|date=2012-09-11|accessdate=2013-05-06}}</ref> ह्या संघटनेद्वारे अनेक विद्यापिठे आणि महाविद्यालयांमधील निवडणूका लढवल्या जातात. त्यांच्या मुख्य कामांपैकी एक म्हणजे विकासासाठी विद्यार्थी हा कार्यक्रम आहे. त्यामध्ये विकासासाठी सर्वांगिण आणि शाश्वत विचारांचा सहभाग करणे हे सुद्धा अपेक्षित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://abvp.org/sfd|title=SFD|website=Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad|access-date=2016-03-04}}</ref> संघटनेचे स्वतःचे राष्ट्रीय छात्रशक्ती नावाचे हिंदी मुखपत्रही आहे जे मासिक म्हणून दिल्हीवरून चालवले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.abvp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=80|title=Обновление FLV Player|publisher=Abvp.org|date=|accessdate=2013-05-06|archive-date=2013-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325153150/http://abvp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=65&Itemid=80|url-status=dead}}</ref> संघटनेच्या तत्त्वानूसार समाजामध्ये अस्तित्त्वात असलेल्या समस्यांवर उपाय शोधणे आणि योग्य ते उपाय स्वतः करणे ही संघटनेची जबाबदारी आहे म्हणुन संघटना अनेक वेळी समाजहितासाठी निदर्शनांच्या रूपाने समोर आलेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.abvp.org/gallery/agitations|title=Agitations|last=|first=|date=28 July 2017|website=Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad|archive-दुवा=|archivedate=2018-02-20|dead-दुवा=|accessdate=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180220191821/http://abvp.org/gallery/agitations|url-status=dead}}</ref> * '''११ जुलै २००३ :''' [[कर्नाटक]] राज्यामध्ये सीईटी परिक्षेनंतर महाविद्यालयांमध्ये प्रवेशाबाबत झालेल्या घोटाळ्या विरुद्ध निदर्शने करताना संघटनेच्या ३०० कार्यकर्त्यांच्या पोलिसांशी झालेल्या झटापटीमध्ये १२ पोलिस कर्मचारी गंभीररित्या जखमी झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.thehindu.com/2003/07/11/stories/2003071104420600.htm|title=द हिंदू : ABVP activists turn violent at CET Cell|website=www.thehindu.com|access-date=2017-11-10|archive-date=2003-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20030902054828/http://www.thehindu.com/2003/07/11/stories/2003071104420600.htm|url-status=dead}}</ref> * '''१ सप्टेंबर २००५ :''' संघटनेच्या कार्यकर्त्यांनी [[आंध्र प्रदेश]] राज्याच्या सचिवालयात जबदस्तीने शिरण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे त्यांच्यावर पोलिस कारवाई करण्यात आली आणि अनेक कार्यकर्ते जखमी झाले. * '''१५ मे २००७ :''' हुबळी कर्नाटक मधील चेतना प्रि-युनिवर्सीटी कॉलेजच्या शुल्कवाढी विरोधात निदर्शने करत असताना संघटनेच्या कार्यकर्त्यांनी महाविद्यालयावर दगडफेक केल्यामुळे संघटनेच्या कार्यकर्त्यांसह एकूण २० जखमी झाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Stone-throwing-during-protest-by-ABVP-in-Hubli-20-arrested/article14763604.ece|title=Stone throwing during protest by ABVP in Hubli; 20 arrested|date=2007-05-15|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''२५ मे २००७ :''' कर्नाटकमधील मरिमल्लाप्पा महाविद्यालयाच्या प्रवेश प्रक्रियेबाबत शंका घेऊन त्याविरुद्ध निदर्शने करत असताना निदर्शनांनी हिंसक वळण घेतले आणि महाविद्यालयाच्या अधिकाऱ्यांना मारहाण केली, महाविद्यालयाच्या संपत्तीचे नुकसान केले. या गुन्ह्याबद्दल सहा अ.भा.वि.प सदस्यांना अटक करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/ABVP-activists-go-on-the-rampage-on-college-premises/article14768437.ece|title=ABVP activists go on the rampage on college premises|date=2007-05-25|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''२६ फेब्रु २००८ :''' भाषातज्ञ ए.के. रामानुजन यांच्या लेखाचा सहभाग दिल्ही विद्यापिठाच्या बी.ए. इतिहास विभागाच्या अभ्यासक्रमात केल्यामुळे अ.भा.वि.प सदस्यांनी इतिहास विभागात जाउन तोडफोड केली आणि विभागात काम करणाऱ्या एका प्राध्यापकास मारहाणही केली.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/ABVP-activists-vandalise-DU-History-Department/article15173859.ece|title=ABVP activists vandalise DU History Department|date=2008-02-26|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''१ नोव्हें २००८ :''' एस्.ए.आर. गिलानी, ज्यांचा भारतीय संसदेवर झालेल्या २००१ सालच्या हल्यामध्ये सहभागी आरोपींशी संबंध असल्याचे आरोप होते त्यांना दिल्ही विद्यापिठाच्या कला विभागाने आयोजित कार्यक्रमास निमंत्रित केले होते म्हणून, त्याविरुद्ध अ.भा.वि.प. सदस्यांनी गोंधळ घालून तो कार्यक्रम बंद पाडण्याचा प्रयत्न केला, अनेक कार्यकर्त्यांना त्यावेळी अटक झाली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/todays-paper/ABVP-activists-vandalise-Delhi-varsity-building/article15337206.ece|title=ABVP activists vandalise Delhi varsity building|date=2008-11-07|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''२७ एप्रिल् २००९ :''' हितेश चौहान नावाचा म.प्रदेश विद्यापिठाच्या निवडणूकीस उभा असलेला अ.भा.वि.प. उमेदवाराने तत्त्कालिन पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांच्यावर बुट फेकला होता. त्यावेळी हितेशला अटक करण्यात आली होती परंतु मनमोहन सिंगानीं त्याच्यावर दयाभाव दाखवत कोणत्याही प्रकारची कारवाई करण्यास नकार दिला व त्याला सोडून देण्याचे पोलिसांना आवाहन केले. * '''२३ अप्रिल : २०११ :''' अ.भा.वि.प. च्या कार्यकर्त्यांनी एमटीव्ही रोडीज नावाच्या कार्यक्रमाच्या रघू राम या यजमानांना पुण्यात मारहाण केली आणि त्या कार्यक्रमावर सेन्सोरशिप लावण्यात यावी अशी मागणीही अ.भा.वि.पने केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ndtv.com/article/cities/abvp-activists-blacken-faces-of-mtv-roadies-anchors-100857|title=ABVP activists blacken faces of MTV Roadies anchors|publisher=NDTV|date=2011-04-23|accessdate=2014-03-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/2011/04/24/stories/2011042458300100.htm|title=ABVP activists blacken MTV anchor's face|publisher=द हिंदू|date=2011-04-24|accessdate=2014-03-04|archive-date=2013-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20131118043857/http://www.hindu.com/2011/04/24/stories/2011042458300100.htm|url-status=dead}}</ref> * '''१८ ऑगस्ट २०११ :''' अण्णा हजारेंच्या उपोषणाला पाठींबा देत बंदचे आवाहन करत असताना, दुमका, झारखंडमधील सेंट जोसेफ स्कूल ही मिशनरी शाळा दमदाटी करून बंद करण्यात आली आणि शाळेचे मुख्याध्यापक पियुष मरांडी यांना धक्काबुक्की केली गेली, शिवाय वर्गांत जाउन बेंच वाजवून वर्ग बंद पाडण्यास भाग पाडले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indiatoday.intoday.in/story/ranchi-students-boycott-classes-to-support-anna-abvp-cadres-ransack-missionary-school/1/148592.html|title=Jharkhand: ABVP cadres ransack missionary school over Anna protest|publisher=India Today|date=2011-08-19|accessdate=2014-03-04}}</ref> * '''२६ जाने २०१२ :''' ओस्मानिया विद्यापिठाच्या अ.भा.वि.प्. सदस्यांनी बिजनेसमन नावाच्या तेलुगू चित्रपटाचे चालू असलेले स्क्रिनिंग थांबवून तेथून रिळ आणून विद्यापिठात ते पेटवून दिले गेले. चित्रपटात असलेल्या बॅड बोईज गाण्यावर त्यांचा आक्षेप होता आणि त्याबाबत चित्रपटाच्या निर्मात्याने आणि कलाकारांनी क्षमा मागावी अशी मागणीही अ.भा.वि.पने केली. ह्याबद्दल १२ कार्यकर्त्यांविरुद्ध गुन्हा दाखल केला गेला असून सर्वजण फरार आहेत. * '''२९ जानेवरी २०१२ :''' पुण्याच्या सिंबायोसिस कला आणि वाणिज्य महाविद्यालयात होणारे व्हाईसेस् ओफ कश्मीर नावाचे संमेलन अनिश्चित काळासाठी पुढे ढकलण्यास आणि संजय काक यांच्या जश्न् ए आजादी ह्या माहितीपटाचे स्क्रिनिंग थांबवण्यासाठी अ.भा.वि.प. कार्यकर्त्यांनी निदर्शने केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://archive.tehelka.com/story_main51.asp?filename=Ws300112FREE_SPEECH.asp|title=Kashmir seminar postponed after ABVP protest|publisher=NDTV|date=2012-01-30|accessdate=2014-03-04|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304175103/http://archive.tehelka.com/story_main51.asp?filename=Ws300112FREE_SPEECH.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.thehindu.com/news/national/in-jaipur-replay-university-bows-to-abvp-film-fatwa/article2840515.ece|title=In Jaipur replay, university bows to ABVP film fatwa|publisher=द हिंदू|date=2012-02-28|accessdate=2014-03-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indiatoday.intoday.in/story/abvp-wants-symbiosis-to-cancell-seminar-on-kashmir/1/171150.html|title=ABVP pushes Symbiosis University to call off seminar on Kashmir|publisher=India Today|date=2012-01-30|accessdate=2014-03-04}}</ref> * '''१४ अप्रिल २०१२ :''' ओस्मानिया विद्यापिठातील गोमांस उत्सवावर अ.भा.वि.प्. सदस्यांनी हल्ला चढवला आणि ते बंद पाडण्यास भाग पाडले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://indiatoday.intoday.in/story/violence-mars-food-festival-at-osmania-university/1/184612.html|title=Violence in Osmania University as right wing students groups attack Beef Festival of Dalit students|publisher=India Today|date=2012-04-15|accessdate=2014-03-04}}</ref> * '''२४ ऑगस्ट २०१३ :''' जय भीम कॉमरेड ह्या माहितीपटाच्या स्क्रिनिंग नंतर आणि कबिर कला मंचाच्या शाहिरीच्या कार्यक्रमानंतर अ.भा.वि.प्.अ कार्यकर्त्यांनी पुणे फिल्म आणि टेलिविजन इंस्टीटूट ओफ इंडिया ह्या पुणे येथील संस्थेवर हल्ला केला आणि कबिर कला मंचाचे कलाकार नक्षलवादी असल्याचे सांगत त्यांच्याकडून जय नरेंद्र मोदी असा जयजयकार करून घेण्याचा प्रयत्न केला. ज्याला एफटीआयाआय च्या विद्यार्थ्यांनी नकार दिल्यामुळे चार विद्यार्थांना बेदम मारहाण करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/abvp-thrashes-ftii-student-for-not-saying-jai-narendra-modi/article5053110.ece|title=ABVP thrashes FTII student for not saying ‘Jai Narendra Modi’|publisher=द हिंदू|date=2013-08-24|accessdate=2014-03-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sunday-guardian.com/artbeat/right-wing-hooligans-and-a-complicit-state|title=Right-wing hooligans and a complicit State|publisher=The Sunday Guardian|date=2013-08-24|accessdate=2014-03-04|archive-date=2014-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304164450/http://www.sunday-guardian.com/artbeat/right-wing-hooligans-and-a-complicit-state|url-status=dead}}</ref> * '''७ सप्टें २०१३ :''' हैद्राबाद येथी कश्मिरी फिल्म फेस्टीवल वर अ.भा.वि.प्. सदस्यांनी हल्ला केला आणि कार्यक्रम उधळूण लावण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://ibnlive.in.com/news/right-wing-activists-target-kashmiri-film-fest-in-hyderabad/420312-62-127.html|title=Right wing activists target Kashmiri film fest in Hyderabad|publisher=IBN-Live|date=2013-09-07|accessdate=2014-03-04|archive-date=2013-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911164137/http://ibnlive.in.com/news/right-wing-activists-target-kashmiri-film-fest-in-hyderabad/420312-62-127.html|url-status=dead}}</ref> * '''३० डिसें २०१४ :''' अ.भा.वि.प. कार्यकर्त्यांनी पिके चित्रपटामध्ये हिंदुंच्या धार्मिक भावना दुखावल्याचे कारण दाखवत चित्रपटाविरुद्ध निदर्शने केली.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/city/meerut/PK-row-ABVP-burns-Aamir-Khans-effigy-in-Muzaffarnagar/articleshow/45693862.cms|title=PK row: ABVP burns Aamir Khan's effigy in Muzaffarnagar|work=Times of India|date=December 30, 2014|accessdate=May 29, 2015}}</ref> * '''२ ऑग २०१५ :''' अ.भा.वि.प. कार्यकर्त्यांनी मुझफ्फरनगरमधील दंगलीवर तयार केलेल्या "मुझफ्फरनगर बागी है" या माहितीपटाचे अनावरण थांबवले, कार्यकर्त्यांच्या मते ह्या माहितीपटाच्या नावामुळे त्यांच्या धार्मिक भावनांना धक्का पोहोचत होता.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/abvp-stops-film-screening/article7490502.ece|title=ABVP stops film screening|last=S.n|first=Vijetha|date=2015-08-02|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|last2=Sunny|first2=Shiv|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''ऑगस्ट २०१६ :''' जम्मू आणि काश्मिर येथील मानवी हक्कांची पायमल्ली थांबवण्यासाठी काम करणारे आंतरराष्ट्रीय संघटन अमेनेस्टी इंटरनेशनलच्या बंगळूर येथील कार्यक्रमाला विरोध करत असताना शेवटी तो विरोध हिंसक वळण घेता झाला आणि झालेल्या तोडफोडी बद्दल पोलिसांनी काही कार्यकर्त्यांना ताब्यात घेतले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/Amnesty-event-ABVP-activists-storm-into-college-campus-detained/article14570157.ece|title=Amnesty event: ABVP activists storm into college campus, detained|date=2016-08-15|work=द हिंदू|access-date=2018-03-15|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://thewire.in/60307/amnesty-abvp-lathicharged/|title=Protesting ABVP Students Lathicharged Outside Amnesty Office - The Wire|website=The Wire|access-date=2018-03-26}}</ref> * '''१३ ऑक्टो २०१७ :''' कर्नाटक मुक्त विद्यापिठ बंद करण्याच्या कर्नाटक राज्य सरकारच्या निर्णयाविरुद्ध अ.भा.वि.प्. कार्यकर्त्यांनी भा.ज.पा कार्यकर्त्यांसह बंगळूर येथील विधान सौदा येथे निदर्शने केली आणि जेव्हा पोलिसांनी त्यांना थांबविण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा त्या निदर्शनांनी हिंसक वळण घेतले. * '''३ नोव्हें २०१७ :''' नारायनगुंडा येथील नारायन जुनियर कॉलेजच्या कार्यालयावर अ.भा.वि.प्. कार्यकर्त्यांनी हल्ला केला आणि पोलिसांनी त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे त्यांनी पोलिसांशीही धक्काबुक्की केली. त्या महाविद्यालयामध्ये एका महिलेने तिचा लैंगिक छळ होत असल्याची तक्रार केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/abvp-activists-ransack-narayana-college/article19973716.ece|title=ABVP ‘activists’ ransack Narayana college|date=2017-11-03|work=द हिंदू|access-date=2017-11-10|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''९ नोव्हें २०१७ :''' कालीकत, कर्नाटक या रेल्वे स्टेशनवर १८ अ.भा.वि.प. कार्यकर्त्यांना अटक करण्यात आली आणि त्यांना सुमारे ११,२५० रुपयाचा दंड ठोटावण्यात आला, हे १८ कार्यकर्ते विनातिकीट प्रवास करत होते, इतकेच नव्हे तर त्यांनी इतर प्रवाश्यांना त्या डब्यात प्रवेश करण्यास मज्जाव करण्यासाठी डब्याला आतून कडी घातली होती, शिवाय गाडी थांबवण्याच्या आणिबाणीच्या साखळीचा गैरवापरही केला होता, शिवाय त्यांच्यामुळे त्या गाडीला नेहमीच्या वेळेपेक्षा उशीर झाला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/run-up-to-abvps-chalo-kerala-begins-on-wrong-note/articleshow/61584969.cms|title=Run-up to ABVP’s ‘Chalo Kerala’ begins on wrong note - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2017-11-10}}</ref> == संदर्भ यादी == [[वर्ग:भारतातील विद्यार्थी संघटना]] [[वर्ग:हिंदुत्व]] [[वर्ग:भारतातील हिंदुत्ववादी संस्था]] 2qypyup8onfei47njytnfalc4tn22t4 0 22527 2712069 2337078 2026-09-25T05:34:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712069 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = जे.आर.डी. टाटा | चित्र = J.R.D. Tata (1955).jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = जे.आर.डी. टाटा | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक |1904|7|29}} | जन्म_स्थान = [[पॅरिस]], [[फ्रान्स]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1993|11|29|1904|7|29}} | मृत्यू_स्थान = जिनेव्हा, [[स्वित्झर्लंड]] | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = पारशी | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[पारशी धर्म]] | जोडीदार = थेलमा | अपत्ये = | वडील = [[रतनजी दादाभॉय टाटा]] | आई = सुनी बरे | नातेवाईक = | पुरस्कार = [[भारतरत्न]](१९९२), [[पद्मविभूषण पुरस्कार]] ([[इ.स. १९५७]]) | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''जहांगीर रतनजी दादाभॉय टाटा''' उर्फ '''जे.आर.डी. टाटा''' ([[जुलै २९]], [[इ.स. १९०४]] - [[नोव्हेंबर २९]] [[इ.स. १९९३]]) हे [[भारत|भारतीय]] उद्योजक होते. ते पहिले भारतीय वैमानिक असून, भारतातील विमान वाहतूक उद्योगाचे जनक मानले जातात. == जीवन == टाटांचा जन्म [[जुलै २९]], [[इ.स. १९०४]] मध्ये [[पॅरिस]], [[फ्रान्स]] येथे झाला. रतनजी दादाभॉय टाटांचे ते दुसरे पुत्र होते. मुंबईतील कॅथेड्रल अँड जॉन केनॉन स्कूल येथे काही वर्ष ते शिकले, पण टाटांची आई फ्रेंच असल्यामुळे त्यांचे बालपण मुख्यत: फ्रान्सातच गेले. काही कारणाने ते मॅट्रीक परीक्षेपुढे शिकू शकले नाहीत. == उद्योजक पदभार == [[इंग्लिश खाडी]] विमानाद्वारे पहिल्यांदा पार करणारे सुप्रसिद्ध फ्रेंच वैमानिक लुईस ब्लेरिअट यांच्या जीवनकार्याने जेआरडी खूप प्रभावित झाले होते. त्यामुळे त्यांनीही विमान शिकण्याचा ध्यास घेतला. [[इ.स. १९२९]] साली त्यांनी वैमानिकाचा परवाना मिळवला. वैमानिकाचा परवाना मिळवणारे ते पहिले भारतीय ठरले. [[इ.स. १९३२]] साली त्यांनी ''टाटा एरलाईन्स'' या पहिल्या भारतीय प्रवासी विमानवाहतूक कंपनीची स्थापना केली. पुढे [[इ.स. १९४६]] साली तिचे नाव बदलून [[एअर इंडिया|एर इंडिया]] ठेवले गेले. वयाच्या अवघ्या ३४ व्या वर्षी म्हणजे [[इ.स. १९३८]] साली ते ''टाटा सन्स'' उद्योगसमूहाचे चेरमन बनले. ते प्रदीर्घ काळ त्या पदावर होते. त्यांनी पदभार सांभाळला तेव्हा टाटा सन्स उद्योगसमूहाच्या १४ कंपन्या होत्या. टाटांच्या काळात ९१ कंपन्यांची भर पडली. रसायन, वाहन, चहा, माहिती, हॉटेले आणि तंत्रज्ञान अश्या नवीन क्षेत्रांत त्यांनी टाटा उद्योगसमूहाचा विस्तार केला. टाटांच्या पुढाकाराने [[इ.स. १९५६]] साली कंपनीतील कामगारांच्या कल्याणासाठी खास योजना राबविण्यात आली. त्यामध्ये 'दिवसातून आठ तास काम', 'मोफत आरोग्यसेवा', 'भविष्य निर्वाह निधी' आणि 'अपघात विमा योजना' अश्या पायाभूत गोष्टींचा समावेश करण्यात आला होता. पुढे या योजना भारतीय केंद्र शासनाने सर्व उद्योग-व्यवसायांसाठी कायदेशीर रित्या बंधनकारक केल्या. टाटांच्या कारकिर्दीत उद्योगसमूहाच्या विस्ताराबरोबरच इतर अनेक संस्था स्थापन झाल्या. भारतात मूलभूत संशोधन व्हावे म्हणून त्यांनी [[इ.स. १९३६]] साली [[टाटा समाजविज्ञान संस्था]] आणि [[इ.स. १९४५]] साली [[टाटा मूलभूत संशोधन संस्था]] या संशोधनसंस्था स्थापण्यात पुढाकार घेतला. आशियातील पहिले कर्करोग रुग्णालय [[इ.स. १९४१]] साली [[मुंबई|मुंबईत]] सुरू केले. == पुरस्कार == * टाटांना त्यांच्या हयातीत अनेक पुरस्कार मिळाली. भारतीय केंद्रशासनातर्फे त्यांना [[इ.स. १९५७]] साली [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण पुरस्काराने]] गौरवण्यात आले, तर [[इ.स. १९९२]] साली त्यांना [[भारतरत्न]] हा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मानाने भूषवण्यात आले. * २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये टाटा सहाव्या क्रमांकावर होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-06-06 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> == निधन == [[नोव्हेंबर २९]] [[इ.स. १९९३]] साली वयाच्या ८९ व्या वर्षी [[जिनेव्हा]], [[स्वित्झर्लंड]] येथे वृद्धापकाळाने त्यांचे निधन झाले. == हे ही पहा == * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] {{भारतरत्न}} {{टाटा समूह}} {{DEFAULTSORT:टाटा, जहांगीर रतनजी दादाभॉय}} [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]] [[वर्ग:पारशी व्यक्ती]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:टाटा कुटुंब]] o4seuqyiodq4pbzoz3fxyt5u6ar515y 0 26021 2711934 2711578 2026-09-24T23:32:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711934 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-7}} '''इ.स.पू.चे ७ वे सहस्रक''' हे [[इ.स.पू. ७०००]] ते [[इ.स.पू. ६००१]] (सुमारे ९,००० वर्षांपूर्वी ते ८,००० वर्षांपूर्वी) या कालखंडाला व्यापणारे सहस्रक होते. मानवी इतिहासातील [[नवाश्म युग|नवाश्म युगाचा]] हा अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. या काळात शिकार आणि अन्न गोळा करण्याच्या जीवनशैलीकडून कृषी आणि पशुपालनावर आधारित कायमस्वरूपी मानवी वस्त्यांकडे होणारा बदल (नवाश्म युगीन क्रांती) गतिमान झाला. == जागतिक घटना आणि संस्कृती == === भारतीय उपखंड === * '''मेहेरगढ संस्कृती''': [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] सर्वात प्राचीन कृषी वस्ती मानल्या जाणाऱ्या [[मेहेरगढ]] (सध्याच्या [[पाकिस्तान|पाकिस्तानातील]] बलुचिस्तान) येथील पहिल्या टप्प्याची (इ.स.पू. ७००० ते ५५००) सुरुवात झाली. * '''शेती व पशुपालन''': या काळात मेहेरगढ येथील मानवाने गहू आणि बारली (जव) यांची लागवड सुरू केली. तसेच शेळ्या, मेंढ्या आणि गुरांची (गायी-म्हशी) पैदास व पालनपोषण करण्यास सुरुवात केली.<ref>{{cite web | title = मेहेरगढ आणि प्राचीन भारतीय संस्कृती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * '''सिंधू संस्कृतीची पूर्वपीठिका''': मेहेरगढमधील या सुरुवातीच्या वस्त्यांनी पुढे विकसित झालेल्या [[सिंधू संस्कृती|सिंधू संस्कृतीचा]] पाया रचला. === मध्य पूर्व आणि नैऋत्य आशिया === * '''चाताल होयुक (Çatalhöyük)''': अ‍ॅनाटोलिया (सध्याचा [[तुर्कस्तान]]) येथील चाताल होयुक ही जगातील सर्वात मोठ्या आणि विकसित नवाश्मयुगीन मानवी वस्त्यांपैकी एक म्हणून उदयास आली. या वस्तीत सुमारे हजारो लोक मातीच्या पक्क्या घरांमध्ये एकत्र राहत होते. * '''कुंभकला आणि भांडी बनवणे''': मध्य पूर्वेत मातीची भांडी (Pottery) भाजून ती मजबूत करण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले आणि त्यांचा वापर अन्न साठवण्यासाठी सुरू झाला. * '''जेरिको शहर''': [[पॅलेस्टाईन]] परिसरातील प्राचीन [[जेरिको]] शहराचा विकास सुरूच राहिला, जिथे संरक्षणासाठी दगडी भिंती आणि मनोरे उभारण्यात आले होते. === युरोप === * '''शेतीचा प्रसार''': आशिया मायनरकडून (अ‍ॅनाटोलिया) ग्रीस आणि बाल्कन प्रदेशाद्वारे युरोप खंडात शेती आणि पशुपालनाचा प्रसार होण्यास सुरुवात झाली. * '''दोगरलँड (Doggerland)''': हिमनद्या वितळल्यामुळे समुद्राची पातळी वाढली आणि [[ब्रिटन]] बेट युरोपच्या मुख्य भूमीपासून वेगळे होण्यास सुरुवात झाली. === पूर्व आशिया आणि आफ्रिका === * '''चीन''': [[चीन]]मधील जियाहू (Jiahu) संस्कृती विकसित झाली. येथे तांदळाची शेती, बासरीसारखी वाद्ये आणि संगीताचा वापर यांचे पुरावे सापडतात. * '''सहारा प्रदेश''': आफ्रिकेतील सहारा वाळवंट या काळात हिरवेगार आणि पाण्याने समृद्ध होते. तिथे पशुपालन करणाऱ्या मानवी टोळ्यांचे वास्तव्य होते. == तंत्रज्ञान आणि संस्कृती == * '''दगडी हत्यारे''': तासलेली आणि पॉलिश केलेली अत्यंत सूक्ष्म दगडी हत्यारे वापरली जाऊ लागली. * '''वस्त्र निर्माण''': वनस्पतींचे धागे आणि प्राण्यांच्या केसांपासून कापड विणण्याच्या प्रक्रियेला सुरुवात झाली. * '''धातूचा प्रारंभिक वापर'': नैसर्गिक स्वरूपात मिळणाऱ्या [[तांबे|तांब्याचा]] प्राथमिक स्तरावर वापर सुरू झाला, जरी पूर्ण ताम्रयुग अजून सुरू झाले नव्हते. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स.पू.चे ७ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] eyj98mgswjvbocym1g16lb9di4g2ye7 0 26023 2711935 2711581 2026-09-24T23:32:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711935 wikitext text/x-wiki '''इ.स.पू.चे ९ वे सहस्रक''' हे [[इ.स.पू. ९०००]] ते [[इ.स.पू. ८००१]] (सुमारे ११,००० वर्षांपूर्वी ते १०,००० वर्षांपूर्वी) या कालखंडाला व्यापणारे सहस्रक होते. मानवी इतिहासातील [[मध्याश्म युग|मध्याश्म युगाचा]] अंत आणि [[नवाश्म युग|नवाश्म युगाची]] सुरुवात या कालखंडात झाली. अंतिम हिमयुग संपल्यानंतर जागतिक हवामानात झालेल्या बदलांमुळे मानवाने कायमस्वरूपी वस्त्या करून शेती आणि पशुपालनाची प्राथमिक पावले उचलली. == जागतिक घटना आणि संस्कृती == === भारतीय उपखंड === * '''सुरुवातीच्या मानवी वस्त्या''': [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] गंगेच्या खोऱ्यात आणि मध्य भारतात (जसे की [[भीमबेटका]]) मानवी टोळ्यांचे वास्तव्य वाढले. सूक्ष्म दगडी हत्यारांचा (मायक्रोलिथ) वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन भारतातील मध्याश्मयुगीन संस्कृती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * '''जनावरांचे पालन''': पश्चिमेकडील आणि वायव्येकडील भागात शेळ्या आणि मेंढ्यांना मानवाकडून टप्प्याटप्प्याने पाळले जाऊ लागले. === मध्य पूर्व आणि नैऋत्य आशिया === * '''गोबेक्ली तेपे (Göbekli Tepe)''': सध्याच्या [[तुर्कस्तान]] मधील गोबेक्ली तेपे येथे मानवाने जगातील सर्वात जुने दगडी धार्मिक स्थापत्य उभारले. भव्य दगडी खांब आणि त्यावर कोरलेली प्राण्यांची चित्रे ही या काळातील स्थापत्य कौशल्याचा उत्कृष्ट नमुना मानली जातात. * '''जेरिको आणि नातुफियन संस्कृती''': [[पॅलेस्टाईन]] परिसरातील जेरिको येथे जगातील सर्वात जुन्या तटबंदी असलेल्या मानवी वस्तीचा पाया रचला गेला. * '''कृषी क्रांतीची सुरुवात''': [[सुपीक चंद्रकोर]] प्रदेशात रानटी गहू आणि जव यांची लागवड आणि साठवणुकीचे प्राथमिक प्रयोग सुरू झाले. === युरोप === * '''हिमयुगानंतरचा बदल''': उत्तर युरोपमधील बर्फाचे थर वितळल्याने घनदाट जंगले आणि नद्यांची निर्मिती झाली. मानवाने मासेमारी आणि शिकारीसाठी नवीन तंत्रज्ञान विकसित केले. * '''दगड आणि लाकडाची हत्यारे''': लाकडी भाले आणि हाडांपासून बनवलेली सुया व मासेमारीचे काटे या काळात वापरले जाऊ लागले. === पूर्व आशिया आणि अमेरिका === * '''चीन''': [[चीन]]मध्ये तांदळाच्या रानटी प्रजातींचे गोळा करणे आणि प्राथमिक लागवडीची सुरुवात झाली. * '''उत्तर अमेरिका''': [[उत्तर अमेरिका]] खंडात क्लोव्हिस संस्कृतीच्या उत्तरार्धात प्राण्यांच्या शिकारीवर आधारित मानवी टोळ्या पसरल्या. == तंत्रज्ञान आणि संस्कृती == * '''सूक्ष्म हत्यारे''': धनुष्य-बाण आणि भाले यांच्या टोकासाठी अत्यंत बारीक आणि तीक्ष्ण दगडी पाती बनवण्याचे तंत्र विकसित झाले. * '''कायमस्वरूपी वस्त्या''': मानवाने गुहांमधून बाहेर पडून गोलाकार मातीची आणि गवताची घरे बनवून राहण्यास सुरुवात केली. * '''धार्मिक संकल्पना''': अंत्यसंस्काराच्या पद्धती आणि निसर्गपूजेच्या संकल्पना विकसित झाल्या. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{सहस्रक}} [[वर्ग:इ.स.पू.चे ९ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] ipix2dxiyrphpdfu5w460o8gji9jrys 0 32337 2712011 2608760 2026-09-25T03:39:14Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2712011 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मिडफील्डर''' किंवा '''मध्यरक्षक''' हा [[फुटबॉल]] खेळातील बचाव फळी आणि आक्रमण फळी यांच्या दरम्यान मैदानाच्या मध्य भागात खेळणारा एक महत्त्वाचा खेळाडू असतो.<ref>{{cite web | title = फुटबॉलमधील मिडफील्डरची भूमिका | url = https://www.fifa.com/ | publisher = फिफा}}</ref> कोणत्याही संघाचा खेळ नियंत्रित करण्यासाठी आणि सामन्याचा वेग ठरवण्यासाठी मध्यरक्षकांची भूमिका अत्यंत निर्णायक मानली जाते, त्यामुळे त्यांना संघाचा ''इंजिन रूम'' असेही संबोधले जाते. == स्वरूप आणि भूमिका == मैदानावर मध्यरक्षकांचे मुख्य काम विरोधी संघाचे आक्रमण रोखणे आणि स्वतःच्या संघासाठी आक्रमणाची रचना करणे हे असते. ते बचावपटूंकडून चेंडूचा ताबा घेउन तो पुढे फॉरवर्ड्स किंवा स्ट्रायकर्सकडे सोपवण्याचे कार्य करतात. खेळाच्या रणनीतीनुसार मिडफील्डर्सचे विविध उपप्रकार असतात. बचावात्मक मध्यरक्षक प्रामुख्याने प्रतिस्पर्धी संघाचे हल्ले उधळून लावण्याचे आणि स्वतःच्या बचाव फळीला संरक्षण देण्याचे काम करतो. आक्रमक मध्यरक्षक हा गोल करण्याच्या संधी निर्माण करण्यात आणि स्ट्रायकर्सना गोल करण्यासाठी अचूक पास देण्यात निष्णात असतो. मध्यवर्ती मध्यरक्षक हा मैदानातील बचाव आणि आक्रमण या दोन्ही बाजू सांभाळत खेळाचे संतुलन राखतो, तर विंगर्स किंवा वाईड मिडफील्डर्स मैदानाच्या बाजूंनी वेगाने चेंडू पुढे नेऊन गोलपोस्टसमोर क्रॉस टाकण्याचे कार्य करतात.<ref>{{cite web | title = फुटबॉल पोझिशन्स आणि रणनीती | url = https://www.uefa.com/ | publisher = युएफा}}</ref> उत्कृष्ट मध्यरक्षकाकडे उच्च दर्जाचे चेंडू नियंत्रण, अचूक पासिंग क्षमता, अचूक निर्णयक्षमता आणि संपूर्ण ९० मिनिटे मैदानावर धावण्यासाठी आवश्यक असलेली शारीरिक क्षमता (Stamina) असणे अत्यंत गरजेचे असते. [[झावी]], [[आंद्रेस इनिएस्ता]], [[झिनेदिन झिदान]], [[ल्युका मोद्रिच]] आणि [[केव्हिन डि ब्रुइन]] हे आधुनिक फुटबॉलच्या इतिहासातील काही अत्यंत नामवंत मध्यरक्षक मानले जातात. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:फुटबॉल]] hprcpodt2y9bnsijsinvdukqkimma7u 0 33529 2712137 2591441 2026-09-25T08:20:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712137 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नंदिता दास''' (जन्म ७ नोव्हेंबर १९७०) एक भारतीय अभिनेत्री आणि चित्रपट निर्माता आहे. तिने दहा वेगवेगळ्या भाषांमधील ४० हून अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. ''[[फायर (१९९६ चित्रपट)|फायर]]'' (१९९६), ''[[अर्थ (१९९८ चित्रपट)|अर्थ]]'' (१९९८), ''बवंडर'' (२०००), ''कन्नाथिल मुथामित्तल'' (२००२), ''अढागी'' (२००२), ''कमली'' (२००६) आणि ''बिफोर द रेन्स'' (२००७) या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. तिचा दिग्दर्शनातील पदार्पण ''फिराक'' (२००८) होता जो [[टोरंटो चित्रपट महोत्सव|टोरंटो चित्रपट महोत्सवात]] पहिल्यांदा दाखवला गेला होता आणि ५० हून अधिक महोत्सवांमध्ये त्याने प्रवास केला व २० हून अधिक पुरस्कार जिंकले. दिग्दर्शक म्हणून तिचा दुसरा चित्रपट होता ''मंटो'' (२०१८). २० व्या शतकातील भारत-पाकिस्तानी लघुकथा लेखक [[सआदत हसन मंटो]] यांच्या जीवनावर आधारित, हा चित्रपट [[कान्स चित्रपट महोत्सव|कान्स चित्रपट महोत्सवात]] "अन सरटेन रिगार्ड" विभागात प्रदर्शित करण्यात आला.<ref>{{Cite news |url=https://scroll.in/reel/875407/nandita-dass-manto-to-be-premiered-at-cannes-film-festival |title=Nandita Das's 'Manto' to be premiered at Cannes Film Festival |date=12 April 2018 |work=Scroll.in |access-date=11 November 2019 |archive-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204102128/https://scroll.in/reel/875407/nandita-dass-manto-to-be-premiered-at-cannes-film-festival |url-status=live }}</ref> सप्टेंबर २०१९ मध्ये, दासने "इंडियाज गॉट कलर" हा दोन मिनिटांचा संगीत व्हिडिओ तयार केला जो रंग भेदभावाबद्दल आहे आणि प्रेक्षकांना भारतातील त्वचेच्या रंगाची विविधता साजरी करण्याचे आवाहन करतो.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/newdelhi/about-this-office/single-view/news/indias_got_colour/ |title=India's got colour |publisher=UNESCO |access-date=11 November 2019 |archive-date=11 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191111092337/http://www.unesco.org/new/en/newdelhi/about-this-office/single-view/news/indias_got_colour/ |url-status=live }}</ref> तिचे पहिले पुस्तक ''मंटो अँड आय'', तिच्या चित्रपट निर्मितीच्या ६ वर्षांच्या दीर्घ प्रवासाचा वर्णन करते. तिने ''लिसन टू हर'' नावाच्या लघुपटाचे लेखन, दिग्दर्शन, निर्मिती आणि अभिनय केला आहे, जो [[कोविड-१९ महामारी|कोविड-१९ लॉकडाऊन]] दरम्यान महिलांवर होणाऱ्या कौटुंबिक हिंसाचार आणि कामाच्या अतिभारावर प्रकाश टाकतो. तिने [[अजमल कसाब|अजमल कसाबला]] सुनावलेल्या फाशीच्या शिक्षेमध्ये बदल करण्याची मागणी करणारी याचिका दाखल केली होती.<ref>List of people who signed Ajmal Kasab’s mercy petition: https://advocatetanmoy.com/2019/02/13/list-of-people-who-signed-ajmal-kasabs-mercy-petition/</ref>. दास यांनी दोनदा कान्स चित्रपट महोत्सवाच्या ज्युरीवर काम केले आहे. २००५ मध्ये तिने फातिह अकिन, जेवियर बर्डेम, सलमा हायेक, बेनोइट जॅकोट, एमीर कुस्तुरिका, टोनी मॉरिसन, एग्नेस वरदा आणि जॉन वू यांच्यासोबत मुख्य स्पर्धेच्या ज्युरीमध्ये काम केले. २०१३ मध्ये तिने जेन कॅम्पियन, माजी-दा अब्दी, निकोलेटा ब्रास्ची आणि सेमिह कपलानोग्लू यांच्यासोबत सिनेफॉन्डेशन आणि शॉर्ट फिल्म ज्युरीमध्ये काम केले आहे. २०११ मध्ये, तिला फ्रेंच सरकारकडून [[ऑर्ड्र डे आर्ट्स एट डे लेट्र]] देण्यात आले, जो देशाच्या नागरी पुरस्कारांपैकी एक आहे व चित्रपट क्षेत्रात भारत-फ्रेंच सहकार्याच्या विकासासाठी दिलेल्या योगदानाबद्दल तिचे कौतुक करण्यात आले.<ref>{{Cite news |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/French-honour-for-Nandita-Das/article14685471.ece |title=French honour for Nandita Das |last=Ians |date=16 April 2011 |work=द हिंदू |access-date=13 January 2018 |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718165350/https://www.thehindu.com/features/cinema/French-honour-for-Nandita-Das/article14685471.ece |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://in.ambafrance.org/Distinction-conferred-on-Actor |title=Distinction conferred on Actor-Director Nandita Das, 2011 |website=La France en Inde / France in India |language=en |access-date=13 January 2018 |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114074109/https://in.ambafrance.org/Distinction-conferred-on-Actor |url-status=live }}</ref> २००९ मध्ये, फ्रान्सने कलाकार टिटुआन लामाझौच्या "वुमन ऑफ द वर्ल्ड" या प्रकल्पामध्ये दासचा पोस्टल स्टॅम्प जारी केले.<ref>{{Cite web |url=http://www.indianphilately.net/nanditadas.html |title=Philatelic issues related to Nandita Das issued by Foreign Countries |website=indianphilately.net |access-date=13 January 2018 |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114074044/http://www.indianphilately.net/nanditadas.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2007/10/31/arts/31iht-lamazou.1.8125600.html |title=Titouan Lamazou: His vision of women around the world |last=Taber |first=Kimberly Conniff |date=31 October 2007 |work=The New York Times |access-date=13 January 2018 |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114184325/http://www.nytimes.com/2007/10/31/arts/31iht-lamazou.1.8125600.html |url-status=live }}</ref> वॉशिंग्टन डीसी येथील इंटरनॅशनल वुमेन्स फोरमच्या इंटरनॅशनल हॉल ऑफ फेममध्ये दास या पहिल्या भारतीय होत्या.<ref>{{cite magazine |url=http://indiatoday.intoday.in/story/nandita-das-inducted-in-international-womens-forum-hall-of-fame/1/158674.html |title=Game for Fame -Nandita Das is first Indian to be inducted into the International Women's Forum Hall of Fame |magazine=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]] |date=5 November 2011}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.telegraphindia.com/1111103/jsp/entertainment/story_14700103.jsp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107025407/http://www.telegraphindia.com/1111103/jsp/entertainment/story_14700103.jsp |url-status=dead |archive-date=7 November 2011 |title=The game changer |website=The Telegraph (India) |access-date=13 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-nandita-das-in-iwf-s-international-hall-of-fame-1604624 |title=Nandita Das in IWF's International Hall of Fame {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis |date=29 October 2011 |work=dna |access-date=13 January 2018 |language=en-US |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114185518/http://www.dnaindia.com/entertainment/report-nandita-das-in-iwf-s-international-hall-of-fame-1604624 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://iwforum.org/programs/international-hall-of-fame/ |title=International Women's Forum Programs |work=International Women's Forum |access-date=13 January 2018 |language=en-US |archive-date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180114190948/http://iwforum.org/programs/international-hall-of-fame/ |url-status=live }}</ref> == वैयक्तिक जीवन == दास यांचे वडील [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] प्राप्तकर्ता कलाकार [[जतीन दास (कलाकार)|जतीन दास]] आणि तिची आई वर्षा दास या लेखिका आहेत. तिचा जन्म मुंबईत झाला आणि मुख्यतः दिल्लीत एका ओडिया कुटुंबात ती वाढली.<ref>{{cite web |url=http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/i-am-still-searching-for-a-place-to-call-home |title=I am still searching for a place to call home |publisher=[[Open (Indian magazine)|OPEN]] |access-date=13 August 2013 |archive-date=13 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813040413/http://www.openthemagazine.com/article/art-culture/i-am-still-searching-for-a-place-to-call-home |url-status=live }}</ref> तिने सरदार पटेल विद्यालयात शिक्षण घेतले व मिरांडा हाऊसमधून भूगोलाची पदवी आणि दिल्ली विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या दिल्ली स्कूल ऑफ सोशल वर्कमधून सोशल वर्कमध्ये पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.<ref>{{cite magazine |last1=Khushwant |first1=Singh |title=The Painter's Daughter |url=http://www.outlookindia.com/article/the-painters-daughter/261783 |magazine=[[Outlook India]] |date=21 September 2009 |access-date=2 October 2015 |archive-date=2016-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160113014219/http://www.outlookindia.com/article/the-painters-daughter/261783 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Mendis |first=Isidore Domnick |title=Independent stardom |url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/06/23/stories/2003062300180100.htm |date=23 June 2003 |work=[[Business Line]] |access-date=20 June 2009 |archive-date=15 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091115023943/http://www.thehindubusinessline.com/life/2003/06/23/stories/2003062300180100.htm |url-status=live }}</ref> दास २०१४ मध्ये येल वर्ल्ड फेलो होते.<ref>{{Cite web |url=https://worldfellows.yale.edu/nandita-das |title=Nandita Das {{!}} Yale Greenberg World Fellows |website=worldfellows.yale.edu |language=en |access-date=13 January 2018 |archive-date=23 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823145526/http://worldfellows.yale.edu/nandita-das |url-status=live }}</ref> तिने ऋषी व्हॅली स्कूल ([[चित्तूर जिल्हा]], आंध्र प्रदेश) येथे देखील शिकवले आहे.<ref>{{Cite web |date=2003-02-15 |title=Chat with Nandita Das |url=https://www.hindustantimes.com/india/chat-with-nandita-das/story-0Xy50k0PLmVGdaiizqxJwK.html |access-date=2023-11-09 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> २००२ मध्ये, दास यांनी सौम्या सेन सोबत लग्न केले व २००७ मध्ये या जोडप्याचा घटस्फोट झाला.<ref>{{cite news |title=Her own person |url=http://www.hindu.com/mag/2004/12/19/stories/2004121900440500.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930210558/http://www.hindu.com/mag/2004/12/19/stories/2004121900440500.htm |url-status=dead |archive-date=30 September 2008 |date=19 December 2004 |access-date=20 June 2009 |work=[[द हिंदू]] |location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite web |last=Anand |first=Utkarsh |title=Actor Nandita Das files for divorce |url=http://in.news.yahoo.com/48/20090524/1251/ten-actor-nandita-das-files-for-divorce.html |date=24 May 2009 |publisher=Yahoo! India News |access-date=20 June 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531194241/http://in.news.yahoo.com/48/20090524/1251/ten-actor-nandita-das-files-for-divorce.html |archive-date=31 May 2009}}</ref> मुंबईतील उद्योगपती सुबोध मस्करा सोबत तिने २ जानेवारी २०१० रोजी लग्न केले आणि ती मुंबईला राहायला गेले.<ref>{{cite news |title=Nandita Das marries, moves to Mumbai by SUBHASH K JHA |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-06/news-interviews/28120885_1_nandita-das-subodh-maskara-milind-soman |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025182743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-06/news-interviews/28120885_1_nandita-das-subodh-maskara-milind-soman |url-status=dead |archive-date=25 October 2012 |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=6 January 2010 |first1=Subhash K |last1=Jha}}</ref> दास आणि मस्कराला विहान नावाचा मुलगा आहे.<ref>{{cite news |title=It's a baby boy for Nandita! |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-12/news-interviews/28276342_1_baby-boy-nandita-das-subodh-maskara |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811101655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-12/news-interviews/28276342_1_baby-boy-nandita-das-subodh-maskara |url-status=dead |archive-date=11 August 2011 |access-date=13 August 2010 |first1=Vickey |last1=Lalwani |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=12 August 2010}}</ref> जानेवारी २०१७ मध्ये ह्या जोडप्याने घोषणा केली की ते वेगळे झाले आहेत.<ref>{{cite news |title=Nandita Das and husband Subodh Maskara split after seven years of marriage. Here's all the details |url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nandita-das-husband-subodh-maskara-divorce-after-seven-years-of-marriage-split-details-4455401/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=3 January 2017 |access-date=3 January 2017 |archive-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103130503/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/nandita-das-husband-subodh-maskara-divorce-after-seven-years-of-marriage-split-details-4455401/ |url-status=live }}</ref> नंदिता दास नास्तिक आहेत.<ref name="religion">{{cite web |title=Atheism is the religion for these filmi folk |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/photo-features/Atheism-is-the-religion-for-these-filmi-folk/Atheism-is-the-religion-for-these-filmi-folk/photostory/45543827.cms |website=द टाइम्स ऑफ इंडिया |access-date=12 June 2016 |date=17 December 2014 |archive-date=22 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322195206/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/photo-features/Atheism-is-the-religion-for-these-filmi-folk/Atheism-is-the-religion-for-these-filmi-folk/photostory/45543827.cms |url-status=live }}</ref> तिचा असा दावा आहे की तिचा कोणताही धार्माशी संबंध नाही.<ref>{{Cite news |last=Garfinkel |first=Perry |date=2 October 2009 |title=Beyond the Screen |language=en-US |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB125437693963755353 |access-date=9 December 2021 |issn=0099-9660 |archive-date=9 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209201022/https://www.wsj.com/articles/SB125437693963755353 |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दास, नंदिता}} [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|दास, नंदिता]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री|दास, नंदिता]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] 3ra1s9ln9dr3j4qmdxt3n5tefxqm3jb 0 37680 2712061 2668894 2026-09-25T05:27:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712061 wikitext text/x-wiki [[चित्र:G-14.jpg|thumb|350px|right|'''जी-१४''' देश [[युरोप]] - नकाशा.]] जी-१४ ही युरोपीय असोसियेशन फुटबॉलमधील १४ क्लबांची संघटना होती. २००-२००८ दरम्यान अस्तित्वात असलेल्या या संघटनेत सुरुवातीस १४ सदस्य होते व नंतर ही संख्या १८ झाली. २००८ साली हीचे विघटन होउन यातील सदस्य युरोपीय क्लप असोसियेशन या संघटनेत शामिल झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=Bose|पहिलेनाव=Mihir|दुवा=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/mihirbose/2008/01/cash_windfall_for_clubs_as_g14.html|title=Cash windfall for clubs as G14 disbands|accessdate=24 August 2014|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430030856/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/thereporters/mihirbose/2008/01/cash_windfall_for_clubs_as_g14.html|url-status=dead}}</ref> == सदस्य == ;संस्थापक सदस्य, २००० पासून * {{ध्वजचिन्ह|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड]] * {{ध्वजचिन्ह|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] * {{ध्वजचिन्ह|ITA}} [[युव्हेन्टस एफ.सी.|युव्हेन्टस]] * {{ध्वजचिन्ह|ITA}} [[ए.सी. मिलान|मिलान]] * {{ध्वजचिन्ह|ITA}} [[इंटर मिलान|इंटरनॅझियोनाल]] * {{ध्वजचिन्ह|FRA}} [[ऑलिंपिक दे मार्सेल|मार्से]] * {{ध्वजचिन्ह|FRA}} [[पॅरिस सेंट-जर्मेन]] * {{ध्वजचिन्ह|GER}} [[एफ.से. बायर्न म्युन्शन|बायर्न म्युनिक]] * {{ध्वजचिन्ह|GER}} [[बोरुसिया डॉर्टमुंड]] * {{ध्वजचिन्ह|NED}} [[ए.एफ.सी. एयाक्स|अजॅक्स]] * {{ध्वजचिन्ह|NED}} [[पी.एस.व्ही. आइन्डहोवेन]] * {{ध्वजचिन्ह|POR}} [[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]] * {{ध्वजचिन्ह|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]] * {{ध्वजचिन्ह|ESP}} [[रेआल माद्रिद]] ;२००२पासूनचे नवीन सदस्य * {{ध्वजचिन्ह|ENG}} [[आर्सेनल एफ.सी.|आर्सेनल]] * {{ध्वजचिन्ह|FRA}} [[ऑलिंपिक ल्यों|ल्यों]] * {{ध्वजचिन्ह|GER}} [[बायर लेफेरकुसन]] * {{ध्वजचिन्ह|ESP}} [[व्हालेंस्येन एफ.सी.|व्हालेंस्यिया]] ;२००७पासूनचे संभाव्य नवीन सदस्य * {{ध्वजचिन्ह|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] * {{ध्वजचिन्ह|FRA}} [[ए.एस. मोनॅको एफ.सी.|मोनॅको]] * {{ध्वजचिन्ह|GER}} [[वेर्डर ब्रेमन]] * {{ध्वजचिन्ह|ESP}} [[सेव्हिया एफ.सी.|सेव्हिया]] * {{ध्वजचिन्ह|ITA}} [[ए.एस. रोमा|रोमा]] * {{ध्वजचिन्ह|GRE}} [[ओलिंपियाकोस एफ.सी.|ओलिंपियाकोस]] * {{ध्वजचिन्ह|POR}} [[एस.एल. बेनफिका|बेनफिका]] * {{ध्वजचिन्ह|SCO}} [[सेल्टिक एफ.सी.|सेल्टिक]] * {{ध्वजचिन्ह|BEL}} [[आर.एस.सी. अँडरलेख्ट|अँडरलेख्ट]] * {{ध्वजचिन्ह|TUR}} [[फेनेरबाह्चे एस.के.|फेनेरबाह्चे]] * {{ध्वजचिन्ह|Switzerland}} [[एफ.सी. बासेल|बासेल]] * {{ध्वजचिन्ह|Serbia}} [[एफ.के. क्रवेना झ्वेझ्दा|क्रवेना झ्वेझ्दा]] * {{ध्वजचिन्ह|NOR}} [[रोसेनबोर्ग बी.के.|रोसेनबोर्ग]] * {{ध्वजचिन्ह|DEN}} [[एफ.सी. कोपनहेगन|कोपनहेगन]] * {{ध्वजचिन्ह|BUL}} [[पी.एफ.सी. लेवस्की सोफिया|लेवस्की सोफिया]] * {{ध्वजचिन्ह|UKR}} [[एफ.सी. डायनॅमो कीव्ह|डायनॅमो कीव्ह]] * {{ध्वजचिन्ह|RUS}} [[पी.एफ.सी. सीएसकेए मॉस्को|सीएसकेए मॉस्को]] * {{ध्वजचिन्ह|Austria}} [[एफ.के. ऑस्ट्रिया वियेना|ऑस्ट्रिया वियेना]] * {{ध्वजचिन्ह|POL}} [[विस्ला क्राकोव]] * {{ध्वजचिन्ह|ROM}} [[स्तेउआ बुखारेस्ट]] * {{ध्वजचिन्ह|Czech Republic}} [[स्पार्टा प्राग]] * {{ध्वजचिन्ह|ISR}} [[मकाबी हैफा एफ.सी.|मकाबी हैफा]] == बाह्य दुवे == {{fb start}} {{जी-१४}} {{fb end}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय संघटना]] mckhq6glrqqj9rxwr51ijmrh45vh3o1 0 38195 2711992 2567867 2026-09-25T02:18:00Z अभय नातू 206 माहिती 2711992 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = अपॉकॅलिप्स नाऊ | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = १९७९ | भाषा = इंग्लिश | देश = [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] | निर्मिती = [[अमेरिकन झोत्रोपे]] | दिग्दर्शन = [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]] | कथा =[[जोसेफ कॉनराड]], [[हार्ट ऑफ डार्कनेस]] या कादंबरीवर आधारित | पटकथा = [[जॉन मिल्युस]],[[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]] | संवाद = | संकलन = लिसा फ्रूक्टमन, जेराल्ड ग्रीनबर्ग, वॉल्टर मर्च | छाया = [[व्हितोरिओ स्तोरारो]] | कला = | गीते = | संगीत =[[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]],[[कारमाइन कपोला]] | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[मार्टिन शीन]] , [[मार्लन ब्रॅंडो]],[[रॉबर्ट डुव्हाल]],[[फ्रेडरिक फॉरेस्ट]],[[लॅरी फिशबर्न]] ,[[डेनिस हॉपर]] ,[[हॅरिसन फोर्ड]] | प्रदर्शन तारीख =[[मे १०]], १९७९ ([[कान्स]] येथे प्रदर्शित) [[ऑगस्ट १५]],१९७९ ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]) [[डिसेंबर १]],१९७९ ([[इंग्लंड]]) | अवधी = | पुरस्कार = [[ऑस्कर पुरस्कार]],[[कान्स पाम द'ओर पुरस्कार]],[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = |imdb_id=0078788 }} '''अपोकॅलिप्स नाऊ''' हा [[इ.स. १९७९]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक ऐतिहासिक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन युद्ध-नाट्यपट आहे.<ref>{{cite web | title = अपोकॅलिप्स नाव चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0078788/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि निर्मिती [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] यांनी केली होती. या चित्रपटाची कथा [[जोसेफ कॉन्राड]] यांच्या १८९९ मधील [[हार्ट ऑफ डार्कनेस]] या कादंबरीवर आधारित असून, तिची पार्श्वभूमी [[व्हिएतनाम युद्ध|व्हिएतनाम युद्धाच्या]] काळातील आहे. हा चित्रपट मानवी मनातील क्रूरता, अंधार आणि युद्धाच्या विनाशकारी परिणामांचे अत्यंत गडद व भेदक चित्रण करतो. == कथानक == {{विकिडेटा माहितीचौकट}} या चित्रपटाची कथा व्हियेतनाम युद्धाच्या अत्यंत भीषण, अराजक आणि अस्वस्थ करणाऱ्या वातावरणात घडते. [[अमेरिकेचे सैन्य|अमेरिकन लष्कराचे]] कॅप्टन बेंजामिन एल. विलार्ड यांना एक अत्यंत गुप्त आणि धोकादायक मोहीम सोपवली जाते. त्यांची मोहीम असते [[कर्नल वॉल्टर ई. कर्ट्झ]] यांचा शोध घेणे आणि त्यांची हत्या करणे. कर्नल कर्ट्झ हे अमेरिकन स्पेशल फोर्सेसचे एक अत्यंत हुशार आणि पराक्रमी अधिकारी असतात, परंतु ते आता पूर्णपणे मनोरुग्ण (वेडे) झालेले असतात. त्यांनी अमेरिकन लष्कराशी संबंध तोडून [[कंबोडिया]]च्या घनदाट जंगलात आपली स्वतःची एक क्रूर फौज तयार केलेली असते. तेथील स्थानिक आदिवासी त्यांना साक्षात देव मानून त्यांची पूजा करतात. विलार्ड आपल्या एका छोट्या गस्ती नौकेतून आणि काही तरुण, अननुभवी सैनिकांसोबत [[नुंग नदी]]च्या मार्गे कंबोडियाच्या दिशेने प्रवास सुरू करतो. या प्रवासादरम्यान त्याला व्हियेतनाम युद्धाची भयानकता, सैनिकांची बिघडलेली मानसिक स्थिती, आणि युद्धातील निरर्थकता यांचे अत्यंत विदारक दर्शन घडते. वाटेत त्यांना लेफ्टनंट कर्नल बिल किलगोर भेटतो. किलगोर एक क्रूर आणि युद्धाची वेगळीच नशा असलेले अधिकारी असतो. किलगोर यांच्या नेतृत्त्वाखालील हेलिकॉप्टर हल्ला हा चित्रपटातील एक अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंग आहे. अनेक संकटे, गनिमी काव्याचे हल्ले आणि आपल्या काही सहकाऱ्यांचे मृत्यूचा सामना करीत विलार्ड अखेर कर्नल कर्ट्झ यांच्या तळावर पोहोचतो. तिथे त्याला चहुबाजूंनी मृत्यू, क्रूरता आणि वेडेपणाचे साम्राज्य पाहायला मिळते. कर्नल कर्ट्झ हे युद्धाच्या तत्त्वज्ञानावर आणि मानवी मनातील अंधकारावर आपले गूढ विचार मांडतात. शेवटी, एका प्राचीन आदिवासी विधीच्या वेळी विलार्ड कर्नल कर्ट्झची हत्या करतो आणि उरलेल्या एका सहकाऱ्यासह तो भयानक जागेतून माघारी फिरतात. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अपोकॅलिप्स नाव चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[मार्टिन शीन]] || कॅप्टन बेंजामिन एल. विलार्ड |- | [[मार्लन ब्रँडो]] || कर्नल वॉल्टर ई. कर्ट्झ |- | [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || लेफ्टनंट कर्नल बिल किलगोर |- | [[फ्रेडरिक फॉरेस्ट]] || जय "शेफ" हिक्स |- | [[अल्बर्ट हॉल]] || चीफ जॉर्ज फिलिप्स |- | [[सॅम बॉटम्स]] || लान्स बी. जॉन्सन |- | [[लॉरेन्स फिशबर्न]] || तायरॉन "क्लीन" मिलर |- | [[डेनिस हॉपर]] || अमेरिकन फोटोपत्रकार |- | [[हॅरिसन फोर्ड]] || कर्नल लुकास |- | [[जी. डी. स्प्राडलिन]] || जनरल कॉर्मन |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला १९७९ मधील [[कान चित्रपट महोत्सव|कान चित्रपट महोत्सवात]] सर्वोच्च 'पाम डी'ओर' (Palme d'Or) पुरस्कार मिळाला, तसेच ५२ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ५२ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[व्हित्तोरिओ स्टोरा रो]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[वॉल्टर मर्च]], [[मार्क बर्गर]], [[रिचर्ड बेग्स]], [[नॅथन बॉक्सर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]], [[फ्रेड रूस]], [[ग्रे फ्रेडरिकसन]], [[टॉम स्टर्नबर्ग]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[जॉन मिलियस]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[डीन तावौलारीस]], [[अँजेलो पी. ग्राहम]], [[जॉर्ज आर. नेल्सन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[रिचर्ड मार्क्स]], [[वॉल्टर मर्च]], [[जेराल्ड बी. ग्रीनबर्ग]], [[लिसा फ्रचमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[कारमाईन कोपोला]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अपोकॅलिप्स नाव]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[मार्टिन शीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[अपोकॅलिप्स नाव]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[व्हित्तोरिओ स्टोरा रो]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[रिचर्ड मार्क्स]], [[वॉल्टर मर्च]], [[जेराल्ड बी. ग्रीनबर्ग]], [[लिसा फ्रचमन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[नॅथन बॉक्सर]], [[रिचर्ड पी. सिरिन्सिओन]], [[वॉल्टर मर्च]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन (प्रॉडक्शन डिझाइन)]] || [[डीन तावौलारीस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा ॲंथनी अस्कविथ चित्रपट संगीत पुरस्कार|ॲंथनी अस्कविथ चित्रपट संगीत पुरस्कार]] || [[कारमाईन कोपोला]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:युद्धपट]] [[वर्ग:मार्टिन शीनचे चित्रपट]] [[वर्ग:मार्लन ब्रँडोचे चित्रपट]] o2bspoxwqbzrw41vwc7crswuspi0uxn 2711997 2711992 2026-09-25T02:25:22Z अभय नातू 206 /* पुरस्कार आणि नामांकने */ 2711997 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = अपॉकॅलिप्स नाऊ | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = १९७९ | भाषा = इंग्लिश | देश = [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] | निर्मिती = [[अमेरिकन झोत्रोपे]] | दिग्दर्शन = [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]] | कथा =[[जोसेफ कॉनराड]], [[हार्ट ऑफ डार्कनेस]] या कादंबरीवर आधारित | पटकथा = [[जॉन मिल्युस]],[[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]] | संवाद = | संकलन = लिसा फ्रूक्टमन, जेराल्ड ग्रीनबर्ग, वॉल्टर मर्च | छाया = [[व्हितोरिओ स्तोरारो]] | कला = | गीते = | संगीत =[[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला, चित्रपट दिग्दर्शक|फ्रान्सिस फोर्ड कपोला]],[[कारमाइन कपोला]] | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[मार्टिन शीन]] , [[मार्लन ब्रॅंडो]],[[रॉबर्ट डुव्हाल]],[[फ्रेडरिक फॉरेस्ट]],[[लॅरी फिशबर्न]] ,[[डेनिस हॉपर]] ,[[हॅरिसन फोर्ड]] | प्रदर्शन तारीख =[[मे १०]], १९७९ ([[कान्स]] येथे प्रदर्शित) [[ऑगस्ट १५]],१९७९ ([[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]]) [[डिसेंबर १]],१९७९ ([[इंग्लंड]]) | अवधी = | पुरस्कार = [[ऑस्कर पुरस्कार]],[[कान्स पाम द'ओर पुरस्कार]],[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = |imdb_id=0078788 }} '''अपोकॅलिप्स नाऊ''' हा [[इ.स. १९७९]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक ऐतिहासिक आणि पुरस्कारविजेता अमेरिकन युद्ध-नाट्यपट आहे.<ref>{{cite web | title = अपोकॅलिप्स नाव चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt0078788/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि निर्मिती [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] यांनी केली होती. या चित्रपटाची कथा [[जोसेफ कॉन्राड]] यांच्या १८९९ मधील [[हार्ट ऑफ डार्कनेस]] या कादंबरीवर आधारित असून, तिची पार्श्वभूमी [[व्हिएतनाम युद्ध|व्हिएतनाम युद्धाच्या]] काळातील आहे. हा चित्रपट मानवी मनातील क्रूरता, अंधार आणि युद्धाच्या विनाशकारी परिणामांचे अत्यंत गडद व भेदक चित्रण करतो. == कथानक == {{विकिडेटा माहितीचौकट}} या चित्रपटाची कथा व्हियेतनाम युद्धाच्या अत्यंत भीषण, अराजक आणि अस्वस्थ करणाऱ्या वातावरणात घडते. [[अमेरिकेचे सैन्य|अमेरिकन लष्कराचे]] कॅप्टन बेंजामिन एल. विलार्ड यांना एक अत्यंत गुप्त आणि धोकादायक मोहीम सोपवली जाते. त्यांची मोहीम असते [[कर्नल वॉल्टर ई. कर्ट्झ]] यांचा शोध घेणे आणि त्यांची हत्या करणे. कर्नल कर्ट्झ हे अमेरिकन स्पेशल फोर्सेसचे एक अत्यंत हुशार आणि पराक्रमी अधिकारी असतात, परंतु ते आता पूर्णपणे मनोरुग्ण (वेडे) झालेले असतात. त्यांनी अमेरिकन लष्कराशी संबंध तोडून [[कंबोडिया]]च्या घनदाट जंगलात आपली स्वतःची एक क्रूर फौज तयार केलेली असते. तेथील स्थानिक आदिवासी त्यांना साक्षात देव मानून त्यांची पूजा करतात. विलार्ड आपल्या एका छोट्या गस्ती नौकेतून आणि काही तरुण, अननुभवी सैनिकांसोबत [[नुंग नदी]]च्या मार्गे कंबोडियाच्या दिशेने प्रवास सुरू करतो. या प्रवासादरम्यान त्याला व्हियेतनाम युद्धाची भयानकता, सैनिकांची बिघडलेली मानसिक स्थिती, आणि युद्धातील निरर्थकता यांचे अत्यंत विदारक दर्शन घडते. वाटेत त्यांना लेफ्टनंट कर्नल बिल किलगोर भेटतो. किलगोर एक क्रूर आणि युद्धाची वेगळीच नशा असलेले अधिकारी असतो. किलगोर यांच्या नेतृत्त्वाखालील हेलिकॉप्टर हल्ला हा चित्रपटातील एक अत्यंत प्रसिद्ध प्रसंग आहे. अनेक संकटे, गनिमी काव्याचे हल्ले आणि आपल्या काही सहकाऱ्यांचे मृत्यूचा सामना करीत विलार्ड अखेर कर्नल कर्ट्झ यांच्या तळावर पोहोचतो. तिथे त्याला चहुबाजूंनी मृत्यू, क्रूरता आणि वेडेपणाचे साम्राज्य पाहायला मिळते. कर्नल कर्ट्झ हे युद्धाच्या तत्त्वज्ञानावर आणि मानवी मनातील अंधकारावर आपले गूढ विचार मांडतात. शेवटी, एका प्राचीन आदिवासी विधीच्या वेळी विलार्ड कर्नल कर्ट्झची हत्या करतो आणि उरलेल्या एका सहकाऱ्यासह तो भयानक जागेतून माघारी फिरतात. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = अपोकॅलिप्स नाव चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! पात्र (भूमिका) |- | [[मार्टिन शीन]] || कॅप्टन बेंजामिन एल. विलार्ड |- | [[मार्लन ब्रँडो]] || कर्नल वॉल्टर ई. कर्ट्झ |- | [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || लेफ्टनंट कर्नल बिल किलगोर |- | [[फ्रेडरिक फॉरेस्ट]] || जय "शेफ" हिक्स |- | [[अल्बर्ट हॉल]] || चीफ जॉर्ज फिलिप्स |- | [[सॅम बॉटम्स]] || लान्स बी. जॉन्सन |- | [[लॉरेन्स फिशबर्न]] || तायरॉन "क्लीन" मिलर |- | [[डेनिस हॉपर]] || अमेरिकन फोटोपत्रकार |- | [[हॅरिसन फोर्ड]] || कर्नल लुकास |- | [[जी. डी. स्प्राडलिन]] || जनरल कॉर्मन |} == पुरस्कार आणि नामांकने == या चित्रपटाला १९७९ मधील [[कान चित्रपट महोत्सव|कान चित्रपट महोत्सवात]] सर्वोच्च 'पाम डी'ओर' (Palme d'Or) पुरस्कार मिळाला, तसेच ५२ व्या [[ऑस्कर पुरस्कार]] सोहळ्यात आणि इतर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार सोहळ्यांमध्ये प्रचंड यश मिळाले:<ref>{{cite web | title = ५२ वा ऑस्कर पुरस्कार सोहळा इतिहास | url = https://www.oscars.org/ | publisher = अकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पुरस्कार सोहळा !! वर्ग !! नामांकित व्यक्ती / चित्रपट !! निकाल |- | rowspan="8" | '''[[ऑस्कर पुरस्कार]]''' || [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[व्हित्तोरिओ स्टोरा रो]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट ध्वनी मिश्रण पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट ध्वनी]] || [[वॉल्टर मर्च]], [[मार्क बर्गर]], [[रिचर्ड बेग्स]], [[नॅथन बॉक्सर]] || '''विजेता''' |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]], [[फ्रेड रूस]], [[ग्रे फ्रेडरिकसन]], [[टॉम स्टर्नबर्ग]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट रुपांतरित पटकथा]] || [[जॉन मिलियस]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन]] || [[डीन तावौलारीस]], [[अँजेलो पी. ग्राहम]], [[जॉर्ज आर. नेल्सन]] || {{नामांकन}} |- | [[ऑस्कर सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संपादन]] || [[रिचर्ड मार्क्स]], [[वॉल्टर मर्च]], [[जेराल्ड बी. ग्रीनबर्ग]], [[लिसा फ्रचमन]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="4" | '''[[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]]''' || [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[कारमाईन कोपोला]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[गोल्डन ग्लोब सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ड्रामा]] || [[अपोकॅलिप्स नाऊ]] || {{नामांकन}} |- | rowspan="9" | '''[[बाफ्टा पुरस्कार]]''' || [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक]] || [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेता]] || [[रॉबर्ट डुव्हाल]] || '''विजेता''' |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट मुख्य अभिनेता पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट अभिनेता]] || [[मार्टिन शीन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट चित्रपट]] || [[अपोकॅलिप्स नाऊ]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट छायांकन]] || [[व्हित्तोरिओ स्टोरा रो]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट संपादन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट संपादन]] || [[रिचर्ड मार्क्स]], [[वॉल्टर मर्च]], [[जेराल्ड बी. ग्रीनबर्ग]], [[लिसा फ्रचमन]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट चित्रपट संगीत पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट मूळ संगीत]] || [[नॅथन बॉक्सर]], [[रिचर्ड पी. सिरिन्सिओन]], [[वॉल्टर मर्च]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट कला दिग्दर्शन (प्रॉडक्शन डिझाइन)]] || [[डीन तावौलारीस]] || {{नामांकन}} |- | [[बाफ्टा ॲंथनी अस्कविथ चित्रपट संगीत पुरस्कार|ॲंथनी अस्कविथ चित्रपट संगीत पुरस्कार]] || [[कारमाईन कोपोला]] आणि [[फ्रान्सिस फोर्ड कोपोला]] || {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील इंग्लिश चित्रपट]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:युद्धपट]] [[वर्ग:मार्टिन शीनचे चित्रपट]] [[वर्ग:मार्लन ब्रँडोचे चित्रपट]] 61thuxhawpjyjvkniymm2hy54llq0ck 0 39298 2712085 1723435 2026-09-25T06:03:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712085 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} '''झीशान अशरफ''' ([[फेब्रुवारी २८]], [[इ.स. १९७७|१९७७]] - हयात) हा [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] पुरुष [[हॉकी]] संघाकडून खेळणारा खेळाडू आहे. इ.स. २००१ साली पाकिस्तानाकडून आंतरराष्ट्रीय पदार्पण केलेला अशरफ बचाव फळीत फूल बॅक खेळाडूच्या भूमिकेतून खेळतो. [[बैजिंग|बैजिंगातील]] [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये]] व भारतातील [[२०१० हॉकी विश्वचषक|२०१० हॉकी विश्वचषक स्पर्धेत]] त्याने पाकिस्तानी पुरुष हॉकी संघाचे नेतृत्व केले. २०१० हॉकी विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी झालेल्या १२ संघांमध्ये तळाच्या क्रमांकावर घसरल्यावर सुमार कामगिरीची जबाबदारी स्वीकारत अशरफाने स्वतःची व अख्ख्या संघाची आंतरराष्ट्रीय हॉकीतून निवृत्ती जाहीर केली. == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20090828184102/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/as/zeeshan-ashraf-1.html स्पोर्ट्सरेफरन्स.कॉम - {{लेखनाव}} याची प्रोफाइल व आकडेवारी (इंग्लिश मजकूर)] {{DEFAULTSORT:अशरफ,झीशान}} [[वर्ग:पाकिस्तानी हॉकी खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] c26nbznwgaf6tkat5tnxptcdzi3agsg 0 39777 2711953 2682494 2026-09-25T00:38:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711953 wikitext text/x-wiki एर इंडिया एक्सप्रेस भारतातील केरळमधून स्वस्त दराने विमानसेवा देणारी एर इंडियाला सहाय्यकारी अशी सार्वजनिक क्षेत्रात कार्यरत असणारी पहिली एरलाइन्स आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.rediff.com/business/report/kochi-to-be-air-india-express-headquarters/20101231.htm|प्रकाशक=रेडिफ्फ.कॉम|दिनांक=२०१३-०२-०५|title='एर इंडिया एक्सप्रेसचे मुख्यालय कोची येथे हलवणार'. ३१ डिसेंबर २०१०|भाषा=इंग्लिश}}</ref> तिचे मुख्यालय [[कोची]] येथे आहे. या एरलाइन्सकडून मध्य पूर्व आणि द‍‍क्षिण पूर्व आशियामध्ये सेवा दिल्या जात आहेत. [[एर इंडिया]] लि.ला साहाय्यकारी असणाऱ्या एर इंडिया चार्टर लिमिेटेडच्या मालकीची आहे. सध्या प्रत्येक आठवडयाला १०० उडडाणे मुख्यत्वेकरून [[तामिळनाडू]]च्या दक्षिण राज्यामधून सुर ु आहेत. == इतिहास == मध्यपूर्व आशियामध्ये स्थायिक झालेल्या [[मल्याळी]] समाजातील लोकांच्या स्वस्त विमानसेवेच्या सततच्या मागणीमुळे मे २००४ मध्ये या विमानसेवेची स्थापना झाली. २९ एप्रिल २००५ रोजी तिरुवअंनंतपुरमपासून अबुधाबीपर्यंत पहिले उडडाण या विमानसेवेने केले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/flight-booking/air-india-express-airlines.html|प्रकाशक=क्लियरट्रिप|दिनांक=|title='ऑन बोर्ड एर इंडिया एक्स्प्रेस'.|भाषा=इंग्लिश}}</ref> दि. २२ फेब्रुवारी २००५ रोजी ७३७-८६ क्यू हे बोइंग विमान हे या कंपनीच्या ताफ्यातील पहिले विमान होते. == संयुक्त व्यवस्था == ह्या एरलाइन्सचे मुंबईमधील [[नरीमन पॉइंट]] येथील एर इंडिया इमारतीमध्ये मुख्यालय आहे.<ref>"[http://www.airindiaexpress.in/contact.aspx आमच्याशी संपर्क साधा]". एर इंडिया एक्सप्रेस. मुख्यालय : एर इंडिया एक्सप्रेस – इंडिया इमारत, नरीमन पॉइंट, मुंबई ४०० ०२१, भारत’. ५ फेब्रुवारी २०१३</ref> डिसेंबर २०१२ मध्ये एर इंडिया सदस्य समितीने १ जानेवारी २०१३ पासून कंपनीचे मुख्यालय कोचीन येथे स्थलांतरित करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>"[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-14/kochi/35819011_1_aie-air-india-express-ansbert-d-souza एर इंडिया एक्सप्रेसचे मुख्यालय कोचीन येथे स्थलांतर करण्यास मान्यता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615085106/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-12-14/kochi/35819011_1_aie-air-india-express-ansbert-d-souza |date=2013-06-15 }}". [[टाइम्स ऑफ इंडिया]]. १४ डिसेंबर २०१२. ५ फेब्रुवारी २०१३.</ref> केंद्रीय नागरी वाहतूक मंत्री, के. सी. वेणुगोपाल यांनी १ जानेवारी २०१३ पासून टप्य्याटप्य्याने मुख्यालय कोचीन येथे स्थलांतरित करत असल्याचे जाहीर केले आहे.<ref>"[http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/air-india-express-route-scheduling-from-city-soon/article4282465.ece एर इंडिया एक्सप्रेसचा मार्ग लवकरच शहरातून सुरू]". द हिंदू. ७ जानेवारी २०१३. ५ फेब्रुवारी २०१३ .</ref> या एरलाइन्सचा अभियांत्रिकी विभाग तिरुवअनंतपुरम येथे स्थलांतरित झालेला आहे. तिरुवअनंतपुरमच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून एर इंडिया चार्टर लि.च्या या एरलाइन्सच्या बोइंग ७३७-८०० विमानांची देखभाल, दुरुस्ती व इतर सुविधा ( एमआरओ ) प्राप्त करून घेण्यापूर्वी महत्त्वाची असणारी ‘सी’ तपासणी करण्यास परवानगी देण्यात आलेली आहे. सी दर्जाची तपासणी होऊ शकणारे [[त्रिवेंद्रम]] हे तिसरे शहर आहे. ३००० उड्डाणे किंवा १५ महिने यापैकी जे आधी पूर्ण होईल त्या विमानांसाठी सी दर्जाची तपासणी आवश्यक आहे. अभियंते विमानाच्या उड्डाणाचे नियंत्रण, विमानातील नादुरुस्त भागांची दुरुस्ती व विमानाच्या अंतर्गत व्यवस्थेची चाचणी इ. बाबी नेमून दिलेल्या मोजमापावर सी दर्जाची तपासणी केली जाते. सुरुवातीच्या काळात त्रिवेंद्रममध्ये एका वेळी २ विमानांना आणि आठवड्यात ३ विमानांची संपूर्ण तपासणी या एमआरओ सुविधेमध्ये होते. १६ डिसेंबर २०११ रोजी जवळजवळ ६.०७ हेक्टरमध्ये .११० कोटी रुपये किंमतीची एमआरओ सुविधा पार पाडली जात होती. == ताफा == डिसेंबर २०२५ च्या सुमारासची एर इंडिया एक्सप्रेसची विमाने:<ref>{{cite web|url=https://www.flightradar24.com/data/airlines/ix-axb/fleet |title=एर इंडिया एक्सप्रेस ताफा |access-date=१६ डिसेंबर २०२४ |work=[[फ्लाइटराडार२४]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.airbus.com/en/products-services/commercial-aircraft/market/orders-and-deliveries|title=ऑर्डर्स आणि डिलिव्हरीज|access-date=१२ नोव्हेंबर २०२५|work=[[एरबस]] |language=en}}</ref><ref name="Boeing">{{cite web|url=https://www.boeing.com/commercial#orders-deliveries |title=ऑर्डर्स आणि डिलिव्हरीज |access-date=१७ जुलै २०२५ |work=[[बोईंग]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://marathi.abplive.com/business/air-india-express-new-aircraft-delivery-boeing-737-max-8-updates-1216544 |title=एर इंडिया एक्सप्रेसच्या ताफ्यात नवीन विमाने दाखल |work=एबीपी माझा |date=३ ऑक्टोबर २०२३ |access-date=३ मे २०२६ |language=mr}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="border-collapse:collapse;text-align:center;margin:auto;" |+ एर इंडिया एक्सप्रेस ताफा |- ! विमान ! सेवेत ! खरेदीवर ! प्रवासी क्षमता ! नोंदी |- | [[एरबस ए३२०-२००]] | १९ | &mdash; | १८० | जुनी विमाने टप्प्याटप्प्याने ताफ्यातून बाहेर काढली जातील<ref name="Phaseout">{{cite web |date=१९ फेब्रुवारी २०२५ |title=टाटा समूहाच्या नेतृत्वाखाली एर इंडिया एक्सप्रेसचा विस्तार |url=https://www.livemint.com/news/under-the-tatas-air-india-express-has-become-a-jumbo-airline/11739957350509.html |access-date=१३ मार्च २०२५ |work=लाईव्ह मिंट |language=en}}</ref> |- | [[एरबस ए३२०नियो]] | १२ | &mdash; | १८६ | ४ विमाने [[एर इंडिया]] कडून हस्तांतरित केली जाणार आहेत<ref>{{cite news |title=एर इंडिया एक्सप्रेसला मूळ कंपनीकडून २० एरबस ए३२० विमाने मिळणार |url=https://www.freepressjournal.in/business/air-india-express-to-get-20-airbus-a320-planes-from-parent-company |access-date=८ जुलै २०२४ |work=फ्री प्रेस जर्नल |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last=फडणीस |first=अनीश |date=७ जुलै २०२४ |title=एर इंडिया २० एरबस विमानांसह एआय एक्सप्रेसचा ताफा मजबूत करणार |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/air-india-to-beef-up-ai-express-fleet-with-20-airbus-planes/article68378334.ece |access-date=८ जुलै २०२४ |work=बिझनेस लाईन |language=en}}</ref> |- | rowspan="2" | [[एरबस ए३२१नियो]] | २ | rowspan="2" | &mdash; | १९२ | rowspan="2" | |- | २ | २३२ |- | [[बोईंग ७३७-८००]] | २६ | &mdash; | १८९ | जुनी विमाने टप्प्याटप्प्याने ताफ्यातून बाहेर काढली जातील<ref name="Phaseout" /> |- | rowspan="1" | {{nowrap|[[बोईंग ७३७ मॅक्स ८]]}} | rowspan="1" | ५१<ref name="B737">{{cite news |date=३१ डिसेंबर २०२५ |title=एर इंडिया एक्सप्रेसमध्ये ५१ व्या बी७३७-८ विमानाचे स्वागत |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/air-india-express-welcomes-51st-b737-8-its-first-custom-designed-boeing-plane-101767138075272.html |access-date=३१ डिसेंबर २०२५ |work=हिंदुस्तान टाइम्स |language=en}}</ref> | rowspan="2" | १६९ | ≤ १८९<ref name="B737"/> | rowspan="2" | २० पर्यायांसह ऑर्डर<ref>{{cite news |date=१ जानेवारी २०२४ |title=एर इंडिया एक्सप्रेसने एआयएक्स विलीनीकरणासाठी एनसीएलटीकडे परवानगी मागितली |first=सौरभ |last=सिन्हा |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/air-india-express-seeks-final-nclt-nod-for-aix-merger/articleshow/106428764.cms |access-date=१ जानेवारी २०२४ |language=en}}</ref><ref>{{cite press release|url=https://boeing.mediaroom.com/2023-02-14-Air-India-Selects-Up-to-290-Boeing-Jets-to-Serve-Its-Strategy-for-Sustainable-Growth|title=एर इंडियाने शाश्वत वाढीसाठी २९० बोईंग विमानांची निवड केली|work=बोईंग|date=१४ फेब्रुवारी २०२३|access-date=१ जून २०२५ |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=२९ जानेवारी २०२६ |title=एर इंडियाची अतिरिक्त ३० बोईंग ७३७ विमानांसाठी ऑर्डर |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/air-india-places-orders-for-30-additional-boeing-737s/articleshow/127778596.cms |access-date=२९ जानेवारी २०२६ |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |language=en}}</ref> |- | {{nowrap|[[बोईंग ७३७ मॅक्स १०]]}} | &mdash; | ठरायचे आहे |- ! एकूण ! ११२ ! १६९ ! colspan="2" | |} == विमानांतर्गत सेवा == स्वस्त दरात सेवा देण्याऱ्या या विमानामध्ये प्रवाशांना शाकाहारी आणि मांसाहारी अशा दोन्ही प्रकारचे अल्पोपहार पुरविण्यात येतो. प्रवाशांसाठी थोडया प्रमाणात मनोरंजनाची सुद्धा सुविधा उपलब्ध करून दिली जाते. [[चित्र:Air_India_Express_Boeing_737_2078.JPG|उजवे|इवलेसे|एर इंडिया एक्सप्रेस विमान बोइंग ७३७-८०० मंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] == अपघात आणि दुर्घटना == २२ मे २०१० रोजी एर इंडिया एक्सप्रेस विमान ८१२ बोइंग ७३७-८०० [[दुबई]]-[[मंगलोर]] मार्गावर मंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर उतरताना अपघात होऊन विमानातील १६६ जणांपैकी १५२ प्रवासी आणि ६ वैमानिक मृत्युमुखी पडले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.thepeninsulaqatar.com/qatar/4120-jet-crash-kills-159-in-india-7-survive.html|प्रकाशक=|दिनांक=२०१०-०५-२३|title='भारतामध्ये जेट कोसळून १५८ मुत्युमुखी , ८ बचावले'|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-22|archive-date=2010-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524173517/http://thepeninsulaqatar.com/qatar/4120-jet-crash-kills-159-in-india-7-survive.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://wireupdate.com/wires/5378/indian-official-at-least-160-dead-in-air-india-plane-crash-in-mangalore/|प्रकाशक=वायर अपडेट/बीएनओ न्यूज.|दिनांक=२०१०-०५-२२|title='मंगलोर मध्ये जेट विमान अपघातात १५८ मुत्युमुखी'.|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-22|archive-date=2013-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022135107/http://wireupdate.com/wires/5378/indian-official-at-least-160-dead-in-air-india-plane-crash-in-mangalore/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.msnbc.msn.com/id/37286182/ns/world_news-south_and_central_asia/|प्रकाशक=एमएसएनबीसी.|दिनांक=२०१०-०५-२१|title='भारतामध्ये दुबईमधून निघालेले एर इं‍डियाचे विमान कोसळले'.|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-22|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103152246/http://www.msnbc.msn.com/id/37286182/ns/world_news-south_and_central_asia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/05/21/india.plane.crash/index.html?hpt=T1|प्रकाशक=सीएनएन.|दिनांक=२०१०-०५-२२|title='एर इंडियामध्ये घबराट'.|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-22|archive-date=2010-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524020135/http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/05/21/india.plane.crash/index.html?hpt=T1|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/10141297.stm|प्रकाशक=बीबीसी न्युज.|दिनांक=२०१०-०५-२२|title='मंगलोरमध्ये विमान कोसळून १६० जण ठार'. |भाषा=इंग्लिश}}</ref> २५ मे २०१० रोजी एर इंडिया एक्सप्रेस बोइंग ७३७-८०० दुबई ते [[पुणे]] मार्गावर प्रवास करताना सहवैमानिकाने विमानाचा ताब घेतला असताना अचानक वेगाने ७००० फूट खाली झेपावू लागले. परंतु त्याच वेळी कॉकपिटच्या बाहेर गेलेल्या वैमानिकाने परत कॉकपटमध्ये येऊन विमानाचा ताबा घेतला व पुढचा अनर्थ टाळला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.blogs.cnn.com/2010/11/30/report-co-pilot-moved-seat-sent-jetliner-plumetting/|प्रकाशक=सीएनएन.|दिनांक=२०१०-११-३०|title='अहवाल : सहवैमानिकाची गंभीर चूक'.|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-22|archive-date=2015-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406110059/http://news.blogs.cnn.com/2010/11/30/report-co-pilot-moved-seat-sent-jetliner-plumetting/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704700204575643401782593096.html|प्रकाशक=द वॉल स्ट्रीट जर्नरल.|दिनांक=२०१०-११-२८|title='एर इंडियामधील घाबरलेल्या सहवैमानिकाकडून विमान खोल गर्तेत'.|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iR7jo1aymu8RKJnw_a1mROQNz5dA|प्रकाशक=एएफपी.|दिनांक=२०१०-११-२९|title='भित्रट सहवैमानिकामुळे विमानातील भारतीय प्रवासांच्या हवेत गटांगळया'.|भाषा=इंग्लिश}}</ref> == शेपटीतील कौशल्य == एर इंडियाचा एक्सप्रेसच्या प्रत्येक विमानाच्या शेपटीवर भारतीय संस्कृती, प्राचीन इतिहास आणि परंपरा यांचा मिलाफ असलेले नक्षीकाम दिसून येते. == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} {{भारतीय विमान सेवा}} [[वर्ग:भारतीय विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:एर इंडिया]] 9ch3qt5ijb5f9ottfbqg0tuf0xxqxih 0 40646 2712169 2710813 2026-09-25T10:23:54Z ~2026-51573-51 187800 /* यादी */ 2712169 wikitext text/x-wiki '''कवी''' ही अशी व्यक्ती आहे जी [[कविता]] अभ्यासते आणि निर्माण करते. कवी स्वतःचे असे वर्णन करू शकतात. कवी हा निर्माता ([[विचार|विचारक]], [[गीतकार]], [[लेखक]]) असू शकतो जो कविता (मौखिक किंवा [[साहित्य|लिखित]]) तयार करतो किंवा ते प्रेक्षकांसमोर त्यांची कला सादर करू शकतात. कविता करणाऱ्या स्त्रीस '''कवयित्री''' असे म्हणतात. कवी प्रागैतिहासिक काळापासून अस्तित्वात आहेत, जवळजवळ सर्व भाषांमध्ये, आणि त्यांनी विविध संस्कृती आणि कालखंडात मोठ्या प्रमाणात कामे तयार केली आहेत.<ref name="Orban">{{cite book |last=Orban |first=Clara Elizabeth |title=The Culture of Fragments: Word and Images in Futurism and Surrealism |publisher=Rodopi |year=1997 |page=3 |url=https://books.google.com/books?id=KbCVyt6MWg0C |isbn=90-420-0111-9}}</ref> == यादी == काही प्रसिद्ध कवी आणि कवयित्री #|बालकवी (त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे) #|कुसुमाग्रज (विष्णू वामन शिरवाडकर) #|केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले) #|केशवकुमार (प्रल्हाद केशव अत्रे) #|शांता शेळके #|बहिणाबाई चौधरी #|[[अनिल बाबुराव गव्हाणे]] #|विजया वाड #|भा.रा. तांबे #|मंगेश पाडगावकर #|प्रवीण दवणे #|ग.दि. माडगुळकर #|कवी अनिल [आत्माराम रावजी देशपांडे) #|कवी बी (नारायण मुरलीधर गुप्ते) #|गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) #|ग.ह. पाटील #|विठ्ठल वाघ #|बा.भ बोरकर |ना.धों. महानोर #|कवी यशवंत (यशवंत दिनकर पेंढरकर)(बडोद्याचे राजकवी) #|साने गुरुजी #|दुर्गा भागवत #|[[शिरीष गोपाळ देशपांडे]] #|माधव जुलिअन #|दिलीप चित्रे #|[[ग.ल. ठोकळ]] #|गो.ना. माडगावकर #|सुरेश भट #|श्री. बा. रानडे #|गोपीनाथ #|ना.गं. लिमये #|केशव मेश्राम #|बा.सी. मर्ढेकर #|शं.चिं. श्रीखंडे #|वि.म. कुलकर्णी #|ना.वा. टिळक #|शंकर वैद्य #|इंदिरा संत #|अरुणा ढेरे #|कवी ग्रेस (माणिक गोडघाटे) #|वा.रा. कांत #|अनंत काणेकर #|आरती प्रभू (चिं त्र्य खानोलकर) #|पद्मा #|कवी सुधांशु #|विंदा करंदीकर #|पु.शि. रेगे #|सदानंद रेगे #|अनंत फंदी #|सोपानदेव चौधरी #|वसंत आबाजी डहाके #|दि.पु. चित्रे #|गो.नी. दांडेकर #|वसंत बापट #|संगीता बर्वे #|[[शिरीष पै]] #|वि.भि. कोलते #|फ.मुं शिंदे #| शफी बोल्डेकर #|अज्ञातवासी (दिनकर गंगाधर केळकर) #|मधुकर केचे #।दशरथ यादव #|किरण शिवहर डोंगरदिवे #|[[किशोर कवठे]] ==इतर कवी== #डॉ.[[मिर्झा रफी अहमद बेग]]<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, शनिवार,२९ नोव्हेंबर २०२५</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:कवी|*]] d699od9toti3zeqkd9oxgtmo38zy3gx 0 41494 2712056 2688314 2026-09-25T05:06:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712056 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ मार्च |वर्ष = २०१२ }} [[चित्र:Global Temperature Anomaly.svg|thumb|right|300 px|जागतिक तापमान कार्यपद्धती]] ' * # '''==हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन== [[पृथ्वी]]वर यापूर्वीही अनेकवेळा जागतिक तापमान वाढ झाली होती. याचे पुरावे [[अंटार्क्टिका]]च्या [[बर्फ|बर्फांच्या]] अस्तरात मिळतात. त्या वेळेसची तापमानवाढ ही पूर्णतः नैसर्गिक कारणांमुळे झाली होती व त्याही वेळेस [[पृथ्वी]]च्या वातावरणात आमूलाग्र बदल झाले होते. सध्याची तापमानवाढ ही पूर्णतः [[मानव]]निर्मित असून मुख्यत्वे [[हरितगृह वायू परिणाम|हरितगृह वायू परिणामामुळे होत आहे. पृथ्वीलगतच्या वातावरणामध्ये [[कर्ब द्वी प्राणीद]] (कार्बन-डाय-ऑक्साईड) व अश्याच काही अन्य घातक वायूंचे प्रमाण वाढले की हरितगृह परिणाम (GREENHOUSE EFFECT) होतो. हरितगृह परिणामामुळे पृथ्वीच्या तापमानात वाढ होण्याचा संभव असतो. == 1. इतिहासातील तापमानवाढीच्या घटना == गेल्या शंभर वर्षांत यापूर्वी कधीही झालेली नाही एवढ्या झपाट्यानं तापमानवाढ झाली आहे. विषुववृत्तीय भागातील जी थोडी पर्वत शिखरे हिमाच्छादित आहेत, त्यातील किलिमांजारो हे पर्वत शिखर प्रसिद्ध आहे. या पर्वत शिखरावरील हिमाच्छादन [[इ.स. १९०६]]च्या तुलनेत २५ टक्केच उरले आहे. आल्पस् आणि हिमाल<nowiki/>यातील हिमनद्या मागे हटत चालल्या आहेत आणि हिमरेषा म्हणजे ज्या ऊंचीपर्यंत कायम हिमाच्छादन असते किंवा आजच्या भाषेत जिथे २४X७ हिमाच्छादन असतं ती रेषा वर वर सरकत चालली आहे. एव्हरेस्टवर जाताना लागणारी खुंबू हिमनदी [[इ.स. १९५३]] ते [[इ.स. २००३]] या ५० वर्षांत पाच कि. मी. मागं सरकली. [[इ.स.]] १९७० च्या मध्यापासून नेपाळमधील सरासरी तापमान १० से.ने वाढले, तर सैबेरियातील कायमस्वरूपी हिमाच्छादित प्रदेशात गेल्या ३० वर्षांत म्हणजे [[इ.स. १९७५]]-७६पासून १.५ से. तापमानवाढ नोंदवण्यात आली असून इथलं हिमाच्छादन दरवषीर् २० सें.मी.चा थर टाकून देतंय. अशी जागतिक तापमानवाढीची अनेक उदाहरणं आहेत. सागरपृष्ठावरची तापमानवाढ या सागरी तुफानांना जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे.गेल्या शंभर वर्षांत यापूर्वी कधीही झालेली नाही एवढ्या झपाट्यानं तापमानवाढ झाली आहे. विषुववृत्तीय भागातील जी थोडी पर्वत शिखरे हिमाच्छादित आहेत, त्यातील किलिमांजारो हे पर्वत शिखर प्रसिद्ध आहे. या पर्वत शिखरावरील हिमाच्छादन [[इ.स. १९०६]]च्या तुलनेत २५ टक्केच उरले आहे. आल्पस् आणि हिमालयातील हिमनद्या मागे हटत चालल्या आहेत आणि हिमरेषा म्हणजे ज्या ऊंचीपर्यंत कायम हिमाच्छादन असते किंवा आजच्या भाषेत जिथे २४X७ हिमाच्छादन असतं ती रेषा वर वर सरकत चालली आहे. एव्हरेस्टवर जाताना लागणारी खुंबू हिमनदी [[इ.स. १९५३]] ते [[इ.स. २००३]] या ५० वर्षांत पाच कि. मी. मागं सरकली. [[इ.स.]] १९७० च्या मध्यापासून नेपाळमधील सरासरी तापमान १० से.ने वाढले, तर सैबेरियातील कायमस्वरूपी हिमाच्छादित प्रदेशात गेल्या ३० वर्षांत म्हणजे [[इ.स. १९७५]]-७६पासून १.५ से. तापमानवाढ नोंदवण्यात आली असून इथलं हिमाच्छादन दरवषीर् २० सें.मी.चा थर टाकून देतंय. अशी जागतिक तापमानवाढीची अनेक उदाहरणं आहेत. सागरपृष्ठावरची तापमानवाढ या सागरी तुफानांना जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे.जबाबदार असतेच पण बरेचदा सागरांतर्गत तापमानवाढही या तुफानांची तीव्रता आणि संहारक शक्ती वाढत असते. रिटा आणि कॅटरिना या संहारक तुफानांनंतर जो अभ्यास झाला,त्यात मेक्सिकोच्या आखातातील खोलवर असलेल्या उबदाफेलिक्स या सागरी तुफानाच्या वेळी त्या भागावरच्या आकाशात कार्बन डायऑक्साईडची पातळी १०० पटींनी वाढल्याचं दिसून आलं होतं. तेव्हापासून ठेवलेल्या नोंदी सागरी तुफानांची ही बाजू स्पष्ट करण्यास पुरेशा आहेत. तरीही सागरी तुफानांच्या तीव्रतेचा संबंध वाढत्या जागतिक तापमानाशी लावायला शास्त्रज्ञांचा एक गट तयार नाही कारण १९७० च्या पूवीर्ची या तुफानांची मोजमापं उपग्रहांनी यानंतर घेतलेल्या मोजमापांइतकी अचूक नाहीत असे शास्त्रज्ञांच्या या गटाचे म्हणणे आहे. == 2. तापमानवाढीची भाकिते == तापमानवाढीची भाकिते ही अनेक अंदाजांवर आधारित आहेत. आय.पी.सी.सी. ने व विविध तज्ञांनी अनेक भाकिते प्रदर्शित केलेली आहेत. अनेक तज्ञांचे अंदाज जुळत आहेत तर काही बाबतीत बरीच तफावत आहे. खालील अंदाजांवर विविध भाकिते शास्त्रज्ञांनी तयार केली आहेत. # सर्व देशांकडून अनिर्बंध ऊर्जावापर व हरितगृह वायूंचे कोणत्याही उपाययोजना न करता उत्सर्जन # विकसित देशांकडून ऊर्जावापरावरील कडक नियंत्रण व विकसनशील देशांना काही प्रमाणात जास्त ऊर्जावापराची संधी # सर्वच देशांकडून ऊर्जावापरावर कडक नियंत्रण. == 3. कारणे == === 3.1 हरितगृह परिणाम === [[हरितगृह]] हे खास प्रकारच्या [[वनस्पती]] वाढवण्यासाठी बनवलेले काचेचे घर असते<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Greenhouse| विकिपीडिया ग्रीनहाउस लेख|]</ref>. हे घर वनस्पतींना बाह्य हवामानाचा परिणाम होउ नये म्हणून सोडल्या जातात. परंतु अवरक्त लहरी वर नमूद केलेल्या वायूंमुळे पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात परावर्तित होतात व रात्रकाळातही पृथ्वीला उर्जा मिळते. वातावरणात अडकलेल्या या अवरक्त लहरींच्या ऊर्जेमुळे पृथ्वीभोवतालचे वातावरण उबदार राहण्यास मदत होते. जर हे वायु वातावरणात नसते तर पृथ्वीचे तापमान रात्रीच्या वेळात भारतासारख्या उबदार देशातही -१८ अंश सेल्सियस इतके असते. जर भारतासारख्या ठिकाणी ही परिस्थिती तर [[रशिया]] [[कॅनडा]] इत्यादींबाबत अजून कमी तापमान असते. परंतु या वायूंमुळे रात्रीचे तापमान काही प्रमाणापेक्षा कमी होत नाही व पृथ्वीचे सरासरी तापमान -१८ पेक्षा ३३ ° जास्त म्हणजे १५° सेल्सियस इतके रहाते. या परिणामामुळे मुख्यत्वे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी विकसित पावली. असते व उबदार असते. हे घर [[काच|काचेचे]] असून घरात [[उन|ऊन]] येण्यास व्यवस्था असते परंतु घर बंदिस्त असल्याने उन्हाने तापल्यानंतर आतील तापमान कमी होण्यास मज्जाव असतो. आतील तापमान उबदार राहण्याच्या संकल्पनेमुळे ही संज्ञा जागतिक तापमान वाढीच्या संदर्भात वापरतात<ref>[http://epa.gov/climatechange/kids/greenhouse.html यु.एस. इ.पी.ए चे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403033412/http://epa.gov/climatechange/kids/greenhouse.html |date=2009-04-03 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://epa.gov/climatechange/kids/greenhouse.html |date=20090419152127}}</ref>. काही वायूंच्या [[रेणू|रेणूंची]] रचना अश्या प्रकारची असते की ते उष्णतेच्या ऊर्जालहरी परावर्तित करू शकतात. [[कार्बन डायॉक्साइड|कार्बन डायॉक्साईड]], [[मिथेन]], [[डायनायट्रोजन ऑक्साईड]] व पाण्याची [[वाफ]] हे प्रमुख वायु असे आहेत जे या उर्जालहरी परावर्तित करू शकतात. [[सूर्य|सूर्यापासून]] [[पृथ्वी]]ला मिळणाऱ्या [[ऊर्जा|ऊर्जेत]] अतिनील ते अवरक्त अशा ऊर्जालहरींचा समावेश असतो, त्यापैकी अवरक्त किंवा इन्फ्रारेड ऊर्जा लहरी म्हणजे उष्णतेच्या लहरी. पृथ्वीवर येणाऱ्या सूर्यप्रकाशातील सर्व ऊर्जा लहरी दिवसा भुपृष्ठावर शोषल्या जातात. त्यामुळे पृथ्वीवर दिवसा तापमान वाढते. [[सूर्य]] मावळल्यावर ही शोषण प्रक्रिया थांबते व उत्सर्जन प्रक्रिया सूरु होते व शोषलेल्या लहरी अंतराळात पुन्हा सोडल्या जातात. परंतु अवरक्त लहरी वर नमूद केलेल्या वायूंमुळे पुन्हा पृथ्वीच्या वातावरणात परावर्तित होतात व रात्रकाळातही पृथ्वीला उर्जा मिळते. वातावरणात अडकलेल्या या अवरक्त लहरींच्या ऊर्जेमुळे पृथ्वीभोवतालचे वातावरण उबदार राहण्यास मदत होते. जर हे वायु वातावरणात नसते तर पृथ्वीचे तापमान रात्रीच्या वेळात भारतासारख्या उबदार देशातही -१८ अंश सेल्सियस इतके असते. जर भारतासारख्या ठिकाणी ही परिस्थिती तर [[रशिया]] [[कॅनडा]] इत्यादींबाबत अजून कमी तापमान असते. परंतु या वायूंमुळे रात्रीचे तापमान काही प्रमाणापेक्षा कमी होत नाही व पृथ्वीचे सरासरी तापमान -१८ पेक्षा ३३ ° जास्त म्हणजे १५° सेल्सियस इतके रहाते. या परिणामामुळे मुख्यत्वे पृथ्वीवरील जीवसृष्टी विकसित पावली. {| class="wikitable" |- |''' क्रं'''||'''वायू'''|| '''तापमानवाढ''' |- |१|| पाण्याची वाफ|| २०.६° |- |२|| कार्बन डायॉक्साईड|| ७.२° |- |३|| ओझोन|| २.४° |- |४|| डायनाट्रोजन ऑक्साईड|| १.४° |- |५|| मिथेन|| ०.८° |- |६|| इतर वायू|| ०.६° |- |'''एकूण'''|| सर्व एकत्रित<br /> हरितवायू मिळून|| '''३३°''' |} _{तक्ता संदर्भ <ref name=APCS-stutt>Air pollution control strategies - Author Rainer Friedrich - University Stuttgart</ref>} <br />वरील तक्त्यात पाहिल्याप्रमाणे वाफ, कार्बन डायॉक्साईड हे प्रमुख वायु आहेत ज्यामुळे हरितगृह परिणाम पहावयास मिळतो. पृथ्वीवर पाणी प्रंचड आहे व त्यामुळे वातावरणातील वाफेचे प्रमाणदेखील खूप आहे व त्यामुळेच हरितगृह परिणामात [[वाफ|वाफेचा]] मोठा वाटा आहे. परंतु वाफेचे अथवा बाष्पाचे प्रमाण हे वातावरणात निसर्ग निर्मित असते. [[सूर्य]] [[समुद्र|समुद्राच्या]] पाण्याची वाफ तयार करतो व त्या वाफेचा [[पाउस]] पडतो. ही प्रक्रिया निसर्गात अव्याहतपणे चालू असते त्यामुळे वातावरणातील वाफेचे प्रमाण हे बऱ्यापैकी एकसारखे असते. तसेच वाफेची हरितगृह वायु म्हणून ताकद इतर वायूंपेक्षा कमीच असते. त्यामुळे सध्याच्या जागतिक तापमानवाढीमध्ये वाफेचा फारसा वाटा नाही<ref name=APCS-stutt/>. === 3.2 हरितगृह परिणाम व जागतिक तापमान वाढ === ह‍रितगृह परिणामात दुसरा महत्त्वाचा वायु म्हणजे [[कार्बन डायॉक्साइड|कर्ब वायू]] (कार्बन डायॉक्साईड) हा आहे. सध्याच्या युगात जग विकसित देश व विकसनशील देश या प्रकारात विभागले आहेत. औद्योगिक क्रांतीनंतर विकसित देशात मोठ्या प्रमाणावर [[कोळसा]] व [[खनिज तेल|खनिज तेलावर]] आधारित उर्जेचा वापर मोठ्या प्रमाणावर सूरु झाला व ज्वलन प्रकियेमुळे कार्बन डायॉक्साईडचे मोठ्या प्रमाणावर उत्सर्जन सुरू झाले. [[इ.स. १९७०]]च्या दशकानंतर विकसनशील देशांनीही विकसित देशांच्या पावलांवर पाउल टाकून उर्जेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर सूरू केला. मोठ्या प्रमाणावरील [[कोळसा]] व [[पेट्रोल]]चा वापर व त्याचवेळेस कमी झालेली जंगले यामुळे वातावरणातील कार्बन डायॉक्साईडचे प्रमाण अजून जोमाने वाढण्यास मदत झाली. [[औद्योगिक क्रांती]] युरोपमध्ये [[इ.स. १७६०]]च्या सुमारास झाली<ref>[http://www.yale.edu/ynhti/curriculum/units/1981/2/81.02.06.x.html औद्योगिक क्रांतीचा इतिहास]</ref> त्यावेळेस वातावरणातील कार्बन डायॉक्साईडचे प्रमाण २६० पीपीएम इतके होते. [[इ.स. १९९८]] मध्ये हेच प्रमाण ३६५ इतके होते व आज [[इ.स. २००९]] मध्ये ४०० पीपीएमच्या जवळ पोहोचले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.carbonify.com/carbon-dioxide-levels.htm |title=वर्षानुसार कार्बन डायॉक्साईडचे वातावरणातील प्रमाण |access-date=2009-02-07 |archive-date=2009-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223054653/http://www.carbonify.com/carbon-dioxide-levels.htm |url-status=dead }}</ref>. हे प्रमाण वाढण्यास दुसरे तिसरे कोणीही नसून केवळ मानव जवाबदार आहे. करोडो वर्षाच्या [[प्रकाशसंश्लेषण|प्रकाशसंश्लेषणा]] नंतर तयार झालेला [[कोळसा]] व [[खनिज तेल]] गेल्या शंभर वर्षात अव्याहतपणें जमीनीतून बाहेर काढून वापरले आहेत. मुख्यत्वे वाहनांच्या [[पेट्रोल]] व [[डिझेल]] साठी किंवा कोळसा [[वीजनिर्मिती]]साठी व इतर अनेक कारणांसाठी आपण मोठ्या प्रमाणावर खनिज पदार्थ वापरत आहोत व त्याचा धूर करून कार्बन डायॉक्साईड वातावरणात पाठवत आहोत. वरच्या तक्त्यातील कार्बन डायॉक्साईडचा वाटा २६० पीपीएमच्या प्रमाणात आहे. हे प्रमाण वाढल्यास पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढणार हे स्पष्ट आहे व सध्या हेच होत आहे. शेजारील आकृतीत पाहिल्याप्रमाणे जशी कार्बन डायॉक्साईडची पातळी गेल्या शतकापासून वाढत गेली आहे त्याच प्रमाणात पृथ्वीचे सरासरी तापमान देखिल वाढले आहे. म्हणूनच हरितवायूंनीच पृथ्वीचे सरासरी तापमान वाढवले या विधानाला ही आकृति जोरदार पुरावा आहे. केवळ कार्बन डायॉक्साईड नव्हे तर मानवी प्रयत्नांमुळे मिथेनचेही वाताव‍रणातील प्रमाण वाढत आहे. [[इ.स. १८६०]] मधील मिथेनचे प्रमाण हे ०.७ पीपीएम इतके होते व आज २ पीपीएम <ref name=APCS-stutt/> इतके आहे. [[मिथेन]] हा कार्बन डायॉक्साईडपेक्षा २१ पटीने जहाल हरितवायू आहे.<ref>[http://www.climatescience.gov/infosheets/highlight1/default.htm मिथेन एक हरितवायू]</ref> त्यामुळे वातावरणातील प्रमाण कमी असले तरी त्याची परिणामकारकता बरीच आहे. या सर्व वायूंच्या वाढत्या प्रमाणामुळे वातावरणाचे सरासरी तापमानही वाढले आहे आणि ही प्रक्रिया सुरूच आहे. याच प्रक्रियेस जागतिक तापमानवाढ असे म्हणतात. क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (सीएफसी) या कुटुंबातील वायूंचा हरितगृह परिणाम करणारे वायू आहे. हे वायू मानवनिमिर्त असून ते [[इ.स. १९४०]]च्या सुमारास वापरात आले. हे कृत्रिम वायू फ्रीजमध्ये, एरोसोल कॅनमधे आणि इलेक्ट्रॉनिक उद्योगात प्रामुख्यानं शीतीकरणासाठी वापरले जातात. सध्याच्या हरितगृह परिणामाच्या निमिर्तीत २५ टक्के वाटा या वायूंचा आहे. आता सीएफसी वापरावर बंदी आहे, पण बंदी नसताना भरपूर नुकसान झालेले आहे. हे वायू पृथ्वीजवळ असताना नुकसान न करता ते वातावरणाच्या वरच्या थरात जातात, तेव्हा त्यांच्या विघटनातले घटक [[ओझोन]] या ऑक्सिजनच्या (O3) या रूपाचं ऑक्सिजनच्या सामान्य रूपात ( O2 ) रूपांतर करतात. हा ओझोन वायूचा थर सूर्याकडून येणाऱ्या अल्ट्राव्हायोलेट प्रारणांपासून आपले रक्षण करतो. ही प्रारणे वातावरण तापवतातच आणि त्यांच्यामुळे त्वचेच्या कर्करोगासह इतरही व्याधींना आपल्याला सामोरे जावे लागते. तिसरा हरितगृह वायू म्हणजे मिथेन. पाणथळजागी कुजणाऱ्या वनस्पती, कुजणारे इतर कार्बनी पदार्थ यातून मिथेन बाहेर पडून हवेत मिसळतो. टुंड्रा प्रदेशात जी कायमस्वरूपी गोठलेली जमीन (पर्मा फ्रॉस्ट) आहे , त्यात पृथ्वीवरचा १४ टक्के मिथेन गाडलेल्या वनस्पतींच्या अवशेष स्वरूपात आहे. पृथ्वीचं तापमान वाढतंय तसतशी गोठणभूमी वितळू लागली असून त्या जमिनीमधून मोठ्या प्रमाणावर सुटणारा मिथेन वातावरणात मिसळू लागला आहे. सागरतळी जे कार्बनी पदार्थ साठलेले आहेत त्यांचा साठा पृथ्वीवरील दगडी कोळशांच्या सर्व साठ्यांपेक्षा काही पटीनं मोठा आहे. बरेचदा सागरी उबदार पाण्याचा प्रवाह सागरात खोलवरून जातो तेव्हा किंवा सागरतळाची भूभौतिक कारणांनी हालचाल होते तेव्हा या मिथेनचे (आणि इतर कार्बनी वायूंचे) मोठमोठे बुडबुडे एकदम सागरातून अचानकपणे वर येतात. या बृहतबुदबुदांनी (प्लूम्स) काहीवेळा सागरी अपघात घडतात. असे मिथेनचे बुडबुडे ओखोत्स्क सागरात रशियन शास्त्रज्ञांनी आणि कॅरिबियन सागरात अमेरिकन शास्त्रज्ञांनी नांेदले आहेत. हे बुडबुडे काहीवेळा एखाद्या शहराच्या लांबी-रुंदीचेदेखील असू शकतात. सागरपृष्ठावर येईपर्यंत ते मोठे होत होत फुटतात. त्यामुळं सागरात अचानक खळबळ माजते. == 4. इतर कारणे == '''जगाची वाढती लोकसंख्या''' - वाढत्या जगाच्या लोकसंख्येमुळे कार्बन-डाय-ऑक्साइडचे उत्सर्जनाचे प्रमाण वाढत आहे. '''प्राण्यांची वाढती संख्या''' - कार्बन-डाय-ऑक्साइडचे प्रमाण वाढण्याकरिता आणखी एक कारण म्हणजे जगात वाढणारी प्राण्यांची प्रचंड संख्या. अमेरिकेतील कडक कायदे टाळण्याकरिता तिथले वराहपालक मेक्सिकोत वराहपालन केंद्रे काढतात. तिथे एकेका केंद्रावर काही लाख प्राणी असतात. अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया या राज्यामध्ये दशलक्षावधी गाई आहेत. न्यू झीलंडमध्ये लोकसंख्येचा अनेकपट मेंढ्या आहेत. जगातील कोंबड्यांची तर गणतीच करता येणार नाही. हे सर्व प्राणी श्वासावाटे ऑक्सिजन घेतात आणि कार्बन-डाय-ऑक्साइड बाहेर टाकतात. शिवाय मलमार्गावाटे मिथेन हा घातक हरितगृह परिणाम घडवून आणणारा वायू बाहेर टाकतात. हा कार्बन-डाय-ऑक्साइडपेक्षा अनेक पट घातक हरितगृह परिणाम घडवून आणणारा वायू बाहेर टाकतात. '''सूर्याकिरणांची दाहकता'''- सूर्यकिरणांची दाहकता वाढल्यास जागतिक तापमान वाढ होण्याची शक्यता असते. परंतु सध्याच्या परिस्थितीत [[सूर्य]] किरणांचे उत्सर्जन हे नेहेमीप्रमाणे आहे. किरणांची दाहकता कमी जास्त झाल्यास जागतिक तापमान तात्कालिन कमी जास्त होते, दीर्घकालीन दाहकता कमी अथवा जास्त झालेली नाही,त्यामुळे सध्याच्या तापमान वाढीस हरितगृह परिणामच जवाबदार आहे. '''ज्वालामुखींचे उत्सर्जन'''- ज्वालामुखींच्या उत्सर्जनाने देखिल जागतिक तापमान बदलू शकते. त्यांचा परिणाम तापमान कमी होण्यात देखिल होऊ शकतो. कारण वातावरणातील धुलिकणांचे प्रमाण वाढते जे अल्ट्राव्हायोलेट लहरी शोषून घेण्यात कार्यक्षम असतात. ज्वालामुखींच्या उत्सर्जनाने तापमान एखाद दुसरे वर्षच कमी जास्त होउ शकते. त्यामुळे ज्वालामुखीचा तापमानावर परिणाम तात्कालिन असतो. '''[[एल निन्यो|एल्-निनो परिणाम]]'''- पेरु व चिली देशांच्या किनारपट्टीवर हा परिणाम दिसतो. विषुववृतालगत पाण्याखालून वाहणारा प्रवाह कधी कधी पाण्यावर येतो. असे झाल्यास पृथ्वीवर हवामानात मोठे बदल होतात व त्याचा परिणाम जागतिक तापमान वाढीवरही होतो. एल्-निनो परिणामामूळे मोसमी वाऱ्यांना अवरोध निर्माण होऊन भारतात दुष्काळ पडतो. एल्-निनो परिणामामुळे पृथ्वीवर १ ते ५ वर्षापर्यंत सरासरीपेक्षा जास्त तापमान नोंदवले जाऊ शकते. मागील एल्-निनो परिणाम १९९७ - ९८ साली नोंदवला गेला होता. "'औद्योगिक क्रांती"' - औद्योगिक क्रांती घडल्यानंतर फार प्राचीन काळी गाडल्या गेलेल्या जंगलांचा मानवाने इंधन म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वापर सुरू केला. कुठलाही कार्बनी पदार्थ जाळला की त्यातून कार्बनडाय ऑक्साईडची निमिर्ती होते. त्याप्रमाणे लाकूड आणि दगडी कोळसा जाळल्यानंतर वातावरणात कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण वाढू लागले. दगडी कोळसा जाळला जात असताना कार्बन डायऑक्साईड वायूबरोबर काही कोळशामध्ये असलेल्या गंधक आणि त्याची संयुगे यांच्या ज्वलनाने सल्फर डायऑक्साईडही हवेत मिसळू लागला. विसाव्या शतकात कोळसा याच्या बरोबर खनिज तेल आणि इंधन वायूंच्या ज्वलनामुळे निर्माण होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साईडची भर पडली. नैसर्गिक तेल आणि वायू आपण इतक्या मोठ्या प्रमाणावर वापरू लागलो की वातावरणात कोळसा जाळून जमा होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साईडमध्ये भरपूर भर पडून हरितगृह परिणाम वाढू लागला. == 5. परिणाम == सरासरी तापमान वाढ ही केवळ २ ते ३ अंशांची दिसत असली तरी पृथ्वीवर महाकाय बदल घडवून आणण्यास सक्षम आहेत. पुर्वीच्या तापमानवाढीतही पृथ्वीवर अश्याच प्रकारचे महाकाय बदल घडून आले होते. सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे हवामानातील बदल. सध्या हे बदल दिसणे चालू झाले असून हे बदल जागतिक तापमानवाढीमुळे आहे का? अशी विचारणा सामान्य नागरिकाकडून होत आहे. === 5.1 हिमनद्यांचे वितळणे === [[चित्र:Eisberge.jpg|thumb|left|200 px|जागतिक तापमानवाढीने हिमनद्यांचे वितळणे चिंतेची बाब बनली आहे]][[इ.स. १९६०]]च्या दशकात जागतिक तापमानवाढीचा शोध लागला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.aip.org/history/climate/summary.htm |title=discovery of global warming |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207144910/http://aip.org/history/climate/summary.htm |url-status=dead }}</ref> परंतु नेमके परिणाम कोणते याचा थांग त्याकाळी लागणे अवघड होते. [[इ.स. १९९०]]च्या दशकात ओझोनच्या प्रश्नाने जगाचे लक्ष वेधल्यावर तापमानवाढीचे परिणाम काय असतील काय झाले आहेत याचा मागोवा घेणे चालू झाले. जगातील विविध भागातील होणारे बदल तपासण्यात आले. सर्वात दृश्य परिणाम दिसला तो [[हिमनदी|हिमनद्यांवर]] गेल्या शंभर वर्षात जगातील सर्वच भागातील हिमनद्यांचा आकार कमी होणे चालू झाले. कारण सोपे आहे, तापमान वाढीने पडणाऱ्या बर्फापेक्षा वितळाणाऱ्या बर्फाचे प्रमाण जास्ती झाले व हिमनद्या मागे हटू लागल्या. [[इ.स. १९६०]] पर्यंत [[आफ्रिका|अफ्रिकेतील]] [[माउंट किलीमांजारो]] या पर्वतावर मुबलक [[बर्फ]] होता व आज अतिशय नगण्य बर्फ आहे<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3054 अर्थ ऑबरव्हेटरी माउंट किलिमांजारो]</ref>.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://bprc.osu.edu/Icecore/images/retreat-map.jpg |title=किलिमांजारो १९१२ ते २००० |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419133506/http://bprc.osu.edu/Icecore/images/retreat-map.jpg |url-status=dead }}</ref>[[हिमालय]], [[आल्प्स]], [[आन्देस]] व [[रॉकि]] या महत्त्वाच्या बर्फाच्छदित पर्वतरांगामध्येही असेच आढळून आले आहे. या हिमनद्या [[पाणी]] पुरवठा म्हणून अतिशय महत्त्वाच्या आहेत. हया हिमनद्या नष्ट पावल्या तर या नद्यावर अवलंबून असणाऱ्यांना पाणी टंचाईचा सामना करावा लागेल. हिमनद्यांच्या वितळण्याबरोबर आर्टिक व अंटार्टिका व ग्रीनलॅंडमधील या ध्रुवीय प्रदेशात प्रचंड मोठे हिमनगांचेही वितळणे चालू झाले आहे<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/21/AR2007102100761.html वॉशिंग्टन पोस्ट बातमी]</ref>. खरेतर जागतिक तापमानवाढी आगोदरही वितळण्याची प्रक्रिया चालू होती. परंतु जागतिक तापमानवाढीनंतर बर्फ पडण्याचे प्रमाण कमी झाले व वितळण्याचे प्रमाण जास्त झाले आहे. हे वितळलेले पाणी समुद्राच्या पाण्यात मिसळून जाते परिणामतः पाण्याची पातळी वाढते. आर्टिक व अंटार्टिका व ग्रीनलॅंडमध्ये असे प्रचंड् हिमनग आहे. येथील हिमनग दोन प्रकारात विभागता येतील. पाण्यावरील हिमनग, व जमीनीवरील हिमनग. आर्टिकमधील हिमनग मुख्यत्वे पाण्यावरील आहेत. तर ग्रीनलॅंड व अंटार्टिकामधील हिमनग हे मुख्यत्वे जमीनीवरील आहेत. या हिमनगांनी पृथ्वीवरील जवळपास ३ टक्के पाणी सामावले आहे. पाण्यावरील हिमनगांचा साधारणपणे बहुतांशी भाग पाण्याखाली असतो व फारच थोडा आपणास पाण्यावरती दिसतो. हे हिमनग जर वितळले तर पाण्याची पातळी वाढत नाही. पण जर जमीनीवरील हिमनग वितळले तर ते पाणी सरतेशेवटी महासागरात येते व पाण्याची पातळी वाढवते. एकट्या ग्रीनलॅंडमधील बर्फ वितळला तर पृथ्वीवरील पाण्याची पातळी २ ते ३ मीटरने वाढेल. व अंटार्टिकावरील संपूर्ण बर्फ वितळला तर पृथ्वीची महासागराची पातळी २० मीटरने वाढेल <ref name=APCS-stutt/> व असे झाल्यास आज दिसत असलेला कोणताही समुद्रकिनारा अस्तित्वात रहाणार नाही. मुंबई, कलकत्ता चेन्नई, न्यूयोर्क लॉस ॲंजेलिस व इतर शेकडो समुद्राकाठची शहरे पाण्याखाली जातील. बांग्लादेश व नेदरलॅंड सारखे देश ज्यांची बहुतांश देशाची समुद्रासपाटीपासून ०-५ मीटर इतकी आहे ह्या देशांमधील बहुतेक भाग पाण्याखालीच असेल. परिणामी येथील जनतेला इतर भागात स्थलांतर करावे लागणार आहे. === 5.2 हवामानातील बदल === [[चित्र:Bombay flooded street.jpg|thumb|200 px|मुंबई महापूर]]हवामानातील बदल हा जागतिक तापवाढीमुळे होणारा सर्वात चिंताजनक परिणाम आहे. गेल्या काही वर्षात या बदलांचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसत आहे व त्याचे परिणाम अनेक देशातील लोकांनी अनुभवले आहेत. पृथ्वीवरील हवामान हे अनेक घटकांवर अवलंबून असते. समुद्राच्या पाण्याचे तापमान हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. या घटकामुळेच खंडाच्या एखाद्या भागात किती पाउस पडणार, कधी पडणार हे ठरते. तसेच त्या खंडाचे तापमान किती रहाणार हेदेखील ठरते. महासागरातील गरम व थंड पाण्याचे प्रवाह या तापमान घटकामुळे काम करतात. [[युरोप]]ला [[अटलांटिक महासागर]]मधील गल्फ-स्ट्रीम या प्रवाहामुळे उबदार हवामान लाभले आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे समुद्राच्या पाण्याचेही सरासरी तापमान वाढले आहे. पाण्याचे तापमान वाढल्याने बाष्पीभवनाचे प्रमाण वाढते, यामुळे पावसाचे प्रमाण, चक्रि वादळांची संख्या व त्यांची तीव्रता वाढलेली आहे. २००५ मध्ये अमेरिकेत आलेल्या कतरिना या चक्रिवादळाने हाहाकार माजवला. याच वर्षी [[जुलै २६]] रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] व [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] न: भूतो अश्या प्रकारचा पाउस पडला होता<ref>[http://www.nationmaster.com/encyclopedia/2005-Mumbai-floods नेशन मास्टर २००५ मुंबई व महाराष्ट्र पूर]</ref>. [[युरोप]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] देखिल पावसाचे प्रमाण वाढलेले आहे परंतु [[बर्फ]] पडण्याचे प्रमाण लाक्षणीय रित्या कमी झालेले आहे व पूर्वीप्रमाणे थंडी अनुभवायास मिळत नाही हा तेथिल लोकांचा अनुभव आहे<ref name=APCS-stutt/>. पावसाचे प्रमाण सगळीकडेच वाढलेले नाही. तर काही ठिकाणी लाक्षणीय रित्या कमी झालेले आहे जगातील काही भागात पावसाचे प्रमाण कमी होऊन त्या भागात दुष्काळांचे प्रमाण वाढेल. [[आफ्रिका|अफ्रिकेचा]] पश्चिम किनाऱ्यावर असे परिणाम दिसत आहे तर इशान्य भारतात देखिल पावसाचे प्रमाण कमी होण्याचे भाकित आहे तर [[थारचे वाळवंट|थारच्या वाळवंटात]] पावसाचे प्रमाण वाढेल असे भाकित आहे. थोडक्यात हवामानात बदल आपेक्षित आहेत. हवामानातील बदल युरोप व अमेरिकेसारख्या देशात स्पष्टपणे दिसून् येतील. [[इटली]] मध्ये [[भूमध्य समुद्रीय हवामान|मूमध्य समुद्रीय वातावरण]] आहे असेच वातावरण तापमानवाढीमुळे [[फ्रान्स]] व जर्मनीमध्ये [[पश्चिम युरोपीय हवामान]] प्रकारच्या देशात अनुभवणे शक्य आहे तर. [[टुंड्रा हवामान|टुंड्रा]] प्रकारच्या अतिथंड प्रदेशात पश्चिम युरोपीय प्रकारचे हवामान अनुभवणे शक्य आहे.[[वाळवंट|वाळवटांचीही]] व्याप्ति वाढणे हवामानातील बदलांमुळे आपेक्षित आहे. महासागराच्या पाण्याच्या तापमानात बदल झाल्याने महासागरातील महाप्रचंड प्रवाहांच्या दिशा बदलण्याची शक्यता आहे. जर [[महासागरीय प्रवाह|प्रवाहांची]] दिशा बदलेल की नाही? बदल्यास कशी बदलेल? हे आत्ताच भाकित करणे अवघड आहे व हे प्रवाह बदल्यास पृथ्वीवर पूर्वीप्रमाणेच महाकाय बदल होतील. त्यातील एक बदल शास्त्रज्ञ नेहेमी विचारात घेतात तो म्हणजे [[गल्फ स्ट्रिम प्रवाह]] व [[उत्तर अटलांटिक प्रवाह]]. या प्रवाहांमध्ये बदल झाल्यास युरोप व अमेरिकेचे तापमानात अचानक बदल घडून तेथे [[हिमयुग]] अवतरण्याची शक्यता आहे. या शक्यतेवर हॉलिवूडमध्ये [[द डे आफ्टर टुमॉरो]] हा चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. == 6. उद्देश्य किंवा उद्दिष्टे == १९९७ साली संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या सभासद देशांनी [[क्योतो प्रोटोकॉल]] हा करार केला. या प्रोटोकॉलमध्ये त्यावेळी औद्योगिकदृष्ट्या विकसित देशांनी मान्य केले की ते [[इ.स. २०१५|इ.स. २००५]] ते [[२०१२]] पर्यंत आपापल्या देशातील हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन [[इ.स. १९९०]] सालच्या पातळीपेक्षा पाच टक्के कमी आणतील. या कराराप्रमाणे अनेक देशांनी प्रयत्न केले, पण कोणताच देश हे उद्दिष्ट गाठू शकला नाही. [[जर्मनी]] मध्ये या कराराच्या निमित्ताने [[नवीकरणीय ऊर्जा|नवीकरणीय ऊर्जे]]<nowiki/>बाबत बरीच प्रगती झाली, हा एक अनुकूल परिणाम झाला<ref>[German response to Kyoto Protocol| जर्मनीचे क्योतो प्रोटोकॉल चे पालन विकी लेख]</ref>. हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन एवढ्या पटकन कमी केले तर [[आर्थिक प्रगती]]ला खीळ बसेल ही भीती याला कारणीभूत आहे. जागतिक तापमानवाढीस मुख्यत्वे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]], [[युरोप]], [[चीन]], [[जपान]] हे देश जबाबदार आहेत. याचे मुख्य कारण त्यांचा मोठ्या प्रमाणावरील [[खनिज इंधन|खनिज इंधनां]]<nowiki/>चा वापर व मोठ्या प्रमाणावरील हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन. यातील अमेरिका हा सर्वाधिक हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन करणारा देश आहे व हा देश शेवटपर्यंत क्योतो करारात सहभागी झाला नाही. त्यामुळेही या करार कमकुवत झाला होता. २०१५ साली सर्व देशांनी मिळून जागतिक तापमान वाढीला तोंड देण्यासाठी [[पॅरिस करार]] हा नवा करार केला आहे. ==7. शास्रीय दृष्टिकोनातून उपाय== जागतिक तापमानवाढ रोखायची तर वातावरणातील कार्बन डायऑक्साईड वायू कमी करण्यासाठी उपाय करावे लागतील. यातला एक उपाय म्हणजे झाडं वाढवणे. सध्याचे कार्बन डायऑक्साईडचे वातावरणातील प्रमाण थोपवायचे तर त्याची निर्मिती कमी करणे आवश्यक आहे. जंगलांखालची भूमी सध्याच्या तीन ते पाच पट वाढवायला हवी. दुसरे म्हणजे कार्बन डायऑक्साईड निर्माण होताच तो पकडून सागरात सोडायची सोय करायला हवी किंवा याचे दुसऱ्या एखाद्या अविघटनशील संयुगात रूपांतर करावे लागेल. सागरात मोठ्या प्रमाणावर लोहसंयुगे ओतली तर वानस प्लवकांची (प्लॅंस्टॉन वनस्पती) वाढ होऊन त्यामुळे कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण कमी व्हायला मदत होईल असं काही शास्त्रज्ञ म्हणतात. सध्याच्या युगात कोणताही देश उर्जेचा वापर कमी करून आपली प्रगती खोळंबून घेणार नाही. अभ्यासातील पहाणीनुसार विकसित देशांचा उ‍र्जेचा वापर हा विकसनशील देशांपेक्षा कितीतरी पटीने जास्त आहे.<ref>Combustion and firing systems- Chapter 2 world Energy scenario By Prof. G. Scheffknecht - University Stuttgart</ref> परंतु वापराचे प्रमाण स्थिरावले आहे. या देशांपुढील मोठा प्रश्न आहे तो म्हणजे उर्जेचा वापर कमी कसा करायचा जेणेकरून हरितवायूंचे प्रमाण कमी होईल. भारत , चीन या देशात दरडोई वापर कमी असला तरी वापराचे प्रमाण हे दरवर्षी लाक्षणीयरित्या वाढते आहे. वापर गुणिले लोकसंख्या यांचा विचार करता काही वर्षातच हे देश जगातील इतर देशांना हरितवायूंच्या उत्सर्जनात मागे टाकतील. जगातील इतर विकसनशील देशांच्या बाबतीत हेच लागू होते. म्हणून सध्या उर्जेचा वापर कमी करून व जागतिक तापमानवाढीवर मात करता येणे अवघड आहे. यावर मात करण्यासाठी तज्ञांचे असे मत आहे की आत्ता लगेच कार्बन डायॉक्साईड या मुख्य हरितवायूला वातावरणात सोडण्यापासून रोखणे. त्यामुळे शास्त्रज्ञ ज्वलनाच्या अश्या प्रक्रिया शोधत आहेत ज्यामुळे वातावरणात कार्बन डायॉक्साईड सोडला जाणार नाही व उर्जेचे उत्पादन खोळंबणार नाही. मध्यम स्वरूपातील उपायांमध्ये वाहनांसाठी व वीजनिर्मिती प्रकल्पांसाठी नवीन प्रकरचे इंधन शोधून काढणे हे आहे. कायमस्वरुपी उपायांमध्ये तंत्रज्ञे विकसित करणे जेणेकरून मानवाचे खनिज व निसर्गातील अमूल्य ठेव्यावर अवलंबून रहाणे कमी होईल असे उदेश्य आहे. === 7.1 कार्बन डायॉक्साईडचे रोखणे व साठवण === (English : CO2 capture and storage) उर्जा निर्मिती साठी मग ती कारखान्यातील कामांसाठी असो, की घरगुती विजेसाठी असो की वाहने चालवणाऱ्यासाठी असोत. यासाठी मुख्यत्वे कोळसा व पेट्रोल यांचे ज्वलन केले जाते. (अपवाद म्हणजे वीजनिर्मिती ही [[जलविद्युत]] अथवा [[पवनचक्की|पवनचक्यांमधील]] असली तर). या ज्वलनातून कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन होते. सध्या शास्त्रज्ञांकडून सुचवलेल्या उपायांवर [[ज्वलन]] प्रक्रिया व कार्बन डायॉक्साईड वातावरणात जाण्यापासून रोखणाऱ्या प्रक्रियांचा विकास चालू आहे. या प्रक्रियांमध्ये मुख्यत्वे कोळश्याच्या ज्वलनानंतर त्यांतील कार्बन डायॉक्साईड वेगळा करायचा व वेगळा झालेला कार्बन डायॉक्साईड भूगर्भातील मोकळ्या खाणींमध्ये साठवून ठेवायचा. कार्बन डायॉक्साईड वेगळे करण्यासाठी विविध तंत्रे आहेत.<ref>[http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf कार्बन कॅप्चरसाठी विविध प्रक्रिया-स्लाईड शो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404004456/http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf |date=2007-04-04 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://arch.rivm.nl/env/int/ipcc/docs/css2002/ccs02-kt.pdf |date=20060824140554}}</ref> # कोळश्याला हवेच्या ऍवजी फक्त ऑक्सिजनच्या साहाय्याने ज्वलंत करणे. जेणेकरून ज्वलनानंतर फक्त कार्बन डायॉक्साईड तयार होईल व तो लगेच साठवणीसाठी तयार होईल. याला [[ऑक्सिफ्युएल फायरिंग]] (oxyfuel firing) असे म्हणतात.<ref>[http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/1b3.pdf ऑक्सिफ्युएल फायरिंग बद्दल् शास्त्रीय निबंध]</ref> # [[केमिकल लूपींग ज्वलन]] # अमिनच्या विविध द्र्व्यामध्ये कार्बनडायॉक्साईड विरघळते. ज्वलनानंतर धूराला अमिनच्या द्र्व्यामध्ये धुतल्यास त्यातील कार्बन डायॉक्साईड वेगळा होता नंतर अमिनला गरम करून कार्बन डायॉक्साईड वेगळे करणे सोपे जाते. या प्रक्रियेला [[अमिन स्र्कबिंग]] (Amine scrubbing)असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/p6.pdf |title=अमिन स्क्रबिंग व इतर कार्बन कॅप्चर प्रक्रिया |access-date=2009-02-10 |archive-date=2009-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090119161618/http://www.netl.doe.gov/publications/proceedings/01/carbon_seq/p6.pdf |url-status=dead }}</ref> वरील प्रक्रिया आज औद्योगिक स्तरावर प्रचलित आहेत. परंतु आर्थिक दृष्ट्या सोयीस्कर नाहीत. त्यामुळे अजून स्वस्त प्रक्रियांचा शोध लावणे चालू आहे. '''कार्बन डायॉक्साईडची साठवण'''- पहा: [http://www.co2storage.org.uk/ सी.ओ.२ स्टोरेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091117231051/http://www.co2storage.org.uk/ |date=2009-11-17 }} हा प्रकार विज्ञानाला अतिशय नवीन् आहे. वरील प्रक्रियेतून वेगळ्या केलेल्या कार्बन डायॉक्साईडला जमीनीखाली पुरणे अथवा खोल समुद्रात सोडणे हा पर्याय आहे. सध्या शास्त्रज्ञ याला कश्या प्रकारे जमीनीत पुरता येईल. पुरणे सुरक्षित असेल का? त्याला सीलबंद कसे करता येईल. इत्यादी प्रश्णांची उत्तरे शोधण्याचे काम चालू आहे. कार्बन डायॉक्साईडला, [[पेट्रोल]] अथवा [[नैसर्गिक वायू|नैसर्गिक वायूंच्या]] रिकाम्या खाणींमध्ये पुरणे सर्वात रास्त मार्ग आहे. या प्रकारे अश्या रिकाम्या खाणींचा पुन्हा वापर होईल. कार्बन डायॉक्साईडला रोखून साठवण करायची असल्यास सध्या कार्यरत असणाऱ्या वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये योग्य ते बदल करावे लागतील. भविष्यात तयार होणाऱ्या वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये हा मुद्दा लक्षात घेउनच त्याचे नियोजन करावे लागेल. === 7.2 नवीन प्रकारची इंधने === कार्बन् डायॉक्साईडला ज्वलनानंतर रोखणे व त्याची साठवण करणे हे वीजनिर्मिती प्रकल्पांमध्ये शक्य आहे कारण तेथे मोठ्या प्रमाणावर (एकूण ४० टक्के) प्रदूषकांची निर्मिती होते<ref name=APCS-stutt/><ref name=ecobridge/>. ही निर्मिती केंद्रीय प्रकारची असल्याने त्यावर उपाय शोधणे सोपे आहे. परंतु वाहनांमध्येही ज्वलन होत असते व तेही कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन करतात. अभ्यासातील पहाणी नुसार ३३- ३७ टक्के कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन हे वाहनांमुळे होत आहे<ref name=ecobridge>http://www.ecobridge.org/content/g_cse.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216051302/http://ecobridge.org/content/g_cse.htm |date=2009-02-16 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.ecobridge.org/content/g_cse.htm |date=20080222020723}}</ref>. परंतु वीजप्रकल्पांप्रमाणे त्याचे उत्सर्जन केंद्रीय नसल्याने प्रत्येक वाहनातील कार्बन डायॉक्साईड रोखून त्याची साठवण करणे महाकठीण काम आहे. यावर उपाय म्हणजे नवीन प्रकारची इंधने शोधणे जेणेकरून या इंधनातून कार्बन डायॉक्साईडचे उत्सर्जन् होणारच नाही. '''हायड्रोजन''' हे एक प्रभावी इंधन् आहे. हायड्रोजनच्या ज्वलनाने फक्त पाण्याची निर्मिती होते.<ref>[http://www.alternative-energy-news.info/technology/hydrogen-fuel/ हायड्रोजन]</ref> पाण्याच्या विघटनातून, पेट्रोलियम पदार्थांतून तसेच जैविक पदार्थांमधून हायड्रोजनची निर्मिती करता येते. सध्या हायड्रोजनचे नियोजन कसे करायचे याचे उत्तर शास्त्रज्ञ शोधत आहेत.<ref>An overview of hydrogen production technologies, By JD Halladay, J.HU, D.L.King, Y.Wang, Catalysis today 139 (2009)</ref> हायड्रोजन हा हलका वायु असल्याने त्याला केवळ दाबाखाली (Pressurised) साठवता येते. अतिशय ज्वालाग्राही असल्याने याचे इंधन म्हणून वापरण्यावर बंधने आहेत. '''जैविक इंधने'''- शेतीत निर्माण होणाऱ्या उत्पादनांतून निर्माण होणाऱ्या इंधनांना जैविक इंधने म्हणतात. ही इंधने मुख्यत्वे सूर्य प्रकाशापासून होणाऱ्या प्रकाश संश्लेशणातून तयार होता. या इंधनातून कार्बन डायॉक्साईडची निर्मिती अटळ असले तरी आपणास खनिज तेलांपासून अथवा कोळश्यापासून कार्बन डायॉक्साईडची निर्मिती टाळता येते. अशी इंधने सी.ओ.२ न्यूट्रल मानण्यात येतात<ref>[http://www.di.dk/English/News/Promising+biomass+is+CO2+neutral.htm जैविक इंधने सी.ओ.२ न्यूट्रल का?]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. भाताचे तूस, उसाचे चिपाड ही काही जैविक इंधनांची उदाहरणे आहेत. '''अपारंपारिक उर्जास्रोत'''-<br /> पहा ''[[अपारंपरिक ऊर्जास्रोत]]''<br />सध्या अपारंपारिक उर्जास्रोताच्या निर्मितीवर बहुतांशी देशांचा भर आहे. अपारंपारिक स्रोत म्हणजे ज्यात खनिज संपत्तीचा वापर केला जात नाही असे स्रोत. जलविद्युत, पवनचक्क्या, सौरउर्जेचा विविध प्रकारे वापर, [[बायोगॅस]] निर्मिती, शेतीमालाचे [[वायूकरण]] (Gasification), भरती ओहोटीपासून जलविद्युत, हे काही अपारंपरिक उर्जास्रोत आहेत. '''[[अणुऊर्जा|अणूउर्जा]]''' अणूशक्तीपासून मिळवलेली उर्जा म्हणजे अणूउर्जा. अणूउर्जेत हरितवायूंचे उत्सर्जन होत नाही. परंतु [[किरणोत्सर्ग|किरणोत्सर्गांचा]] त्रास, अणुभट्ट्यांची सुरक्षितता तसेच अणूउर्जेच्या नावाखाली [[अण्वस्त्रे|अण्वस्त्रांचा]] होणारा विकास अणूउर्जेसाठी लागणारे इंधन व हे इंधन बनवताना होणारे हरितवायूंचे उत्सर्जन यामुळे हा विषय नेहेमीच वादात रहातो व सध्या अणूउर्जा हा जागतिक तापमानवाढीवर पर्याय नकोच असा सुर आहे.<ref>http://www.citizen.org/documents/GroupNuclearStmt.pdf</ref> === 7.3 आर्थिक, कायदेशीर व सामाजिक उपाय === '''उत्सर्जनावर कर'''- हरितवायूंच्या जादा उत्सर्जनावर कर लावणे हा उत्तम आहे. हा कर सरळपणे इंधनावर लावला जाऊ शकतो. किंवा इंधनाच्या वापरानंतर एखाद्या उद्योगाने किती हरितवायूंचे उत्सर्जन केले याचे गणित मांडून केला जाऊ शकतो. ज्यादा कराने इंधनाच्या वापरावर बंधने येतील असा अंदाज आहे व उद्योगधंदे नवीन प्रकारच्या हरितवायूरहित इंधनामध्ये जास्त गुंतवणूक करतील असा अंदाज आहे. ज्यादा कराने अर्थव्यवस्था संथ होण्याची शक्यता आहे असे दुसऱ्या बाजून सुर आहे. '''निर्बंध लादणे'''- हरितवायूंचे उत्सर्जनांची पर्वा न करणारे देश अथवा उद्योग धंदे यांच्यावर आर्थिक निर्बंध लादणे जेणेकरून त्यांना हरितवायूंची पर्वा करणे भाग पडेल असे काहीसे करणे. '''कार्बन क्रेडिट''' - विकसित देशांमध्ये क्योतो प्रोटोकॉल अंतर्गत हरित वायूंचे उत्सर्जन कमी करण्यासाठी देशांतर्गत मोठे बदल करावे लागले असते. विकासाची भूक प्रचंड असताना असे बदल काही देशांसाठी दिवाळखोरीचे कारण बनू शकते. तसेच सामाजिक प्रश्नही उदभवण्याची शक्यता आहे. यासाठी क्योतो प्रोटोकॉलमध्ये क्लिन डेव्हलपमेंट मेकॅनिसम (सी.डी.एम्) अंतर्गत कार्बन क्रेडिटची सोय केली गेली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.cdmcapacity.org/glossary.html |title=सी.डि.एम्‌ ग्लोसरी |access-date=2009-02-16 |archive-date=2009-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211175019/http://www.cdmcapacity.org/glossary.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/Carbon_credit|विकी लेख कार्बन क्रेडिट]</ref> या कलमानुसार विकसित देशांनी अविकसित देशात हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन टाळून विकास केल्यास त्याचा फायदा त्यांना मिळतो. उदाहरणार्थ अफ्रिकेतील एखाद्या देशात फ्रान्सने पवनचक्क्यांची निर्मिती केली व त्या देशाच्या विकासात हातभार लावला तर पवनचक्क्यांनी जेवढे हरितवायूंचे उत्सर्जन वाचवले ते फ्रान्स या देशाच्या खात्यात जमा होते<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ctrade.org/re.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2009-02-16 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229035051/http://www.ctrade.org/re.pdf |url-status=dead }}</ref>. अथवा एखादा आजारी उद्योग समूह जर कारखाने बंद करत असेल तर त्या कारखान्याकडून होणारे उत्सर्जनाचे प्रमाणपत्र इतर देश अथवा इतर कंपनी विकत घेउ शकते. पूर्व युरोपात असे बरेच उद्योगसमूह होते ते १९९० च्या सुमारास चांगली कामगीरी करत होते व सोविएत संघाच्या पतना नंतर हे उद्योग समूह ढेपाळले. परिणामतः रशियामधील व पूर्व युरोपातील अश्या बऱ्याच कंपन्यांनी आपले उत्सर्जनाचे प्रमाणपत्र श्रीमंत कंपन्यांना विकणे चालू केले आहे<ref>http://www.mnweekly.ru/national/20080131/55306791.html</ref>. याला कार्बन क्रेडिट असे म्हणतात. काही टिकाकारांच्या मते ही पद्धत जवाबदारीतून पळवाट आहे व गंभीर विषयाचे बाजारीकरण केले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=546606 |title=कार्बन क्रेडिट टिका |access-date=2009-02-16 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207202217/http://www.thecornerhouse.org.uk/item.shtml?x=546606 |url-status=dead }}</ref>. == 8. चित्रपटात == * राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक हरल्यानंतर अमेरिकेचे माजी उपराष्ट्रपती [[ॲल गोर]] यांनी जागतिक हवामानबदल व जागतिक तापमान वाढ या विषयी जनजागृती करणे या ध्येयाला वाहून घेतले. लोकांशी या विषयावर संवाद साधण्यासाठी त्यांनी एक प्रभावी भाषण तयार केले. अल गोर यांची या विषयात काम करण्यामागची प्रेरणा समजून घेण्यासाठी त्यांच्याशी साधलेला संवाद, आणि त्यांच्या भाषणातील महत्त्वाचे तुकडे यांची सरमिसळ करून डेव्हिस गुगनहाइम यांनी [[ऍन इनकनव्हिनियंट ट्रूथ]] हा अनुबोधपट काढला. या चित्रपटात जागतिक तापमानवाढ म्हणजे काय यापासून त्याचे परिणाम काय व अमेरिका व जगाने कोणकोणत्या प्रकारचे उपाय अमलात आणण्याची गरज आहे यावर सविस्तर सर्वांना समजेल अश्या भाषेत विवेचन केले आहे.<ref>[http://www.climatecrisis.net/|अल् गोर यांचे क्लायमेट क्रायसिस् चे संकेतस्थळ]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या चित्रपटाला २००७ मधील सर्वोत्कृष्ट माहितीपटाचा (डॉक्युमेंटरी)[[ऑस्कर पुरस्कार]] मिळाला होता<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6395861.stm|बीबीसी २००७ ऑस्कर विजेते]{{मृत दुवा}}</ref>. अल गोर यांचे जागतिक तापमानवाढी बद्द्ल जागृतीचे कार्य लक्षात घेउन २००८ मध्ये त्यांना शांततेचे [[नोबेल पारितोषिक]] मिळाले<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2007/index.html नोबेल विजेते अल् गोर]</ref>. * [[द डे आफ्टर टुमॉरो]] हा चित्रपट २००४ मध्ये प्रदर्शित झाला. जागतिक तापमानवाढीनंतर येऊ शकणाऱ्या हिमयुगाची रोमांचक कथा सादर केली आहे. कविता अरे माणसा माणसा, कधी होशील तू माणूस? ज्यावरी तू निर्भर, त्यावरी झालास तू क्रूर ==हे सुद्धा पहा== * [[हरितगृह]] * [[हरितगृह वायू]] * [[हरितगृह परिणाम]] * [[पॅरिस करार]] == बाह्य दुवे == ===वैज्ञानिक=== * [https://www.marathimol.com/global-warming-essay-in-marathi/ ग्लोबल वार्मिंग वर मराठी निबंध] * [http://www.ipcc.ch Intergovernmental Panel on Climate Change] and [http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/44456/story.htm यु एनच्या वातावरण आयोगाच्या अहवालाचा प्रमुख गोषवारा] * [http://www.nature.com/climate/index.html वातावरण बदलावरील नेचर अहवाल ] * [http://www.marathimati.com/Hiraval/Hiraval.asp हिरवळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216132935/http://marathimati.com/Hiraval/Hiraval.asp |date=2009-02-16 }}-निसर्गाचे ‌ऋण फेडण्यासाठी हाती घेतलेली मोहीम * [http://www.metoffice.gov.uk/research/hadleycentre/index.html इंग्लंडचा अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106193510/http://metoffice.gov.uk/research/hadleycentre/index.html |date=2009-01-06 }} * [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalwarming.html#INTRO एन ओ एएचा जागतिक तापमानवाढ वाविप्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226125952/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalwarming.html#INTRO |date=2009-02-26 }} * [http://www.aip.org/history/climate Discovery of Global Warming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213161322/http://www.aip.org/history/climate |date=2009-02-13 }} – An extensive introduction to the topic and the history of its discovery, written by [[Spencer R. Weart]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/6460635.stm कॉशन अँड अर्जेस ऑन क्लायमेट रिस्क ] * [http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm पशुधनावर होणारा परिणाम यु एनचा अहवाल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140806144540/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |date=2014-08-06 }} ===शैक्षणिक=== * [http://climate.jpl.nasa.gov/ Global Climate Change: NASA's Eyes on the Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121214123043/http://climate.jpl.nasa.gov/ |date=2012-12-14 }} - Climate change overviews, key indicators, multimedia and current neaw * [http://green.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html What Is Global Warming?] – Shockwave presentation from [[National Geographic]] * [http://edgcm.columbia.edu/ The EdGCM (Educational Global Climate Modelling) Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323033013/http://edgcm.columbia.edu/ |date=2015-03-23 }} – A free research-quality simulation for students, educators, and scientists alike, with a user-friendly interface that runs on desktop computers * [http://discover.itsc.uah.edu/ DISCOVER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404221841/http://discover.itsc.uah.edu/ |date=2013-04-04 }} Satellite-based ocean and climate data since 1979 from [[NASA]] * [http://www.pewclimate.org/ The Pew Center on global climate change] * [http://www.globalwarmingart.com/ Global Warming Art] * [http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/2007paulingconference/video-s3-4-washington.html Video] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216145348/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/2007paulingconference/video-s3-4-washington.html |date=2009-02-16 }} of a talk by [[Warren Washington]] titled "The Evolution of Global Warming Science: From Ideas to Scientific Facts" * [http://demonstrations.wolfram.com/BestEffortGlobalWarmingTrajectories/ Best Effort Global Warming Trajectories] by Harvey Lam (Princeton University), [[The Wolfram Demonstrations Project]]. ===इतर=== * [http://www.istl.org/01-fall/internet.html Science and Technology Sources on the Internet] – Extensive commented list of Internet resources * [http://www.ucsusa.org/global_warming/ Union of Concerned Scientists Global Warming page] * [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1647466.htm Watch and read 'Tipping Point'], Australian science documentary about effects of global warming on rare, common, and endangered wildlife * [http://ourworld.unu.edu/en/series/climate/ United Nations University's 'Our World 2' Climate Change Video Briefs] * [http://www.un.org/climatechange Gateway to the UN System's Work on Climate Change] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] [[वर्ग:वातावरण]] qwxste82rm2k4fnckyhpnyk2ou0kj6n 0 43839 2711963 2505931 2026-09-25T00:55:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711963 wikitext text/x-wiki ==उन्हाळी ऑलिंपिक== === Current program === The following sports (or disciplines of a sport) make up the current Summer Olympic Games official program and are listed alphabetically according to the name used by the IOC. The figures in each cell indicate the number of events, for each sport, contested at the respective Games; a bullet denotes that the sport was contested as a demonstration sport. Five of the twenty-eight sports consist of multiple disciplines. Disciplines from the same sport are grouped under the same color: <span style="border:1px solid #aaa; background:#f0f8ff">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Aquatics]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#f0fff0">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[कनोइंग]] /[[Kayak]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#f5f5dc">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[सायकलिंग]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#fff0f5">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[जिम्नॅस्टिक्स]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#ffffe0">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[व्हॉलीबॉल]] {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; text-align:center" ! colspan="2"| Sport (Discipline) !style="width:2em"| [[१८९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|९६]] !style="width:2em"| [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|००]] !style="width:2em"| [[१९०४ उन्हाळी ऑलिंपिक|०४]] !style="width:2em"| ''[[१९०६ उन्हाळी ऑलिंपिक|०६]]'' !style="width:2em"| [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|०८]] !style="width:2em"| [[१९१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१२]] !style="width:2em"| [[१९२० उन्हाळी ऑलिंपिक|२०]] !style="width:2em"| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|२४]] !style="width:2em"| [[१९२८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२८]] !style="width:2em"| [[१९३२ उन्हाळी ऑलिंपिक|३२]] !style="width:2em"| [[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक|३६]] !style="width:2em"| [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|४८]] !style="width:2em"| [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|५२]] !style="width:2em"| [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक|५६]] !style="width:2em"| [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|६०]] !style="width:2em"| [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|६४]] !style="width:2em"| [[१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक|६८]] !style="width:2em"| [[१९७२ उन्हाळी ऑलिंपिक|७२]] !style="width:2em"| [[१९७६ उन्हाळी ऑलिंपिक|७६]] !style="width:2em"| [[१९८० उन्हाळी ऑलिंपिक|८०]] !style="width:2em"| [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|८४]] !style="width:2em"| [[१९८८ उन्हाळी ऑलिंपिक|८८]] !style="width:2em"| [[१९९२ उन्हाळी ऑलिंपिक|९२]] !style="width:2em"| [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|९६]] !style="width:2em"| [[२००० उन्हाळी ऑलिंपिक|००]] !style="width:2em"| [[२००४ उन्हाळी ऑलिंपिक|०४]] !style="width:2em"| [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|०८]] |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ डायव्हिंग|डायव्हिंग]] || [[चित्र:Diving pictogram.svg|21px]] | || ||२ ||''१'' ||२ ||४ ||५ ||५ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||८ ||८ ||८ |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ जलतरण|जलतरण]] || [[चित्र:Swimming pictogram.svg|21px]] |४ ||७ ||९ ||''४'' ||६ ||९ ||१० ||११ ||११ ||११ ||११ ||११ ||११ ||१३ ||१५ ||१८ ||२९ ||२९ ||२६ ||२६ ||२९ ||३१ ||३१ ||३२ ||३२ ||३२ ||३४ |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सिंक्रोनाइज्ड जलतरण|सिंक्रोनाइज्ड जलतरण]] || [[चित्र:Synchronized swimming pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ ||१ ||२ ||२ ||२ |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर पोलो|वॉटर पोलो]] || [[चित्र:Water polo pictogram.svg|21px]] | ||१ ||१ || ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ |- !colspan="29"| |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ तिरंदाजी|तिरंदाजी]] || [[चित्र:Archery pictogram.svg|21px]] | ||६ ||६ || ||३ || ||१० || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ ||२ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ अ‍ॅथलेटिक्स|ऍथलेटिक्स]] || [[चित्र:Athletics pictogram.svg|21px]] |१२ ||२३ ||२५ ||''२१'' ||२६ ||३० ||२९ ||२७ ||२७ ||२९ ||२९ ||३३ ||३३ ||३३ ||३४ ||३६ ||३६ ||३८ ||३७ ||३८ ||४१ ||४२ ||४३ ||४४ ||४६ ||४६ ||४७ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ बॅडमिंटन|बॅडमिंटन]] || [[चित्र:Badminton pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || ||{{bigbullet}} || || || ||{{bigbullet}} ||४ ||५ ||५ ||५ ||५ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ बेसबॉल|बेसबॉल]] || [[चित्र:Baseball pictogram.svg|21px]] | || || || || ||{{bigbullet}} || || || || ||{{bigbullet}} || || ||{{bigbullet}} || ||{{bigbullet}} || || || || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ बास्केटबॉल|बास्केटबॉल]] || [[चित्र:Basketball pictogram.svg|21px]] | || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} || || || || || || ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ बॉक्सिंग|बॉक्सिंग]] || [[चित्र:Boxing pictogram.svg|21px]] | || ||७ || ||५ || ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||१० ||१० ||१० ||१० ||११ ||११ ||११ ||११ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ ||११ ||११ |- !colspan="29"| |- bgcolor="#f०fff०" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ कनूइंग|Flatwater canoe/kayak]] || [[चित्र:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || ||{{bigbullet}} || || ||९ ||९ ||९ ||९ ||७ ||७ ||७ ||७ ||११ ||११ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ ||१२ |- bgcolor="#f०fff०" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ कनूइंग|Slalom canoe/kayak]] || [[चित्र:Canoeing (slalom) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || ||४ || || || || ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ |- !colspan="29"| |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सायकलिंग|BMX]] || [[चित्र:Cycling (BMX) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सायकलिंग|Mountain biking]] || [[चित्र:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ ||२ |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सायकलिंग|Road cycling]] || [[चित्र:Cycling (road) pictogram.svg|21px]] |१ || || ||''१'' || ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||३ ||३ ||३ ||४ ||४ ||४ ||४ |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सायकलिंग|Track cycling]] || [[चित्र:Cycling (track) pictogram.svg|21px]] |५ ||२ ||७ ||''५'' ||६ || ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||५ ||५ ||५ ||४ ||४ ||५ ||६ ||७ ||८ ||१२ ||१२ ||१० |- !colspan="29"| |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ इकेस्ट्रियन|इक्वेस्ट्रियन]] || [[चित्र:Equestrian Vaulting pictogram.svg|21px]] | ||३ || || || ||५ ||७ ||५ ||६ ||५ ||६ ||६ ||६ ||६ ||५ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ ||६ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ तलवारबाजी|तलवारबाजी]] || [[चित्र:Fencing pictogram.svg|21px]] |३ ||७ ||५ ||''८'' ||४ ||५ ||६ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||८ ||१० ||१० ||१० ||१० |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ हॉकी|हॉकी]] || [[चित्र:Field hockey pictogram.svg|21px]] | || || || ||१ || ||१ || ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ फुटबॉल|फुटबॉल]] || [[चित्र:Football pictogram.svg|21px]] | ||१ ||१ ||''१'' ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ || ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ |- !colspan="29"| |- bgcolor="#fff0f5" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ जिम्नॅस्टिक्स|Artistic]] || [[चित्र:Olympic pictogram Gymnastics (artistic).png|21px]] |८ ||१ ||११ ||''४'' ||२ ||४ ||४ ||९ ||८ ||११ ||९ ||९ ||१५ ||१५ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ |- bgcolor="#fff0f5" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ जिम्नॅस्टिक्स|Rhythmic]] || [[चित्र:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ |- bgcolor="#fff0f5" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ जिम्नॅस्टिक्स|Trampoline]] || [[चित्र:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ |- !colspan="29"| |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ हॅंडबॉल|हॅंडबॉल]] || [[चित्र:Handball pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || ||१ || || || || || || ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ ज्युदो|ज्युदो]] || [[चित्र:Judo pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || ||४ || ||६ ||६ ||८ ||८ ||७ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ मॉडर्न पेंटॅथलॉन|मॉडर्न पेंटॅथलॉन]] || [[चित्र:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|21px]] | || || || || ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||१ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||१ ||२ ||२ ||२ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ रोइंग|रोइंग]] || [[चित्र:Rowing pictogram.svg|21px]] | ||५ ||५ ||६ ||४ ||४ ||५ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ ||१४ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सेलिंग|सेलिंग]] || [[चित्र:Sailing pictogram.svg|21px]] | ||१० || || ||४ ||४ ||१४ ||३ ||३ ||४ ||४ ||५ ||५ ||५ ||५ ||५ ||५ ||६ ||६ ||६ ||७ ||८ ||१० ||१० ||११ ||११ ||११ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ नेमबाजी|नेमबाजी]] || [[चित्र:Shooting pictogram.svg|21px]] |५ ||९ || ||''१६'' ||१५ ||१८ ||२१ ||१० || ||२ ||३ ||४ ||७ ||७ ||६ ||६ ||७ ||८ ||७ ||७ ||११ ||१३ ||१३ ||१५ ||१७ ||१७ ||१५ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ सॉफ्टबॉल|सॉफ्टबॉल]] || [[चित्र:Softball pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||१ ||१ ||१ ||१ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ टेबल टेनिस|टेबल टेनिस]] || [[चित्र:Table tennis pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ ताईक्वांदो|ताईक्वांदो]] || [[चित्र:Taekwondo pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} || ||८ ||८ ||८ |- | align="left" | [[उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस|टेनिस]] || [[चित्र:Tennis pictogram.svg|21px]] |२ ||४ ||२ ||''४'' ||६ ||८ ||५ ||५ || || || || || || || || ||{{bigbullet}} || || || ||{{bigbullet}} ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ ||४ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ ट्रायथलॉन|ट्रायथलॉन]] || [[चित्र:Triathlon pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ |- !colspan="29"| |- bgcolor="#ffffe0" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ बीच व्हॉलीबॉल|बीच व्हॉलीबॉल]] || [[चित्र:Volleyball (beach) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ ||२ |- bgcolor="#ffffe0" | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ व्हॉलीबॉल|व्हॉलीबॉल]] || [[चित्र:Volleyball (indoor) pictogram.svg|21px]] | || || || || || || || || || || || || || || ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ ||२ |- !colspan="29"| |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ वेटलिफ्टिंग|वेटलिफ्टिंग]] || [[चित्र:Weightlifting pictogram.svg|21px]] |२ || ||२ ||''२'' || || ||५ ||५ ||५ ||५ ||५ ||६ ||७ ||७ ||७ ||७ ||७ ||९ ||९ ||१० ||१० ||१० ||१० ||१० ||१५ ||१५ ||१५ |- | align="left" | [[ऑलिंपिक खेळ कुस्ती|कुस्ती]] || [[चित्र:Wrestling pictogram.svg|21px]] |१ || ||८ ||''४'' ||१० ||५ ||१० ||१३ ||१३ ||१४ ||१४ ||१६ ||१६ ||१६ ||१६ ||१६ ||१६ ||२० ||२० ||२० ||२० ||२० ||२० ||२० ||१६ ||१८ ||१८ |- ! colspan="2"| Total events !४३ !!८९ !!९६ !!''७८'' !!११० !!१०२ !!१५६ !!१२६ !!१०९ !!११६ !!१२९ !!१३६ !!१४९ !!१५१ !!१५० !!१६३ !!१७२ !!१९५ !!१९८ !!२०३ !!२२१ !!२३७ !!२५७ !!२७१ !!३०० !!३०१ !!३०२ |} === Discontinued sports === The following sports were previously part of the Summer Olympic Games program as official sports, but are no longer on the current program. The numbers in each cell indicate the number of events for each sport that were contested at the respective Games; a bullet denotes that the sport was contested as a demonstration sport. {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; text-align:center" ! colspan="2"| खेळ !style="width:2em"| [[१८९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|९६]] !style="width:2em"| [[१९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|००]] !style="width:2em"| [[१९०४ उन्हाळी ऑलिंपिक|०४]] !style="width:2em"| ''[[१९०६ उन्हाळी ऑलिंपिक|०६]]'' !style="width:2em"| [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|०८]] !style="width:2em"| [[१९१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|१२]] !style="width:2em"| [[१९२० उन्हाळी ऑलिंपिक|२०]] !style="width:2em"| [[१९२४ उन्हाळी ऑलिंपिक|२४]] !style="width:2em"| [[१९२८ उन्हाळी ऑलिंपिक|२८]] !style="width:2em"| [[१९३२ उन्हाळी ऑलिंपिक|३२]] !style="width:2em"| [[१९३६ उन्हाळी ऑलिंपिक|३६]] !style="width:2em"| [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|४८]] !style="width:2em"| [[१९५२ उन्हाळी ऑलिंपिक|५२]] !style="width:2em"| [[१९५६ उन्हाळी ऑलिंपिक|५६]] !style="width:2em"| [[१९६० उन्हाळी ऑलिंपिक|६०]] !style="width:2em"| [[१९६४ उन्हाळी ऑलिंपिक|६४]] !style="width:2em"| [[१९६८ उन्हाळी ऑलिंपिक|६८]] !style="width:2em"| [[१९७२ उन्हाळी ऑलिंपिक|७२]] !style="width:2em"| [[१९७६ उन्हाळी ऑलिंपिक|७६]] !style="width:2em"| [[१९८० उन्हाळी ऑलिंपिक|८०]] !style="width:2em"| [[१९८४ उन्हाळी ऑलिंपिक|८४]] !style="width:2em"| [[१९८८ उन्हाळी ऑलिंपिक|८८]] !style="width:2em"| [[१९९२ उन्हाळी ऑलिंपिक|९२]] !style="width:2em"| [[१९९६ उन्हाळी ऑलिंपिक|९६]] !style="width:2em"| [[२००० उन्हाळी ऑलिंपिक|००]] !style="width:2em"| [[२००४ उन्हाळी ऑलिंपिक|०४]] !style="width:2em"| [[२००८ उन्हाळी ऑलिंपिक|०८]] |- | align=left | [[Basque pelota at the १९०० उन्हाळी ऑलिंपिक|Basque&nbsp;pelota]] || [[चित्र:Basque pelota pictogram.svg|21px]] | ||१ || || || || || ||{{bigbullet}} || || || || || || || || ||{{bigbullet}} || || || || || ||{{bigbullet}} || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ क्रिकेट|क्रिकेट]] || [[चित्र:Cricket pictogram.svg|21px]] | ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ क्रोके|क्रोक्वेट]] || [[चित्र:Croquet pictogram.svg|21px]] | ||३ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ फिगर स्केटिंग|फिगर स्केटिंग]] || [[चित्र:Figure skating pictogram.svg|21px]] | || || || ||४ || ||३ ||colspan=20|''included in the Winter Olympic Games program'' |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ गोल्फ|गोल्फ]] || [[चित्र:Golf pictogram.svg|21px]] | ||२ ||२ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ आइस हॉकी|आइस&nbsp;हॉकी]] || [[चित्र:Ice hockey pictogram.svg|21px]] | || || || || || ||१ ||colspan=20|''included in the Winter Olympic Games program'' |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ जु दे पौमे|जु दे पौमे]] || [[चित्र:Jeu de paume pictogram.svg|21px]] | ||{{bigbullet}} || || ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ लॅक्रॉस|लॅक्रॉस]] || [[चित्र:Lacrosse pictogram.svg|21px]] | || ||१ || ||१ || || || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} || ||{{bigbullet}} || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ पोलो|पोलो]] || [[चित्र:Polo pictogram.svg|21px]] | ||१ || || ||१ || ||१ ||१ || || ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ रॅकेट्स|रॅकेट्स]] || [[चित्र:Racquets pictogram.svg|21px]] | || || || ||२ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[Roque at the १९०४ उन्हाळी ऑलिंपिक|Roque]] || [[चित्र:Roque pictogram.svg|21px]] | || ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ रग्बी युनियन|रग्बी युनियन]] || [[चित्र:Rugby union pictogram.svg|21px]] | ||१ || || ||१ || ||१ ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ रस्सीखेच|रस्सीखेच]] || [[चित्र:Tug of war pictogram.svg|21px]] | ||१ ||१ ||''१'' ||१ ||१ ||१ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |- | align=left | [[ऑलिंपिक खेळ वॉटर मोटोस्पोर्ट्स|वॉटर मोटोस्पोर्ट्स]] || [[चित्र:Water motorsports pictogram.svg|21px]] | ||{{bigbullet}} || || ||३ || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || || |} === Demonstration sports === {{main|Demonstration sport}} The following sports or disciplines have been demonstrated at the Summer Olympic Games for the years shown, but have ''never'' been included on the official Olympic program: {{col-begin}} {{col-1-of-3}} * [[American football]] (1904 and 1932) * [[Australian rules football]] (1956) * [[Ballooning]] (1900) * [[Bowling]] (1988) * [[Boules]] (1900) * [[Budo]] (1964) * [[Handball|Field handball]] (1952) * [[Finnish baseball]] (1952) {{col-2-of-3}} * [[Glima]] (1912) * [[Gliding]] (1936) * [[Kaatsen]] (1928) * [[Korfball]] (1920 and 1928) * [[La canne]] (1924) * [[Surf lifesaving]] (1900) * [[Longue paume]] (1900) * [[Motorsport]] (1900) {{col-3-of-3}} * [[Roller hockey]] (1992) * [[Sambo (martial art)|Sambo]] (1980) * [[Savate]] (1924) * Swedish ([[Pehr Henrik Ling|Ling]]) [[gymnastics]] (1948) * [[Weight training]] with [[dumbbell]]s (1904) * [[Water skiing]] (1972) {{col-end}} The Beijing Olympic Committee has received permission to organize a [[Wushu (sport)|wushu]] competition, but it will not be considered a demonstration or exhibition sport at the [[2008 Summer Olympics]].<ref name="2008dem.1">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.newsgd.com/culture/culturenews/200510140032.htm |title=Wushu to be part of Beijing Olympic Games |date=[[2005-10-14]] |publisher=News Guangdong |accessdate=2007-03-18}}</ref><ref name="2008dem.2">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/16/content_3621265.htm |title=Rogge says wushu no "Olympic sport" in 2008 |date=[[2005-10-16]] |publisher=Xinhua News Agency |accessdate=2007-03-18 |archive-date=2006-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128201652/http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/16/content_3621265.htm |url-status=dead}}</ref> == Winter Olympic Games == Before 1924, when the first [[Winter Olympic Games]] were celebrated, sports held on ice, like [[figure skating]] and [[ice hockey]], were contested at the Summer Olympics. These two sports made their debuts at the [[1908 Summer Olympics|1908]] and the [[1920 Summer Olympics]] respectively, but were permanently integrated in the Winter Olympics program in 1924. The ''International Winter Sports Week'', later dubbed the [[1924 Winter Olympics|I Olympic Winter Games]] and retroactively recognized as such by the IOC, consisted of nine sports. The number of sports contested at the Winter Olympics has since been decreased to seven, comprising a total of fifteen disciplines.<ref name="Charmonix 1924">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1924 |title=Charmonix 1924 - Ist Olympic Winter Games |work=Olympic Games |publisher=International Olympic Committee |accessdate=2007-03-18}}</ref> A sport or discipline must be widely practiced in at least twenty-five countries on three continents in order to be included on the Winter Olympics program. === Current program === The following sports (or disciplines of a sport) make up the current Winter Olympic Games official program and are listed alphabetically, according to the name used by the IOC. The figures in each cell indicate the number of events, for each sport, that were contested at the respective Games (the blue cells indicate that those sports were held at the Summer Games); a bullet denotes that the sport was contested as a demonstration sport. On some occasions, both official medal events and demonstration events were contested in the same sport at the same Games. Three out of the seven sports consist of multiple disciplines. Disciplines from the same sport are grouped under the same color: <span style="border:1px solid #aaa; background:#f0f8ff">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Bobsleigh]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#f0fff0">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Skating]] — <span style="border:1px solid #aaa; background:#f5f5dc">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> [[Skiing]] {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; font-size:90%; text-align:center;" ! colspan="2" | Sport (Discipline) !style="width:2em"| ''[[1908 Summer Olympics|08]]'' !style="width:2em"| ''[[1920 Summer Olympics|20]]'' !style="width:2em"| [[1924 Winter Olympics|24]] !style="width:2em"| [[1928 Winter Olympics|28]] !style="width:2em"| [[1932 Winter Olympics|32]] !style="width:2em"| [[1936 Winter Olympics|36]] !style="width:2em"| [[1948 Winter Olympics|48]] !style="width:2em"| [[1952 Winter Olympics|52]] !style="width:2em"| [[1956 Winter Olympics|56]] !style="width:2em"| [[1960 Winter Olympics|60]] !style="width:2em"| [[1964 Winter Olympics|64]] !style="width:2em"| [[1968 Winter Olympics|68]] !style="width:2em"| [[1972 Winter Olympics|72]] !style="width:2em"| [[1976 Winter Olympics|76]] !style="width:2em"| [[1980 Winter Olympics|80]] !style="width:2em"| [[1984 Winter Olympics|84]] !style="width:2em"| [[1988 Winter Olympics|88]] !style="width:2em"| [[1992 Winter Olympics|92]] !style="width:2em"| [[1994 Winter Olympics|94]] !style="width:2em"| [[1998 Winter Olympics|98]] !style="width:2em"| [[2002 Winter Olympics|02]] !style="width:2em"| [[2006 Winter Olympics|06]] !style="width:2em"| [[2010 Winter Olympics|10]] |- | align="left" | [[Biathlon at the Winter Olympics|Biathlon]] || [[चित्र:Biathlon pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||1 ||{{bigbullet}} || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} || || ||1 ||1 ||2 ||2 ||2 ||3 ||3 ||3 ||6 ||6 ||6 ||8 ||10 ||10 |- ! colspan="25"| |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[Bobsleigh at the Winter Olympics|Bobsleigh]] || [[चित्र:Bobsleigh pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||1 ||1 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 || ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||3 ||3 ||3 |- bgcolor="#f0f8ff" | align="left" | [[Skeleton at the Winter Olympics|Skeleton]] || [[चित्र:Skeleton pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| ||1 || || ||1 || || || || || || || || || || || || || ||2 ||2 ||2 |- ! colspan="25"| |- | align="left" | [[Cycling at the Winter Olympics|Cycling]] || [[चित्र:Cycling pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||1 || ||{{bigbullet}} || || || || || || || || || || || ||{{bigbullet}} ||{{bigbullet}} || ||2 ||2 ||2 ||2 |- | align="left" | [[Ice hockey at the Olympic Games|Ice hockey]] || [[चित्र:Ice hockey pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|''1''||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||2 ||2 ||2 ||2 |- | align="left" | [[Luge at the Winter Olympics|Luge]] || [[चित्र:Luge pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| || || || || || || || ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 |- ! colspan="25"| |- bgcolor="#f0fff0" | align="left" | [[Figure skating at the Olympic Games|Figure skating]] || [[चित्र:Figure skating pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|''4''||bgcolor=#bfd7ff|''3''||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 ||4 |- bgcolor="#f0fff0" | align="left" | [[Short track speed skating at the Winter Olympics|Short track speed skating]] || [[चित्र:Short track speed skating pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| || || || || || || || || || || || || || ||{{bigbullet}} ||4 ||6 ||6 ||8 ||8 ||8 |- bgcolor="#f0fff0" | align="left" | [[Speed skating at the Winter Olympics|Speed skating]] || [[चित्र:Speed skating pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||5 ||4 ||4 {{bigbullet}} ||4 ||4 ||4 ||4 ||8 ||8 ||8 ||8 ||9 ||9 ||9 ||10 ||10 ||10 ||10 ||10 ||12 ||12 |- ! colspan="25"| |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Alpine skiing at the Winter Olympics|Alpine skiing]] || [[चित्र:Alpine skiing pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| || || ||2 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||6 ||10 ||10 ||10 ||10 ||10 ||10 ||10 |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Cross-country skiing at the Winter Olympics|Cross country skiing]] || [[चित्र:Cross country skiing pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||2 ||2 ||2 ||3 ||3 ||4 ||6 ||6 ||7 ||7 ||7 ||7 ||7 ||8 ||8 ||10 ||10 ||10 ||12 ||12 ||12 |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Freestyle skiing at the Winter Olympics|Freestyle skiing]] || [[चित्र:Freestyle skiing pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| || || || || || || || || || || || || || ||{{bigbullet}} ||2 {{bigbullet}} ||4 ||4 ||4 ||4 ||6 |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Nordic combined at the Winter Olympics|Nordic combined]] || [[चित्र:Nordic combined pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||2 ||2 ||2 ||2 ||3 ||3 ||3 |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Ski jumping at the Winter Olympics|Ski jumping]] || [[चित्र:Ski jumping pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||1 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||2 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 ||3 |- bgcolor="#f5f5dc" | align="left" | [[Snowboarding at the Winter Olympics|Snowboarding]] || [[चित्र:Snowboarding pictogram.svg|21px]] |bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;||bgcolor=#bfd7ff|&nbsp;|| || || || || || || || || || || || || || || || || ||4 ||4 ||6 ||6 |- ! colspan="2" | Total events ! !! !!16 !!14 !!14 !!17 !!22 !!22 !!24 !!27 !!34 !!35 !!35 !!37 !!38 !!39 !!46 !!57 !!61 !!68 !!78 !!84 !!86 |} === Demonstration sports === {{Main|Demonstration sport}} The following sports have been demonstrated at the Winter Olympic Games for the years shown, but have ''never'' been included on the official Olympic program: * [[Bandy]] (1952) * [[Paralympic alpine skiing|Disabled alpine skiing]] ([[Disabled skiing at the 1984 Winter Olympics|1984]] and [[Disabled skiing at the 1988 Winter Olympics|1988]]) * [[Paralympic cross-country skiing|Disabled cross-country skiing]] ([[Disabled skiing at the 1988 Winter Olympics|1988]]) * [[Ice stock sport]] (1936, 1964) * [[Military patrol]] (1928, 1936 and 1948) — official skiing event in 1924 but currently considered an event of [[Biathlon at the Winter Olympics|biathlon]] in those Games * [[Freestyle skiing|Ski ballet]] (acroski) — demonstration event of [[Freestyle skiing at the Winter Olympics|freestyle skiing]] (1988 and 1992) * [[Skijoring]] (1928) * [[Dogsled racing|Sled-dog racing]] (1932) * [[Speed skiing]] (1992) * [[Winter pentathlon]] (1948) {{ऑलिंपिक}} {{ऑलिंपिक स्पर्धेतील खेळ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] 7xaniq1y8l31khxg3nx2uxjhy7k82fz 0 48028 2712141 2539840 2026-09-25T08:26:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712141 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नर्गीस दत्त | चित्र = Nargis, Best Actress for Raat Aur Din.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | पूर्ण_नाव = फातिमा रशीद | जन्म_दिनांक = [[जून २]], [[इ.स. १९२९|१९२९]] | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1981|05|03|1929|06|01}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = आवारा, मदर इंडिया | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = सुनील दत्त | पत्नी_नाव = | अपत्ये = संजय दत्त | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''नरगीस दत्त''' (मूळ नाव: ''फातिमा रशीद''; [[१ जून]], [[इ.स. १९२९|१९२९]]:[[कोलकाता]] - [[३ मे]], [[इ.स. १९८१|१९८१]]:[[मुंबई]]) या भारतीय चित्रपट अभिनेत्री होत्या. आपल्या तीस वर्षांच्या चित्रपट कारकिर्दीत त्यांनी [[आग (१९४८ चित्रपट)|आग]], [[मदर इंडिया]], [[आवारा (१९५१ चित्रपट)|आवारा]], [[बरसात (१९४९ चित्रपट)|बरसात]], [[श्री ४२०]] आणि [[चोरी चोरी (चित्रपट)|चोरी चोरी]] यांसह अनेक यशस्वी चित्रपटांतून अभिनय केला. यांतील अनेक चित्रपटात [[राज कपूर]] यांच्याबरोबर त्यांनी काम केले. हिने बाल कलाकार म्हणून १९३५मध्ये [[तलाश-ए-इश्क]] या सिनेमाद्वारे चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले, तर अभिनेत्री म्हणून कारकिर्दीस सुरुवात १९४२ साली [[तमन्ना (१९४२ चित्रपट)|तमन्ना]] या चित्रपटाने केली. तेव्हापासून सालापासून ते १९६० च्या दशकापर्यंत वीस वर्षांच्या कारकिर्दीत नर्गीसने अनेक सिनेमांतून कामे केली. त्यातील अनेक चित्रपटांत तिचे नायक सिनेनिर्माता [[राज कपूर]] होते. [[मदर इंडिया]] या चित्रपटातील राधाच्या भूमिकेसाठी तिला [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार]] मिळाला. त्यानंतर एक वर्षात या चित्रपटातील आपल्या सहकलाकार सुनील दत्तशी लग्न करून नर्गीस दत्तने चित्रपट अभिनयातून निवृत्ती घेतली. त्यानंतर तिने [[रात और दिन (चित्रपट)|रात और दिन]] सारख्या चित्रपटांत अपवादानेच अभिनय केला. या चित्रपटासाठी तिला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेता|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा]] पुरस्कार मिळाला. ==कौटुंबिक माहिती== दत्त या [[अनवर हुसेन]] या चित्रपट अभिनेत्याच्या बहीण होत. नरगीस यांचे राज कपूर यांच्याशी संबंध होते. कपूर यांनी आपल्या पत्नीस घटस्फोट देण्यास नकार दिल्यावर नरगीस यांनी हे संबंध संपवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236030|title=Clangorous Liaisons – Bhaichand Patel – Nov 19,2007|work=outlookindia.com|accessdate=2 June 2015|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615092746/http://outlookindia.com/article.aspx?236030|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://movies.ndtv.com/bollywood/rishi-kapoor-reveals-dad-raj-kapoors-alleged-affairs-with-his-heroines-1649632|title=Rishi Kapoor Reveals Dad Raj Kapoor's Alleged Affairs With His Heroines - NDTV Movies|date=17 January 2017|website=Movies.ndtv.com|accessdate=30 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/feryna-wazheir-to-play-nargis-in-manto/articleshow/57855625.cms|title=Feryna Wazheir to play Nargis in 'Manto’ |newspaper=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|accessdate=30 July 2017}}</ref> त्यानंतर नरगीस यांनी आपल्या मदर इंडिया चित्रपटातील सहकलाकार [[सुनील दत्त]] यांच्याशी लग्न केले. याच चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान सुनील दत्त यांनी नरगीस यांना आगीतून वाचविले होते.<ref name="Nargis family and death">{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Dhawan, M.|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030427/spectrum/main6.htm|title=A paean to Mother India|date=27 April 2003|accessdate=7 September 2008|publisher=''[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]''}}</ref> त्यांच्यापासून त्यांना तीन मुले झालील. यांपैकी [[संजय दत्त]] हे चित्रपट अभिनेता आहेत. नम्रता यांनी [[राजेंद्र कुमार]] यांचा मुलगा [[कुमार गौरव]] यांच्याशी लग्न केले. [[प्रिया दत्त]] यांनी आपले वडील सुनील दत्त यांच्यानंतर राजकारणात प्रवेश केला व त्या [[मुंबई उत्तर मध्य लोकसभा मतदारसंघ|मुंबई उत्तर मध्य मतदारसंघातून]] [[लोकसभा|लोकसभेवर]] निवडून गेल्या.<ref name="Nargis family and death"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Nargis (actress)|नर्गीस दत्त}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री}} {{DEFAULTSORT:दत, नर्गीस}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] 8jrmht61mq442xcqw2c3xex2ygnss9k 0 50759 2712078 2643559 2026-09-25T05:58:05Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2712078 wikitext text/x-wiki '''सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[गुजरात]] राज्यातील २६ लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web | title = गुजरात मधील लोकसभा मतदारसंघांची यादी | url = https://eci.gov.in/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> या मतदारसंघात सुरेंद्रनगर जिल्ह्याचा पूर्ण भाग तसेच अहमदाबाद जिल्ह्यातील काही विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो. इ.स. १९६२ च्या तिसऱ्या लोकसभेपासून हा मतदारसंघ अस्तित्वात आहे. == खासदार == {| class="wikitable sortable" |- ! निवडणूक !! खासदार !! राजकीय पक्ष |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[घनश्यामभाई ओझा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[मेघराजजी]] || [[स्वतंत्र पक्ष]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[रसिकलाल परीख]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[अमीन रामदास किशोरीलाल]] || [[जनता पक्ष]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[दिग्विजयसिंह जाडेजा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[दिग्विजयसिंह जाडेजा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[सनत मेहता]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[भवना दवे]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[सावशीभाई माकवाना]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[देवजीभाई फतेपरा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[महेंद्रभाई मुंजपरा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[चंदुभाई शिहोरा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ सार्वत्रिक निवडणूक === {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' || '''[[चंदुभाई शिहोरा]]''' || '''६,६९,७४९''' || '''५९.३८%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[ऋत्विक मकवाना]] || ४,०८,१३२ || ३६.१९% |- | [[बहुजन समाज पक्ष]] || [[नाथाभाई परमार]] || १६,८७६ || १.५०% |- | [[नोटा (भारत)|नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || १३,५५८ || १.२०% |- ! colspan="2" | बहुमताचा फरक || २,६१,६१७ || २३.१९% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || ११,२७,९१६ || ५५.५७% |} === २०१९ सार्वत्रिक निवडणूक === {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' || '''[[डॉ. महेंद्रभाई मुंजपरा]]''' || '''६,३१,८४४''' || '''५८.६३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || ३,५४,३९३ || ३२.८९% |- | [[अपक्ष]] || [[शैलैश पटेल]] || १७,१०२ || १.५९% |- | [[नोटा (भारत)|नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || ८,७८१ || ०.८१% |- ! colspan="2" | बहुमताचा फरक || २,७७,४५१ || २५.७४% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || १०,७७,६३१ || ५८.४१% |} === २०१४ सार्वत्रिक निवडणूक === {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' || '''[[देवजीभाई फतेपरा]]''' || '''५,२९,००३''' || '''५६.००%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]] || ३,२६,१०६ || ३४.५२% |- | [[आम आदमी पक्ष]] || [[झालिया जिग्नेश]] || १३,३५७ || १.४१% |- | [[नोटा (भारत)|नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || १५,४४६ || १.६४% |- ! colspan="2" | बहुमताचा फरक || २,०२,८९७ || २१.४८% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || ९,४४,६०९ || ५७.०७% |} === २००९ सार्वत्रिक निवडणूक === {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]]''' || '''३,०४,२८२''' || '''४७.५६%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || [[लालजीभाई मेर]] || २,९९,४४५ || ४६.८१% |- | [[बहुजन समाज पक्ष]] || [[राठोड जगदीशभाई]] || १३,२४६ || २.०७% |- ! colspan="2" | बहुमताचा फरक || ४,८३७ || ०.७५% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || ६,३९,७९२ || ३९.७४% |} === २००४ सार्वत्रिक निवडणूक === {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष]]''' || '''[[सोमाभाई गांडाभाई कोळी पटेल]]''' || '''२,१९,८७३''' || '''४८.२१%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[सावशीभाई माकवाना]] || २,१६,४७९ || ४७.४७% |- ! colspan="2" | बहुमताचा फरक || ३,३९४ || ०.७४% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || ४,५६,०३० || ४१.०६% |} ==बाह्य दुवे== * {{भारतीय निवडणूक आयोग||S06/partycomp02.htm}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गुजरातमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:गुजरातमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:सुरेंद्रनगर लोकसभा मतदारसंघ]] psszkaq1a2d64yvlvk5rwsd7dqzqjao 10 54249 2712036 2710173 2026-09-25T04:42:07Z Dharmadhyaksha 28394 2712036 wikitext text/x-wiki {{Navbox | {{{state|autocollapse}}} | name = गणपती | title = [[गणपती]] | image = [[File:Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg|80px]] | titlestyle = background:#FFC569; <!--lighter orange to ease eye-strain--> | groupstyle = background:#FFC569; <!--lighter orange to ease eye-strain--> | listclass = hlist | group1 = रूपे | list1 = * [[कांगितेन]] | group2 = पूजा | list2 = * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेश जयंती]] * [[गाणपत्य संप्रदाय]] * [[मोदक]] * [[पंचखाद्ये]] * [[अनंत चतुर्दशी]] | group3 = मंदिरे | list3 = * [[अष्टविनायक]] ** [[मोरेश्वर (मोरगाव)|मोरेश्वर]] ** [[सिद्धिविनायक (सिद्धटेक)|सिद्धिविनायक]] ** [[बल्लाळेश्वर (पाली)|बल्लाळेश्वर]] ** [[वरदविनायक (महड)|वरदविनायक]] ** [[गिरिजात्मज (लेण्याद्री)|गिरिजात्मज]] ** [[चिंतामणी (थेऊर)|चिंतामणी]] ** [[विघ्नहर (ओझर)|विघ्नहर]] ** [[महागणपती (रांजणगाव)|महागणपती]] * [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] | group4 = दंतकथा आणि इतर वाचन | list4 = * [[गणेश पुराण]] * [[मुद्‌गल पुराण]] * [[गणपती अथर्वशीर्ष]] * [[गणेश सहस्रनाम]] * [[गणेशाच्या कथा]] | group5 = संबंधित देवता | list5 = * [[गण]] * [[गणेशाच्या पत्नी]] * [[विनायकी]] * [[शिव]] * [[पार्वती]] * [[कार्तिकेय]] | group6 = | list6 = | group7 = गणेशोत्सव | list7 = * [[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]] **१. [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] **२. [[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] **३. [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] **४. [[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] **५. [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] * [[दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] * [[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] * [[मुंबईतील गणेशोत्सव]] ** [[लालबागचा राजा]] ** [[लालबाग सार्वजनिक उत्सव मंडळ (गणेशगल्ली)]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] }}<noinclude> [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे]] [[वर्ग:अष्टविनायक]] [[वर्ग:गणपती]] </noinclude> qktb5sjrq2d4yl9at26q9ah7la1ys4x 0 54387 2712035 2708096 2026-09-25T04:41:35Z Dharmadhyaksha 28394 2712035 wikitext text/x-wiki '''[[पुणे|पुण्यातील]] गणेश विसर्जन मिरवणूक''' ही [[अनंत चतुर्दशी]]च्या दिवशी काढण्यात येते. यात पुणे शहर व आसपासच्या भागातील सार्वजनिक गणपती मंडळे भाग घेतात. प्रत्येक मंडळाचे सदस्य आपआपल्या गणपतीची पूजनमूर्ती व उत्सवमूर्ती घेउन विवक्षित ठिकाणापासून ठरवलेल्या मार्गाने चालत (किंवा हळू चालणाऱ्या वाहनातून) [[मुठा नदी]]च्या तीरावर येतात व पूजनमूर्तीचे विसर्जन करून उत्सवमूर्ती घेउन परत जातात. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी सकाळी सुरू होणारी ही मिरवणूक जवळपास ३० तास चालू असते व दुसऱ्या दिवशी मध्यान्हापर्यंत चालते. ही मिरवणूक पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा परमोच्च बिंदू समजली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-immersion-procession-held-with-peace-in-pune-1145148/|title=पुण्यात दिमाखदार मिरवणूक, मानाच्या गणपतींचे हौदात विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Ganesh Miravnuk.jpg|thumb|मिरवणुकीतील ढोल पथक]] == इतिहास == पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक]] यांनी केली. मिरवणुकीचा प्रारंभ श्रीमंत भाऊ रंगारी यांनी केल्याचे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/shrimant-bhausaheb-rangari-mandal-controversial-banner-on-ganesh-visarjan-lokmanya-tilak-1545124/|title=भाऊसाहेब रंगारी सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे ‘जनक’, तर टिळक ‘प्रसारक’; मंडळाचा वादग्रस्त फलक (५. ९. २०१७)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == मार्ग == कुमठेकर रस्ता, केळकर रस्ता, टिळक रस्ता अशा विविध मार्गांनी शेवटी अलका टॉकीज चौकात मिरवणूकीची सांगता होते. या, तसेच इतर मार्गांवर येणारा ताण टाळण्यासाठी [[इ.स. २००९|२००९]] सालापासून जंगली महाराज रस्ता तसेच लाल बहादूर शास्त्री रस्ता या मार्गांवर देखील मिरवणूका सुरू करण्याचा प्रस्ताव पुणे पोलिसांच्या विचाराधीन आहे. [[File:Ganesh procession.jpg|thumb|मिरवणुकीच्या मार्गावर काढलेली रांगोळी]] == मानाचे गणपती == मिरवणूकीतील मंडळांचा क्रम दरवर्षी बदलत असला तरीही काही मंडळांचा क्रमांक ठरलेला आहे व तो काटेकोरपणे पाळला जातो. या मंडळांच्या गणपतींना [[पुण्यातील गणेशोत्सव|मानाचे गणपती]] म्हणून संबोधतात. सर्वप्रथम पुण्याचे ग्रामदैवत [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] असतो. या गणपतींच्या आगमनाने मिरवणूकीची सुरुवात होते. यानंतर क्रमाने [[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]], [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]], [[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]], [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरी गणपती]] या मंडळांचे गणपती मिरवणूकीत येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganapati-utsav-2018-manache-5-ganpati-in-pune-celebration-important-ganpati-1742732/|title=जाणून घ्या पुण्यातील मानाच्या पाच गणपतींविषयी… ( १. ९. २०१८)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> केसरीवाड्याच्या गणपतीनंतर इतर मंडळे आपले गणपती आधी ठरवून दिलेल्या क्रमाने मिरवणुकीत आणतात. मिरवणुकीत संध्याकाळी [[अखिल मंडई मंडळ|अखिल मंडई मंडळ गणपती]] आणि रात्री उशीरा [[दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|दगडूशेट हलवाई गणपतीसहभागी]] होतात. त्यांचे देखावे पहायला गर्दी होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganapati-ganesh-visarjan-2017-live-updates-video-photos-mumbai-maharashtra-pune-1545122/|title=पुण्यात श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीचे विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==मिरवणुकीतील आकर्षण== पुण्यातील गणपती विसर्जन मिरवणुकीत मनाच्या गणपती मंडळांच्या समोर विविध पथके सहभागी होतात. नगारा वादन, शालेय विद्यार्थी- विद्यार्थिनींची बँड आणि घोषपथके, विविध सामाजिक संस्थांचे प्रतिनिधी आपापल्या कार्याचे फलक घेऊन सहभागी होतात. पारंपरिक पोशाखात स्त्री पुरुषआणि आबाल वृद्ध, घोड्यावर बसलेल्या युवती, दांडपट्टा ,तलवारबाजीजे खेळ करणारे युवक हे या मिरवणुकीचे विशेष आकर्षण असते.ढोल ताशांची पथके हा या मिरवणुकींचा केंद्रबिंदू झाला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-visarjan-2017-pune-ganpati-visarjan-1546345/|title=मानाच्या मंडळांच्या दिमाखदार मिरवणुका|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Lezim.jpg|thumb|पुण्यातील मिरवणुकीतील लेझीम पथक]] == वाहतूक व सुरक्षा व्यवस्था == पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूकीवेळी कोणतेही अनुचित प्रकार टाळण्यासाठी तसेच कायदा व सुव्यवस्थेचे पालन करण्यासाठी पोलिसांकडून कडेकोट सुरक्षाव्यवस्था पुरवण्यात येते. याशिवाय अनेक स्वयंसेवी संस्थांचे कार्यकर्ते देखील पोलिसांना याकामी सहकार्य करतात. विसर्जन मिरवणूक बराच वेळ (साधारणतः ३० तास) चालत असल्याने शहराच्या वाहतूक व्यवस्थेतही आवश्यक बदल केले जातात. == वादविवाद == न्यायालयाने दिलेल्या आदेशानुसार रात्री १० वाजता मिरवणूकीतील सर्व ध्वनिवर्धक बंद करणे सक्तीचे करण्यात आलेले आहे. मात्र गणेशोत्सवात अपवाद म्हणून विसर्जनाच्या दिवशी रात्री १२ वाजेपर्यंत ध्वनिवर्धक वापरण्यास परवानगी मिळते. मात्र त्यापुढे पोलिसांकडून ध्वनिवर्धक बंदीची काटेकोर अंमलबजावणी केली जाते. मात्र यावेळी बऱ्याच मंडळांच्या कार्यकर्त्यांकडून पोलिसांनी सहकार्य केले जात नाही आणि न्यायालयाच्याच नियमांचे उल्लंघन केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|title=विसर्जन मिरवणुकीत डीजेवर तूर्त बंदी|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-09-22|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916045832/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|url-status=dead}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Kasaba ganapati visarjan day 2008.JPG|पुण्यातील मानाचा पहिला गणपती; [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] चित्र:तांबडी जोगेश्वरी गणपती.jpg|[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] हा पुण्यातील मानाचा दुसरा गणपती आहे. File:पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती. गुरुजी तालीम..JPG|पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती; [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:तुळशीबाग मनाचा चौथा गणपती.JPG|[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] मनाचा चौथा गणपती File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती; [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक.JPG|गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक File:मिरवणूक देखावे.jpg |मिरवणूक देखावा, २०२३ </gallery> {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] ccwmd15colaxcc1kkx1hg4lx7chycru 2712038 2712035 2026-09-25T04:42:49Z Dharmadhyaksha 28394 {{गणपती}} 2712038 wikitext text/x-wiki '''[[पुणे|पुण्यातील]] गणेश विसर्जन मिरवणूक''' ही [[अनंत चतुर्दशी]]च्या दिवशी काढण्यात येते. यात पुणे शहर व आसपासच्या भागातील सार्वजनिक गणपती मंडळे भाग घेतात. प्रत्येक मंडळाचे सदस्य आपआपल्या गणपतीची पूजनमूर्ती व उत्सवमूर्ती घेउन विवक्षित ठिकाणापासून ठरवलेल्या मार्गाने चालत (किंवा हळू चालणाऱ्या वाहनातून) [[मुठा नदी]]च्या तीरावर येतात व पूजनमूर्तीचे विसर्जन करून उत्सवमूर्ती घेउन परत जातात. अनंत चतुर्दशीच्या दिवशी सकाळी सुरू होणारी ही मिरवणूक जवळपास ३० तास चालू असते व दुसऱ्या दिवशी मध्यान्हापर्यंत चालते. ही मिरवणूक पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा परमोच्च बिंदू समजली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-immersion-procession-held-with-peace-in-pune-1145148/|title=पुण्यात दिमाखदार मिरवणूक, मानाच्या गणपतींचे हौदात विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Ganesh Miravnuk.jpg|thumb|मिरवणुकीतील ढोल पथक]] == इतिहास == पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक]] यांनी केली. मिरवणुकीचा प्रारंभ श्रीमंत भाऊ रंगारी यांनी केल्याचे मानले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/shrimant-bhausaheb-rangari-mandal-controversial-banner-on-ganesh-visarjan-lokmanya-tilak-1545124/|title=भाऊसाहेब रंगारी सार्वजनिक गणेशोत्सवाचे ‘जनक’, तर टिळक ‘प्रसारक’; मंडळाचा वादग्रस्त फलक (५. ९. २०१७)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> == मार्ग == कुमठेकर रस्ता, केळकर रस्ता, टिळक रस्ता अशा विविध मार्गांनी शेवटी अलका टॉकीज चौकात मिरवणूकीची सांगता होते. या, तसेच इतर मार्गांवर येणारा ताण टाळण्यासाठी [[इ.स. २००९|२००९]] सालापासून जंगली महाराज रस्ता तसेच लाल बहादूर शास्त्री रस्ता या मार्गांवर देखील मिरवणूका सुरू करण्याचा प्रस्ताव पुणे पोलिसांच्या विचाराधीन आहे. [[File:Ganesh procession.jpg|thumb|मिरवणुकीच्या मार्गावर काढलेली रांगोळी]] == मानाचे गणपती == मिरवणूकीतील मंडळांचा क्रम दरवर्षी बदलत असला तरीही काही मंडळांचा क्रमांक ठरलेला आहे व तो काटेकोरपणे पाळला जातो. या मंडळांच्या गणपतींना [[पुण्यातील गणेशोत्सव|मानाचे गणपती]] म्हणून संबोधतात. सर्वप्रथम पुण्याचे ग्रामदैवत [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] असतो. या गणपतींच्या आगमनाने मिरवणूकीची सुरुवात होते. यानंतर क्रमाने [[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]], [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]], [[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]], [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरी गणपती]] या मंडळांचे गणपती मिरवणूकीत येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganapati-utsav-2018-manache-5-ganpati-in-pune-celebration-important-ganpati-1742732/|title=जाणून घ्या पुण्यातील मानाच्या पाच गणपतींविषयी… ( १. ९. २०१८)|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> केसरीवाड्याच्या गणपतीनंतर इतर मंडळे आपले गणपती आधी ठरवून दिलेल्या क्रमाने मिरवणुकीत आणतात. मिरवणुकीत संध्याकाळी [[अखिल मंडई मंडळ|अखिल मंडई मंडळ गणपती]] आणि रात्री उशीरा [[दगडूशेठ हलवाई सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|दगडूशेट हलवाई गणपतीसहभागी]] होतात. त्यांचे देखावे पहायला गर्दी होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganapati-ganesh-visarjan-2017-live-updates-video-photos-mumbai-maharashtra-pune-1545122/|title=पुण्यात श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपतीचे विसर्जन|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> ==मिरवणुकीतील आकर्षण== पुण्यातील गणपती विसर्जन मिरवणुकीत मनाच्या गणपती मंडळांच्या समोर विविध पथके सहभागी होतात. नगारा वादन, शालेय विद्यार्थी- विद्यार्थिनींची बँड आणि घोषपथके, विविध सामाजिक संस्थांचे प्रतिनिधी आपापल्या कार्याचे फलक घेऊन सहभागी होतात. पारंपरिक पोशाखात स्त्री पुरुषआणि आबाल वृद्ध, घोड्यावर बसलेल्या युवती, दांडपट्टा ,तलवारबाजीजे खेळ करणारे युवक हे या मिरवणुकीचे विशेष आकर्षण असते.ढोल ताशांची पथके हा या मिरवणुकींचा केंद्रबिंदू झाला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/pune-news/ganesh-visarjan-2017-pune-ganpati-visarjan-1546345/|title=मानाच्या मंडळांच्या दिमाखदार मिरवणुका|website=[[लोकसत्ता]]}}</ref> [[File:Lezim.jpg|thumb|पुण्यातील मिरवणुकीतील लेझीम पथक]] == वाहतूक व सुरक्षा व्यवस्था == पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूकीवेळी कोणतेही अनुचित प्रकार टाळण्यासाठी तसेच कायदा व सुव्यवस्थेचे पालन करण्यासाठी पोलिसांकडून कडेकोट सुरक्षाव्यवस्था पुरवण्यात येते. याशिवाय अनेक स्वयंसेवी संस्थांचे कार्यकर्ते देखील पोलिसांना याकामी सहकार्य करतात. विसर्जन मिरवणूक बराच वेळ (साधारणतः ३० तास) चालत असल्याने शहराच्या वाहतूक व्यवस्थेतही आवश्यक बदल केले जातात. == वादविवाद == न्यायालयाने दिलेल्या आदेशानुसार रात्री १० वाजता मिरवणूकीतील सर्व ध्वनिवर्धक बंद करणे सक्तीचे करण्यात आलेले आहे. मात्र गणेशोत्सवात अपवाद म्हणून विसर्जनाच्या दिवशी रात्री १२ वाजेपर्यंत ध्वनिवर्धक वापरण्यास परवानगी मिळते. मात्र त्यापुढे पोलिसांकडून ध्वनिवर्धक बंदीची काटेकोर अंमलबजावणी केली जाते. मात्र यावेळी बऱ्याच मंडळांच्या कार्यकर्त्यांकडून पोलिसांनी सहकार्य केले जात नाही आणि न्यायालयाच्याच नियमांचे उल्लंघन केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|title=विसर्जन मिरवणुकीत डीजेवर तूर्त बंदी|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-09-22|archive-date=2018-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916045832/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/high-court-ban-on-dj-and-dolby-system-in-ganesh-visarjan-miravnuk/articleshow/65807133.cms|url-status=dead}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Kasaba ganapati visarjan day 2008.JPG|पुण्यातील मानाचा पहिला गणपती; [[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] चित्र:तांबडी जोगेश्वरी गणपती.jpg|[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] हा पुण्यातील मानाचा दुसरा गणपती आहे. File:पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती. गुरुजी तालीम..JPG|पुण्यातील मानाचा तिसरा गणपती; [[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:तुळशीबाग मनाचा चौथा गणपती.JPG|[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] मनाचा चौथा गणपती File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती; [[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] File:गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक.JPG|गणपती विसर्जन मिरवणुकीतील झांज पथक File:मिरवणूक देखावे.jpg |मिरवणूक देखावा, २०२३ </gallery> {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] tpdk70v7u0v3hena4eggm95rfh672hs 0 58192 2712146 2697168 2026-09-25T08:43:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712146 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = ७ डिसेंबर |वर्ष = २०१७ }} {{गल्लत|नाताल प्रांत|नाताल, ब्राझील}} {{Infobox holiday| '''नाताळ''' = नाताळ |image = |caption = येशू ख्रिस्तांच्या जन्माचे चित्रण |official_name = नाताळ (ख्रिसमस) |nickname = ख्रिसमस डे, बडा दिन |observedby = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]], अन्य अख्रिस्ती <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/entertainment/scripts/multifaith_christmas.pdf|title= क्रिस्टमस}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.gallup.com/poll/113566/us-christmas-not-just-christians.aspx|title = In the U.S., Christmas Not Just for Christians|प्रकाशक = Gallup, Inc.|दिनांक = December 24, 2008|भाषा=इंग्लिश}}</ref> |उद्देश = येशू ख्रिस्तांच्या जन्मदिनाचे स्मरण |duration = १ दिवस |frequency = वार्षिक |scheduling = Same Day, Annually |date = २५ डिसेंबर |type = ख्रिस्ती }} {{ख्रिश्चन धर्म|येशू ख्रिस्त}} [[चित्र:Nativity tree.jpg|thumb|right|250px|नाताळसाठी सजवलेला ख्रिस्तजन्माचा देखावा (क्रिब) व ख्रिसमस वृक्ष]] [[चित्र:Arbol Navidad 03.gif|thumb|ख्रिसमस ट्री]] '''नाताळ''' किंवा '''क्रिसमस''' हा एक प्रमुख ख्रिस्ती सण असून तो दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] या दिवशी [[येशू ख्रिस्त]] [[ख्रिस्तजन्म तारीख|यांचा जन्मदिन]] म्हणून जगभर साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|title=नाताळ – २|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2021-12-23|archive-date=2021-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211223062533/https://vishwakosh.marathi.gov.in/19534/|url-status=dead}}</ref> काही ठिकाणी ह्या सणाऐवजी [[एपिफनी]] सण ६, ७ किंवा १९ जानेवारीला साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.merriam-webster.com/dictionary/christmas ख्रिसमस | title = ''मेरियम - वेबस्टर'' | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ६ ऑक्टोबर २००८| भाषा = इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा = http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm | title = ''द कॅथॉलिक एनसायक्लोपेडिआ''| वर्ष = १९१३| भाषा = इंग्लिश}}</ref> नाताळ हे नाव 'दिएश नातालीस’ या लॅटिन शब्दावरून पडले असून याचा शब्दशः अर्थ ‘जन्माचा दिवस’ असा होतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |title=लॅटिन भाषेतून जन्माला आला 'नाताळ' |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक गोमंतक |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२७ जुलै २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260727030603/https://dainikgomantak.esakal.com/blog/the-word-christmas-is-created-from-the-latin-language-ppb94 |विदा दिनांक=2026-07-27 |url-status=bot: unknown }}</ref> ख्रिश्चन श्रद्धेनुसार नाताळ हा सण १२ दिवसांच्या 'ख्रिसमस्टाईड' नावाच्या पर्वाची सुरुवात करतो.<ref name="CRI-Christmastide">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|title = नाताळ सण|प्रकाशक = CRI / Voice, Institute|अ‍ॅक्सेसदिनांक = २५ डिसेंबर २००८|भाषा = इंग्लिश|archive-date = 2008-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217034734/http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|url-status = dead}}</ref> जवळपास इ.स. ३४५ वर्षांत त्या वेळच्या [[पोप पहिला ज्युलियस]]ने ‘२५ डिसेंबर’ हा दिवस येशूंचा जन्मदिवस मानावा असा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Why December 25th|दुवा=http://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas/videos/why-december-25th|प्रकाशक=History Channel|accessdate=०१ डिसेंबर २०१६}}</ref> त्या वेळेपासून नाताळ हा दिवस २५ डिसेंबर या तारखेला साजरा केला जाऊ लागला. जगाच्या बऱ्याच मोठ्या भागात हा सण मध्यरात्री साजरा केला जातो, तर काही ख्रिश्चन अनुयायी व काही ख्रिस्ती पंथ मात्र सायंकाळी हा सण साजरा करतात. भगवान येशूंच्या जन्माची सुवार्ता विशद करणाऱ्या मॅथ्यू आणि ल्यूक यांच्या ज्या कथा आहेत त्यामध्ये तसेच प्राचीन ख्रिस्ती लेखकांनी सुचविलेल्या तारखांमध्ये काही तफावत दिसून येते. सर्वात प्रथम [[इ.स.पू. ३३६]] मध्ये [[रोम]] येथे ख्रिसमस हा सण साजरा झाला असे मानले जाते. या दिवशी ख्रिश्चन अनुयायी एकमेकांना विविध भेटवस्तू, [[नाताळ शुभेच्छापत्र]] देऊन परस्परांचे अभिनंदन करतात. तसेच आपापल्या घरांना रोषणाई करून घर सजवले जाते. ‘ख्रिसमस वृक्ष सजावट’ (ख्रिसमस ट्री - नाताळसाठी सजवलेले सूचिपर्णी झाड) हा या सणाचा एक अविभाज्य घटक आहे. याच दिवशी रात्री [[सांता क्लॉज]] लहान मुलांसाठी भेटवस्तू वाटतो असे मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 | title = ''पोल: इन अ चेंजिंग नेशन, सॅंटा एंड्यूअर्स'' (''जनमत: देशातल्या बदलत्या वातावरणातही सांताक्लॉज टिकून आहे'') | प्रकाशक = असोसिएटेड प्रेस | दिनांक = २२ डिसेंबर, इ.स. २००६ | अ‍ॅक्सेसदिनांक = ४ नोव्हेंबर, इ.स. २०११ | भाषा = इंग्लिश | archive-url = https://web.archive.org/web/20101231210849/http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 | archive-date = 2010-12-31 | url-status = dead }}.</ref> यामध्ये चॉकलेट, केक, इ. वेगवेगळे पदार्थ बनविले जातात. == येशूंच्या जन्मदिनाचे महत्त्व== [[चित्र:Nativity (15th c., Annunciation Cathedral in Moscow).jpg|thumb|right|Eastern Orthodox icon of the birth of Christ by St. Andrei Rublev, 15th century]] ख्रिस्ती [[बायबल|लोकांचा धर्मग्रंथ बायबल]]च्या लूक व मत्तय या दोन्ही शुभवर्तमानात ( Gospel) मध्ये [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्त]]ांच्या जन्माची हकीकत वर्णन केली आहे. त्यानुसार त्याचा जन्म [[जुदेआ]]च्या [[बेथलेहेम]] या गावी एका गोठ्यात झाला. संत लूकच्या लेखनातून येशूची आई [[मारिया (येशूची आई)|मारिया]] आणि वडील योसेफ यांच्या दृष्टिकोनातून बेथलेहेमच्या यात्रेचा वृत्तान्त दिलेला आहे.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/64496/biblical-literature Biblical literature]." ''Encyclopædia Britannica''. ''Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. January 22, 2011.</ref> असे मानले जाते की, या दिवशी देवदूताने त्यांना मसिया म्हणून उद्देशिले व आजूबाजूचे सर्व मेंढपाळ त्यांची स्तुती करत होते. तसेच संत मॅॅथ्यू यांच्या सुवचनानुसार तीन राजे येशूंना भेटायला आले होते. त्याच लोकांनी येशूला भेटवस्तू दिल्या. येशूंच्या जन्माचा संदेश मिळताच त्यावेळच्या राजा हेरॉडने दोन वर्षापेक्षा कमी वयाच्या मुलांना ठार मारायचे आदेश दिले. त्यामुळे येशूंचे कुटुंबीय जीव वाचवण्यासाठी [[इजिप्त]]ला गेले. रोमन कालगणनेनुसार २५ डिसेंबर ही तारीख हिवाळ्यातील [[संक्रांत]] अथवा अयनकाळाचा दिवस आहे. प्रतीकात्मक कारणासाठी भगवान येशू यांनी आपल्या जन्मासाठी हा सर्वात छोटा दिवस निवडला अशी धारणा आहे. प्राचीन धर्मोपदेशक [[हिप्पोचा ऑगस्टीन|ऑगस्टाईन]] यांनी नोंदविले आहे की आपल्या पृथ्वीय अनुमानानुसार भगवान येशू सर्वात छोट्या दिवशी जन्माला आले. तरीही त्यामागील उदात्त आशय असा आहे की त्या दिवसानंतर पुढे दिवस मोठा होत जातो. त्यामुळे भगवान येशू आपल्यासाठी लीन झाले आणि त्यांनी आपल्या उन्नतीचा मार्ग आपल्याला दाखविला. कारण यानंतरच्या दिवसांमध्ये सूर्य अधिक काळ प्रकाश देत राहतो.<ref>Augustine, Sermon 192.</ref> या जन्माच्या स्मरणाचे औचित्य साधून [[चर्च]]मध्ये सायंकाळपासून [[प्रार्थना]] म्हणण्यात येतात.ख्रिस्ती बांधव या विशेष उपासनेस आवर्जून उपस्थित राहतात. काही ठिकाणी नाताळ सणापूर्वी आठवडाभर लहान मुले घरोघरी जाऊन येशूच्या जन्माची गाणी म्हणतात. त्यांना कॅराॅल असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.christianitytoday.com/ct/2021/december-web-only/christmas-songs-world-global-church-carols.html|title=These Christmas Carols Bring Joy to the Whole World|last=Lee|first=Compiled by Morgan|website=ChristianityToday.com|language=en|access-date=2021-12-23}}</ref> ==प्राचीनत्व== प्राचीन ख्रिस्ती संप्रदायाचा विचार करता [[हिवाळा|हिवाळ्यातील]] सण, विशेषतः त्या काळातील संक्रमण विचारात घेतां [[युरोप|युरोपातील]] पेगन (निसर्गपूजक किंवा अनेक देवतांना माननारे) संस्कृतीत विशेष प्रचलित आणि लोकप्रिय असावेत असे दिसते. याचे कारण म्हणजे या काळात [[शेती]]शी निगडित कामे तुलनेने कमी असल्याने निवांतपणा असे आणि हवामानही आल्हाददायक असे. नाताळ सणाशी जोडल्या गेलेल्या आधुनिक प्रथांचा उगम येथेच असावा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.humanreligions.info/christmas.html|title=The True Meaning of Christmas Paganism, Sun Worship and Commercialism|last=Crabtree|पहिले नाव=Vexen|दिनांक=2008|संकेतस्थळ=http://www.humanreligions.info/christmas.html|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=13.12.2019}}</ref> यामध्ये भेटवस्तू देवाणघेवाण, आनंद जल्लोष करणे, झाडाचे सुशोभीकरण आणि सजावट तसेच गरजूंना [[दान]] याचा समावेश होतो. ==इतिहास== चार्ल मेगन या राजाचा राज्याभिषेक २५ डिसेंबर [[इ.स. ८००]] या दिवशी झाला. त्या दिवसापासून हा विशिष्ट दिवस साजरा करण्याचे महत्त्व विशेष वाढले असे दिसते. मध्ययुगाच्या काळातच या दिवसाला सुट्टीचे महत्त्व प्राप्त झाल्याचे दिसते. या काळात नाताळ हा एक सार्वजनिक उत्सव बनला. भेटवस्तू देणे हे त्यावेळी मालक-सेवक यांच्यापुरतेच मर्यादित होते. १७व्या शतकात या दिवशी गायन, वादन, नृत्य, सहभोजनाचा आस्वाद अशा गोष्टी या दिवशी आनंदाचा भाग म्हणून केला जाऊ लागल्या. १७व्या शतकातच काही विशिष्ट समाजगटाने या सणावर बंदी आणल्याचेही दिसून येते. इसवी सन १ ८ २ २ मध्ये लेखक क्लेमंट क्लर्क मूर यांनी आपल्या मुलांच्या मनोरंजनासाठी एक गीत लिहिले. त्यात त्य्यांनी लहान मुलांना भेटवस्तू देत असलेल्या संत निकोलस यांचे चित्रण केले . या कवितेला लोकप्रियता प्राप्त झाली . यामध्ये सांता ही व्यक्तिरेखा उत्साही , आनंद देणारी आहे असे वर्णन केले आहे जे आजही पहावयास मिळते . ==भेटवस्तू देण्याची प्रथा== [[चित्र:Santa Clause in Coyoacán (23121130672).jpg|thumb|[[सांता क्लॉज]] लहान मुलांना भेटवस्तू देताना]] भगवान येशूंच्या जन्माचा स्मरणउत्सव साजरा करण्याचा विविध प्रथा–पद्धती स्वतंत्रपणे विकसित झाल्याचे दिसून येते. या प्रथांना येशूजन्मपूर्व काळातील साजरा होणाऱ्या पगान संस्कृतीच्या शीतकाळातील अयनदिवसांच्या उत्सव साजरे करण्याचे संदर्भ जोडलेले दिसतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.cbsnews.com/news/the-unexpected-pagan-origins-of-popular-christmas-traditions/|title=The unexpected origins of popular Christmas traditions|last=|first=|date=25.12.2018|work=CBS NEWS|access-date=13.12.2019|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पगान जमातीने कालांतराने ख्रिश्चन धर्माचा स्वीकार केला. भेटवस्तूंची देवाणघेवाण हा त्यातीलच एक भाग. नाताळ सणामध्ये भेटवस्तू देण्याची प्रथा अत्यंत महत्त्वाची आहे. विशेषतः लहान मुलांना या सणाची खूप हौस असते. [[महाराष्ट्र]]ातील ख्रिस्ती लोक [[दिवाळी]]प्रमाणे या दिवशी [[करंजी (खाद्यपदार्थ)|करंज्या]] व अन्य खाद्यपदार्थांचे एकमेकांस आदान-प्रदान करतात. लहान मुलांना सांताक्लॉजच्या वेषात येऊन भेटवस्तू देण्यात येतात. ==नाताळ शुभेच्छा ध्वनी== [[File:En-US-Merry Christmas and a Happy New Year!.ogg|Merry Christmas and a Happy New Year!]] ==शुभेच्छापत्रे== [[चित्र:A Merry Christmas. (Sled with holly).jpg|thumb|नाताळची शुभेच्छापत्रे]] नाताळची शुभेच्छापत्रे कुटुंबातील सदस्य आणि आप्त, स्नेही यांना पाठवली जातात. पारंपरिक पत्रांमध्ये नाताळ आणि नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा दिलेल्या असतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=C0s20urAq8QC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tradition+of+christmas+gifts&hl=en|title=Stories Behind the Great Traditions of Christmas|last=Collins|first=Ace|date=2003|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-310-24880-4|language=en}}</ref> काही पत्रांमध्ये [[बायबल]] मधील विचार, [[कविता]] इत्यादीचा समावेश असतो. बर्फाने व्यापलेला प्रदेश, नाताळबाबा, त्याची गाडी, ख्रिसमस ट्री अशी विविध चित्रे यामध्ये असतात. पहिले व्यावसायिक नाताळ शुभेच्छापत्र [[इ.स. १८४३]] मध्ये सर हेन्री कोल यांनी बनवले. आता ही पद्धत जगभरात मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झालेली दिसून येते. <big>'''नाताळचा गोठा :''' '''(Christmas Crib) '''</big>: नाताळच्या दिवशी ख्रिस्ती लोकात गोठा तयार करण्याची परंपरा रूढ आहे. बेथलेहेम गावातील ज्या गरीब गोठ्यात प्रभू येशूने जन्म घेतला त्याचे स्मरण म्हणून ख्रिस्ती लोक हा गोठ्याचा देखावा उभारतात. ख्रिस्तमंदिरात गोठा उभारण्याची प्रथा १२२३ मध्ये उदयास आली. संत फ्रांसिस असिसिकर हा या प्रथेचा जनक होय. इटली मधील एका ख्रिस्तमंदिरात त्याने १२२३ च्या नाताळ सणात त्याने आपल्या सहकाऱ्यासमवेत बेथलेहेम सारखा एक गोठा बनविला. त्यात येशूबाळ, मरिया, योसेफ यांच्या मूर्तींबरोबरच जिवंत जनावरे ठेवण्यात आली होती. भाविकांमध्ये या गोठ्याचे आकर्षण खूपच वाढले आणि अल्पावधीतच नाताळच्या दिवशीगोठा बनविण्याची ही प्रथा जगभर सुरू झाली. या वर्षी म्हणजे २०२३ साली या परंपरेला ८०० वर्ष पूर्ण झाली आहेत (संदर्भग्रंथ :  झेप येशूची २००० वर्षाकडे   लेखक : फादर हिलरी फर्नांडिस) == ख्रिसमस ट्री == [[चित्र:South Coast Plaza (2013) 01.jpg|thumb|साऊथ कोस्ट प्लाझा मॉलमधील ख्रिसमस ट्री (नाताळ वृक्ष)]] नाताळचा सूचिपर्णी [[वृक्ष]] हा पगान संस्कृतीचा वृक्षपूजेचा एक भाग मानला जातो. त्याचा संबंध हिवाळ्यातील संक्रमणाशी आहे. ख्रिसमस ट्री असे संबोधन प्रथम [[इ.स. १८३५]] मध्ये झालेले आढळते. आधुनिक काळातील या वृक्षाची सजावट हा भाग [[जर्मनी]]त उदय पावल्याचे समजतात. हे वृक्ष दिव्यांच्या माळा आणि अन्य सजावट साहित्यांनी सुशोभित केले जातात. लहान मुलांचे मोजे, छोट्या प्रतीकात्मक काठ्या, छोट्या घंटा, भेटवस्तू अशा गोष्टी लावून हा वृक्ष सजवितात. काही ठिकाणी विशेषतः प्रार्थनास्थळी येशूच्या जन्माचा देखावा मांडला जातो. ==नाताळबाबा (सांताक्लॉज)== [[चित्र:Saint Nicholas.jpg|thumb|संत निकोलस]] साताक्लॉज किंवा संत निकोलस हे नाताळ सणाचे प्रमुख वैशिष्ट्य होय. सांताक्लॉज ही एक काल्पनिक व्यक्तिरेखा असून त्याला मराठीत नाताळबाबा असे म्हणतात. पाश्चिमात्य [[ख्रिश्चन संस्कृती]]त मानले जाते की चांगली वर्तणूक असलेल्या लहान मुलांना नाताळच्या आदल्या रात्री सांताक्लॉज भेटवस्तू देऊन जातात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IFD9DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=tradition+of+santa+claus&hl=en|title=The True Story of Santa Claus: The History, The Traditions, The Magic|last=Giovanelli|first=Janet|date=2020-10-13|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-951274-42-9|language=en}}</ref> सांताक्लाॅजचे चित्रण सामान्यतः बुटकी, वृद्ध, पांढऱ्या दाढीची, लाल अंगरखा घातलेली, चष्मा लावलेली व्यक्ती असे केले जाते. लहान मुलांसाठी भरपूर भेटवस्तू भरलेली एक मोठी पिशवीही याच्यासोबत असते. [[अमेरिका]] आणि [[कॅनडा]] या देशांत ही व्यक्तिरेखा १९व्या शतकापासून विशेष लोकप्रिय आहे.<ref>Krulwich, Robert. "How Does Santa Do It?". ABC News. Retrieved December 25, 2015.</ref> ==[[नाताळ गीते (कॅरॉल्स)]]== [[File:Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188).oga|thumb|Jingle Bells (Calm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100188)]] [[File:Jingle Bells (120bpm) (Kevin MacLeod) (ISRC USUAN1100187).oga|thumb|जिंगल बेल्स गीत]] नाताळ सणाशी संबंधित गीते आणि संगीत हा आणखी एक महत्त्वाचा विषय आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात या संगीताचा उगम रोममध्ये झाला असे मानले जाते. १३व्या शतकाच्या आसपास स्थानिक भाषेमध्ये नाताळची गाणी म्हणण्याची पद्धती विकसित झाली असावी. इंग्लिश भाषेत नाताळची गाणी प्रथम [[इ.स. १४२६]]मध्ये गायली गेली. जॉन ऑडले याने अशी २५ गीते संकलित केली जी गाणी म्हणणाऱ्या गायकांचा एक समूह घरोघरी जाऊन अशी गाणी म्हणत असे. या गाण्यांमध्ये भगवान येशू यांच्या जन्मापासून ते आनंद साजरा करण्याचे विविध विषय समाविष्ट असतात. ‘लहान मुलांमध्ये मंजुळ घंटानाद करीत सांता येत आहे’ ''(Jingle Bells... Santaclause is coming along...)'' हे गीत विशेष लोकप्रिय आहे.<ref>Moore, Kimberly (November 29, 2011). "A Brief History of Holiday Music". Psychology Today. Retrieved October 22, 2017.</ref> ==भारतातील नाताळ== नाताळला [[भारत|भारतातील]] प्रत्येक चर्चमध्ये सकाळची प्रार्थना होते. या दिवशी चर्चमध्ये नेहमीपेक्षा अधिक प्रमाणात गर्दी असते. प्रत्येक पुरुष, स्त्री, लहान मुले नवीन कपडे घालून खूप उत्साहात चर्चमध्ये येतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|title=भारतात नाताळ|publisher=TheHolidaySpot.com|accessdate=December 4, 2016|भाषा=इंग्रेजी|archive-date=2016-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203081906/http://www.theholidayspot.com/christmas/worldxmas/india.htm|url-status=dead}}</ref> भारतामध्ये ख्रिश्चन अल्पसंख्याक असून त्यांची लोकसंख्या अवघी २.३% (१.२४ कोटी) आहे. तरी नाताळला भारतात ही सार्वजनिक सुट्टी असते. ख्रिस्ती मिशनरी चालविणाऱ्या ख्रिस्ती शाळांमध्ये अनेक मुले सक्रियपणे ख्रिसमस कार्यक्रमात सहभागी होतात. तसेच अनेक ख्रिस्ती नसलेल्या वा खाजगी व सरकारी शाळांमध्ये व हिंदू घरांमध्येही ख्रिसमस साजरा केला जातो. ==विविध देशांमध्ये== नाताळ हा सण [[आफ्रिका]], [[आग्नेय आशिया]], [[युरोप]], [[अमेरिका]] अशा जगभरातील सर्व खंडांमध्ये व विविध देशांमध्ये अतिशय उत्साहाने साजरा केला जातो. [[बर्फ]] पडत असलेल्या प्रदेशात शुभ्र नाताळ (White Christmas) उत्साहाने साजरा होतो. लहान मुले आवर्जून बर्फाचे तात्पुरते बाहुले तयार करतात. त्यांना (Snowman) स्नो-मन म्हणले जाते. ==युरोपातील ख्रिसमस बाजार== हे बाजार साधारणतः नाताळच्या आधी चार आठवडे रस्त्यांवर सुरू होतात. दर आठवड्याच्या शेवटी हे बाजार भरतात. या कल्पनेची सुरुवात [[जर्मनी|जर्मनीत]] मध्ययुगात झाली. डेट्रेन शहरात १४३४ मधे सुरू झाले. आता हे बाजार [[युरोप|युरोपात]] अधिक लोकप्रिय झाले आहेत. विशेष ठिकाणच्या म्हणजे न्यूर्नबर्ग, फ्रंकफर्ट, कोलोन, [[व्हिएन्ना]] या ठिकाणचे असे बाजार लोकप्रिय आहेत. ऐतिहासिक ठिकाणे, संग्रहालये अशा ठिकाणी हे बाजार भरतात. काही बाजार हे मध्ययुगीन, बोहेमिअन, पोलिश अशा विषयांवर आधिरित हे बाजार असतात. येशूशी संबंधित देखावेही असतात. पारंपरिक सोललेले, रोस्टेड बदाम, पिझ्झा, वाईन, केक असे पदार्थ, रोषणाईचे साहित्य यांची बाजारात रेलचेल असते. मेणबत्त्या, लाकडी वस्तू, स्थानिकांनी तयार केलेल्या वस्तू विक्रीसाठी असतात. जत्रेचे स्वरूप या बाजारांना असते. स्थानिक संस्कृतीचा परिचयही या बाजारांमधून होतो.<ref>भाटवडेकर श्रद्धा,लोकसत्ता (मुंंबई) आवृृत्ती,लोकभ्रमंंती,दिनांंक १३ डिसेंंबर २०१७, बुधवार</ref> ==खाद्यपदार्थ== नाताळच्या दिवशी काही भाविक उपवास करतात. तथापि सणाच्या आनंदानिमित्ताने वाईन, फळे घातलेला विशेष [[नाताळ केक]], भाजलेली टर्की, पुडिंग, चाॅकलेटचे विविध प्रकार, बिस्किटांचे प्रकार, उकडलेल्या बटाट्याचे आणि अंड्यांचे,आणि मांसाहारी खास पदार्थ आवर्जून केले जातात.<ref>Mama's Box - Online Spanish food Shop. "The definitive guide to Spanish Christmas food, in 20 delicious & easy recipes". Archived from the original on 2015-12-11. Retrieve</ref> == हे सुद्धा पहा== [[नाताळ बाजार]] == चित्रदालन == <gallery mode="nolines"> चित्र:Christmas decoration at home in India.jpg|गोठ्यात येशू ख्रिस्तांचे जन्म चित्रण. चित्र:India - Kerala - 069 - Cochin - Xmas stars for sale (2077715893).jpg|विकायला आलेले तारे. चित्र:Christmas Star, ക്രിസ്തുമസ്സ് നക്ഷത്രം, നക്ഷത്രം.JPG|ख्रिसमस तारा. चित्र:India - Sights & Culture - 004 - Xmas in Chennai (342050433).jpg|आपल्या रेनडियर्ससह सांताक्लॉज. चित्र:Christmas Wares in Kolkata 2.jpg|ख्रिसमससाठी सजावटीचे साहित्य. चित्र:Christmas Wares in Free School Street, Kolkata.jpg|ख्रिसमससाठी गल्लीची सजावट. चित्र:Gold souk grande Center.jpg|ख्रिसमससाठी मॉल सजावट चित्र:Night view of a street in McLeod Ganj.jpg|ख्रिसमससाठी रस्त्याची सजावट. चित्र:Christmas in HCL KPO Noida India.jpg|कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये ख्रिसमस उत्सव. चित्र:Christmas-celebrations-at-phoenix-mall-chennai.jpg|चेन्नईतील मॉलमधील नाताळ उत्सव. चित्र:Oberon Mall christmas celebration.JPG|कोचीनच्या मॉलमधील ख्रिसमस थीम चित्र:Illuminated Christ University pavement at night during Christmas 2013.jpg|बंगलोरच्या ख्रिस्ती विद्यापीठामधील रस्त्याची सजावट. चित्र:Christmas at Disneyland Hotel (27997216390).jpg|डिस्नेलॅंड हॉटेलमध्ये ख्रिसमस. चित्र:Osborne Family Spectacle of Dancing Lights (26784206301).jpg|फ्लोरिडामधील ख्रिसमस सजावट. चित्र:Christmas tree Guildhall Thaxted Essex England.jpg|इंग्लंडमधील ख्रिसमस ट्रीची सजावट. चित्र:Christmas cupcakes.jpg|कप केक File:नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट.jpg|नाताळ सणानिमित्त दुकानांमधील सजावट File:नाताळ वृक्ष सजावट.jpg|नाताळ वृक्ष सजावट File:नाताळ केक.jpg|नाताळ केक चित्र:Christmas Tree in a home Kerala, India..jpg|नाताळला सजवलेला ख्रिसमस ट्री File:नाताळ सणानिमित्त केक.jpg|नाताळ सणानिमित्त केक </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Christmas|नाताळ}} {{भारतीय सण आणि उत्सव}} [[वर्ग:ख्रिश्चन सण]] [[वर्ग:भारतीय सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:नाताळ]] tci4bpc3lljuok7g3xix4v02m7idftt 0 59759 2711872 2546910 2026-09-24T16:43:06Z अभय नातू 206 माहिती 2711872 wikitext text/x-wiki '''निरुक्त''' हे [[वेद]] अभ्यासण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या सहा [[वेदांग|वेदांगांपैकी]] पाचवे वेदांग आहे.<ref>{{cite web | title = निरुक्त परिचय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> निरुक्त म्हणजे शब्दांची व्युत्पत्ती, त्यांचा मूळ अर्थ आणि शब्दांची निर्मिती कशी झाली याचा शास्त्रीय अभ्यास होय. [[यास्क|महर्षी यास्क]] यांनी रचलेला हा ग्रंथ या विषयातील सर्वात प्राचीन आणि प्रमाण ग्रंथ मानला जातो, जो वेदांमधील कठीण व गूढ शब्दांचा कोश असणाऱ्या [[निघंटु]] ग्रंथावरील भाष्य आहे.<ref>{{cite book | title = संस्कृत साहित्याचा इतिहास | author = उपाध्याय बळदेव | publisher = चौखंबा विद्याभवन}}</ref> == स्वरूप आणि महत्त्व == वेदांमधील मंत्रांचा आणि ऋचांचा अचूक व अर्थपूर्ण बोध व्हावा, यासाठी निरुक्त या वेदांगाची निर्मिती झाली. प्राचीन काळी वेदांमधील कठीण शब्दांचा संग्रह असलेल्या निघंटू ग्रंथातील शब्दांचा खरा अर्थ उलगडून दाखवण्याचे कार्य यास्काचार्यांनी या ग्रंथाद्वारे केले. त्यांनी निरुक्तात भाषेतील शब्दांचे नाम, आख्यात म्हणजेच क्रियापद, उपसर्ग आणि निपात अशा चार मुख्य वर्गांत वर्गीकरण केले आहे. भाषेतील सर्व नामे ही धातूंपासून म्हणजेच क्रियापदांपासून बनलेली असतात, हा त्यांनी मांडलेला सिद्धांत आधुनिक भाषाशास्त्राच्या दृष्टीनेही अत्यंत क्रांतिकारक आणि महत्त्वाचा मानला जातो. वेदांगांच्या परंपरेत वेदांना पुरुष मानल्यास निरुक्ताला वेदांचे ''श्रोत्र'' म्हणजेच कान म्हणले जाते, कारण वेदांमधील शब्दांचा उच्चार आणि त्यांचा गूढ अर्थ ऐकून समजून घेण्यासाठी निरुक्ताची मदत होते.<ref>{{cite book | title = भारतीय तत्त्वज्ञान आणि वेदांग | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> अशा प्रकारे वैदिक भाषेचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आणि प्राचीन भारतीय भाषाशास्त्राचा पाया भक्कम करण्यासाठी निरुक्त ग्रंथाचे योगदान अतुलनीय ठरले आहे. == प्रमुख लेखक == निरुक्त आणि निघंटू परंपरेचा विकास अनेक ऋषी व पंडितांच्या योगदानातून झाला आहे. या परंपरेतील सर्वात पहिले आणि मूळ योगदानकर्ते म्हणून प्रजापती कश्यप किंवा महर्षी [[कश्यप]] यांचा नामनिर्देश केला जातो, ज्यांनी वैदिक शब्दांचा पहिला कोश असलेल्या निघंटूची रचना केली अशी प्राचीन श्रद्धा आहे. त्यानंतर शाकपूर्णी आणि और्णवाभ यांसारख्या अनेक प्राचीन आचार्यांनी निरुक्तावर आणि व्युत्पत्तीशास्त्रावर कार्य केले, ज्यांचे उल्लेख यास्कांच्या ग्रंथात सापडतात. तथापि, या संपूर्ण परंपरेत महर्षी यास्क यांचे नाव सर्वोच्च मानले जाते, कारण त्यांनी पूर्वीच्या विखुरलेल्या विचारांना एकत्र करून 'निरुक्त' या एकमेव प्रामाणिक ग्रंथाची रचना केली. त्यानंतरच्या काळात दुर्गाचार्य यांनी यास्क रचित निरुक्तावर 'ऋज्वर्था' नावाची अत्यंत प्रसिद्ध व विद्वत्तापूर्ण टीका (भाष्य) लिहिली, ज्यामुळे निरुक्ताचा गूढ अर्थ समजणे पुढील अभ्यासकांसाठी सुलभ झाले.<ref>{{cite book | title = निरुक्त दुर्गाचार्य टीका | author = जोशी लक्ष्मणशास्त्री | publisher = आनंदाश्रम}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वेदांग]] [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:भाषाशास्त्र]] gzmdt90skkrw45szcvmetxqwom6mfur 2712151 2711872 2026-09-25T08:56:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712151 wikitext text/x-wiki '''निरुक्त''' हे [[वेद]] अभ्यासण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या सहा [[वेदांग|वेदांगांपैकी]] पाचवे वेदांग आहे.<ref>{{cite web | title = निरुक्त परिचय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> निरुक्त म्हणजे शब्दांची व्युत्पत्ती, त्यांचा मूळ अर्थ आणि शब्दांची निर्मिती कशी झाली याचा शास्त्रीय अभ्यास होय. [[यास्क|महर्षी यास्क]] यांनी रचलेला हा ग्रंथ या विषयातील सर्वात प्राचीन आणि प्रमाण ग्रंथ मानला जातो, जो वेदांमधील कठीण व गूढ शब्दांचा कोश असणाऱ्या [[निघंटु]] ग्रंथावरील भाष्य आहे.<ref>{{cite book | title = संस्कृत साहित्याचा इतिहास | author = उपाध्याय बळदेव | publisher = चौखंबा विद्याभवन}}</ref> == स्वरूप आणि महत्त्व == वेदांमधील मंत्रांचा आणि ऋचांचा अचूक व अर्थपूर्ण बोध व्हावा, यासाठी निरुक्त या वेदांगाची निर्मिती झाली. प्राचीन काळी वेदांमधील कठीण शब्दांचा संग्रह असलेल्या निघंटू ग्रंथातील शब्दांचा खरा अर्थ उलगडून दाखवण्याचे कार्य यास्काचार्यांनी या ग्रंथाद्वारे केले. त्यांनी निरुक्तात भाषेतील शब्दांचे नाम, आख्यात म्हणजेच क्रियापद, उपसर्ग आणि निपात अशा चार मुख्य वर्गांत वर्गीकरण केले आहे. भाषेतील सर्व नामे ही धातूंपासून म्हणजेच क्रियापदांपासून बनलेली असतात, हा त्यांनी मांडलेला सिद्धांत आधुनिक भाषाशास्त्राच्या दृष्टीनेही अत्यंत क्रांतिकारक आणि महत्त्वाचा मानला जातो. वेदांगांच्या परंपरेत वेदांना पुरुष मानल्यास निरुक्ताला वेदांचे ''श्रोत्र'' म्हणजेच कान म्हणले जाते, कारण वेदांमधील शब्दांचा उच्चार आणि त्यांचा गूढ अर्थ ऐकून समजून घेण्यासाठी निरुक्ताची मदत होते.<ref>{{cite book | title = भारतीय तत्त्वज्ञान आणि वेदांग | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> अशा प्रकारे वैदिक भाषेचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी आणि प्राचीन भारतीय भाषाशास्त्राचा पाया भक्कम करण्यासाठी निरुक्त ग्रंथाचे योगदान अतुलनीय ठरले आहे. == प्रमुख लेखक == निरुक्त आणि निघंटू परंपरेचा विकास अनेक ऋषी व पंडितांच्या योगदानातून झाला आहे. या परंपरेतील सर्वात पहिले आणि मूळ योगदानकर्ते म्हणून प्रजापती कश्यप किंवा महर्षी [[कश्यप]] यांचा नामनिर्देश केला जातो, ज्यांनी वैदिक शब्दांचा पहिला कोश असलेल्या निघंटूची रचना केली अशी प्राचीन श्रद्धा आहे. त्यानंतर शाकपूर्णी आणि और्णवाभ यांसारख्या अनेक प्राचीन आचार्यांनी निरुक्तावर आणि व्युत्पत्तीशास्त्रावर कार्य केले, ज्यांचे उल्लेख यास्कांच्या ग्रंथात सापडतात. तथापि, या संपूर्ण परंपरेत महर्षी यास्क यांचे नाव सर्वोच्च मानले जाते, कारण त्यांनी पूर्वीच्या विखुरलेल्या विचारांना एकत्र करून 'निरुक्त' या एकमेव प्रामाणिक ग्रंथाची रचना केली. त्यानंतरच्या काळात दुर्गाचार्य यांनी यास्क रचित निरुक्तावर 'ऋज्वर्था' नावाची अत्यंत प्रसिद्ध व विद्वत्तापूर्ण टीका (भाष्य) लिहिली, ज्यामुळे निरुक्ताचा गूढ अर्थ समजणे पुढील अभ्यासकांसाठी सुलभ झाले.<ref>{{cite book | title = निरुक्त दुर्गाचार्य टीका | author = जोशी लक्ष्मणशास्त्री | publisher = आनंदाश्रम}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वेदांग]] [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:भाषाशास्त्र]] 6p5bh8zvoyss331423ku2sbti8az0oz 0 62319 2712102 2586271 2026-09-25T06:46:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712102 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hotel The Taj Mahal Palace.jpg|right|thumb|[[ताजमहाल पॅलेस हॉटेल]]]] ताजमहाल हे मुंबईतील एक पंचतारांकित हॉटेल आहे. कुलाब्याजवळ गेट वे ऑफ इंडियाच्या समोर दोन इमारती आहेत. एक ताजमहाल पॅलेस आणि त्याच्या बाजूलाच एक हॉटेलचीच टोलेजंग इमारत. जरी दोन वेगवेगळ्या इमारती दिसत असल्या तरी सुद्धा या दोन्ही इमारती टाटा यांच्या मालकीच्या आहेत व त्या ताजमहाल हॉटेल म्हणून ओळखल्या जातात. या दोनही इमारतींच्या बांधकामाचे आराखडे वेगवेगळया कालावधीमध्ये व वेगवेगळया वास्तुशास्त्रज्ञांकडून झालेले आहेत. जॅकलीन केनेडी, [[बिल क्लिंटन]], हिलरी क्लिंटन, नॉर्वेचे महाराज आणि महाराणी, ए्डिनबर्गचा ड्यूक, वेल्सचा राजपुत्र, [[रॉजर मूर]], जॉन कॉलिस, ॲंजेलिना जॉली, बॅडपीट, हिलरी क्लिंटन, [[बराक ओबामा]] या जगप्रसिद्ध व्यक्तींनी ताज पॅलेसला भेट देऊन तेथील आदरातिथ्य घेतलेले आहे. ==इतिहास== टाटांनी हे ताज हॉटेल उभारण्यामागे जी घटना कारणीभूत झाली ती अशी की, १८६५ मध्ये [[मुंबई|मुंबईतल्या]] प्रसिद्ध वॉटसन हॉटेलमध्ये तिथल्या दरबानाने [[जमशेदजी टाटा|जमशेदजी टाटांना]] आत जाण्यास मनाई केली होती. कारण ते हॉटेल फक्त इंग्रजांसाठीच होते. हा अपमान सहन न झाल्यामुळे टाटांनी भारतीयांसाठी आंतरराष्ट्रीय तोडीचे हॉटेल बांधण्याचा निश्चय केला होता. त्यातूनच १६ डिसेंबर १९०३ साली ताज हॉटेलची वास्तू बांधली गेली. काही टीकाकार मात्र या गोष्टीशी सहमत नाहीत. मुंबईला साजेसे एखादे हॉटेल उभारा्वे अशी टाइम्स ऑफ इंडियाच्या संपादकाची इच्छा असल्यामुळे त्याच्या आग्रहाखातर टाटांनी हे हॉटेल बांधले असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2008/dec/03/taj-mahal-hotel-mumbai|प्रकाशक=द गार्डीयन (लंडन)|दिनांक=२०१०-०५-२४|लेखक=एलन, चार्ल्स (३ डिसेंबर २००८) . |title=“ताज हॉटेल संहारातून पुन्हा उभे राहिले”. |भाषा=इंग्लिश}}</ref> पहिल्या महायुद्धाच्या वेळेस या हॉटेलचे रूपांतर ६०० पलंगाच्या हॉस्पिटलमध्ये झाले होते. आज जी ताज पॅलेसच्या बाजूची टोलेजंग इमारत दिसते आहे ती अपोलो बंदरभागातील हॉटेल 'ग्रीन हॉटेल' म्हणून ओळखली जात होती. स्वस्त किंमतीसाठी आणि रानटी टोळ्यांच्या मेजवानीच्या कार्यक्रमासाठी हे हॉटेल कुप्रसिद्ध होते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=|प्रकाशक=|दिनांक=|title=ताज खंड ३२, क्र.३, थर्ड क्वार्टर २००३, फातमा आर झकेरिया संपादित. ताज.मॅगझीन@ताजहॉटेल्स.कॉम.|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १९७३ मध्ये टाटांनी हे हॉटेल विकत घेऊन त्याच्या जागी आताची ताज हॉटेलची दुसरी टोलेजंग इमारत बांधलेली आहे. अपोलो बंदराकडे हॉटेलची मागील बाजू येते. पूर्वेकडे हॉटेलचा दरवाजा आहे. वास्तुशास्त्रज्ञाने तयार केलेला इमारतीचा प्लान बिल्डरच्या लक्षात न आल्यामुळे बंदराकडे हॉटेलची मागील बाजू असल्याचा बऱ्याच जणांचा मोठा गैरसमज झालेला आहे. परंतु हे खरे नाही. बोटीने येणाऱ्या अभ्यागतांना त्यांचे सामान वाहतूक करणे सोयीचे जावे या हेतूने हॉटेलचे बांधकाम अशा पद्धतीने केलेले आहे. [[चित्र:Taj Mahal Tower.jpg|right|thumb|ताजमहाल हॉटेल, टॉवर]] ==बांधकाम== ताजमहाल हॉटेलचे बांधकाम इंडो सारसेनिक पद्धतीचे असून मूळच्या बांधकामाचा आराखडा सीताराम खंडेराव वैद्य व डी.एन. मिर्झा या भारतीय वास्तुशास्त्रज्ञांनी केलेला आहे व डब्ल्यू.ए. चेंबर्स या इंग्रजी इंजिनीयरनी हे बांधकाम पूर्ण केलेले आहे. भारतामध्ये प्रथमच सरकता जिना या हॉटेलसाठी बसवून वापरण्यात आला होता. हॉटेलमध्ये वापरण्यात आलेली सामुग्री – पंखे, जिने, स्नानगृह, वगैरे प्रथमच [[अमेरिका]], जर्मनी, [[तुर्कस्तान]] अशा विविध देशांमधून मागविण्यात आलेली होती. अगदी बटलर सुद्धा इंग्लंडमधून आणले होत. त्याचा घुमट [[आयफेल टॉवर]] साठी वापरलेल्या स्टीलपासून बनविण्यात आला असून हे स्टील त्या वेळी टाटांकडूनच आयात केले जात होते. ==भोजन कक्ष == ह्या हॉटेल परिसरात उत्तम भोजनासाठी काही उपहारगृहे<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/hotels/info/the-taj-mahal-palace-and-tower-259671|प्रकाशक=क्लियरट्रिप|दिनांक=|title=हॉटेलची वैशिष्ट्ये|भाषा=इंग्लिश}}</ref> आहेत, ती पुढीलप्रमाणे: * ॲक्वॅरिस * कॉन्टिनेन्टल आणि इटालियन क्विझिन्स * गोल्डन ड्रॅगन * गोल्डन बेंच * झोडियाक ग्रिल * मसाला क्राप्ट * ले पेटिसेरी * वसाबी बाय मोरिमोटो * शामियाना * शेफ स्टुडिओ * सॉक * सी लॉज * स्टॅबर्ड बार * हार्बर बार [[चित्र:Lascar Taj Mahal Palace and waterfront (Mumbai) (4558200587).jpg|right|thumb|अरबी समुद्रावरून दिसणारे हॉटेल]] ==२६-११-२००८ रोजीचा दहशतवाद्यांचा हल्ला== ताज हॉटेलवर [[२६ नोव्हेंबर २००८चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला]] झाला. या हल्ल्यामुळे ताजचे आर्थिक नुकसान झाले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.guardian.co.uk/world/2008/nov/27/mumbai-terror-attacks|प्रकाशक=द गार्डीयन (लंडन)|दिनांक=२००८-११-२८|लेखक=रमेश, रणदीप (२७ नोव्हेंबर २००८) |title=“अजूनही डझनभर लोक दहशवादयांकडे ओलीस”|भाषा=इंग्लिश}}</ref> या हल्ल्याच्या वेळेस काही नागरिकांना दहशतवाद्यांनी ओलीस ठेवले होते आणि जवळजवळ १६७ नागरिक मृत्युमुखी पडले होते. त्यात काही परदेशी नागरिकांचासुद्धा समावेश होता. तीन दिवस चाललेल्या धुमश्चक्रीमध्ये भारतीय कमांडोनी शेवटच्या दिवशी स्वसंरक्षणार्थ केलेल्या गोळीबारामध्ये एका दहशतवाद्याचा खात्मा झाला. ताजमहाल हॉटेलमधील ज्या विभागाचे कमी नुकसान झाले होते, ते विभाग दि. २१ डिसेंबर २००८ रोजी पुन्हा सुरू करण्यात आलेले होते. परंतु सर्वांत प्रसिद्ध असलेला ऐतिहासिक वारसा असलेला विभाग चालू होण्यास बरेच महिने जावे लागले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.voanews.com/english/2008-12-21-voa10.cfm|प्रकाशक=वॉइस ऑफ अमेरीका|दिनांक=२००८-१२-२२|लेखक=पसरीचा, अंजना (२००९-१२-२१).|title=“हल्ल्यानंतर हॉटेल जनतेसाठी खुले”.{{मृत दुवा}}|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-04|archive-date=2008-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222135307/http://www.voanews.com/english/2008-12-21-voa10.cfm|url-status=dead}}</ref> जुलै २००९ मध्ये [[भारत]] - अमेरिका संबंध दृढ करण्यासाठी जेव्हा हिलरी क्लिंटन यांनी भारताला भेट दिली होती त्यावेळी या घटनेच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ त्यांनी या घटनेमध्ये ज्यांना प्राण गमवावे लागले होते त्या सर्व कर्मचाऱ्यांसाठी व नागरिकांसाठी श्रद्धांजली अर्पण केली होती.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSTRE56H0ST20090718|प्रकाशक=रुटर्स|दिनांक=|लेखक=मोहम्मद , अर्शद (१८ जुलै २००९). |title=“क्लिंटनची मुंबई भेट”.|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १५ ऑगस्ट २०१० च्या स्वातंत्र्य दिनी पुनर्रचित ताज महाल हॉटेल नव्याने लोकांसाठी खुले झाले. ६ नोव्हेंबर २०१० रोजी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[बराक ओबामा]] हे हल्ल्यानंतर हॉटेलला भेट देणारे पहिले परदेशी नागरिक होते. त्यावेळी ताजच्या गच्चीवरून त्यांनी केलेल्या भाषणात ताज हे भारतीयांच्या ताकदीचे व निर्भयपणे घटनेला सामोरी जाऊन पूर्वस्थितीत येण्याच्या गुणधर्माचे प्रतीक असल्याचे सांगितले.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.reuters.com/article/newsMaps/idUSTRE56H0ST20090718|प्रकाशक=लॉस ॲन्जलिस टाइम्स|दिनांक=२०११-०७-०४|title="ओबामांची मुंबईला भेट".|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ==साहित्य== विल्यम वॉरेन, जी गॉचर (२००७). एशियाज लिजेंडरी हॉटेल : दि रोमान्स ऑफ ट्रॅव्हल. सिंगापूर : पेरीप्लस एडिशन. आयएसबीएन ९७८-०-७९४६-०१७-४. भारतीय लेखक सुलतान रशीद मिर्जा व फरहात उल्ला बैंग यांच्या साहब “ बहादुर ” या लघुकथेत आणि वेद मेहता यांच्या “ डेलीक्यूएंट चाचा ” या कादंबरीमध्ये नमूद केलेले आहे. एका शाळकरी मुलाचे या ठिकाणी भेट देण्याचे स्वप्न कसे पुरे होते, असा विषय असलेल्या “ ताऱ्यांचे बेट ” या मराठी चित्रपटामध्ये या हॉटेलचे वर्णन आलेले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{टाटा समूह}} [[वर्ग:टाटा उद्योगसमूह]] [[वर्ग:मुंबईमधील इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:मुंबईतील पंचतारांकित हॉटेल्स]] l9it2otrv9m3got2ilsu3qahbtcbimj 0 62881 2712027 2693804 2026-09-25T04:32:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712027 wikitext text/x-wiki [[File:ChitpavaniMarathi.wav|thumb|कर्नाटकातील काही भागात बोलल्या जाणाऱ्या चित्पावनी भाषेचा नमुना]] '''चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण''' ('''चित्पावन ब्राह्मण''' किंवा '''कोकणस्थ ब्राह्मण''' अर्थात, "[[कोकण|कोकणातील]] रहिवासी ब्राह्मण") हा भारतातील [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या किनारपट्टी प्रदेश [[कोकण]]मधील एक [[हिंदू]] [[ब्राह्मण]] समाज आहे. एन्थोवेन या ब्रिटिश समाजशास्त्रज्ञाने 'मुंबई इलाख्यातील जाती' या ग्रंथात १३६ ब्राह्मण पोटजातींची नोंद केली आहे. तर "ज्ञानकोशा'त डॉ. केतकरांनी भारतात ब्राह्मणांच्या ८०० पोटजाती असल्याची नोंद केली आहे. त्यापैकी चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मण ही एक पोटजात आहे.{{संदर्भ हवा}} ==व्युत्पत्ती== [[चित्र:Parshuram.jpg|140px|right]] [[चित्र:परशुरामावतार.JPG|140px|left]] बऱ्याचदा चित्पावन/चित्तपावन या शब्दाचा अर्थ चितेतून पावन झाले आहेत ते असा घेतला जातो. कारण, चित्पावनांना भगवान परशुरामांनी कोकणात आश्रय दिला असे मानले जाते. समुद्रात १४ प्रेते तरंगत होती, परशुरामांनी त्यांना जिवंत केले आणि दीक्षा दिली, तेच चित्पावन ब्राह्मण असे समजले जाते. मात्र, इतिहासाचार्य राजवाडे यांनी चित्पावनांचे मूळपुरुष हे [[अग्नी]] चयन करत व अग्नि (चित्य) चयनाने जे पावन झाले ते '''चित्पावन''', असे वर्णन केले आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b44500&lang=marathi|title=मराठी पुस्तक आम्ही चित्पावन, marathi book AmhI chitpAvan AmhI chitpAwan|website=www.rasik.com|access-date=2018-04-10|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204736/http://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b44500&lang=marathi|url-status=dead}}</ref> [[File:Chiplun scenery from Parshuram Ghat 03.JPG|thumb|परशुराम घाटातून दिसणारे चिपळूण शहराचे दृश्य]] ===दंतकथा=== [[परशुराम|परशुरामाने]] १४ व्यक्तींना [[कोकण|कोकणा]]त आणून वसविले व त्यांना ब्राह्मण करून घेतले, या दंतकथेची संगती लावली जाते. चित्पावन हे नाव का पडले, याचे ऐतिहासिक दाखले दिले आहेत. ३०८८ वर्षांपूर्वी चित्पावन वसतीसाठी कोकणात आले, असे वि. का. राजवाडे यांचे म्हणणे आहे. क्षितिपावन या शब्दापासून चित्पावन हा शब्द आला आहे असे गो.कृ.मोडक यांनी नोंदविलेले आहे. क्षिती म्हणजे जमीन. ती खणून साफ करणारे असा त्याचा अर्थ आहे. कोकणातील जमीन पूर्वी खाजणी होती.चित्पावन लोकांची वस्ती पूर्वी मुख्यत: खाडीच्या काठी होती. त्या लोकांनी तिथे बांध घालून,पाणी काढून,तिथल्या जमिनी शेतीयोग्य केल्या. त्यांना मळेजमिनी म्हणतात.समुद्र मागे हटवून त्या मिळवलेल्या आहेत हे परशुराम कथेचे तात्पर्य म्हणून सांगता येईल.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा, पृष्ठ ४०२ </ref> अरुण क. घोष यांच्या मतानुसार चित्पावन पोटजात [[सातवाहन_साम्राज्य|सातवाहनाच्या]] काळात निर्माण झाली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/The_Changing_Indian_Civilization.html?id=gPUtAAAAMAAJ&redir_esc=y|title=The Changing Indian Civilization: A Perspective on India|last=Ghosh|first=Oroon K.|date=1976|publisher=Minerva Associates (Publications)|isbn=9780883865026|language=en}}</ref> अद्यापि संशोधनाने सिद्ध/शास्त्रीय आधार नसलेल्या काही मतांनुसार चित्पावन ब्राह्मणांच्या प्रथा चाली-रीती पूर्वी [[उत्तर प्रदेश]] आणि बिहारी भूमिहार ब्राह्मण [[पंजाब]]चे मोहियाल ब्राह्मण, [[केरळ|केरळातील]] नंबुद्री ब्राह्मण, [[आंध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेशा]]तील हव्यक, [[गुजरात|गुजराते]]तील अान्विक, [[उत्तराखंड|उत्तराखंडा]]चे कुमाऊं ब्राह्मण आदींशी मिळत्याजुळत्या आहेत आणि या सर्व समुदायांत परशुरामास विशेष सन्मान आहे.{{संदर्भ हवा}} ==अनुवंशशास्त्र आणि शरीरयष्टी == चित्पावन कुटुंबांचे सर्वसाधारणत: गोरा वर्ण, सडपातळ बांधा, निळे/हिरवे/घारे डोळे, तरतरीत नासिका असे शरीरवर्णन असते.{{संदर्भ हवा}} काही चित्पावन कुटुंबांत क्वचित काळा तसेच सावळा वर्णही आढळून येतो.{{संदर्भ हवा}} (साहू आणि इतर २००६) यांच्या मते चित्पावनांच्या वडिलांच्या बाजूस बऱ्याचदा आढळणारा (Y-DNA), R1a (Y-DNA) हा हेप्लोग्रुप उत्तरी भारतीयांतसुद्धा सामान्यत: आढळतो. याचा अर्थ त्यांच्या प्राचीन पूर्वजांचे एक-समान असणे हे अजूनतरी न उलगडलेले कोडे आहे.{{संदर्भ हवा}} मिडल ईस्टर्न ओरिजिनचा समजला जाणारा J2 (Y-DNA) बऱ्याच उच्चजातीय भारतीयांत आढळतो. (साहू आणि इतर २००६). यांच्या मतानुसार R2 (Y-DNA), L (Y-DNA), आणि H1 (Y-DNA) हेप्लोग्रुपांचे अस्तित्त्व प्राबल्याने मूळचे भारतीय समजल्या जाणाऱ्या आणि पश्चिम व दक्षिण भारतात राहणाऱ्या लोकांत आढळते. [[उत्तरांचल]] राज्याच्या गढवाल प्रभागातील सुमारे १६४९९ फुटावरील रूपकुंड नावाच्या तलावात वादळात सापडलेले अनेक जुने (सुमारे नवव्या शतकातील) मानवी सांगाडे एकत्र सापडले होते त्या सांगाड्यांच्या the Centre for Cellular and Molecular Biology (CCMB), Hyderabad, येथे केल्या गेलेल्या DNA संशोधनानुसार त्यातील तीन नमुन्यांचे DNA चित्पावन ब्राह्मणांशी साधर्म्य असणारे आढळून आले.<ref name="riddle">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.outlookindia.com/article.aspx?225620 | title = Bones Of A Riddle | author = Hari Menon | date = 2004-11-08 | accessdate = 2013-05-31 | archive-date = 2012-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121105054709/http://www.outlookindia.com/article.aspx?225620 | url-status = dead }}</ref><ref name="twist">{{स्रोत बातमी|title=New Twist to mystery over Roopkund skeletons|दुवा=http://www.hindu.com/2005/01/25/stories/2005012506430300.htm|accessdate=29 May 2013|newspaper=द हिंदू|date=25 January 2005|archive-date=2005-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20050406185228/http://www.hindu.com/2005/01/25/stories/2005012506430300.htm|url-status=dead}}</ref>. ==गोत्रे== चित्पावनांची १४ गोत्रे आहेत. गोत्रांची नावे ही त्या गोत्रांचा मूळपुरुष असलेल्या ऋषींची नावे आहेत. प्रत्येक गोत्रात अनेक उपनामांचा समावेश आहे. काही उपनामे ही एकापेक्षा जास्त गोत्रांत आढळतात.<ref>https://web.archive.org/web/20071227160923/http://www.chitpavans.in/marathi/gotra.htm तारीख २६/५/२००९ १६.५० वाजता घेतेलेला आंतरजालीय संदर्भ</ref> {| class="wikitable" | '''गोत्रे''' || '''प्रवर''' |- |अत्रि || आत्रेयार्चनानसश्यावाश्चेति |- |कपि ||आंगिरसामहीवोरुक्षयसेति |- |काश्यप ||काश्यपावत्सारनैध्रुव |- |कौंडिण्य ||वासिष्ठमैत्रावरुणकौंडिण्येति |- | कौशिक || वैश्वामित्रघमर्षणकौशिकेति |- | गार्ग्य || आंगिरसशैन्यगार्ग्येति |- | जामदग्न्य || भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति |- | नित्युंदन || आंगिरसपौरुकुत्स्यत्रासदस्यवेति |- | बाभ्रव्य || वैश्वमित्रदेवरातौदसेति |- | भारद्वाज || आङि्गरसबार्हस्पत्यभारद्वाजेति |- | वत्स || भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति |- | वासिष्ठ || वासिष्ठेन्द्रप्रमदाभरद्वस्विति |- | विष्णूवृद्ध || आंगिरसपौरुकुत्स्यत्रासदस्यवेति |- |शाण्डिल्य || शाण्डिल्यासितदेवलेति |} ==सर्व गोत्रे आणि त्यांतील मूळ आडनावे== त्पावनांत १४ गोत्रे आहेत, व मूळ कुळे (आडनावे) ६० समजली जातात. स्थलांतर आणि व्यवसायादी कारणांमुळे मूळ आडनावांत १८व्या शतकानंतर बदल होत जाऊन "टिळक" पंचांगाधारे सुमारे ३५० आडनावे दिसून येतात.<ref name=":0" /> १. [[अत्री]] : आठवले, चितळे, फडके. (एकूण ३) <br> २. [[कपि]] : खांबेटे, जाईल, माईल, लिमये, साने, मराठे (एकूण ६) ३. कश्यप : गानू, गोखले, जोग, लेले, भोपटराव , जोशी ([[हर्णे]], [[मुरुड]]).(एकूण ६)<br> ४. कौंडिण्य : पटवर्धन, फणसे/फणशे. (एकूण २)<br> ५. कौशिक : बरवे (बर्वे), आपटे, गद्रे, खरे, भावे/भाव्ये), वाड. (एकूण ०)<br> ६. गार्ग्य : कर्वे, गाडगीळ, दाबके, माटे, लोंढे. (एकूण ५)<br> ७. भारद्वाज : आचवल, गांधार, घांघुरडे, टेणे, दर्वे, रानडे/रानड्ये, हापसे,ठोसर (एकूण '''८''')<br> ८. [[जमदग्नि]] : कुंटे, मुळे, मुळीक, मुळेकर, पेंडसे. (एकूण ५)<br> ९. नित्युंदन : भाडभोके, वैशंपायन, भिडे. (एकूण ३)<br> १०. बाभ्रव्य : बाळ, बेहरे/बेहेरे.(एकूण २)<br> ११. [[वत्स]] : मालशे, गोरे/गोऱ्हे. (वत्स पंचप्रवर) (एकूण २)<br> १२. वसिष्ठ : ओक, गोगटे, गोवंड्ये, धारू, पोंगशे, बागल. बापट, बोडस, दाते/दात्ये), भाभे, विंझे, साठे/साठये, साठ्ये). (एकूण १२)<br> १३. विष्णूवर्धन : किडमिडे, नेने, परांजपे/परांजप्ये), मेहेंदळे. (एकूण ४)<br> १४. [[शांडिल्य]] : सोमण ,गणपुले, गांगल, डोंगरे, जोशी, दामले, परचुरे, पाटणकर, भाटे, फडणवीस, ताम्हनकर. (एकूण ९?) चित्पावनांची आडनावे यज्ञविषयक कार्यावरून बनली असा सार्वत्रिक सिद्धांत आहे. '''खांडल विप्र महासभा का इतिहास''' या ग्रंथातील सूचीत प्रथम संस्कृत अधिकारनामे व नंतर त्यांचे राजस्थानी व मराठी अपभ्रंश दिले आहेत. ==संस्कृती== [[चित्र:Duniya Na Mane (Hindi) 1937.jpg|left|140px]] सन १९५० च्या पूर्वी असलेल्या पिढ्यांत पुरुषांचा पोषाख मुख्यत्वे उपरणे व धोतर आणि स्त्रियांचा नऊवारी लुगडे असा असे. १९७० नंतरच्या दशकांत त्यांची जागा पुरुषांचा पायजमा किंवा पॅन्ट आणि स्त्रियांची सहावारी साडी यांनी घेतली. चित्पावन समाज महाराष्ट्रातील सामाजिक पुनरुत्थानाच्या विविध चळवळीचे लक्ष्य ठरत आला. सुरुवातीस सौम्य विरोध झाला तरी हा समाज नव्या आधुनिक विचारसरणीला धरून सामाजिक सुधारणा सकारात्मकतेने अमलात आणत गेला. याचा मुख्य परिणाम असा झाला की आज कोकणस्थ स्त्रियाही पुरुषांच्या बरोबरीने जीवनातील सर्व क्षेत्रांत कार्यरत दिसतात.{{संदर्भ हवा}} कुलाबा गॅझेटियरनुसार पेशव्यांच्या काळात अनेक कोकणस्थ कुलाबा जिल्ह्यात स्थायिक झाले. यांच्या स्त्रिया या दिसायला सुंदर असल्याचे जाणवते. हे मध्यम बांध्याचे असतात. हया व्यक्ती मराठी भाषिक आहेत. यांपैकी काही व्यापारी आहेत तर काही सरकारी कर्मचारी, भिक्षुकी करणारे, तर काही धनिक आहेत. यांची घरे माती आणि दगडाची असून घराभोवती बाग दिसते. त्यांचे दैनंदिन अन्न भात, पोळी, भाजी, लोणी, कडधान्ये, दही असे प्रामुख्याने आहे. ते दिवसातून दोनदा भोजन करतात.<ref>http://www.maharashtra.gov.in/pdf/gazeetter_reprint/Kolaba/population_brahmans.html#1</ref> ===कुलदेवता=== [[गुहागर]] येथील [[श्री व्याडेश्वर]] हा कुुलस्वामी तर [[अंबेजोगाई]] येथील [[योगेश्वरी]] भवानी, [[महालक्ष्मी|महालक्ष्मी,]] वज्राई या कोकणस्थांच्या कुलदेवता आहेत. काळभैरव, [[हरिहरेश्वर]], व्याघ्रेश्वर, [[वेळणेश्वर]], लक्ष्मीनृृसिंह, केशवराज, [[परशुराम]], लक्ष्मीकेशव, कोळेश्वर इ. देवताही चित्पावनांच्या कुलदेव व [[कुलदेवता]] आहेत.<ref>दीक्षित म.श्री.,आम्ही चित्पावन,नीलकंठ प्रकाशन,२००३,पृृष्ठ १२५</ref> ===सण=== चैत्र पाडवा,नागपंचमी ,नारळी पौर्णिमा,दसरा,दिवाळी,आषाढी कार्तिकी एकादशी ,मकरसंक्रांत,होळी, रंगपंचमी हे कोकणस्थांचे सर्वसामान्य सण होत.रंगपंचमीचे महत्त्व पेशवाईपासून वाढले आहे,होळीचा सन केवळ एक धार्मिक कार्यक्रम म्हणून केला जाई.<ref>भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा. पृष्ठ ४०४ </ref> ;नवरात्र [[File:महालक्ष्मी अष्टमी पूजन (नवरात्र).jpg|thumb|महालक्ष्मी अष्टमी पूजन (नवरात्र)]] आश्विन महिन्यात येणाऱ्या नवरात्रातील अष्टमीला कोकणस्थ ब्राह्मणांत घागरी फुंकल्या जातात. सकाळी सोवळ्यात सुवासिनी महालक्ष्मीची पूजा करतात. नवविवाहित स्रिया पाच वर्षपर्यंत खडे आणि दोरक यांची पूजा करतात. तो दोरक नंतर मनगटाला बांधतात. तिन्हीसांजेला महालक्ष्मीचा तांदळाच्या उकडीचा मुखवटा तयार करून देवी उभी करतात. नंतर तिची पूजा करण्यात येते. त्यावेळी देवीची ओटी भरून हा दोरक देवीला अर्पण करतात. धूपाच्या धुराने भरलेल्या घागरी फुंकण्याला संध्याकाळी सुरुवात होते. मध्यरात्री १२ वाजेपर्यंत हा अष्टमीचा खेळ चालतो.{{संदर्भ हवा}} ;संक्रांत [[चित्र:Tilgul kha god god bola.jpg|140px|right]] संक्रांतीचे वाण पदार्थ एका मातीच्या बोळक्यात घातले जातात. त्याला सुगडे असेही म्हणतात. काही ठिकाणी त्यावर मातीची झाकणेही असतात. ही वाणे सवाष्णीला दिली जातात. एक देवाजवळ व एक तुळशीजवळ ठेवले जाते. व मग तीन सवाष्णींना आपल्या घरी बोलावून वाण दिले जाते. काही बायका छोटी बोळकी देतात. काही बायका जरा मोठ्या आकाराची काळ्या रंगाची बोळकी देतात. त्याला 'सुगडे' म्हणतात. बहुतेक कोकणस्थ ब्राह्मणांकडे सुगडे देण्याची प्रथा आहे.{{संदर्भ हवा}} लग्नानंतरची पहिली पाच वर्षे महिला 'पाटावरची वाणे' देतात. म्हणजे संक्रांतीच्या दिवशी सुगडी, तिळगूळ व हळदकुंकू घेतात आणि तीन किंवा पाच सवाष्णींच्या घरी जाऊन त्यांच्या घरांतील देवासमोर पाट मांडून त्यावर या वस्तु ठेवतात. संक्रांतीपासून [[रथसप्तमी|रथसप्तमीपर्यंत]] बायका आपापल्या घरी हळदीकुंकवाचे कार्यक्रम करतात. त्यावेळी आलेल्या स्त्रियांना वस्तु दिल्या जातात. या वस्तु 'लुटल्या' गेल्या असे म्हणायची पद्धत आहे.. पूर्वी काही ठिकाणी 'सोरट' करत असत. 'सोरट'मध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या वस्तु मांडून ठेवतात व समोरच्या वाडग्यातील चिठ्ठयांमधून एक चिठ्ठी निवडून त्यात असलेली वस्तु त्या सवाष्णीला कुंकू लावून देतात.{{संदर्भ हवा}} ===गौरी-गणपती=== '''गौरी''' [[मूळ]] नक्षत्रावर बसवतात. ते नक्षत्र आणि गौरी आणण्याची वेळ किती वाजल्यापासून किती वाजेपर्यंत आहे हे पंचांगात पाहून गौरी आणल्या जातात. काही ठिकाणी गौरी पाटावर बसवतात. तर काही ठिकाणी हात असलेल्या तर काही ठिकाणी बिनहाताच्या उभ्या गौरी असतात.{{संदर्भ हवा}} कोकणस्थ लोकांमध्ये खडयाच्या गौरी आणतात. एखादी सवाष्ण किंवा मुलगी नदीकाठी, तळ्याकाठी अथवा विहिरीपाशी जाते. पाच किंवा सात खडे ताम्हणात घेते. तेथून खडे वाजत गाजत घरी आणतात. गौरी आणताना ज्या सवाष्णीने किंवा कुमारिकेने ताम्हणात खडे घेतले असतील तिने मुक्याने (न बोलता) चालावे असा रिवाज आहे. खडे घरात आणण्यापूर्वी, ज्या सवाष्णीच्या किंवा मुलीच्या हातात ताम्हण असेल तिच्या पायावर कोमट पाणी घालून, हळदकुंकू लावून, मग तिला घरात घेतात. पाटावर रांगोळी काढून त्यावर तांदुळ पसरून खडे ठेवतात. उभ्या गौरींसाठी खास पातळे व दागिने असतात. गौरींचे दोन मुखवटे असतात. एकीला ज्येष्ठा तर दुसरीला कनिष्ठा म्हणतात. दोन सवाष्णी गौरी घरी आणतात. गौरी आणावयाच्या दिवशी पुढील व मागील दारांपासून ज्या ठिकाणी गौरी बसवायच्या तिथपर्यंत गौरीची पावले काढतात. गौरी आणतेवेळी 'गौरी कशाच्या पाऊली आली ग सोन्यामोत्याच्या पाऊली आली' असे म्हणत गौरी आणतात. एकीने पुढील दारापासून तर दुसरीने मागील दारापासून गौरी आणाव्यात अशी पद्धत आहे. उंबरठ्यावरती धान्य भरून माप ठेवतात. दोन्ही सवाष्णींनी उंबरठ्याच्या एका बाजूला उभे राहून गौरी मापाला चिकटवून माप लवंडून व नंतर त्यांना गणपती, जिवती, दुभत्याचे कपाट, कोठीची खोली, दागिन्यांची पेटी दाखवतात. नंतर गौरी जागेवर बसवतात.{{संदर्भ हवा}} गौरीपुढे तांदळाची व गव्हाची ओटी ठेवतात. खोबऱ्याची वाटी, फळे, कुंकवाचे करंडे ठेवतात. काही बायका गौरींपुढे लाडू, करंज्या, चकल्या इ. ताजे पदार्थ करून ठेवतात. गौरींपुढे दोन बाळे पण ठेवतात. हळदकुंकू, गंध, फूल, अक्षता, दूर्वा, आघाडा, गेजवस्त्र यांनी गौरींची पूजा करतात. त्याच दिवशी पाच स्त्रियांना हळदकुंकू, साखर देतात. दुसऱ्या दिवशी पुरणाचे दिवे करून आरती करतात. गौरी जेवल्यावर गौरीपुढे दोन गोविंद विडे ठेवतात. साधारणपणे पहिल्या दिवशी शेपूची भाजी व भाकरी हे मुख्य पदार्थ व इतर कोणतेही पदार्थ केले जातात. दुसऱ्या दिवशी मुख्यतः घावन-घाटले किंवा पुरणपोळी करतात. तळण, खीर व बाकीचा स्वयंपाक इतर सणाप्रमाणे करतात. तिसऱ्या दिवशी गव्हल्याची खीर, कानवला व दही-भाताचा नैवेद्य हे प्रमुख पदार्थ करतात. तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी चार वाजल्यानंतर केव्हाही गौरींवर अक्षता टाकून गौरी 'उतरवतात' म्हणजे त्यांचे विसर्जन करतात.{{संदर्भ हवा}} ====अनंत चतुर्दशी (भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी)==== '''अनंत चतुर्दशी''' हे व्रत अतिशय बिकट परिस्थिती निर्माण झाली तरच, मागून घेतात. ओळीने चौदा वर्षे हे व्रत करण्याचा प्रघात आहे. सर्व व्रतांमध्ये अनंताचे व्रत कडक आहे. या दिवशी भक्तिभावाने अनंताची पूजा करतात. शुद्ध पाण्याने ताम्रकलश चौरंगावर मांडून त्यास दोन छोटे रूमाल गुंडाळतात. त्यावर [[दर्भ|दर्भाचा]] शेज तयार करून ठेवतात. कलशावरील पात्रात अनंताची प्रतिमा किंवा शाळिग्राम मांडून षोडषोपचारे पूजा करतात. समंत्रक चौदा गाठी मारलेला असा तांबडा रेशमाचा दोरा बनवून त्याचीपण पूजा करतात. पूजा झाल्यावर तो दोरा उजव्या हातात बांधतात. त्यानंतर अनंताची कथा भक्तिभावाने ऐकतात. रात्री मंत्रजागर, गाणी इ. कार्यक्रम करतात. अशा प्रकारे चौदा वर्षे अनंताचे व्रत करतात. त्याने फल प्राप्त होते असा समज आहे. कित्येक ठिकाणी पिढ्यान-पिढ्या हे व्रत केले जाते.{{संदर्भ हवा}} ===बोडण=== {{मुख्य|बोडण}} [[बोडण]] हे धार्मिक कार्य चित्पावन समाजात केले जाते. लग्न, मुंज यांसारखे मंगलकार्य पूर्ण झाल्यानंतर हे व्रत केले जाते. बोडण हा एक हिंदू चित्पावन कोकणस्थ ब्राह्मणातील कुलधर्म, कुलाचार आहे. आपल्या कुळातील चालीप्रमाणे म्हणजेच परंपरेप्रमाणे वार्षिक, त्रैवार्षिक अगर शुभकार्य झाल्यावर बोडण भरतात. बोडण हे शक्यतो मंगळवारी, शुक्रवारी किंवा रविवारी भरतात. चातुर्मास, पौष किंवा चैत्र महिना सोडून हा देवीचा धार्मिक कार्यक्रम एरवी कधीही करता येतो.{{संदर्भ हवा}} तीन किंवा पाच सुवासिनी व एक कुमारिका यांना तेल शिकेकाई देऊन, सुस्नात होऊन सोवळ्याने म्हणजेच रेशमी वस्त्र नेसून सर्व सौभाग्य अलंकार लेऊन येण्यास सांगितले जाते. सर्वांचे पाट गोलाकार मांडून मधोमध एक पाट अगर चौरंग ठेवून ठराविक पद्धतीचीच रांगोळी काढायची असते. बोडण भरण्यास पितळी परातच लागते. ती चौरंगावर ठेवतात. आल्याबरोबर सुवासिनींची व कुमारिकेची तुळशीपुढे पूजा होते. प्रथम तुळशीची पूजा व नंतर आलेल्या महिलांची व कुमारिकेची गरम पाणी व दूध पायावर घालून ओटी भरतात. त्यानंतर लगेच त्या बोडण भरण्यास बसतात.{{संदर्भ हवा}} आपल्या देवघरातील अन्नपूर्णा काढून ती बोडणाच्या परातीत ठेवतात तिची पूजा करण्याआधी, प्रथम सुपारीचा गणपती करून त्याची पंचामृताने पूजा करतात. कणीक साखर घातलेल्या दुधात भिजवून तिचे देवीकरिता छोटे छोटे दागिने करतात. त्या कणकेचेच सिंहासन व दुधासाठी हराडेरा करतात. आरतीसाठी कणकेचे पाच छोटे छोटे दिवेही करतात.{{संदर्भ हवा}} देवीची पूजा घरच्या मुख्य स्त्रीने पंचामृत वापरून करायची असते. देवीभोवती पुरणपोळीवर सर्व पदार्थ वाढून पाच नैवेद्य मांडले जातात. यावेळी नैवेद्यासाठी पुरण घातलेच पाहिजे असा संकेत आहे. नैवेद्य दाखवून कणकेच्या दिव्यांनी दुर्गादेवीची आरती म्हणतात. नंतर ते पाच दिवे परातीत प्रत्येक नैवेद्याजवळ ठेवतात. घरातील दुसरी बाई चांदीच्या संध्येच्या पळीस साखळी गुंडाळून त्याने दुधाची धार सोडून ते दिवे शांत करते. या पूजेसाठी जसे पुरण हवे तसे एक ते दोन भांडी पंचामृतही (दूध, दही, तूप, मध, साखर)आवश्यक मानले जाते. दिवे शांत झाल्यावर देवीवर प्रत्येकी पाच पळ्या दूध व दही घालतात. नंतर घरातील मुख्य स्री सर्वांना बोडणाच्या परातीला हात लावण्यास सांगते. याला बोडण कळवणे म्हणतात. नंतर इतर लोक बोडण कळवण्यास सुरुवात करतात. आधी कुमारिका देवी, पैसा व सुपारी त्या बोडणातून काढते, व नंतर देवीच्या तोंडास पुरण किंवा साखर लावून देवी देवघरात ठेवते. बोडणातले पुरण सवाष्णीच्या हातास लावून त्यांचे हात ’थांबवते’. परातीतील बोडण चमचाभर काढून घेऊन सर्व माणसांना अंगारा म्हणून लावतात. ते बोडण नंतर डब्यात, पातेल्यात घालून गाईस खायला घालतात. ते इतर कोणत्याही जनावरास घालायचे नसते, तसेच टाकून द्यायचे नसते.{{संदर्भ हवा}} ===खानपान=== [[चित्र:Phulka.jpg|140px|right]] कोकणातील रहिवासी असल्याने यांचे मुख्य अन्न तांदूळ, कुळीथ, नाचणी हे आहे. यापासून तयार केलेले अन्नपदार्थ आणि त्यामधे नारळाचा मुबलक वापर हे प्रांतीय उपलब्धतेचे द्योतक आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.gourmetindia.com/Chitpavan-t280.html |title=उकडीचे मोदक,उकडीच्या करंज्या |access-date=2009-08-08 |archive-date=2009-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090808194746/http://www.gourmetindia.com/Chitpavan-t280.html |url-status=dead }}</ref> ===भाषा=== चित्पावनांची स्वतःची [[चित्पावनी बोलीभाषा]] ही कोकणी भाषेची उपबोली होती.<ref>Chitpavani dialect is found in Gazetteer of the Bombay Presidency- Ratnagiri and Sawantwadi Districts, which has been published in 1880.</ref>. १९५० च्या दशकानंतर ह्या भाषेत बोलणाऱ्या महाराष्ट्रातील लोकांची संख्या लक्षणीयरीत्या कमी झालेली असली तरी, आजही गोवा आणि कर्नाटकाच्या दक्षिण कानडा जिल्ह्यातील चित्पावन आपल्या कुटुंबांमध्ये ही बोली टिकवून आहेत. देशावरील बहुतेक चित्पावन ब्राह्मणांनी [[चित्पावनी]] आणि [[कोकणी भाषा|कोकणीचा]] उपयोग सोडून मराठी भाषेचा अवलंब सुरू केला. एके काळी चित्पावन ब्राह्मणांचे [[संस्कृत]] भाषेवरसुद्धा प्रभुत्व असे. चित्पावनी भाषेतील मूळ सानुनासिक उच्चारांचा प्रभाव चित्पावनांच्या मराठी बोलण्यावर आढळतो. अर्थात हा मुद्दा वगळल्यास चित्पावन बोलत असलेली मराठी ही जवळपास प्रमाण मराठी भाषेसारखीच असते. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून मात्र चित्पावनांनी स्वतःच्या शालेय शिक्षणाकरिता प्राथमिक स्तरापासूनच्या इंग्रजी शिक्षणाचा वापर प्रामुख्याने चालू केला.{{संदर्भ हवा}} ==व्यवसाय आणि अर्थकारण== पेशवाईपूर्व काळात [[कोकण]] विभागात चित्पावन समाज हा मुख्यत्वे स्थानिक समुदाय शेती व भिक्षुकीवर अवलंबून होता. त्यांत अगदी तुरळक प्रमाणात प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांचा समावेश असे. पेशवाईच्या काळात थोडा बदल होऊन सरदारकी तसेच सैन्यातील कामे वाढली, प्रशासनातील कारकुनी कामातही वाढ झाली व त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या भिक्षुकांची स्थिती सुधारली. असे असले तरी, सुधारलेल्या स्थितीचा उपयोग करून अपवादात्मक उद्योग व्यवसाय करण्याचे जे प्रयत्‍न झाले ते तात्कालिक स्वरूपाचे ठरले. आर्थिक परिस्थिती जेमतेम असलेला हा चित्पावन समाज पेशवाईनंतर आलेल्या इंग्रजी प्रशासनात इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्व मिळवून शासकीय क्षेत्रात रमला. इंग्रजांनीसुद्धा सुरुवातीला थोडा संशय बाळगला तरी लौकरच त्यांना प्रशासनात सामील करून घेतले. चित्पावन समुदायाचे बरेच लोक अर्थक्षेत्रे, विपणन, शिक्षण, स्वयंउद्योग, माहिती तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि वैद्यकीय तसेच मनोरंजनाच्या क्षेत्रांत आढळतात.{{संदर्भ हवा}} ==इतिहास== ===पेशवाई पूर्व=== कोकणात १८०० वर्षांपासून राहात असूनही या गटातील लोकांबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. कोकणस्थांत वेदाध्ययन करून स्नानसंध्येत काल घालवणारे व चरितार्थाकारिता शेती करणारेच पुष्कळ होते.<ref>'कोकण आणि कोकणस्थ' हे चिंतामणराव वैद्य यांनी लिहिलेले आहे.</ref> या संदर्भात वि. का. राजवाडे लिहितात, * "चित्पावनांची उद्योन्मुखता आस्ते आस्ते व क्रमाक्रमानेच होत आली आहे. ३०८८ वर्षांपूर्वी चित्पावनांना परशुरामाने कोकणात आणून बसवले तेव्हा ते फक्त १४ जण होते. शकपूर्व १२०० ते शकोत्तर १२०० पर्यंतच्या २५०० वर्षांत चित्पावनांची लोकसंख्या इतकी थोडी होती की, हिंदुस्थानच्या राजकारणांत हात घालण्याचे सामर्थ्य त्यांच्यात नव्हते. त्यांची लोकसंख्या चार-पाच हजार असावी. प्रजावृद्धी होण्यासारखी त्यांची आर्थिक परिस्थिती नव्हती. शके १२०० नंतर मुसलमानी अमलात लौकिक व्यवहार चित्पावन उचलू लागले, तसतसे त्यांचे आर्थिक सामर्थ्य वाढू लागले व जास्त प्रजा पोसण्याची शक्ती-बुद्धीला काही प्रमाणात संपत्तीची व प्रजावृद्धीची जोड मिळाली, तेव्हा हिंदुस्थानच्या राजकारणात हात घालण्याची शक्ती त्यांच्यांत उत्पन्न झाली. ही शक्ती संधीची वाट पाहत होती व ती संधी राजाराम छत्रपतींच्या मृत्यूनंतर चित्पावनांना सापडली व तिचा त्यांनी यथायोग्य उपयोग केला."{{संदर्भ हवा}} ===पेशवाई=== चित्पावनांचे मूळपुरुष साधारण ३००० वर्षांपूर्वी कोकणात स्थायिक झाले असावेत. उत्तरेतून ६२ कुळे यज्ञाच्या निमित्ताने पैठण, कर्नाटक व अखेर कोकणात आली. [[बाळाजी विश्वनाथ|बाळाजी विश्वनाथाच्या]] इतिहासापासून चित्पावनांच्या इतिहासाची ठळक नोंद मिळते. == राजकारणातील सहभाग== पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्री मंडळात स्थान मिळवणारे विठ्ठलराव गाडगीळ. पांडुरंग सदाशिव साने हे ज्येष्ठ गांधीवादी. {{वाद}} बहुसंख्य नागरिकांप्रमाणे चित्पावन हेही हिंदुत्वाचे अभिमानी व राष्ट्रीय मनोवृत्तीचे असतात असे मानले जाते. या गटातील काही व्यक्ती पुरोगामी असल्याचेही दिसून येते. गांधीवादी, समाजवादी आणि साम्यवादी अशा विविध विचारसरणी अनुसरणाऱ्या गटांमधे या वर्णातील लोकही सहभागी आहेत,' चित्पावनांमध्ये हिंदुत्ववादी जास्त आहेत असा समज रूढ असल्याचे दिसते.{{संदर्भ हवा}} ===चित्पावनांचा समाजकारण सहभाग=== [[अमरावती]]जवळ तपोवन येथे प्रख्यात समाजसेवी डॉ. शिवाजीराव पटवर्धन यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी एक आश्रम काढला होता.<ref>ही Google च्या http://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b44500&lang=marathi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204736/http://www.rasik.com/cgi_bin/display_book.cgi?bookId=b44500&lang=marathi |date=2016-03-04 }} ची कॅश आहे. 19 May 2009 19:07:28 GMT वाजता हे पृष्ठ जसे दिसले होते त्याचा हा स्नॅपशॉट आहे.</ref> [[महात्मा फुले]] यांची सत्यशोधक चळवळीला पुण्यातील चित्पावन भिडेशास्त्री यांनी सर्वतोपरी मदत केली. पुढे लोकमान्य टिळकांचा राजकीय क्षितिजावर उदय झाला त्यांनी आंतरशाखीय विवाहाचे समर्थन केले. स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांनी केलेले अस्पृश्यता निवारण कार्य उल्लेखनीय होते. सहभोजन (सर्व जातीय एक पंगत), रत्‍नागिरीत त्यांच्या प्रेरणेने उभे राहिलेले पतित पावन मंदिर सर्व जातीय हिंदूंसाठी खुले असे मंदिर होते. शाळेत सर्व जातीय मुलांना सरमिसळ बसवण्यासाठी सावरकरांनी प्रयत्न केले आणि ते मोठ्या प्रमाणात यशस्वी झाले. भूदान चळवळ करून शेत जमिनीच्या समान वाटपाचा आग्रह धरणारे विनोबा भावे हे एक श्रेष्ठ गांधीवादी नेते होते. सेनापती बापट या नावाने प्रसिद्ध असणारे पांडुरंगराव महादेवराव बापट हे सामजिक चळवळीत अग्रेसर असणार मोठं नाव होत *अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेच्या कामात मोठं योगदान देणारे श्री. यशवंतराव केळकर हे ही कोकणस्थ चित्पावन ब्राह्मण. विवेकानंद शीला स्मारक, कन्याकुमारीच्या उभारणीचं अशक्यप्राय वाटणार काम उभ करणारे एकनाथराव रानडे हे ही कोकणस्थ चित्पावन! *कसबा पेठ मतदार संघाचे माजी आमदार माजी अन्न आणि औषध प्रशासन मंत्री महाराष्ट्र शासन तसेच पुण्याचे विद्यमान खासदार गिरिश बापट, * देवगड-कणकवली मतदार संघाचे माजी आमदार अप्पासाहेब गोगटे तसेच त्यांचे पुतणे माजी आमदार अजितराव गोगटे. ==चित्पावनांच्या संस्था आणि उपक्रम== * [[अपरांत (संस्था)]] * महाराष्ट्र चित्पावन संघ * चित्तपावन सेवा संघ ट्रस्ट * चित्पावन ब्राह्मण संघ * महर्षि शांडिल्य प्रतिष्ठान भारतातील विविध राज्यात तसेच भारताबाहेरही या संस्था कार्यरत आहेत, == प्रसिद्ध चित्पावन == #[[बाळाजी विश्वनाथ]], #[[थोरले बाजीराव पेशवे]] #[[चिमाजी अप्पा]] #[[नानासाहेब पेशवा]] #[[रघुनाथराव पेशवे]] #[[माधवराव पेशवे]] #[[सवाई माधवराव पेशवे]] #[[दुसरे बाजीराव पेशवे]] #[[सदाशिवराव भाऊ]] #[[परशुरामभाऊ पटवर्धन]] #[[गोपीनाथपंत बोकिल]] #[[लोकमान्य टिळक]], #[[स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर]], #[[गोपाळ गणेश आगरकर]], #[[महादेव गोविंद रानडे]], #[[वासुदेव बळवंत फडके]], #[[रमाबाई रानडे]], #[[सेनापती बापट]], #[[नाना फडणवीस]], #[[इरावती कर्वे]], #[[विष्णूशास्त्री कृष्णशास्त्री चिपळूणकर]], #[[गोपाळ कृष्ण गोखले]], #[[बापू गोखले]], #[[आनंदीबाई गोपाळराव जोशी]], #[[धोंडो केशव कर्वे]], #[[चाफेकर बंधू]], #[[विठ्ठल नरहर गाडगीळ]] #[[अजित भालचंद्र आगरकर]], #[[माधव आपटे]], #[[मोहन गोखले]], #[[प्रशांत दामले]], #[[विक्रम गोखले]], #[[माधुरी दीक्षित]], #[[सई ताम्हनकर]], #[[प्रसाद ओक]], #[[धनंजय चंद्रचूड]], #[[विमलबाई गायकवाड]] (पूर्वीचे रानडे), #बी.जी. चितळे, #परांजपे स्कीमस् चे परांजपे, #संस्कृती कोशकर्ते पं. [[महादेवशास्त्री जोशी]], #ज्ञानकोशकार [[श्रीधर व्यंकटेश केतकर]] #[[शरद पोंक्षे]] #माजी सरकार्यवाह भय्याजी जोशी, #[[वामन हरी पेठे]], #[[पु.ना.गाडगीळ]], #चितळे उद्योग समूह, #[[परांजपे बिल्डर]], #पेठे लोणचीवाले, #कॅम्लिनचे दांडेकर, #अल आदिल सुपर स्टोअर दुबईचे [[महादेव दातार]], ==हे सुद्धा पहा== * [[चित्पावन आडनावांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}<ref group="१८८० च्या गॅझेटियर चा दुवा">[https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/19585 १८८० च्या गॅझेटियर चा दुवा] 1</ref> ==बाह्य दुवे== *[http://www.chitpavans.in/ चित्पावन डॉट इन] *[http://www.karmarkarfoundationmumbai.org/karmarkar/html/Kulach5.html करमरकर फ़ाउंडेशन, मुंबई] {{बदल}}{{दृष्टिकोन}} [[वर्ग:मराठी ब्राह्मण]] [[वर्ग:ब्राह्मण पोटजाती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] 6fw27m110gl8hc3wkypgn0y3nrs3wx2 0 63161 2711922 2704784 2026-09-24T22:57:47Z Shriharshvardhanpatil 187788 टिळक आगरकराची प्रशिक्षण दिले याला कोणत्याही ऐतिहासिक पुरावा नाही ते लेखक होते . युद्ध कला तालीम याची लहुजी वस्तादांचा मृत्यू १८८१ मध्ये झाला. टिळक-आगरकरांनी त्यांच्याकडून थेट शस्त्र प्रशिक्षण घेतल्याचा कोणताही समकालीन किंवा अधिकृत ऐतिहासिक दस्तऐवज उपलब्ध नाही. विनासंदर्भ माहिती काढली आहे." 2711922 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला.{{संदर्भ हवा}} लहूजींना युद्धकलेचे प्रशिक्षण त्यांच्या घरातील पुरुषांकडून मिळाले होते.{{संदर्भ हवा}} त्यांचे वडील राघोजी साळवे देखील लढवय्ये होते.{{संदर्भ हवा}} [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या]] सैन्यात लहुजींचे पूर्वज काम करत.{{संदर्भ हवा}} पुरंदर किल्ल्याच्या सरंक्षणाची जबाबदारी लहुजींच्या आजोबांकडे सोपवली गेली होती.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या कामगिरींमुळे शिवाजी महाराजांनी लहुजींच्या पूर्वजांना "राऊत" ही पदवी दिली होती.{{संदर्भ हवा}} दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते.{{संदर्भ हवा}} देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘मवाळपंथी नव्हे तर जहाल क्रांतिकारक’ निर्माण करण्याचे त्यांनी ठरविले. त्यासाठी त्यांनी युद्धकलेचे शिक्षण तरुणांना देण्यासाठी इ.स. १८२२ मध्ये रास्ता पेठ, पुणे येथे तालीम युद्ध कलाकौशल्य प्रशिक्षण केंद्र सुरू केले.{{संदर्भ हवा}} या प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]] महात्मा फुलेंचे सहकारी वाळवेकर आणि परांजपे हे देखील लहुजी साळवे यांच्या आखाड्यात शिकले.{{संदर्भ हवा}} २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] 4uf6h1ueo2f0grrahrnek1nndtqnjhf 2711925 2711922 2026-09-24T23:09:25Z Shriharshvardhanpatil 187788 महात्मा फुले यांना प्रशिक्षण देण्याची इतिहासात कुठे संदर्भ दिसत नाही. त्यामुळे काहीतरी पुरावा मिळाला नाही मजकूर वगळून टाकावा ही विनंती 🙏 2711925 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = लहुजी राघोजी साळवे | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | जन्मदिनांक = [[नोव्हेंबर १४]], [[इ.स. १७९४]] | जन्मस्थान = [[नारायणपूर]], [[पुरंदर जिल्हा]] ([[महाराष्ट्र]]), [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = [[फेब्रुवारी १७]], [[इ.स. १८८१]] | मृत्युस्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = | ग्रंथलेखन = | पुरस्कार = | स्मारके = | धर्म = [[हिंदू धर्म|हिंदू]] | प्रभावित = [[महात्मा फुले]], [[वासुदेव बळवंत फडके ]], [[बाळ गंगाधर टिळक]] | वडील नाव = राघोजी साळवे | आई नाव = विठाबाई साळवे | पत्नी नाव = नाही | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''लहुजी राघोजी साळवे''' (१४ नोव्हेंबर १७९४ - १७ फेब्रुवारी १८८१) हे भारतीय क्रांतिकारक होते.<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> काहीवेळा त्यांचा उल्लेख 'लहुजी वस्ताद' नावाने देखील केला जातो. लहुजींचा जन्म [[पुरंदर किल्ला|पुरंदर किल्ल्याच्या]] पायथ्याशी असलेल्या नारायणपूर गावच्या नारायण पेठेमधील पूर्वीच्या मांगवाड्यातील एका हिंदू [[मांग]] कुटुंबात झाला. दांड पट्टा चालवणे, तलवारबाजी, घोडेस्वारी, बंदूक चालवणे व निशाणेबाजी या सर्व युद्धकलेमध्ये लहुजी निपुण होते. प्रशिक्षण केंद्रात सर्वच समाजांतील युवक तालीम घेण्यासाठी येऊ लागले. यात प्रामुख्याने [[वासुदेव बळवंत फडके]], [[महात्मा फुले]] २० जुलै १८७९ रोजी इंग्रजांनी वासुदेव बळवंत फडके यांना ‘देवरनावडगा’ मुक्कामी रात्री झोपेत असताना पकडले व त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला. ७ नोव्हेंबर १८७९ रोजी वासुदेव फडके यांना जन्मठेपेची शिक्षा ठोठावली. लहुजींच्या मनावर खूप मोठा आघात झाला. १७ फेब्रुवारी १८८१ रोजी पुण्याच्या संगमपुराच्या परिसरात एका घरामध्ये लहुजी साळवेंची प्राणज्योत मावळली व एका महाक्रांतिपर्वाचा शेवट झाला. क्रांतिवीर लहुजी साळवेंच्या समाधी संगमवाडी (पुणे)<ref>{{cite web |title=साळवे, लहुजी राघोजी - मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती |url=https://marathi.gov.in/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=2026-06-27 |archive-date=2025-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250227091558/https://marathi.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:साळवे, लहुजी}} [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] [[वर्ग:इ.स. १७९४ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १८८१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:दलित व्यक्ती]] 1a39r8rdrvsalc6w8yp2p4igcnottsu 0 63526 2711864 2508962 2026-09-24T15:56:29Z Vishnu888 82059 /* */ मृत्यू 2711864 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = silver | नाव = मुश्ताक खान | चित्र = Mushtaq Khan.jpg | चित्र_रुंदी = 150px | चित्र_शीर्षक = मुश्ताक खान | पूर्ण_नाव = मुश्ताक खान | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक =२४ सप्टेंबर २०२६ | मृत्यू_स्थान =मुंबई, महाराष्ट्र | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[अभिनेता]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = हिंदी | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} {{विस्तार}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|खान, मुश्ताक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] c40wk5kyc8w47c2l4htyn327yu0cv0y 2712019 2711864 2026-09-25T04:11:21Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712019 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते|खान, मुश्ताक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] tjcx3nellwdykx0xb4k9ndkm77mp68v 2712020 2712019 2026-09-25T04:13:10Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712020 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[Hum Hain Rahi Pyar Ke]]'' (१९९३), ''[[Jodi No.1 (film)|जोडी नंबर १]]'' (२००१) आणि ''[[Welcome (2007 film)|वेलकम]]'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. ''[[Welcome (2007 film)|वेलकम]]'' (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] 6ypuvyd899lz77envmtpmepe1qi8tg8 2712021 2712020 2026-09-25T04:14:39Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712021 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] rdqcurg0zm0p56o1pg5jk8vycnr03j3 2712022 2712021 2026-09-25T04:19:13Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712022 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] 41qk6gmliow6e4kkvfbbjltab1fsm6o 2712023 2712022 2026-09-25T04:22:40Z संतोष गोरे 135680 /* अपहरण */ 2712023 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] h3lqyi8hwl7lhf8nrq1qkqzyvkt44c9 2712025 2712023 2026-09-25T04:30:13Z संतोष गोरे 135680 2712025 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] h1823cf4vqqww9ckkhr21z210js1mp3 2712029 2712025 2026-09-25T04:34:04Z संतोष गोरे 135680 2712029 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == मालिका == * ''झी हॉरर शो'' - 'आपत' मध्ये गांगवा मयुरीचे वडील म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' - बलदेव त्रिपाठी (२०१६-१७) * ''अदालत'' - झिलमिल "केडीचा मित्र" (२०१०-११) * ''चाचा चौधरी'' * ''टेढे मेढे सपने'' - (२००१) * ''चमत्कार'' - एन. डी. तिवारी (१९९६) * ''देवता'' - (१९९९) * ''हम सब एक हैं'' - (१९९९) (भाग ६६) * ''भारत एक खोज'' (१९८८)....मियांत भुवन भाग ३१ - राणा सांगा, इब्राहिम लोदी आणि बाबर * ''वागले की दुनिया'' (१९८८)....मनोहर - भाग लँडलॉर्ड * वापस चलो......अलाउद्दीन म्हणून टीव्ही लघुपट (१९८४) * ''नुक्कड'' (१९८८)....प्रभाकर - भाग मिस्ट्री वुमन * ''बेलन वाली बहू'' (२०१८) - प्रेमनाथ अवस्थी म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' सिझन ३ - बलदेव त्रिपाठी (२०२१) * ''हमे तो लूट लिया'' (२०२३)...एमएक्स प्लेयर चित्रपट * ''द रेल्वे मेन'' (२०२३)...नेटफ्लिक्स मालिका == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] n1v2x96jr1wh7pf4xcd46bsljro8w2e 2712031 2712029 2026-09-25T04:36:20Z संतोष गोरे 135680 /* संदर्भ */ 2712031 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == मालिका == * ''झी हॉरर शो'' - 'आपत' मध्ये गांगवा मयुरीचे वडील म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' - बलदेव त्रिपाठी (२०१६-१७) * ''अदालत'' - झिलमिल "केडीचा मित्र" (२०१०-११) * ''चाचा चौधरी'' * ''टेढे मेढे सपने'' - (२००१) * ''चमत्कार'' - एन. डी. तिवारी (१९९६) * ''देवता'' - (१९९९) * ''हम सब एक हैं'' - (१९९९) (भाग ६६) * ''भारत एक खोज'' (१९८८)....मियांत भुवन भाग ३१ - राणा सांगा, इब्राहिम लोदी आणि बाबर * ''वागले की दुनिया'' (१९८८)....मनोहर - भाग लँडलॉर्ड * वापस चलो......अलाउद्दीन म्हणून टीव्ही लघुपट (१९८४) * ''नुक्कड'' (१९८८)....प्रभाकर - भाग मिस्ट्री वुमन * ''बेलन वाली बहू'' (२०१८) - प्रेमनाथ अवस्थी म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' सिझन ३ - बलदेव त्रिपाठी (२०२१) * ''हमे तो लूट लिया'' (२०२३)...एमएक्स प्लेयर चित्रपट * ''द रेल्वे मेन'' (२०२३)...नेटफ्लिक्स मालिका == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Mushtaq Khan (actor)|मुश्ताक खान}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] 0xmil057bd4cas0nv7ayinnj5ybvorv 2712032 2712031 2026-09-25T04:36:48Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2712032 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == मालिका == * ''झी हॉरर शो'' - 'आपत' मध्ये गांगवा मयुरीचे वडील म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' - बलदेव त्रिपाठी (२०१६-१७) * ''अदालत'' - झिलमिल "केडीचा मित्र" (२०१०-११) * ''चाचा चौधरी'' * ''टेढे मेढे सपने'' - (२००१) * ''चमत्कार'' - एन. डी. तिवारी (१९९६) * ''देवता'' - (१९९९) * ''हम सब एक हैं'' - (१९९९) (भाग ६६) * ''भारत एक खोज'' (१९८८)....मियांत भुवन भाग ३१ - राणा सांगा, इब्राहिम लोदी आणि बाबर * ''वागले की दुनिया'' (१९८८)....मनोहर - भाग लँडलॉर्ड * वापस चलो......अलाउद्दीन म्हणून टीव्ही लघुपट (१९८४) * ''नुक्कड'' (१९८८)....प्रभाकर - भाग मिस्ट्री वुमन * ''बेलन वाली बहू'' (२०१८) - प्रेमनाथ अवस्थी म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' सिझन ३ - बलदेव त्रिपाठी (२०२१) * ''हमे तो लूट लिया'' (२०२३)...एमएक्स प्लेयर चित्रपट * ''द रेल्वे मेन'' (२०२३)...नेटफ्लिक्स मालिका == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Mushtaq Khan (actor)|मुश्ताक खान}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] 5xpwnz5w2d9lzm6kvnwgi1nn6gkw9gh 2712034 2712032 2026-09-25T04:38:29Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2712034 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == मालिका == * ''झी हॉरर शो'' - 'आपत' मध्ये गांगवा मयुरीचे वडील म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' - बलदेव त्रिपाठी (२०१६-१७) * ''अदालत'' - झिलमिल "केडीचा मित्र" (२०१०-११) * ''चाचा चौधरी'' * ''टेढे मेढे सपने'' - (२००१) * ''चमत्कार'' - एन. डी. तिवारी (१९९६) * ''देवता'' - (१९९९) * ''हम सब एक हैं'' - (१९९९) (भाग ६६) * ''भारत एक खोज'' (१९८८)....मियांत भुवन भाग ३१ - राणा सांगा, इब्राहिम लोदी आणि बाबर * ''वागले की दुनिया'' (१९८८)....मनोहर - भाग लँडलॉर्ड * वापस चलो......अलाउद्दीन म्हणून टीव्ही लघुपट (१९८४) * ''नुक्कड'' (१९८८)....प्रभाकर - भाग मिस्ट्री वुमन * ''बेलन वाली बहू'' (२०१८) - प्रेमनाथ अवस्थी म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' सिझन ३ - बलदेव त्रिपाठी (२०२१) * ''हमे तो लूट लिया'' (२०२३)...एमएक्स प्लेयर चित्रपट * ''द रेल्वे मेन'' (२०२३)...नेटफ्लिक्स मालिका == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Mushtaq Khan (actor)|मुश्ताक खान}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हास्य अभिनेते]] osjaf2w405p7rebuglkuv77u6z1wc0u 2712040 2712034 2026-09-25T04:43:56Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2712040 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मुश्ताक खान''' (मृत्यू २४ सप्टेंबर, २०२६) हे एक भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते आणि विनोदकार होते, ज्यांनी अनेक दशकांच्या कारकिर्दीत अनेक [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम केले.<ref>{{Cite web|title=Mushtaq Khan - Movies, Biography, News, Age & Photos|url=https://in.bookmyshow.com/person/mushtaq-khan/1531|website=BookMyShow|access-date=16 May 2020}}</ref> ते ''[[हम हैं राही प्यार के ]]'' (१९९३), ''जोडी नंबर १'' (२००१) आणि ''वेलकम'' (२००७) सारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या भूमिकांसाठी सर्वाधिक प्रसिद्ध होते.<ref>{{cite web | title = Versatile actor Mushtaq Khan to play a cameo in Kaisa Yeh Ishq Hai |publisher= Tellychakkar| url = http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/versatile-actor-mushtaq-khan-play-cameo-kaisa-yeh-ishq-hai |date=3 June 2013| access-date = 2 May 2014 }}</ref> मुश्ताक यांचा जन्म [[मध्य प्रदेश]]मधील [[बालाघाट]] जिल्ह्यातील [[बाइहर]] शहरात एका मुस्लिम कुटुंबात झाला. वेलकम (२००७) या चित्रपटातील अपंग हॉकी खेळाडूच्या भूमिकेसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जात होते.<ref>{{Cite web |last=Mallik |first=Esita |date=11 December 2024 |title=Stree 2 Actor Mushtaq Khan Kidnapped & Robbed! Business Partner Shares Details, "...After He Heard Azaan" |url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-robbed-business-partner-shares-details-after-he-heard-azaan/ |access-date=12 December 2024 |website=Koimoi |language=en-US}}</ref> == अपहरण == वृत्तानुसार, दिल्ली-मेरठ महामार्गावर खान यांचे अपहरण करण्यात आले होते आणि अपहरणकर्त्यांनी १ कोटी रुपयांची खंडणी मागितली होती.<ref name=":0">{{Cite web |date=10 December 2024 |title='Welcome' actor called for award show in UP, kidnapped, then tortured for 12 hours in the bijnor city |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-award-show-uttar-pradesh-tortured-12-hours-ransom-escapes-2647901-2024-12-10 |access-date=11 December 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी, [[मेरठ]] येथे एका पुरस्कार सोहळ्याच्या बहाण्याने अपहरणकर्त्यांनी खान यांना आमंत्रित केले होते. त्यांचे व्यावसायिक भागीदार शिवम यादव यांच्या मते, [[दिल्ली]]त पोहोचल्यावर त्यांना फसवून एका कारमध्ये बसवण्यात आले आणि [[बिजनोर]] जवळील एका निर्जन ठिकाणी नेण्यात आले, जिथे त्यांना १२ तास डांबून शारीरिक त्रास देण्यात आला.<ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan Kidnapped: फिल्म अभिनेता मुश्ताक खान का अपहरण कर जबरन वसूली, 12 घंटे तक बंधक बनाकर दी गई यातनाएं |url=https://hindi.moneycontrol.com/news/india/entertainment/mushtaq-khan-kidnapped-after-comedian-sunil-pal-now-stree-2-and-welcome-actor-kidnapped-on-delhi-meerut-highway-tortured-for-12-hours-1942870.html |access-date=11 December 2024 |website=hindi.moneycontrol.com |language=hi}}</ref> सकाळची [[अजान]] ऐकल्यानंतर खान तिथून पळून जाण्यात यशस्वी झाले आणि त्यांनी स्थानिकांची मदत घेतली.<ref name=":0" /> सुरुवातीला, सुटका झाल्यानंतर त्यांनी कोणतीही तक्रार दाखल केली नाही, परंतु विनोदी कलाकार [[सुनील पाल]] यांच्या बाबतीत अशीच घटना घडल्यानंतर, पाल यांच्या पत्नीच्या पोलीस तक्रारीनंतर खान यांनी [[बिजनोर]] येथे एफआयआर नोंदवला आणि उड्डाण तिकिटे, बँक व्यवहार व सीसीटीव्ही फुटेजसह पुरावे सादर केले.<ref name=":1" /> उत्तर प्रदेश पोलिसांनी या दोन्ही प्रकरणांमागे लावी पाल आणि अर्जुन कर्णवाल नावाच्या दोन मुख्य आरोपींची ओळख पटवली.<ref>{{Cite web |title=UP: अभिनेता सुनील और मुश्ताक के अपहरण केस में नया खुलासा; बदमाशों ने ऐसे लिखी थी किडनैपिंग की हैरतअंगेज पटकथा |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actors-sunil-pal-and-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-revelation-shocking-script-of-kidnapping-was-written-2024-12-11 |access-date=11 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mushtaq Khan: मुश्ताक अपहरण केस में नया खुलासा, मंडप में भी ठहराया; अभिनेता के फोन से इस शहर में की थी खरीदारी |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/uttar-pradesh/meerut/actor-mushtaq-khan-kidnapping-case-new-reveal-shopping-was-in-muzaffarnagar-khatauli-from-actor-phone-2024-12-12 |access-date=12 December 2024 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> पोलिसांनी या प्रकरणात सहभाग असलेल्या सार्थक चौधरी, साबीउद्दीन, अझीम आणि शशांक या चार आरोपींना अटक केली. पोलिसांनी त्यांच्या ताब्यातून १ लाख रुपये देखील जप्त केले.<ref>{{Cite web |title=Cops Reveal Why Kidnappers Did Not Go After Actor Shakti Kapoor |url=https://www.ndtv.com/india-news/actor-mushtaq-khans-kidnappers-also-planned-to-take-shakti-kapoor-hostage-cops-7257503 |access-date=16 December 2024 |website=NDTV.com}}</ref> खान यांच्या प्रकरणाच्या अगदी एक आठवडा आधी सुनील पाल यांच्या अपहरण प्रकरणाचा सुरू असलेला तपास आणि या घटनेची वेळ जुळून आल्यामुळे या प्रकरणाने विशेष लक्ष वेधून घेतले.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ruchita |date=11 December 2024 |title="Rs 1cr ransom demanded": Stree 2 actor Mushtaq Khan kidnapped, tortured, extorted [details] |url=https://www.ibtimes.co.in/rs-1cr-ransom-demanded-stree-2-actor-mushtaq-khan-kidnapped-tortured-extorted-details-876271 |access-date=11 December 2024 |website=www.ibtimes.co.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=11 December 2024 |title='He appeared to know kidnappers well': Investigators outline similarities in 'abductions' of Sunil Pal, Mushtaq Khan |url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/kidnappers-investigators-abductions-sunil-pal-mushtaq-khan-9719326/ |access-date=11 December 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == निधन == फुफ्फुसाच्या कर्करोगाशी लढा दिल्यानंतर २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी मुंबईतील एका रुग्णालयात खान यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web | title=Bollywood actor Mushtaq Khan dies after battle with cancer | url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/bollywood-actor-mushtaq-khan-dies-at-57-10892618/ }}</ref><ref>{{Cite web |date=24 September 2026 |title=Mushtaq Khan: कर्करोगाशी झुंज अखेर संपली! ‘वेलकम’ फेम मुश्ताक खान यांचं निधन; वयाच्या ५६व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास |url=https://www.lokmat.com/filmy/bollywood/the-battle-with-cancer-is-finally-over-welcome-fame-mushtaq-khan-passes-away-he-took-his-last-breath-at-the-age-of-56-a-a603/ |url-status=live |access-date=24 September 2026 |website=[[Lokmat]]}}</ref> == अभिनय सूची == == चित्रपट == * ''अल्बर्ट पिंटो को गुस्सा क्यों आता है'' (१९८०) – 'जोन पिंटो' (स्ममिता पाटील) सोबत फ्लर्ट करण्याचा प्रयत्न करणारा लंपट खरेदीदार * ''थोडीसी बेवफाई'' (१९८०) – आजारी पत्नी असलेला कामगार – मुश्ताक * ''लराज'' (१९८१) – कसाईच्या भूमिकेत * ''सजा-ए-मौत'' (१९८१) – अभिनेता * ''कालिया'' (१९८१) – राम दीन * ''विवेक'' (१९८५) * ''अंजुमन'' (१९८६) – बांके नवाब उर्फ "अंजुमन" * ''अंगारे'' (१९८६) – मुश्ताक खान * ''कब्जा'' (१९८८) – तिवारी * ''मैं आजाद हूं'' (१९८९) – पांडे * ''आखिरी गुलाम'' (१९८९) – अभिनेता * ''आशिकी'' (१९९०) – रफू मास्टर – मुश्ताक खान * ''बाप नंबरी बेटा दस नंबरी'' (१९९०) – पोलीस निरीक्षक * ''दिल है कि मानता नहीं'' (१९९१) – बस कंडक्टर * ''साथी'' (१९९१) – शेट्टी * ''सडक'' (१९९१) – दलाल (पिमप) * ''लक्ष्मणरेखा'' (१९९१) – दिलावर लाहोरी * ''जुल्म की हुकूमत'' (१९९२) – प्रभाकर * ''धारावी'' (१९९२) – शंकर * ''सातवां आसमान'' (१९९२) – उस्मान भाई * ''एक लडका एक लडकी'' (१९९२) – शाळा शिक्षक * ''जुनून'' (१९९२) – आदिवासी भीमा * ''अनाम'' (१९९२) – निरीक्षक पी. सी. यादव * ''प्यार प्यार'' (१९९३) – राम सेवक गायतोंडे * ''आदमी'' (१९९३) * ''गुनाह'' (१९९३) – हॉटेल मॅनेजर * ''लुटेरे'' (१९९३) – जोशी * ''प्लॅटफॉर्म'' (१९९३) – अर्जुन * ''सर'' (१९९३) – कालू बा * ''हम हैं राही प्यार के'' (१९९३) – भगवती प्रसाद मिश्रा * ''गुमराह'' (१९९३) – बॉम्बे पोलीस निरीक्षक * ''क्रांतिवीर'' (१९९४) – बब्बनराव देशमुख * ''गोपी किशन'' (१९९४) – पोलीस निरीक्षक मिश्रा * ''नाराज'' (१९९४) – जाफीर खान * ''राजा'' (१९९५) – बनवारीलाल संन्याल * ''मिलन'' (१९९५) – हवालदार शांताराम * ''गुनेहगार'' (१९९५) – मौलवी * ''बाझी'' (१९९५) – जमदाडे – उपनिरीक्षक * ''द डॉन'' (१९९५) – प्रजापती * ''सरहद: द बॉर्डर ऑफ क्राईम'' (१९९५) – मिस्टर लोबो * ''इंग्लिश बाबू देसी मेम'' (१९९६) * ''बंबई का बाबू'' (१९९६) – आयुक्त – डी. ए. चौहान * ''चाहत'' (१९९६) – वेटर – अण्णा * ''यश'' (१९९६) – शराफत अली * ''अग्नि प्रेम'' (१९९६) * ''अग्नी मोर्चा'' (१९९७) * ''अकेले हम अकेले तुम'' (१९९७) – वकील मिस्टर भतीजा * ''मृत्युदाता'' (१९९७) – पोलीस निरीक्षक दानापाणी * ''लहू के दो रंग'' (१९९७) – पप्पु शिकारी * ''मिलिट्री राज'' (१९९८) – मंत्री छेडिलाल * ''मेजर साब'' (१९९८) – हनुमान प्रसाद * ''जब प्यार किसी से होता है'' (१९९८) – सिंग * ''लोहपुरुष'' (१९९९) – हवालदार पी. के. मस्त * ''राजाजी'' (१९९९) – कालिचरण उर्फ कडवा * ''तेरी मोहब्बत के नाम'' (१९९९) – पोलीस कॉन्स्टेबल प्यारेलाल * ''मन'' (१९९९) – वृत्त निवेदक (न्यूज रिपोर्टर) * ''हेरा फेरी'' (२०००) – देवी प्रसादचा नोकर * ''हमारा दिल आपके पास है'' (२०००) * ''गदर: एक प्रेम कथा'' (२००१) – गुल खान * ''जोडी नंबर १'' – (२००१) – कॅसिनो मॅनेजर डी कोस्टा * ''द गँग: दाल'' (२००१) – बनारसी * ''दिल ने फिर याद किया'' (२००१) * ''बे-लगाम'' (२००२) – तन्वीर जैदीसोबतचा पोलीस कर्मचारी * ''एक और एक ग्यारह'' (२००३) – निरीक्षक बहादूर सिंग * ''३० डेज'' (२००४) – हवालदार गंगाराम * ''मुझसे शादी करोगी'' (२००४) – चुटकी बाबा * ''धमकी'' (२००५) – करीम भाई * ''रहगुजर'' (२००६) – परवेज * ''सँडविच'' (२००६) – पोपटलाल * ''खल्लास: द बिगिनिंग ऑफ एंड'' (२००७) – शिंदें * ''लाइफ में कभी कभी'' (२००७) – मोनिकाचा एजंट * ''माय फ्रेंड गणेश'' (२००७) * ''वेलकम'' (२००७) – बल्लू * ''इश्क हो गया मामू'' (२००८) – शायर-ए-आझम * ''ब्लॅक अँड व्हाईट'' (२००८) – मोहनलाल अग्रवाल – आमदार * ''महबूबा'' (२००८) * ''गुड लक!'' (२००८) – तरुणचे जनरल मॅनेजर * ''एक विवाह... ऐसा भी'' (२००८) – बसमधील शिट्टी वाजवणारा * ''ओह, माय गॉड'' (२००८) – निरीक्षक राणा * ''आस्मा: द स्काय इज द लिमिट'' (२००९) – कमलेश पांडे * ''शॉर्ट कट'' (२००९) – गायत्रीचे वडील * ''आखिरी डिसिजन'' (२०१०) – रणजीत (मुश्ताक खान म्हणून) * ''वॉन्टेड'' (२०१०) – पोलीस निरीक्षक * ''माय फ्रेंड गणेश ३'' (२०१०) – शिवधर पाडुरंग कांबळे * ''अपार्टमेन्ट'' (२०१०) – वॉचमन मिश्रा * ''दॅट गर्ल इन यलो बूट्स'' (२०११) * ''शागिर्द'' (२०११) – जेलर * ''रॅस्कल्स'' (२०११) – उस्मान * ''राऊडी राठौर'' (२०१२) – बाप्जीचा सहाय्यक * ''वन्स अपॉन अ टाइम इन मुंबई दोबारा!'' – अस्लम (इम्रानचे वडील) * ''डी सॅटरडे नाईट'' (२०१४) * ''दिल मांगे कुछ और'' (२०१४) * ''गुर्जरा आंदोलन अ फाईट फॉर राईट'' (२०१४) – मनोहर गुर्जर (गुर्जर नेता) (दिग्दर्शक: अरुण नगर) * ''हाँटेड रुह'' (२०१५) – दिग्दर्शक: जितेन्द्र सिंग * ''बस एक चान्स'' (२०१५) – गुजराती चित्रपट, दिग्दर्शक: कीर्तन पटेल * ''वेलकम बॅक'' (२०१५) – बल्लू * ''रोमियो अँड राधिका'' (२०१६) – गुजराती चित्रपट * ''मिस टीचर'' (२०१६) – दिग्दर्शक: जय प्रकाश * ''फायनल कट ऑफ डायरेक्टर'' (२०१६) * ''लाडली'' (२०१७) – राजस्थानी चित्रपट * ''व्हेन ओबामा लव्ह्ड ओसामा'' (२०१८) * ''बाला'' (२०१९) – वकील * ''डॉली किट्टी और वो चमकते सितारे'' (२०२०) * ''इन्क्रेडिबल इंडिया'' (२०२०) * ''सिक्रेट पॉकेटमार'' (२०२१) * ''बिफोर यू डाय'' (२०२२) * ''है तुझे सलाम इंडिया'' (२०२२) * ''सौराष्ट्र'' (२०२२) * ''गदर २'' (२०२३) – गुल खानच्या भूमिकेत * ''स्त्री २'' (२०२४) – आमदाराच्या भूमिकेत * ''आय एम अनयूज्ड'' – एमएक्स प्लेयर वेब-सिरीज * ''कोकेन'' * ''जात'' (२०२५) – निरीक्षक मुश्ताकच्या भूमिकेत * ''उदयपूर फाईल्स'' (२०२५) – वीरेन्द्र कुमार मीणाच्या भूमिकेत * ''किस किसको प्यार करूं २'' (२०२५) * ''भाभी जी घर पर हैं! फन ऑन द रन'' (२०२६) * ''हम अंग्रेजों के जमाने के जेलर है'' (२०२६) == मालिका == * ''झी हॉरर शो'' - 'आपत' मध्ये गांगवा मयुरीचे वडील म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' - बलदेव त्रिपाठी (२०१६-१७) * ''अदालत'' - झिलमिल "केडीचा मित्र" (२०१०-११) * ''चाचा चौधरी'' * ''टेढे मेढे सपने'' - (२००१) * ''चमत्कार'' - एन. डी. तिवारी (१९९६) * ''देवता'' - (१९९९) * ''हम सब एक हैं'' - (१९९९) (भाग ६६) * ''भारत एक खोज'' (१९८८)....मियांत भुवन भाग ३१ - राणा सांगा, इब्राहिम लोदी आणि बाबर * ''वागले की दुनिया'' (१९८८)....मनोहर - भाग लँडलॉर्ड * वापस चलो......अलाउद्दीन म्हणून टीव्ही लघुपट (१९८४) * ''नुक्कड'' (१९८८)....प्रभाकर - भाग मिस्ट्री वुमन * ''बेलन वाली बहू'' (२०१८) - प्रेमनाथ अवस्थी म्हणून * ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' सिझन ३ - बलदेव त्रिपाठी (२०२१) * ''हमे तो लूट लिया'' (२०२३)...एमएक्स प्लेयर चित्रपट * ''द रेल्वे मेन'' (२०२३)...नेटफ्लिक्स मालिका == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Mushtaq Khan (actor)|मुश्ताक खान}} {{DEFAULTSORT: खान, मुश्ताक}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हास्य अभिनेते]] [[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]] 2u1xcsvugs83kehu9o8w03jkgv3q1ip 0 63626 2712170 2711589 2026-09-25T10:29:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712170 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पॅटमॉस''' (ग्रीक: Πάτμος) हे [[ग्रीस]] देशाच्या [[एजियन समुद्र|एजियन समुद्रात]] वसलेले एक निसर्गरम्य [[बेट]] आणि ख्रिस्ती धर्मियांचे जागतिक स्तरावरील अत्यंत महत्त्वाचे [[तीर्थक्षेत्र]] आहे.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस - युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ | url = https://whc.unesco.org/en/list/942/ | publisher = युनेस्को}}</ref> हे बेट [[डॉडेकानीज]] बेटसमूहाचा एक भाग असून ते ग्रीक बेटांच्या उत्तरेकडील क्षेत्रात मोडते. == धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व == पॅटमॉस बेटाला ख्रिस्ती संप्रदायात अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. [[बायबल]]च्या [[नवा करार]] या भागातील शेवटचे पुस्तक असलेल्या ''प्रकटीकरणाचे पुस्तक'' ([[बुक ऑफ रिव्हीलेशन]]) चे लेखक [[संत जॉन]] यांना [[रोमन साम्राज्य|रोमन सम्राटाच्या]] काळात या बेटावर हद्दपार करण्यात आले होते.<ref>{{cite book | title = ख्रिस्ती धर्माचा इतिहास आणि पॅटमॉस बेट | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> येथील ''प्रकटीकरणाची गुहा'' मध्ये राहूनच संत जॉन यांनी हे पवित्र ग्रंथ लिहिले असे मानले जाते. या गुहेच्या आणि [[संत जॉन मठ|संत जॉन मठाच्या]] ऐतिहासिक व आध्यात्मिक मूल्यामुळे [[इ.स. १९९९]] मध्ये [[युनेस्को|युनेस्कोने]] (UNESCO) पॅटमॉसच्या ऐतिहासिक केंद्राला (होरा), संत जॉनच्या मठाला आणि प्रकटीकरणाच्या गुहेला [[जागतिक वारसा स्थान]] म्हणून घोषित केले.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस बेटाचा इतिहास आणि संस्कृती | url = https://www.visitgreece.gr/islands/dodecanese/patmos/ | publisher = ग्रीस पर्यटन मंडळ}}</ref> == भूगोल आणि पर्यटन == पॅटमॉस बेटाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३४.०५ चौरस किलोमीटर असून येथील मुख्य वस्ती आणि राजधानी 'होरा' (Chora) येथे आहे, तर 'स्काला' (Skala) हे येथील मुख्य बंदर आहे. बेटावर अनेक प्राचीन चर्च, पांढऱ्या रंगाची पारंपारिक घरे आणि शांत समुद्रकिनारे आहेत. दरवर्षी जगभरातून हजारो ख्रिस्ती धर्मीय भाविक आणि पर्यटक या पवित्र भूमीला भेट देण्यासाठी येतात.<ref>{{cite web | title = पॅटमॉस बेट प्रवास आणि मार्गदर्शन | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} [[वर्ग:ग्रीसची बेटे]] [[वर्ग:ख्रिश्चन तीर्थक्षेत्रे]] [[वर्ग:युनेस्को जागतिक वारसा स्थाने]] jugxfmbv7ygd9w2assx2sap140mvnzg 0 64289 2711879 2707838 2026-09-24T17:49:21Z ~2026-41910-22 185743 /* विशेष भाग */ 2711879 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = होम मिनिस्टर | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = | निर्मिती संस्था = | दिग्दर्शक = महेंद्र कदम | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = [[आदेश बांदेकर]], [[जितेंद्र जोशी]], [[निलेश साबळे]] | कलाकार = | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = २० | एपिसोड संख्या = ६२२५ | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = सोमवार ते शनिवार संध्या. ६ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = * १३ सप्टेंबर २००४ ते १ मे २०१० * १४ जानेवारी २०११ ते २१ मार्च २०२० * ८ जून २०२० ते ९ एप्रिल २०२२ * २७ जून २०२२ ते १५ सप्टेंबर २०२४ | प्रथम प्रसारण = ३१ ऑगस्ट २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = | नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | सारखे = [[महा मिनिस्टर]] }} '''होम मिनिस्टर''' हा [[झी मराठी]] या वाहिनीवरील एक कार्यक्रम आहे. ह्या कार्यक्रमात [[आदेश बांदेकर]] प्रत्येक एपिसोडमध्ये वेगवेगळ्या स्पर्धा २ वहिनींमध्ये घेतात. प्रत्येक एपिसोडमध्ये जिंकणाऱ्या वहिनींना एक पैठणी देण्यात येते. लॉकडाऊनदरम्यान '''घरच्या घरी''' या विशेष पर्वामध्ये व्हिडीओ कॉलद्वारे कार्यक्रमाचं शूटिंग सुरू करण्यात आलं होतं. ==टीआरपी== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" | आठवडा ! rowspan="2" | वर्ष ! colspan="2" | TRP ! rowspan="2" | संदर्भ |- ! TVT ! क्रमांक |- |आठवडा ४१ |२०१७ |१.९ |४ | |- |आठवडा ४४ |२०१७ |२.१ |५ | |- |२६ नोव्हेंबर २०१७ |१ तासाचा विशेष भाग |३.१ |५ | |- |आठवडा ४९ |२०१७ |२.३ |४ |<ref>{{Cite web|title=Zee Marathi serials rule in 2017|url=https://zeenews.india.com/television/zee-marathi-serials-rule-in-2017-2070127.html|access-date=2021-04-08|website=[[झी न्यूझ]]|language=en}}</ref> |} ==नवे पर्व== # नववधू नं.१ (१४ सप्टेंबर २००९) # जाऊबाई जोरात (१४ जानेवारी २०११) # स्वप्न गृहलक्ष्मीचं (१६ मे २०११) # मानाची पैठणी (२१ मे २०१२) # होणार सून मी ह्या घरची (३१ मार्च २०१४) # गोवा स्पेशल (२५ एप्रिल २०१६) # काहे दिया परदेस (१५ मे २०१६) # चूकभूल द्यावी घ्यावी (१३ फेब्रुवारी २०१७) # लागिरं झालं जी (०१ मे २०१७) # अग्गंबाई सासूबाई (१९ ऑगस्ट २०१९) # भारत दौरा (०१ जानेवारी २०२०) # घरच्या घरी (०८ जून २०२०) # कोव्हिड योद्धा विशेष (२७ जुलै २०२०) # माझा बबड्या (०७ सप्टेंबर २०२०) # सासूबाई माझ्या लयभारी (१२ ऑक्टोबर २०२०) # पैठणी माहेरच्या अंगणी (०४ जानेवारी २०२१) # लिटील चॅम्प्स (२६ जुलै २०२१) # खेळ सख्यांचा, चारचौघींचा (२७ जून २०२२) ===इतर पर्वे=== # महाराष्ट्राची महामिनिस्टर # दिल्या घरी तू सुखी रहा # उत्सव नात्यांचा, मैत्रीचा आणि आपल्या माणसांचा # नांदा सौख्य भरे # पंढरीची वारी विशेष (दरवर्षी जुलै महिन्यात) ==नवीन वेळ== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! दिनांक !! वार !! वेळ |- | १ || १३ सप्टेंबर २००४ - १९ मे २००६ || rowspan="2"| सोम-शुक्र || संध्या. ७.३० |- | २ || २२ मे २००६ - २९ जून २००७ || rowspan="2"| संध्या. ६.३० |- | ३ || २ जुलै २००७ - २५ जुलै २००९ || rowspan="4"| सोम-शनि |- | ४ || २७ जुलै - १२ सप्टेंबर २००९ || संध्या. ६ |- | ५ || १४ सप्टेंबर २००९ - १ मे २०१० || संध्या. ६.३० |- | ६ || १४ जानेवारी - १४ मे २०११ || संध्या. ६ |- | ७ || १६ मे २०११ - १९ ऑक्टोबर २०१९ || rowspan="12"| सोम-शनि (कधीतरी रवि) || संध्या. ६.३० |- | ८ || २१ ऑक्टोबर २०१९ - २१ मार्च २०२० || संध्या. ६ |- | ९ || ८ जून - ३१ ऑक्टोबर २०२० || संध्या. ६.३० |- | १० || २ नोव्हेंबर २०२० - २४ एप्रिल २०२१ || संध्या. ६ |- | ११ || २७ एप्रिल - १५ मे २०२१ || संध्या. ७ |- | १२ || १७ मे - १४ ऑगस्ट २०२१ || संध्या. ६.३० |- | १३ || १६ ऑगस्ट २०२१ - ९ एप्रिल २०२२ || संध्या. ६ |- | १४ || २७ जून - १७ सप्टेंबर २०२२ || संध्या. ६.३० |- | १५ || १९ सप्टेंबर २०२२ - ६ मे २०२३ || संध्या. ६ |- | १६ || ८ मे - १९ ऑगस्ट २०२३ || संध्या. ५.३० |- | १७ || २१ ऑगस्ट २०२३ - १३ जानेवारी २०२४ || संध्या. ६ |- | १८ || १५ जानेवारी - ३० मार्च २०२४ || rowspan="2"| संध्या. ६.३० |- | १९ || १ एप्रिल - ५ जुलै २०२४ || rowspan="2"| सोम-शुक्र |- | २० || ८ जुलै - १५ सप्टेंबर २०२४ || rowspan="2"| संध्या. ६ |- | २१ || ३१ ऑगस्ट २०२६ - चालू || सोम-शनि |} ==विशेष भाग== # पैठणीच्या खेळात रंगणार जुई आणि मल्लिकाची जुगलबंदी. <u>(१३ ऑगस्ट २०१७)</u> # कोण ठरणार महाराष्ट्राची सुपरवहिनी? <u>(१७ सप्टेंबर २०१७)</u> # सावित्रीला भावोजींचा सलाम. <u>(२६ नोव्हेंबर २०१७)</u> # विनोदाचा डॉक्टर अवतरणार होम मिनिस्टरच्या मंचावर. <u>(१ मार्च २०१८)</u> # अभिमान स्त्रियांचा, सन्मान पहिल्या महिला डॉक्टरच्या संघर्षाचा. <u>(८ मार्च २०१८)</u> # भावोजींकडे आली तक्रार वहिनींची, मिस्टरांचा गळा दाबण्याची. <u>(१६ जुलै २०१८)</u> # माऊलींची ओढ लागता, भावोजी निघाले वारीला. <u>(२३ जुलै २०१८)</u> # वारीची वाट चालता, भावोजी आले पंढरपूरला. <u>(२ सप्टेंबर २०१८)</u> # शहीद मेजर कौस्तुभ राणेंच्या शौर्याने प्रेरित त्यांच्या वीरपत्नीच्या जिद्दीची कहाणी. <u>(२१ ऑक्टोबर २०१८)</u> # आता एकटी नाही खेळणार सूनबाई, स्पर्धक बनून समोर उभ्या राहणार सासूबाई. <u>(१० फेब्रुवारी २०१९)</u> # आता पैठणीचा खेळ रंगणार स्वतः आदेश भावोजींच्या घरी. <u>(१२ जुलै २०१९)</u> # लक्ष्मीपूजनाच्या निमित्ताने भावोजी उलगडणार आसावरी-अभिजीतची गोष्ट. <u>(१५ ऑगस्ट २०१९)</u> # घेऊन येतोय महाराष्ट्राची लाडकी पैठणी संपूर्ण भारतातल्या वहिनींसाठी. <u>(१३ सप्टेंबर २०१९)</u> # होम मिनिस्टरची स्वारी पोहोचणार आता नवी दिल्ली, बंगळूर, अहमदाबाद, इंदूर, गोवा, जयपूर, हैदराबाद, वाराणसी, कोलकाता, चंदीगढ आणि चेन्नईमध्ये. <u>(२७ ऑक्टोबर २०१९)</u> # वहिनी म्हणे मिस्टरांना, [[माझा होशील ना]]. <u>(१ जानेवारी २०२०)</u> # इतके दिवस काढत होतातना भावोजींच्या आठवणी, म्हणूनच ते येत आहेत घेऊन ऑनलाईन पैठणी. <u>(८ जून २०२०)</u> # प्रत्यक्षात ज्यांनी केले संकटांशी दोन हात, अशाच कोव्हिड योद्धांचा भावोजी करणार सन्मान. <u>(१ जुलै २०२०)</u> # सासू आणि सून आता पैठणीसाठी भिडणार, पण ह्यात मात्र त्यांचा बबड्या अडकणार. <u>(२७ जुलै २०२०)</u> # पैठणी कोणाला मिळणार हा प्रश्न सगळ्यांना पडला, भावोजींना उत्तर देताना बबड्या अडचणीत सापडला. <u>(७ सप्टेंबर २०२०)</u> # बबड्या कोणाचा हा प्रश्न सासू-सुनेला पडलाय, पण बबड्या मात्र लांबच ऐकत बसलाय. <u>(४ जानेवारी २०२१)</u> # बबड्या आहे फारच हट्टी, त्यामुळे सासू-सुनेची होईल का गट्टी? <u>(७ फेब्रुवारी २०२१)</u> # आता रंगतील माहेरच्या आठवणी, कारण पैठणीचा डाव रंगणार माहेरच्या अंगणी. <u>(२४ एप्रिल २०२१)</u> # मी येतोय तुमच्या माहेरच्या अंगणी, पण वहिनी तुमची आहे का तयारी? <u>(२६ एप्रिल २०२१)</u> # प्रत्येक कुटुंबासाठी इम्युनिटी बूस्टर, होम मिनिस्टर. <u>(५ मे २०२१)</u> # माऊलीच्या भक्तीची ओढच न्यारी, कार्तिकीच्या संगे अनुभवू पंढरीची वारी‌. <u>(१४ मे २०२१)</u> # घरचे लिटील चॅम्प्स ठरवणार पैठणीची मानकरी, नवे पर्व लिटील चॅम्प्ससंगे. <u>(१७ मे २०२१)</u> # घरच्या लिटील चॅम्पने शोधली नाण्याची तिसरी बाजू. <u>(२४ जून २०२१)</u> # आईचा मार चुकवतो, हा लिटील चॅम्प शाळेतच का रमतो? <u>(१८ जुलै २०२१)</u> # मिस्टरांची सोशल भटकंती, वहिनींना मिळेल का शांती? (२६ जुलै २०२१) # आता आली घरच्या लिटील चॅम्प्सची पाळी, मोठ्यांची झाली अळीमिळी गुपचिळी. (२८ जुलै २०२१) # रात्री दोन वाजता ते घरात आले आणि भांडी बाहेर, असं का झालं? (३० जुलै २०२१) # लिटील चॅम्प्सच्या खेळात पाटील कुटुंबाची नाती रंगणार, जाऊ की नणंद कोण सरस ठरणार? (२ ऑगस्ट २०२१) # जेव्हा वहिनींनी मिस्टरांना गात विचारलं '[[माझा होशील ना]]', तेव्हा सुरू झाली सुरेल लव्हस्टोरी. (४ ऑगस्ट २०२१) # सिमकार्ड प्रेमकथा. (६ ऑगस्ट २०२१) # जाऊबाई, मिस्टर आणि वहिनी तिघेही घसरून कसे काय पडले? (९ ऑगस्ट २०२१) # पानाच्या गादीवर पानाबरोबर कशी रंगली लव्हस्टोरी? (११ ऑगस्ट २०२१) # सर्वात वरच्या थरावर चढून विक्रम रचणाऱ्या या लिटील चॅम्पला का म्हणतात सोळा पाव? (१३ ऑगस्ट २०२१) # वहिनींना पैठणी द्यायला आणि लिटील चॅम्प्सबरोबर मस्ती करायला आता भावोजी येणार नवीन वेळेत. (१६ ऑगस्ट २०२१) # सासरेबुवा असं काय म्हणाले ज्यामुळे वहिनींच्या डोळ्यात अश्रू दाटून आले? (१८ ऑगस्ट २०२१) # मिस्टरांनी काढला ठाणे-पुणे रेल्वेपास, प्रेमाचा प्रवास की प्रवासावर प्रेम? (२० ऑगस्ट २०२१) # नऊवारी धुवायला कंटाळलेल्या सुनांना काय म्हणाल्या सासूबाई? (२३ ऑगस्ट २०२१) # लिटील चॅम्प्स रिपोर्टर होणार, मोठ्यांच्या ब्रेकिंग न्यूझ भावोजींना सांगणार. (२५ ऑगस्ट २०२१) # वय छोटं पण टॅलेंट मोठं, लिटील चॅम्प श्रुतीच्या मेलोडिका वादनाची झलक. (२७ ऑगस्ट २०२१) # गोंधळी कुटुंबाच्या कलेला सोहमने दिली साथ, त्याच्या संबळ वादनाचा प्रवास. (३० ऑगस्ट २०२१) # मेंडोलिनचा सूर उत्तम लावणाऱ्या तन्वीचा बहिणीसोबतचा सूर का बिघडतो? (१ सप्टेंबर २०२१) # संतूर वादक सोहमचा लिटील चॅम्प्सपर्यंतचा प्रवास. (३ सप्टेंबर २०२१) # बँड आणि ऑर्केस्ट्रामध्ये काम करणाऱ्या बाबांच्या मुलाचा लिटील चॅम्प्सपर्यंतचा प्रवास. (६ सप्टेंबर २०२१) # इतक्या वर्षानंतरही वहिनी कसं करतात मिस्टरांचं स्वागत? (८ सप्टेंबर २०२१) # लिटील चॅम्प्स साजरा करणार गणेशोत्सव भावोजींसोबत. <u>(१० सप्टेंबर २०२१)</u> # अपघातानंतरही साथ सोडली नाही, वहिनी आणि मिस्टरांची काय आहे प्रेमकहाणी? (१३ सप्टेंबर २०२१) # मुलीला लेकीप्रमाणे सांभाळणारी सासू. (१५ सप्टेंबर २०२१) # सख्ख्या बहिणी सख्ख्या जावा म्हणून कशा नांदतात एकत्र कुटुंबात? (१७ सप्टेंबर २०२१) # एक नणंद दोन जावा नांदतील का आनंदाने? (२० सप्टेंबर २०२१) # माहेरी रमण्यापेक्षा सासरी का रमतात वहिनी? (२२ सप्टेंबर २०२१) # कठीण काळातही विद्या वहिनींनी घेतला मुलींच्या शिक्षणाचा वसा. (२४ सप्टेंबर २०२१) # चार घरांची काम करत माऊलींनी सांभाळलं आपल्या मुलींना. (२७ सप्टेंबर २०२१) # हेल्प मिनिस्टरने जोडलं नात्यापलीकडचं नातं. (२९ सप्टेंबर २०२१) # होम मिनिस्टरच्या स्टेडियममध्ये रंगणार पद्मश्री डॉक्टर लहानेंची शेतावरची क्रिकेट मॅच. (१ ऑक्टोबर २०२१) # लोकांना दृष्टी देणाऱ्या देवदूत पद्मश्री डॉक्टर [[तात्याराव लहाने]] सोबत रंगणार होम मिनिस्टर. <u>(५ नोव्हेंबर २०२१)</u> # टाइमपास गप्पांमधून रंगणार [[रवी जाधव]]ची खरी लव्हस्टोरी होम मिनिस्टरमध्ये. (८ नोव्हेंबर २०२१) # [[संतोष पवार]]च्या स्ट्रगलला शलाकाने कशी दिली मोलाची साथ? (१० नोव्हेंबर २०२१) # भेटूया केंद्रीय मंत्री [[रामदास आठवले]]जी यांच्या गृहमंत्री पत्नीला. (१२ नोव्हेंबर २०२१) # [[स्वप्नील जोशी|स्वप्नील-लीनाची]] 'प्यारवाली लव्हस्टोरी' होम मिनिस्टरमध्ये. (१५ नोव्हेंबर २०२१) # तार सप्तकामधून नभाला भिडणारा डॉक्टर चंदनशिवे यांचा आवाज संसारात कसा असतो? (१७ नोव्हेंबर २०२१) # रंगणार [[अशोक हांडे]] यांच्या संसाराची मंगलगाणी. (१९ नोव्हेंबर २०२१) # हास्याचा सम्राट कवी [[अशोक नायगावकर]] येणार होम मिनिस्टरमध्ये. (२२ नोव्हेंबर २०२१) # संझगिरी वहिनींच्या हातच्या चवीसमोर [[सचिन तेंडुलकर]]सुद्धा होतो क्लीन बोल्ड. (२४ नोव्हेंबर २०२१) # जे करतात बाहुल्यांनाही बोलकं, त्या [[रामदास पाध्ये]]ंचा संसार किती असेल बोलका? (२६ नोव्हेंबर २०२१) # भेटूया पद्मश्री [[वामन केंद्रे]] कुटुंबाच्या केंद्रबिंदू गौरी वहिनींना. (२९ नोव्हेंबर २०२१) # विजू मानेच्या संसाराची पटकथा नेमकी आहे कोणाच्या हातात? <u>(२७ जून २०२२)</u> # वेगवेगळ्या मंडळांचा, चॅटिंगच्या ग्रुपचा भावोजींसोबत रंगणार खेळ सख्यांचा, चारचौघींचा. <u>(१५ जानेवारी २०२३)</u> # आता पैठणीचा खेळ खेळा अर्धा तास आधी. <u>(८ मे २०२३)</u> # पैठणीचा खेळ आता नवीन वेळेत रंगणार. (१५ जानेवारी २०२४) # स्वामींच्या आशीर्वादाने पार पडणार [[पारू (मालिका)|पारू]] विशेष भाग. (२७ मे २०२४) # घरासाठी उंबरठा ओलांडायचं ठरलंय... जमलंय! <u>(३१ ऑगस्ट २०२६)</u> # इंद्रायणीच्या काठावर रंगणार पैठणीचा खेळ. <u>(२ सप्टेंबर २०२६)</u> # होम मिनिस्टरमध्ये होणार वहिनींचं पहिलं रक्षाबंधन. <u>(४ सप्टेंबर २०२६)</u> # शिक्षक दिनानिमित्त रंगणार पैठणीचा खेळ. (१३ सप्टेंबर २०२६) # पैठणीचा खेळ सासूबाईंच्या आठवणींना उजाळा देणार. <u>(२५ सप्टेंबर २०२६)</u> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{झी मराठी संध्या. ७.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ७च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी संध्या. ६च्या मालिका}} [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:दीर्घकालीन मराठी मालिका]] 4sp4z2jlaxc5s3e5kd3l29jfv5jwf5i 0 65307 2711961 1751636 2026-09-25T00:50:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711961 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सरोवर | नाव = ऑन्टारियो सरोवर | चित्र = Lake-Ontario.svg | चित्र माहिती = | स्थान = [[उत्तर अमेरिका]] | गट = | गुणक = | प्रकार = | अंतर्वाह = [[नायगारा नदी]] | बहिर्वाह = [[सेंट लॉरेन्स नदी]] | पाणलोट = | देश = {{flag|अमेरिका}}{{flag|कॅनडा}} | लांबी = ३११ | रुंदी = ८५ | क्षेत्रफळ = १९,५०० | खोली = ८६ | कमाल-खोली = २४४ | घनफळ = १,६४० घन किमी | किनारा = १,१४६ | उंची = ७५ | शहरे = | टिपा = }} '''ऑन्टारियो सरोवर''' हे [[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिकेतील]] [[भव्य सरोवरे|५ भव्य सरोवरांपैकी]] सर्वात लहान [[सरोवर]] आहे. ऑन्टारियो सरोवराच्या उत्तर व नैऋत्येला [[कॅनडा]]चा [[ऑन्टारियो]] हा [[कॅनडाचे प्रांत व प्रदेश|प्रांत]] तर दक्षिण व पूर्वेस [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] [[न्यू यॉर्क]] हे [[अमेरिकेची राज्ये|राज्य]] आहे. भव्य सरोवरांमध्ये सर्वात शेवटचे व सर्वात कमी उंचीवर असलेले ऑन्टारियो सरोवर [[सेंट लॉरेन्स नदी]]द्वारे [[अटलांटिक महासागर]]ासोबत जोडले गेले आहे. अमेरिकेच्या [[मिशिगन]] राज्याचा किनारा नसलेले ऑन्टारियो हे ५ भव्य सरोवरांपैकी एकमेव सरोवर आहे. [[टोरॉंटो]] हे कॅनडामधील सर्वात मोठे शहर ऑन्टारियोच्या वायव्य किनाऱ्यावर वसले आहे. पृष्ठभागाच्या क्षेत्रफळानुसार ऑन्टारियो हे जगातील १४वे मोठे सरोवर आहे. [[ईरी सरोवर]]ामधून सुरू होणारी [[नायगारा नदी]] हा ऑन्टारियो सरोवराचा प्रमुख अंतर्वाह आहे. याशिवाय [[जेनेसी नदी]] [[रॉचेस्टर|रॉचेस्टरजवळ]] या सरोवरास मिळते. ==प्रमुख शहरे== ===कॅनडा=== *[[टोरॉंटो]] *[[मिसिसागा]] *[[हॅमिल्टन, कॅनडा|हॅमिल्टन]] ===अमेरिका=== *[[रॉचेस्टर]] ==बाह्य दुवे== *[https://web.archive.org/web/20060406175814/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/index.html ग्रेट लेक्स ॲटलास] {{कॉमन्स वर्ग|Lake Ontario|{{लेखनाव}}}} {{भव्य सरोवरे}} [[वर्ग:अमेरिकेचा भूगोल]] [[वर्ग:कॅनडाचा भूगोल]] pnqdflr5x4mes68wjwnd48xm2db624t 0 66024 2712048 2613973 2026-09-25T04:50:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712048 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|जगातील देशांची यादी}} [[चित्र:Limited recognition map large.png|thumb|400px| {{legend|#FF0000|पुर्णपणे अमान्य}} {{legend|#FF8484|अंशतः मान्यता}} {{legend|#808040|बहुतांशी मान्यता}} {{legend|#FF8040|असे वादग्रस्त भाग ज्यांना काही राष्ट्रांनी मान्यता दिलेली आहे}}]] ह्या '''जगातील अमान्य व अंशतः मान्य देशांची यादी''' मध्ये अशा देशांचा समावेश केला गेला आहे जे जगातील इतर राष्ट्रांना अमान्य, अंशतः किंवा बहुतांशी मान्य आहेत. == पूर्णपणे अमान्य देश == {|class="wikitable" style="width: 100%" |- !width="15%"|नाव !width="5%"|कधीपासुन वादग्रस्त !width="53%"|मान्यता !width="7%"|संदर्भ |- | {{देशध्वज|Somaliland}} |align="center"| १९९१ | जगातील सर्व देश सोमालीलॅंडला [[सोमालिया]]चा भाग मानतात. | |} == इतर अमान्य देशांकडून मान्यता मिळालेले देश == {|class="wikitable" style="width: 100%" |- !width="15%"|नाव !width="5%"|कधीपासुन वादग्रस्त !width="53%"|मान्यता !width="7%"|संदर्भ |- | {{देशध्वज|Nagorno-Karabakh}} |align="center"|१९९१ | जगातील सर्व देश नागोर्नो-काराबाखला [[अझरबैजान]]चा भाग मानतात. [[ट्रान्सनिस्ट्रिया]],[[दक्षिण ओसेशिया]] व [[अबखाझिया]] या अमान्य देशांनी नागोर्नो-काराबाखला मान्यता दिली आहे. | |- | {{देशध्वज|Transnistria}} |align="center"| १९९० | ट्रान्सनिस्ट्रियाचे स्वातंत्र्य फक्त [[अबखाझिया]] व [[दक्षिण ओसेशिया]] ह्या देशांना मान्य आहे. जगातील सर्व देश ट्रान्सनिस्ट्रियाला [[मोल्दोव्हा]]चा भाग मानतात. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-06-16|दुवा=http://video.acasa.ro/view_video/1cbc0583298a23831612/transnistria-europe-s-black-hole-2-4.html|title=Abkhazia: Ten Years On|प्रकाशक=BBC 2|वर्ष=2001|archive-date=2009-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20091119090608/http://video.acasa.ro/view_video/1cbc0583298a23831612/transnistria-europe-s-black-hole-2-4.html|url-status=dead}}</ref> |} == किमान एका राष्ट्राकडून मान्यता मिळालेले देश == {|class="sortable wikitable" style="width: 100%" |- !width="15%"|नाव !width="5%"|कधीपासून वादग्रस्त !width="53%"|मान्यता !width="7%"|संदर्भ |- | {{देशध्वज|अबखाझिया}} |align="center"|१९९२ | अबखाझियाला [[रशिया]] व [[निकाराग्वा]] ह्या राष्ट्रांकडून व ट्रान्सनिस्ट्रिया आणि दक्षिण ओसेशिया ह्या अमान्य देशांकडून मान्यता मिळाली आहे.<ref name="tiraspoltimes.com">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.tiraspoltimes.com/news/south_ossetia_opens_embassy_in_abkhazia.html |title=''South Ossetia opens embassy in Abkhazia'' The Tiraspol Times |access-date=2009-08-25 |archive-date=2008-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080422030914/http://www.tiraspoltimes.com/news/south_ossetia_opens_embassy_in_abkhazia.html |url-status=dead }}</ref> जगातील इतर सर्व देश अबखाझियाला [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]]चा भाग मानतात. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-26|दुवा=http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php|title=Abkhazia: Ten Years On|प्रकाशक=Conciliation Resources|वर्ष=2001|लेखक=Clogg, Rachel|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205052756/http://www.c-r.org/resources/occasional-papers/abkhazia-ten-years-on.php|url-status=dead}}</ref><ref name="Medvedev">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/7582181.stm Russia recognises Georgian rebels] - BBC, 2008-08-26 [http://www.novinite.com/view_news.php?id=96574]</ref> |- | {{देशध्वज|तैवान}} |align="center"| १९४९ | तैवानला व्हॅटिकन सिटी व २२ इतर देशांनी मान्यता दिलेली आहे. इतरांपैकी बहुतांश देशांचे तैवानशी अनधिकृत संबंध आहेत. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://members.aol.com/JoJoLewis/Taiwan/Taiwan_index.html|दिनांक=2002-08-04|लेखक=Lewis, Joe|title=Taiwan Independence |प्रकाशक=Digital Freedom Network }}</ref> |- | {{देशध्वज|कोसोव्हो}} |align="center"| २००८ | कोसोव्होचे स्वातंत्र्य ६२ राष्ट्रांनी, तैवानने व अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांनी मान्य केलेले आहे. जगातील इतर सर्व देश कोसोव्होला [[सर्बिया]]चा भाग मानतात.<ref>http://www.unmikonline.org/press/reports/N9917289.pdf</ref>. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7249034.stm|दिनांक=2008-02-17|title=Kosovo MPs proclaim independence |प्रकाशक=[[BBC News]] }}</ref> |- | {{देशध्वज|उत्तर सायप्रस}} |align="center"| १९८३ | उत्तर सायप्रसचे स्वातंत्र्य केवळ [[तुर्कस्तान]] ह्या एकाच राष्ट्राला मान्य आहे. जगातील इतर सर्व देश उत्तर सायप्रसला [[सायप्रस]]चा भाग मानतात. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://antiwar.com/hadar/?articleid=8042|लेखक=Hadar, Leon|दिनांक=2005-11-16|title=In Praise of 'Virtual States' |प्रकाशक=AntiWar }}</ref> |- | {{flagicon|Palestine}} [[पॅलेस्टाईन]] |align="center"| १९८८ | पॅलेस्टाईनला ९३ राष्ट्रांनी मान्यता दिलेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.pna.gov.ps/Government/gov/recognition_of_the_State_of_Palestine.asp |title=संग्रहित प्रत |access-date=2006-04-04 |archive-date=2006-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060404211437/http://www.pna.gov.ps/Government/gov/recognition_of_the_State_of_Palestine.asp |url-status=live }}</ref> २२ इतर राष्ट्रांमध्ये पॅलेस्टाईनचे दूतावास आहेत. [[इस्रायल]]ला स्वतंत्र पॅलेस्टाईन देश अमान्य आहे. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://imeu.net/news/article0065.shtml|वर्ष=2007|title=3.10 - How many countries recognize Palestine as a state?|प्रकाशक=Institute for Middle East Understanding|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413142400/http://imeu.net/news/article0065.shtml|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|Sahrawi Arab Democratic Republic}} |align="center"| १९७६ | पश्चिम सहारावर मोरोक्कोने आपला हक्क सांगितला आहे व येथील बराचसा भाग व्यापलेला आहे. उरलेल्या भागात [[सहारवी अरब लोकशाही प्रजासत्ताक]]ची सत्ता असून त्यानेही पूर्ण पश्चिम सहारावर आपला हक्क सांगितला आहे. पंचवीस राष्ट्रे आणि अरब लीग याला मोरोक्कोचा भाग समजतात. एकोणपन्नास देश याला सहारवी अरब लोकशाही प्रजासत्ताक हा स्वतंत्र देश समजतात तर उरलेले देश येथे कोणाचीच सत्ता असल्याचे मान्य करीत नाहीत. |align=center|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://www.wsahara.net/sadr.html|दिनांक=1976-02-27|लेखक=Sahrawi Arab Democratic Republic|title=Sahrawi Arab Democratic Republic|प्रकाशक=Western Sahara Online|archive-date=2008-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502035045/http://www.wsahara.net/sadr.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|South Ossetia}} |align="center"|१९९१ | दक्षिण ओसेशियाला [[रशिया]] व [[निकाराग्वा]] ह्या राष्ट्रांकडून व ट्रान्सनिस्ट्रिया आणि अबखाझिया ह्या अमान्य देशांकडून मान्यता मिळाली आहे.<ref name="tiraspoltimes.com"/> जगातील इतर सर्व देश दक्षिण ओसेशियाला [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]]चा भाग मानतात. |align=center|<ref name="Medvedev"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://iys.cidi.org/humanitarian/hsr/03b/ixl95.html|दिनांक=2003-09-23|लेखक=Stojanovic, Srdjan|title=OCHA Situation Report|प्रकाशक=Center for International Disaster Information|archive-date=2012-05-24|archive-url=https://archive.today/20120524091048/http://iys.cidi.org/humanitarian/hsr/03b/ixl95.html|url-status=dead}}</ref> |} == असे देश जे किमान एका देशाला अमान्य == {|class="sortable wikitable" style="width: 100%" |- !width="15%"|नाव !width="5%"|कधीपासून वादग्रस्त !width="53%"|मान्यता !width="7%"|संदर्भ |- | {{ध्वजचिन्ह|Armenia}} [[आर्मेनिया]] |align="center"| १९९२ | [[आर्मेनिया]]ला [[पाकिस्तान]]ने मान्यता दिलेली नाही |align="center"|<ref>[http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf Pakistan Worldview - Report 21 - Visit to Azerbaijan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf |date=2009-02-19 }} Senate of Pakistan&nbsp;— Senate foreign relations committee, 2008</ref><ref>[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"] 13 September 2006 [14:03] - Today.Az</ref> |- | {{ध्वजचिन्ह|People's Republic of China}} [[चीन]] |align="center"| १९४९ | चीनला [[तैवान]]ने तसेच [[व्हॅटिकन सिटी]] व २२ इतर राष्ट्रांनी चीनला मान्यता दिलेली नाही. |align="center"|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://www.hkhrm.org.hk/english/law/const01.html|title=Constitution of the People's Republic of China |प्रकाशक=International Human Rights Treaties and Documents Database }}</ref> |- | {{देशध्वज|Cyprus}} |align="center"| १९७४ | सायप्रस देश [[तुर्कस्तान]] ह्या राष्टाला व उत्तर सायप्रसला अमान्य. हे दोन्ही देश सायप्रसला ''दक्षिण सायप्रसचा ग्रीक भाग'' असे संबोधतात. |align="center"|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|दिनांक=2008-02-28|लेखक=CIA World Factbook|title=Cyprus|प्रकाशक=[[Central Intelligence Agency]]|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226020655/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cy.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-03-07|दुवा=http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/01/content_3570894.htm|title=Cyprus exists without Turkey's recognition: president|प्रकाशक=XINHUA|दिनांक=2005-10-01|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312072600/http://news.xinhuanet.com/english/2005-10/01/content_3570894.htm|url-status=dead }}</ref><ref>http://www.europarl.europa.eu/activities/committees/studies/download.do?file=20800#search=%20Turkey</ref> |- | {{देशध्वज|Israel}} |align="center"| १९४८ | इस्रायल खालील राष्ट्रांना अमान्य आहे: [[बहरैन]]<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6242323.stm</ref>, [[क्युबा]], [[इंडोनेशिया]], [[इराण]]<ref>http://www.rferl.org/content/Iran_Says_Israel_Stops_Its_Aid_Ship_To_Gaza/1369553.html</ref>, [[इराक]]<ref>http://www.forward.com/articles/13571/</ref>, [[उत्तर कोरिया]], [[कुवैत]], [[लेबेनॉन]], [[लिबिया]]<ref>http://www.commondreams.org/headline/2008/12/04-3</ref>, [[मलेशिया]], [[पाकिस्तान]], [[सौदी अरेबिया]], [[सुदान]], [[सीरिया]] व [[येमेन]]. |align="center"|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/israel.htm|दिनांक=1948-05-14|लेखक=Government of Israel|title=Declaration of Israel's Independence 1948|प्रकाशक=[[Yale University]]|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213090158/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/israel.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.mythsandfacts.org/ReplyOnlineEdition/chapter-1.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2009-08-25 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727104815/http://www.mythsandfacts.org/ReplyOnlineEdition/chapter-1.html |url-status=dead }}</ref> |- | {{देशध्वज|Democratic People's Republic of Korea}} |align="center"| १९४८ | उत्तर कोरिया देश [[जपान]] व [[दक्षिण कोरिया]] ह्या राष्ट्रांना मान्य नाही.<ref name="ioc.u-tokyo.ac.jp">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html | title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-10-27 }}</ref> |align="center"|<ref name="ioc.u-tokyo.ac.jp"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-29|दुवा=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836219,00.html|title=Declaration of Independence|प्रकाशक=TIME|दिनांक=1966-08-19|लेखक=|archive-date=2010-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106054432/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836219,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-29|दुवा=http://www.atimes.com/atimes/Korea/GA04Dg01.html|title=Seoul's double-talk on reunification|प्रकाशक=Asia Times|दिनांक=2005-01-04|लेखक=Scofield, David|archive-date=2016-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20160419174039/http://www.atimes.com/atimes/Korea/GA04Dg01.html|url-status=dead}}</ref> |- | {{देशध्वज|Republic of Korea}} |align="center"| १९४८ | दक्षिण कोरिया देश उत्तर कोरियाला मान्य नाही. |align="center"|<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-28|दुवा=http://countrystudies.us/south-korea/8.htm|दिनांक=2000-10-07|लेखक=US Library of Congress|title=World War II and Korea |प्रकाशक=Country Studies }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-02-29|दुवा=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01EFD71538F930A3575AC0A962958260|title=China, Backing North Korea, Quits Armistice Commission |प्रकाशक=[[The New York Times]]|दिनांक=1994-09-03|लेखक=Sterngold, James }}</ref> |} == हे सुद्धा पहा == * [[जगातील देशांची यादी (क्षेत्रफळानुसार)]] * [[जगातील देशांची यादी (लोकसंख्येनुसार)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:भौगोलिक याद्या|अमान्य]] dqhw9r2ou24inmptjgzwza7lk6xx5x8 0 70265 2712112 2528762 2026-09-25T07:15:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712112 wikitext text/x-wiki '''द अमेझिंग रेस १५''' ही दूरचित्रवाणी मालिका [[द अमेझिंग रेस (अमेरिका)]] या मालिकेचे पंधरावे पर्व आहे. यात दोन व्यक्तींच्या बारा संघानी भाग घेतला. प्रत्येक संघातील व्यक्ती एकमेकांच्या नात्यातील होत्या हे पर्व सप्टेंबर २७, इ.स. २००९ रोजी सुरू झाले. ही मालिका अमेरिकेत सी.बी.एस. वाहिनीवर दर रविवारी रात्री ८ वाजता (ईस्टर्न स्टॅंडर्ड टाइम) दाखवली जाते. या पर्वाचा शेवट डिसेंबर ६, २००९ रोजी होईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.variety.com/article/VR1118003988.html?categoryid=14&cs=1 | title = CBS unveils fall schedule | प्रकाशक = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' | दिनांक = 2009-05-20 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2009-05-20 | पहिलेनाव = Michael | आडनाव = Schneider | archive-date = 2009-05-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090522231137/http://www.variety.com/article/VR1118003988.html?categoryid=14&cs=1 | url-status = dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.tvguide.com/News/FallTV-CBS-premieres-1007227.aspx |title=Fall TV: CBS Announces Premiere Dates |प्रकाशक=TVGuide.com|अ‍ॅक्सेसदिनांक=June 24, 2009}}</ref> == निकाल == संघ आणि निकाल. खालील संघातील व्यक्तींची नाती शर्यत सुरू होण्यावेळच्यी होती. {| class="wikitable" !rowspan=2|संघ !rowspan=2|नाते !colspan=12|क्रमांक (भागानुसार) !rowspan=2|पार पाडलेले<br />अडथळे |- !१ !२ !३ !४ !५ !६ !७ !८ !९ !१० !११ !१२ |- |मेघन आणि शेनी |Dating |1st |6th |2nd |5th |<span style="color:green;">1stƒ</span> |1st |2nd |2nd |1st |1st |1st | |Meghan 5, Cheyne 5 |- |सॅम आणि डॅन |भाऊ |9th |2nd |5th |1st |5th |3rd |1st |4th |2nd |2nd |2nd | |Sam 5, Dan 6 |- |ब्रायन आणि एरिका |जोडपे |6th |10th |4th |3rd |2nd |4th |5th^६ |3rd |4th |<span style="color:blue;"><u>4th</u></span> |3rd | |Brian 6, Ericka 5 |- |फ्लाइट टाइम आणि बिग ईझी |[[हार्लेम ग्लोबट्रॉटर्स]] संघमित्र |5th |3rd |1st |2nd |3rd |6th |3rd |1st |3rd |3rd |<span style="color:red;">4th</span>^८ |bgcolor="darkgray" colspan="1"| |{{nowrap|Flight Time 5, Big Easy 6}} |- |गॅरी आणि मॅट |वडील, मुलगा |7th |1st |3rd |4th |4th |5th |4th |<span style="color:blue;"><u>5th</u></span> |<span style="color:red;">5th</span> |bgcolor="darkgray" colspan="3"| |Gary 4, Matt 5 |- |मरिया आणि टिफनी |व्यावसायिक [[पोकर]] खेळाडू |<span style="color:blue;"><u>11th</u></span>^३ |7th |6th |8th |6th |2nd |<span style="color:red;">6th</span>^७ |bgcolor="darkgray" colspan="5"| |Maria 2, Tiffany 5 |- |Mika & Canaan |Newly Dating |10th^२ |8th |7th |7th |7th |<span style="color:red;">7th</span>^५ |bgcolor="darkgray" colspan="6"| |Mika 1, Canaan 5 |- |लान्स आणि केरी |Engaged |3rd |4th |9th |6th |<span style="color:red;">8th</span> |bgcolor="darkgray" colspan="7"| |Lance 3, Keri 2 |- |झेव आणि जस्टिन |मित्र |2nd |5th |8th |<span style="color:red;">9th</span>^४ |bgcolor="darkgray" colspan="8"| |Zev 2, Justin 2 |- |मार्सी आणि रॉन |Dating |4th |9th |<span style="color:red;">10th</span> |bgcolor="darkgray" colspan="9"| |Marcy 1, Ron 2 |- |गॅरेट आणि जेसिका |Dating On and Off |8th |<span style="color:red;">11th</span> |bgcolor="darkgray" colspan="10"| |Garrett 1, Jessica 1 |- |एरिक आणि लिसा |जोडपे |<span style="color:red;">12th</span>^१ |bgcolor="darkgray" colspan="11"| |Eric 0, Lisa 0</s> |} <span style="font-size:85%">१ - Eric & Lisa were eliminated at the Starting Line as per the provisions of the opening task (see Race Summary below).<br /> २ - Mika & Canaan initially arrived 10th, but had lost one of the tourists that was required to accompany them to the Pit Stop. They had to find their missing tourist before checking in. This did not affect their placement.<br /> ३ - Maria & Tiffany were issued a 2-hour penalty for losing two of their tourists on the way to the Pit Stop; however, since they arrived last and it was a non-elimination leg, they were allowed to check in immediately and the penalty time was assessed at the start of the following leg.<br /> ४ - Zev & Justin initially arrived 1st, but discovered after being checked in at the mat that they were missing Zev's passport. They were required to search for the passport and bring it back to the Pit Stop or else they would face elimination. Teams that had not yet arrived at the Pit Stop were allowed to check in while they were searching. Unsuccessful in their search, they returned after the last team – Maria & Tiffany – checked in, and thus Zev & Justin were eliminated.<br /> ५ - Mika & Canaan proceeded to the Pit Stop having failed to properly complete the ''Leap of Faith'' task. Already in last place, they were eliminated.<br /> ६ - Brian & Ericka initially arrived 5th, but were issued a 30-minute penalty because they did not travel by bicycle to the Detour as instructed in their clue. This did not affect their placement.<br /> ७ - Maria & Tiffany failed to complete either Detour task and were issued a 24-hour penalty. Already in last place, Phil came out to their location and eliminated them.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.tiffanymichelle.com/Tiffany_Michelle/Blog/Entries/2009/11/1_Amazing_Race_-_Amsterdam.html | title = Amazing Race - Amsterdam | दिनांक = 2009-11-01 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2009-11-02 | पहिलेनाव = Tiffany | आडनाव = Michelle | प्रकाशक = Tiffany Michelle | archive-date = 2009-11-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091105024732/http://www.tiffanymichelle.com/Tiffany_Michelle/Blog/Entries/2009/11/1_Amazing_Race_-_Amsterdam.html | url-status = dead }}</ref><br /> ८ - Flight Time & Big Easy were issued a 4-hour penalty because Big Easy failed to complete the Roadblock and offered to take the penalty for his team. By the time they reached their next Route Marker, all other teams had already checked in at the mat and Flight Time & Big Easy's clue instructed them to go directly to the Pit Stop where they were eliminated. </span> * <span style="color:red;">लाल</span> अक्षरातील क्रमांक असलेला संघ बाद झाला. * <span style="color:green;">हिरव्या</span> अक्षरातील संघाला फास्ट फॉरवर्ड क्लू मिळाला. हिरव्या क्रमांकातील भाग क्रमांक म्हणजे फास्ट फॉरवर्ड क्लू होता पण वापरला गेला नाही. * <span style="color:blue;"><u>निळ्या अधोरेखित</u></span> क्रमांकातील संघ त्या भागात शेवटच्या क्रमांकावर होता पण बाद होण्याऐवजी त्या संघाला पुढील भागात अडथळा पार करावा लागला. {{विस्तार}} {{द अमेझिंग रेस}} == संदर्भ आणि नोंदी == <references /> [[वर्ग:द अमेझिंग रेस]] bqf9dt925msltq7xihef9qodfu8svm6 3 75839 2712119 512870 2026-09-25T07:32:58Z ~2026-51489-23 187795 /* */ 2712119 wikitext text/x-wiki नमस्कार.. मी सुभाष विश्वनाथ इनामदार.. गेली ५२ वर्षे पुण्यातील सांस्कृतिक कार्यक्रम अनुभवतो.. त्यात सहभागी होती.. आयोजन देखील करतो.. नाटक.. चित्रपट,, संगीत..साहित्य.. आणि कला क्षेत्रात प्रकाश सहभाग घेऊ त्याविषयीच्या नोंदी घेत असतो.. शक्य असेल तिथे चित्रीकरण देखील करतो.. हा माझा छंद असून त्यातून पुण्याच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा मागोवा अर्ध शतक घेत आहे.. तुम्हाला देखील याविषयी काही जाणून घ्यायचे असेल तर नक्की सहभागी व्हा.. पुण्याला सांस्कृतिक राजधानी समजली जाते.. पुण्याचे हे दालन सर्वांनी मिळून समृद्ध करू या.. त्यासाठी माझा संपर्क नंबर देत आहे.. ९५५२५९६२७६ qvlf10ylj7jtvwzh69thi677fu2ann9 0 77367 2711971 2711693 2026-09-25T01:26:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711971 wikitext text/x-wiki '''कर्नाल एरोड्रोम''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यातील [[कर्नाल]] शहरातील एक विमानतळ आणि उड्डाण प्रशिक्षण केंद्र आहे.<ref>{{cite web | title = कर्नाल विमानतळ आणि नागरी विमान वाहतूक | url = https://harcourtdale.gov.in/ | publisher = हरियाणा शासन}}</ref> हे विमानतळ कर्नाल शहराच्या मध्यवर्ती भागापासून सुमारे ३ किलोमीटर अंतरावर वसलेले असून, हरियाणा सरकारच्या नागरी विमान वाहतूक विभागाद्वारे याचे संचालन केले जाते.<ref>{{cite web | title = हरियाणातील विमानतळ आणि हवाई पायाभूत सुविधा | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> == उपयोग आणि सुविधा == याचा वापर प्रामुख्याने वैमानिक प्रशिक्षणासाठी केला जातो. येथील [[हरियाणा सिव्हिल एव्हिएशन क्लब]]भावी वैमानिकांना व्यावसायिक वैमानिक परवाना मिळवण्यासाठी उड्डाण प्रशिक्षण दिले जाते.<ref>{{cite web | title = हरियाणा नागरी उड्डाण संस्था प्रशिक्षण माहिती | url = https://mincom.gov.in/ | publisher = नागरी विमान वाहतूक मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> या विमानतळावर धावपट्टी (Runway), हँगर आणि हलक्या विमानांच्या लँडिंग व टेक-ऑफसाठी आवश्यक मूलभूत सुविधा उपलब्ध आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हरियाणातील विमानतळ]] [[वर्ग:कर्नाल जिल्हा]] [[वर्ग:कर्नाल|विमानतळ]] tw03h0wuzcz9awqfyc3abzqzq4f6zdw 0 78994 2712010 2462176 2026-09-25T03:35:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712010 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 2 | playername = गायेल क्लिशी | image = [[चित्र:Gael Clichy Arsenal vs Birmingham 2010-11.jpg|200px]] | fullname = गायेल दिमित्री क्लिशी | height = {{height|m=1.76}}<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/player=62975/index.html|title=Gaël Clichy: Quick Profile|publisher=[[UEFA|Union of European Football Associations]]|accessdate=28 March 2011|archive-date=2011-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117193505/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/player=62975/index.html|url-status=dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|1985|7|26}} | cityofbirth = [[तुलूझ]] | countryofbirth = फ्रांस | currentclub = [[मॅंचेस्टर सिटी एफ.सी.]] | clubnumber = २२ | position = [[बचावपटू (फुटबॉल)|डिफेंडर]] | youthyears१ = १९९०–१९९६ | youthyears२ = १९९६–१९९७ | youthyears३ = १९९७–१९९८ | youthyears४ = १९९८–२००० | youthyears५ = २०००–२००२ | youthclubs१ = हेरेसोस | youthclubs२ = कुग्नॉक्स | youthclubs३ = मुरेट | youthclubs४ = टूर्नेफुली | youthclubs५ = केन्स | years१ = २००२–२००३ | years२ = २००३–२०११ | years३ = २०११– | clubs१ = कॅन्स | clubs२ = [[आर्सेनल एफ.सी.]] | clubs३ = [[मॅंचेस्टर सिटी एफ.सी.]] | caps१ = १५ | caps२ = १८७ | caps३ = २८ | goals१ = १ | goals२ = १ | goals३ = ० | nationalyears१ = २००१ | nationalyears२ = २००१–२००२ | nationalyears३ = २००२–२००३ | nationalyears४ = २००३–२००४ | nationalyears५ = २००४–२००५ | nationalyears६ = २००८– | nationalteam१ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस १५]] | nationalteam२ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस १७]] | nationalteam३ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस १८]] | nationalteam४ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस १९]] | nationalteam५ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस २१]] | nationalteam६ = [[फ्रांस फुटबॉल संघ|फ्रांस]] | nationalcaps१ = | nationalcaps२ = | nationalcaps३ = | nationalcaps४ = | nationalcaps५ = १३ | nationalcaps६ = १४ | nationalgoals१ = | nationalgoals२ = | nationalgoals३ = | nationalgoals४ = | nationalgoals५ = ० | nationalgoals६ = ० | pcupdate = २३:००, १० जून २०१२ (UTC) | ntupdate = १८:५७, १९ जून २०१२ (UTC) }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार|फुटबॉल खेळाडू}} [[वर्ग:फ्रान्सचे फुटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] j14nsmzikji1ewh32c3g301btaaxw8t 0 83703 2712002 1242395 2026-09-25T02:51:53Z अभय नातू 206 पहिले वाक्य 2712002 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''स्लॅमबॉल''' हा [[बास्केटबॉल]]च्या नियमांवर आधारित, पण अत्यंत वेगात आणि शारीरिक संपर्काने खेळला जाणारा एक आधुनिक संघक्रीडा प्रकार आहे.<ref>{{cite web | title = स्लॅमबॉल क्रीडा प्रकार माहिती | url = https://www.espn.com/ | publisher = ईएसपीएन}}</ref> या खेळाची निर्मिती [[इ.स. २००२]] मध्ये [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] मेसन गॉर्डन यांनी केली. [[बास्केटबॉल]], [[अमेरिकन फुटबॉल]], [[जिम्नॅस्टिक्स]] आणि [[आइस हॉकी]] या चार वेगळ्या खेळांमधील तंत्र आणि नियमांचे एकत्रिकरण करून या नावीन्यपूर्ण आणि स्फोटक खेळाची रचना करण्यात आली. == स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये == हा खेळ पारंपारिक लाकडी बास्केटबॉल कोर्टवर न खेळता एका विशेष प्रकारच्या स्प्रिंगबोर्ड कोर्टवर खेळला जातो. या खेळाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे बास्केटच्या (रिंगच्या) दोन्ही बाजूंस जमिनीवर बसवलेले चार मोठे [[ट्रॅम्पोलिन]] असतात. या ट्रॅम्पोलिनच्या मदतीने खेळाडूंना हवेत अतिशय उंच उडी मारून अत्यंत आकर्षक आणि शक्तिशाली पद्धतीने 'स्लॅम डंक' करणे सुलभ होते. प्रत्येक संघात मैदानावर एकाच वेळी चार खेळाडू खेळतात. कोर्टच्या चारही बाजूने आइस हॉकीप्रमाणे काचेची किंवा मजबूत जाळीची भिंत उभारलेली असते, ज्यामुळे चेंडू मैदानाबाहेर न जाता खेळ कोणत्याही अडथळ्याविना अत्यंत वेगाने चालू राहतो. नेहमीच्या बास्केटबॉलच्या तुलनेत या खेळात खेळाडूंमध्ये होणाऱ्या थेट शारीरिक संपर्काला अधिक मुभा दिलेली असते. अमेरिकन फुटबॉलप्रमाणे एकमेकांना रोखण्यासाठी जोरदार धडका दिल्या जात असल्यामुळे खेळाडूंच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांना विशेष हेल्मेट आणि प्रोटेक्टिव्ह पॅड्स घालणे अनिवार्य असते.<ref>{{cite web | title = स्लॅमबॉल नियम आणि इतिहास | url = https://www.slamballleague.com/ | publisher = स्लॅमबॉल अधिकृत संकेतस्थळ}}</ref> आपल्या अत्यंत वेगवान स्वरूपामुळे, हवेतील जिम्नॅस्टिक्ससारख्या कसरतींमुळे आणि स्फोटक खेळाच्या शैलीमुळे स्लॅमबॉल हा खेळ जगभरातील तरुणांमध्ये विशेष लोकप्रिय ठरत आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:स्लॅमबॉल|*]] [[वर्ग:क्रीडा]] [[वर्ग:बास्केटबॉल]] [[वर्ग:अमेरिकन खेळ]] jc7lgu76azjcy9sdttyu54uh8wpzjxd 2712003 2712002 2026-09-25T02:51:54Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य दीर्घ वेलांटी ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य दीर्घ वेलांटी|अधिक माहिती]]) 2712003 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''स्लॅमबॉल''' हा [[बास्केटबॉल]]च्या नियमांवर आधारित, पण अत्यंत वेगात आणि शारीरिक संपर्काने खेळला जाणारा एक आधुनिक संघक्रीडा प्रकार आहे.<ref>{{cite web | title = स्लॅमबॉल क्रीडा प्रकार माहिती | url = https://www.espn.com/ | publisher = ईएसपीएन}}</ref> या खेळाची निर्मिती [[इ.स. २००२]] मध्ये [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] मेसन गॉर्डन यांनी केली. [[बास्केटबॉल]], [[अमेरिकन फुटबॉल]], [[जिम्नॅस्टिक्स]] आणि [[आइस हॉकी]] या चार वेगळ्या खेळांमधील तंत्र आणि नियमांचे एकत्रीकरण करून या नावीन्यपूर्ण आणि स्फोटक खेळाची रचना करण्यात आली. == स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये == हा खेळ पारंपारिक लाकडी बास्केटबॉल कोर्टवर न खेळता एका विशेष प्रकारच्या स्प्रिंगबोर्ड कोर्टवर खेळला जातो. या खेळाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे बास्केटच्या (रिंगच्या) दोन्ही बाजूंस जमिनीवर बसवलेले चार मोठे [[ट्रॅम्पोलिन]] असतात. या ट्रॅम्पोलिनच्या मदतीने खेळाडूंना हवेत अतिशय उंच उडी मारून अत्यंत आकर्षक आणि शक्तिशाली पद्धतीने 'स्लॅम डंक' करणे सुलभ होते. प्रत्येक संघात मैदानावर एकाच वेळी चार खेळाडू खेळतात. कोर्टच्या चारही बाजूने आइस हॉकीप्रमाणे काचेची किंवा मजबूत जाळीची भिंत उभारलेली असते, ज्यामुळे चेंडू मैदानाबाहेर न जाता खेळ कोणत्याही अडथळ्याविना अत्यंत वेगाने चालू राहतो. नेहमीच्या बास्केटबॉलच्या तुलनेत या खेळात खेळाडूंमध्ये होणाऱ्या थेट शारीरिक संपर्काला अधिक मुभा दिलेली असते. अमेरिकन फुटबॉलप्रमाणे एकमेकांना रोखण्यासाठी जोरदार धडका दिल्या जात असल्यामुळे खेळाडूंच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांना विशेष हेल्मेट आणि प्रोटेक्टिव्ह पॅड्स घालणे अनिवार्य असते.<ref>{{cite web | title = स्लॅमबॉल नियम आणि इतिहास | url = https://www.slamballleague.com/ | publisher = स्लॅमबॉल अधिकृत संकेतस्थळ}}</ref> आपल्या अत्यंत वेगवान स्वरूपामुळे, हवेतील जिम्नॅस्टिक्ससारख्या कसरतींमुळे आणि स्फोटक खेळाच्या शैलीमुळे स्लॅमबॉल हा खेळ जगभरातील तरुणांमध्ये विशेष लोकप्रिय ठरत आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{सांघिक खेळ}} [[वर्ग:खेळ]] [[वर्ग:स्लॅमबॉल|*]] [[वर्ग:क्रीडा]] [[वर्ग:बास्केटबॉल]] [[वर्ग:अमेरिकन खेळ]] tfbt9obpmz4873vryu2rgzvwlvljprh 0 86171 2712058 2527994 2026-09-25T05:09:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712058 wikitext text/x-wiki [[Image:ChrisGayle.jpg|300 px|thumb| वेस्ट इंडीजचा ख्रिस गेल त्याच्या वर्ल्ड इलेव्हनच्या गणवेशात आयसीसी सुपर सीरिज वन डे इंटरनॅशनल दरम्यान खेळत आहे]] '''आयसीसी वर्ल्ड एकदिवसीय इलेव्हन''' हा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने (आयसीसी) निवडलेला संघ होता, जो त्या वेळी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणाऱ्या सर्वात प्रतिभावान एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंचे प्रतिनिधित्व करतो. एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना आहे, प्रत्येकाला एकदिवसीय दर्जा आहे, जो आयसीसीद्वारे निर्धारित केला जातो. एक वनडे कसोटी सामन्यापेक्षा भिन्न असते कारण प्रत्येक संघात षटकांची संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघात फक्त एक डाव असतो. आयसीसी वर्ल्ड इलेव्हनने चार सामने खेळले आहेत, एक २००५ वर्ल्ड क्रिकेट त्सुनामी अपीलसाठी (जेथे वर्ल्ड इलेव्हन सर्वोत्कृष्ट बिगर आशियाई खेळाडूंनी बनले होते), आणि तीन २००५ आयसीसी सुपर सीरिजमध्ये (जेथे प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली एकदिवसीय कॅप जिंकली त्या क्रमाने यादीची मांडणी केली आहे. ज्या प्रकरणांमध्ये एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली एकदिवसीय कॅप जिंकली, हे खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. या सर्व खेळाडूंनी आपापल्या राष्ट्रीय संघांचेही प्रतिनिधित्व केले आहे, परंतु आयसीसी वर्ल्ड इलेव्हनसाठी केवळ त्यांच्या खेळांचे रेकॉर्ड दिले आहेत. ==खेळाडू== :''३० ऑक्टोबर २००५ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे, तेव्हापासून वर्ल्ड इलेव्हनने एकही सामना खेळला नाही.''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=140;class=2 |title=Players / World XI / ODI caps |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=2017-09-12 |archive-date=2017-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825200220/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=140%3Bclass%3D2 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=140;type=team |title=World XI ODI Batting Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=2017-09-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=140;type=team |title=World XI ODI Bowling Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=2017-09-12}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- bgcolor="#efefef" ! scope="col" | कॅप ! scope="col" | नाव ! scope="col" | संघ ! scope="col" class="unsortable" | कारकीर्द ! scope="col" data-sort-type="number" | सामने ! scope="col" data-sort-type="number" | डाव ! scope="col" data-sort-type="number" | नाबाद ! scope="col" data-sort-type="number" | धावा ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" data-sort-type="number" | सरासरी ! scope="col" data-sort-type="number" | चेंडू ! scope="col" data-sort-type="number" | धावा ! scope="col" data-sort-type="number" | बळी ! scope="col" | सर्वोत्तम ! scope="col" data-sort-type="number" | सरासरी ! scope="col" data-sort-type="number" | झेल ! scope="col" data-sort-type="number" | यष्टीचीत |- | १ | scope="row" | {{sortname|ख्रिस|केर्न्स}} | {{cr|New Zealand}} || २००५ || १ || १ || ० || ६९ || ६९ || ६९.०० || ३६ || ३७ || १ || १/३७ || ३७.०० || ० || ० |- | २ | scope="row" | {{sortname|स्टीफन|फ्लेमिंग}} | {{cr|New Zealand}} || २००५ || १ || १ || ० || ३० || ३० || ३०.०० || ० || – || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || १ || ० |- | ३ | scope="row" | {{sortname|ख्रिस|गेल}} | {{cr|West Indies}} || २००५ || ३ || ३ || ० || ५५ || ५४ || १८.३३ || ४७ || ५८ || ० || – || {{sort|200|–}} || १ || ० |- | ४ | scope="row" | {{sortname|ॲडम|गिलख्रिस्ट}} ({{abbr|य|यष्टिरक्षक}}) | {{cr|Australia}} || २००५ || १ || १ || ० || २४ || २४ || २४.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || १ || १ |- | ५ | scope="row" | {{sortname|डॅरेन|गफ}} | {{cr|England}} || २००५ || १ || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || ४८ || ५५ || १ || {{sort|145|१/५५}} || ५५.०० || १ || ० |- | ६ | scope="row" | {{sortname|मॅथ्यू|हेडन}} | {{cr|Australia}} || २००५ || १ || १ || ० || २ || २ || २.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || ० || ० |- | ७ | scope="row" | {{sortname|ब्रायन|लारा}} | {{cr|West Indies}} || २००५ || ४ ||४ || ० || ५७ || ५२ || १४.२५ || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || ३ || ० |- | ८ | scope="row" | {{sortname|ग्लेन|मॅकग्रा}} | {{cr|Australia}} || २००५ || १ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || ४२ || ३७ || १ || {{sort|163|१/३७}} || ३७.०० || ० || ० |- | ९ | scope="row" | {{sortname|रिकी|पॉन्टिंग}} | {{cr|Australia}} || २००५ || १ || १ || ० || ११५ || ११५ || ११५.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || १ || ० |- | १० | scope="row" | {{sortname|डॅनियल|व्हिटोरी}} | {{cr|New Zealand}} || २००५ || ४ || ४ || २ || ५३ || २७[[नाबाद|*]] || २६.५० || २४० || १७९ || ८ || {{sort|467|4/33}} || २२.३७ || २ || ० |- | ११ | scope="row" | {{sortname|शेन|वॉर्न}} | {{cr|Australia}} || २००५ || १ || १ || १ || २ || {{sort|2.5|२*}} || {{sort|-0.5|–}} || ४२ || २७ || २ || {{sort|273|२/२७}} || १३.५० || ० || ० |- | १२ | scope="row" | {{sortname|शाहिद|आफ्रिदी}} | {{cr|Pakistan}} || २००५ || २ || २ || ० || १८ || १६ || ९.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || ० || ० |- | १३ | scope="row" | {{sortname|शोएब|अख्तर}} | {{cr|Pakistan}} || २००५ || २ || २ || १ || १२ || १०* || १२.०० || १०२ || ११० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || ० || ० |- | १४ | scope="row" | {{sortname|राहुल|द्रविड}} | {{cr|India}} || २००५ || ३ || ३ || ० || ४६ || ३६ || १५.३३ || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || ० || ० |- | १५ | scope="row" | {{sortname|अँड्र्यू|फ्लिंटॉफ}} | {{cr|England}} || २००५ || ३ || ३ || ० || १०१ || ४२ || ३३.६६ || १२८ || १५३ || १ || {{sort|136|१/६४}} || १५३.०० || १ || ० |- | १६ | scope="row" | {{sortname|जॅक|कॅलिस}} | {{cr|South Africa}} || २००५ || ३ || ३ || ० || २१ || ११ || ७.०० || ५२ || ७० || १ || {{sort|174|१/२६}} || ७०.०० || ० || ० |- | १७ | scope="row" | {{sortname|मुथय्या|मुरलीधरन}} | {{cr|Sri Lanka}} || २००५ || ३ || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || १८० || १२२ || ५ || {{sort|262|२/३८}} || २४.४० || १ || ० |- | १८ | scope="row" | {{sortname|केविन|पीटरसन}} | {{cr|England}} || २००५ || २ || २ || ० || १८ || १६ || ९.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || १ || ० |- | १९ | scope="row" | {{sortname|शॉन|पोलॉक}} | {{cr|South Africa}} || २००५ || ३ || ३ || ० || २८ || १५ || ९.३३ || १५० || १४८ || २ || {{sort|168|१/३२}} || ७४.०० || १ || ० |- | २० | scope="row" | {{sortname|कुमार|संगकारा}} ({{abbr|य|यष्टिरक्षक}}) | {{cr|Sri Lanka}} || २००५ || ३ || ३ || ० || १३८ || ६४ || ४६.०० || ० || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|-1|–}} || {{sort|200|–}} || १ || ० |- | २१ | scope="row" | {{sortname|वीरेंद्र|सेहवाग}} | {{cr|India}} || २००५ || ३ || ३ || ० || ६४ || ३७ || २१.३३ || ३० || ३३ || १ || {{sort|180|१/२०}} || ३३.०० || ० || ० |- | २२ | scope="row" | {{sortname|मखाया|एनटिनी}} | {{cr|South Africa}} || २००५ || १ || १ || १ || ० || {{sort|0.5|०*}} || {{sort|-1|–}} || ४२ || ५८ || १ || {{sort|142|१/५८}} || ५८.०० || ० || ० |} ==हे देखील पहा== * [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] * [[जागतिक संघाच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] * [[जागतिक संघाच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी |जागतिक संघाच्या टी२०आ क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.howstat.com.au/cricket/Statistics/Players/PlayerCountryList.asp आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटूंचा शोधण्यायोग्य डेटाबेस (देशानुसार फिल्टर) (Howstat)] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू}} [[वर्ग:जागतिक संघाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] bta3tc1gzwepmhohvs7iq9vp11seul3 0 92383 2712033 2083076 2026-09-25T04:37:23Z अभय नातू 206 माहिती 2712033 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|कार्तिक|कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] या दिवशी [[तुलसी विवाह|तुलसी विवाहाच्या]] उत्सवाचा प्रारंभ होतो.<ref>{{cite web | title = कार्तिक महिना आणि तिथी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} g64tvcxwzw5tly1qxqdm9wjh0lu585v 0 92445 2712042 2086861 2026-09-25T04:45:17Z अभय नातू 206 माहिती 2712042 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |शुद्ध|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि महत्त्व == उत्तर भारतात आणि [[वृंदावन]] क्षेत्रात या दिवसापासून विविध मंदिरांमध्ये फगवा आणि अबीर-गुलालाचे रंगोत्सव आयोजित केले जातात. वारकरी संप्रदायात आणि महाराष्ट्रातील विविध मंदिरांमध्ये या दिवसापासून [[फाल्गुन]] महिन्यातील काकड आरती व वसंत पूजेचे आयोजन केले जाते. तसेच हा दिवस फाल्गुन महिन्यातील व्रत-वैकल्यांचा आणि नित्य देवाज्ञा-पूजनाचा प्रारंभ मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} tcq3mlq80ylul57fq4zdrwam6yv84gs 0 92446 2712039 2086858 2026-09-25T04:43:02Z अभय नातू 206 माहिती 2712039 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |शुद्ध|द्वितीया|दुसरी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला उत्तर भारतात मुख्यत्वे ''फुलेरा दूज'' हा सण साजरा केला जातो.<ref>{{cite web | title = फाल्गुन शुक्ल द्वितीया तिथी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> वसंत ऋतूच्या आगमनाचे प्रतीक मानला जाणारा हा उत्सव श्रीकृष्णाच्या [[मथुरा]] व [[वृंदावन]] क्षेत्रात मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. या दिवशी [[राधा]] आणि [[कृष्ण|कृष्णाला]] फुलांनी सजवले जाते आणि भाविक एकमेकांवर फुले उधळून होळीच्या उत्सवाची नांदी मानतात. विवाह आणि शुभकार्यासाठी हा दिवस अत्यंत पवित्र व अबुझ (म्हणजेच कोणत्याही पंचांग मुहूर्ताची गरज नसलेला स्वयंसिद्ध) मुहूर्त मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} hvdzp5r96l1ya5tokeevuieu1x1qx8m 2712183 2712039 2026-09-25T11:02:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712183 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |शुद्ध|द्वितीया|दुसरी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला उत्तर भारतात मुख्यत्वे ''फुलेरा दूज'' हा सण साजरा केला जातो.<ref>{{cite web | title = फाल्गुन शुक्ल द्वितीया तिथी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> वसंत ऋतूच्या आगमनाचे प्रतीक मानला जाणारा हा उत्सव श्रीकृष्णाच्या [[मथुरा]] व [[वृंदावन]] क्षेत्रात मोठ्या उत्साहाने साजरा होतो. या दिवशी [[राधा]] आणि [[कृष्ण|कृष्णाला]] फुलांनी सजवले जाते आणि भाविक एकमेकांवर फुले उधळून होळीच्या उत्सवाची नांदी मानतात. विवाह आणि शुभकार्यासाठी हा दिवस अत्यंत पवित्र व अबुझ (म्हणजेच कोणत्याही पंचांग मुहूर्ताची गरज नसलेला स्वयंसिद्ध) मुहूर्त मानला जातो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} rej0a77xqj9yhh4e32z7gsxvrnriya6 0 92459 2712046 2086847 2026-09-25T04:49:15Z अभय नातू 206 माहिती 2712046 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला महाराष्ट्र आणि भारतभरात '''धुलिवंदन''' किंवा '''धुळवड''' साजरा केला जातो.<ref>{{cite web | title = धुलिवंदन आणि धुळवड सणाचे महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिकादहन झाल्यानंतर, या प्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी एकमेकांना गुलाल व विविध रंग लावूनहा सण साजरा करण्याची परंपरा आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} qlm5r9hor2eay6nol2tdpoubaioo0r3 2712047 2712046 2026-09-25T04:50:26Z अभय नातू 206 /* सण आणि उत्सव */ 2712047 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला महाराष्ट्र आणि भारतभरात '''धुलिवंदन''' किंवा '''धुळवड''' हा सण साजरा केला जातो.<ref>{{cite web | title = धुलिवंदन आणि धुळवड सणाचे महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिकादहन झाल्यानंतर, या प्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी एकमेकांना गुलाल व विविध रंग लावूनहा सण साजरा करण्याची परंपरा आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} dukfyr0xs1d3vbfv9q56b5auw6dhabc 2712182 2712047 2026-09-25T11:02:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712182 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |कृष्ण|प्रतिपदा|पहिली}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == या तिथीला महाराष्ट्र आणि भारतभरात '''धुलिवंदन''' किंवा '''धुळवड''' हा सण साजरा केला जातो.<ref>{{cite web | title = धुलिवंदन आणि धुळवड सणाचे महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री होलिकादहन झाल्यानंतर, या प्रतिपदेच्या दिवशी सकाळी एकमेकांना गुलाल व विविध रंग लावूनहा सण साजरा करण्याची परंपरा आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 674m3w92s2yw12q3hej77egfix0mn22 0 92460 2712050 2086845 2026-09-25T04:55:27Z अभय नातू 206 माहिती 2712050 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |कृष्ण|द्वितीया|दुसरी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == उत्तर भारतात आणि विशेषतः [[ब्रज]] क्षेत्रात ([[मथुरा]], [[वृंदावन]] आणि [[बरसाना]]) या तिथीला वसंतोत्सवांतर्गत रंगांचा उत्सव सुरू ठेवण्याची परंपरा आहे.<ref>{{cite web | title = फाल्गुन कृष्ण पक्ष तिथी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> [[धुलिवंदन|धुलिवंदनाच्या]] दुसऱ्या दिवशी येणाऱ्या या तिथीला काही प्रदेशांत ''टुका दूज'' किंवा रंगांची द्वितीया असेही म्हणले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} 0umh9uvwzi4983czj1pz9yuzhpcnvj1 2712181 2712050 2026-09-25T11:02:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712181 wikitext text/x-wiki {{भारताची राष्ट्रीय दिनदर्शिका दिवस|फाल्गुन |कृष्ण|द्वितीया|दुसरी}} [[चित्र:Hindu calendar 1871-72.jpg|इवलेसे|१८७१-७२ची हिंदू दिनदर्शिका]] == सण आणि उत्सव == उत्तर भारतात आणि विशेषतः [[ब्रज]] क्षेत्रात ([[मथुरा]], [[वृंदावन]] आणि [[बरसाना]]) या तिथीला वसंतोत्सवांतर्गत रंगांचा उत्सव सुरू ठेवण्याची परंपरा आहे.<ref>{{cite web | title = फाल्गुन कृष्ण पक्ष तिथी महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> [[धुलिवंदन|धुलिवंदनाच्या]] दुसऱ्या दिवशी येणाऱ्या या तिथीला काही प्रदेशांत ''टुका दूज'' किंवा रंगांची द्वितीया असेही म्हणले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} aw741qmacvnu102ygjwevevzw06k3sc 0 96479 2711887 2579167 2026-09-24T21:04:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711887 wikitext text/x-wiki [[चित्र:अंतराळ वीरांचा पोशाख.jpg|इवलेसे|[[अंतराळयात्री|अंतराळवीरांच्या]] पोशाखाची प्रतिकृती.]] [[चित्र:Iss009e29620.jpg|इवलेसे|अवकाश गणवेश]] अवकाशात वापरल्या जाणाऱ्या विशेष प्रकारे बनवलेल्या कपड्यांना '''{{लेखनाव}}''' असे म्हणतात. अंतराळ अंतराळवीरांना पृथ्वीवरील वातावरणासारखे [[वातावरण]] पुरवितो. हे गणवेश अंतराळात जिवंत राहण्यासाठी [[प्राणवायू]] तसेच मलनिस्सारणाची सोय ध्यानात ठेवून बनवलेले असतात. या कपड्यात हालचाली करणे अवघड असले तरी त्यातून अंतराळ यानाबाहेर असताना कार्यरत राहता येते. यानाच्या दुरुस्तीसाठी यानाबाहेर अंतराळ यात्रेला जाताना हा पोशाख अत्यावश्यक असतो. [[अंतराळयात्री|अंतराळवीरांचा]] पोशाख यात सुमारे ७ स्तर असतात. हे स्तर अंतराळवीरांचे [[अवकाश]]ातील धोक्यांपासून संरक्षण करतात. [[त्वचा|त्वचेलगत]] [[पाणी|पाण्यामुळे]] थंड राहणार्र्या वस्त्रांचा थर असतो ज्यामुळे उष्णतेपासून बचाव होतो. वरचा थर मजबूत असा दाब नियंत्रित असतो यातून प्राणवायुचा पुरवठा होत असतो. सर्वांच्या वर बाह्य स्तर व डोक्यावर [[शिरस्त्राण]]. हे सर्व अंतराळातील घातक वस्तू व उत्सर्जनापासून रक्षण करतात. हा पोशाख अंतराळवीराचे सूर्याच्या [[अतीनिल किरणे|अतीनिल किरणांपासून]] बचाव करतो. तसेच अंतराळातील हवेच्या शून्य दाबापासून शरीराला इजा पोहोचणार नाही, याची काळजी घेतो. == हे सुद्धा पहा == * [[आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक]] == बाह्य दुवे == {{अनुवाद|en}} * {{Webarchiv | url=http://web.mac.com/jimgerard/AFGAS/pages/spacesuit/index.html | wayback=20110511122049 | text=अमेरिकन अवकाशयानांची क्षेत्रमार्गदर्शक पुस्तिका}}:(इंग्रजी मजकूर) ली स्लेज् व जेम्स एच. गेरार्ड यांनी एकत्रित केलेली अमेरिकन अंतराळ पोशाखांबद्दची यादी व वस्तूसंग्रहालयांचे स्थान जेथे ते ठेवण्यात आलेले आहेत. * [http://www.astronautix.com/fam/spasuits.htm Astronautix.com अंतराळपोशाखांची संपूर्ण यादी] (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.jsc.nasa.gov/history/hsf_history.htm NASA JSC Oral History Project]: See link near page end to ''Walking to Olympus: An EVA Chronology''. * {{Webarchiv | url=http://spaceboy.nasda.go.jp/note/yujin/e/yuj101_eva_e.html | wayback=20010716093905 | text=NASDA Online Space Notes}} * [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19900001621_1990001621.pdf Analysis of the Space Shuttle Extravehicular Mobility Unit - 1986] * [http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19940017339_1994017339.pdf NASA Space Shuttle EVA tools and equipment reference book - 1993] * [http://history.nasa.gov/spacesuits.pdf Space Suit Evolution From Custom Tailored to Off-the-Rack] * [http://www.hq.nasa.gov/alsj/apollo.engin.html 'अपोलो' बद्दलचे अभियांत्रिकी आयाम]: (इंग्रजी मजकूर) अपोलोच्या अंतराळ पोशाखाबद्दलचा विभाग व हातवाही(पोर्टेबल) जीवसहाय्य प्रणाली. * [http://historicspacecraft.com/spacesuits.html एतिहासिक अंतराळयान -अंतराळ पोशाख] (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.nasa.gov/audience/foreducators/spacesuits/historygallery/ नासाचे चित्रदालन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025214507/http://www.nasa.gov/audience/foreducators/spacesuits/historygallery/ |date=2012-10-25 }} (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.zvezda-npp.ru/histor.html Zvezda History (Russian)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727010606/http://www.zvezda-npp.ru/histor.html |date=2011-07-27 }} [http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.zvezda-npp.ru%2Fhistor.html&sl=ru&tl=en Eng] * [http://www.ilcdover.com/products_ad_spacesuits.cfm ILCDover.com - Spacesuits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217053835/http://ilcdover.com/products_ad_spacesuits.cfm |date=2010-12-17 }} (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.airspacemag.com/space-exploration/Space-Suits-Past-and-Future.html स्मिथसोनियन एर अँड स्पेस:अंतराळपोशाख भूतकाळातील व भविष्यातील] (इंग्रजी मजकूर) * In April 2011, the VOA [[Special English]] service of the [[Voice of America]] broadcast a 15-minute program on the evolution of space suits. A transcript and MP3 of the program, intended for English learners, can be found at [https://web.archive.org/web/20120501072041/http://www.voanews.com/learningenglish/home/science-technology/A-History-of-Space-Suits-119283494.html अंतराळपोशाखांची उत्क्रांती].(इंग्रजी मजकूर) [[वर्ग:अवकाश]] [[वर्ग:अंतराळ विज्ञान]] [[वर्ग:अंतराळ विज्ञानावरील अपूर्ण लेख]] [[वर्ग:खगोलशास्त्र]] [[वर्ग:अवकाश विज्ञान]] [[वर्ग:अंतराळ संशोधन]] 0bqdwoa5f1nogpfym6co3zm2yhxyas7 0 96722 2712018 2701677 2026-09-25T04:11:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712018 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Great Lakes from space.jpg|400 px|इवलेसे|उजवे|[[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिकेमधील]] भव्य सरोवरांचे उपग्रहाने टिपलेले चित्र]] '''ग्रेट लेक्स''' ({{lang-en|Great Lakes}}; भव्य सरोवरे) ही [[उत्तर अमेरिका]] [[खंड]]ाच्या ईशान्य भागात [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] व [[कॅनडा]] देशांच्या सीमेवरील गोड्या पाण्याची मोठी सरोवरे आहेत. ग्रेट लेक्समध्ये [[मिशिगन सरोवर]], [[ह्युरॉन सरोवर]], [[ईरी सरोवर]], [[सुपिरियर सरोवर]] व [[ऑन्टारियो सरोवर|ओन्टारियो सरोवर]] ह्या ५ सरोवरांचा समावेश होतो. एकत्रितपणे ग्रेट लेक्स हा [[पृथ्वी]]वरील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात मोठा तर घनफळाच्या दृष्टीने दुसऱ्या क्रमांकाचा ([[रशिया]]तील [[बैकाल सरोवर]]ाखालोखाल) मोठा गोड्या पाण्याचा संचय आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |title=LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region |publisher=Biology.usgs.gov |date=2003-11-20 |accessdate=2011-02-19 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111122929/http://biology.usgs.gov/luhna/chap6.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Fereidoun|last=Ghassemi| year=2007|title=Inter-basin water transfer|url=https://archive.org/details/interbasinwatert0000ghas| publisher=Cambridge, Cambridge University Press|isbn=0-52-186969-2}}</ref> ग्रेट लेक्सच्या पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ २,०८,६१० [[चौरस किमी]] व घनफळ २२,५६० घन किमी इतके आहे. जगातील एकूण गोड्या पाण्यापैकी २१ टक्के पाणी ग्रेट लेक्समध्ये एकवटले आहे. == भूगोल == [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] व [[कॅनडा]]च्या सीमेवरील ही पाच भव्य सरोवरे एकमेकांना नैसर्गिकरित्या जोडली गेली आहेत. ह्यामुळे उत्तर अमेरिकेच्या मध्य भागापासून [[अटलांटिक महासागर]]ापर्यंत पाण्याची एकसंध कडी निर्माण झाली आहे. सुपिरियर सरोवर ते ह्युरॉन-मिशिगन सरोवर ते ईरी सरोवर ते ओन्टारियो सरोवर असा पाण्याचा प्रवाह आहे. ओन्टारियो वगळता इतर चारही सरोवरांची उंची साधारण सारखी आहे तर ओन्टारियो सरोवराची उंची तुलनेत बरीच कमी आहे. ईरी सरोवर ते ओन्टारियो सरोवर ह्या प्रवाहामध्ये [[नायगारा धबधबा]] स्थित असल्यामुळे ह्या टप्प्यात जलवाहतूक शक्य नाही. === तपशील === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" cellpadding="5px" |- ! ![[ईरी सरोवर]] ![[ह्युरॉन सरोवर]] ![[मिशिगन सरोवर]] ![[ऑन्टारियो सरोवर|ओन्टारियो सरोवर]] ![[सुपिरियर सरोवर]] |- ! पृष्ठ क्षेत्रफळ | {{convert|9940|sqmi|km2|abbr=on}} | {{convert|23010|sqmi|km2|abbr=on}} | {{convert|22400|sqmi|km2|abbr=on}} | {{convert|7540|sqmi|km2|abbr=on}} | {{convert|31700|sqmi|km2|abbr=on}} |- ! पाण्याचे घनफळ | {{convert|116|cumi|km3|abbr=on}} | {{convert|849|cumi|km3|abbr=on}} | {{convert|1180|cumi|km3|abbr=on}} | {{convert|393|cumi|km3|abbr=on}} | {{convert|2900|cumi|km3|abbr=on}} |- ! उंची<ref name=EPA>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |title=Great Lakes Atlas: Factsheet #1 |accessdate=2007-12-03 |date=March, 9th, 2006 and French |publisher=United States Environmental Protection Agency |archive-date=2015-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150223054338/http://www.epa.gov/glnpo/atlas/gl-fact1.html |url-status=dead}}</ref> | {{convert|571|ft|m|abbr=on}} | {{convert|577|ft|m|abbr=on}} | {{convert|577|ft|m|abbr=on}} | {{convert|246|ft|m|abbr=on}} | {{convert|600|ft|m|abbr=on}} |- ! सरासरी खोली<ref name="Grady">{{स्रोत पुस्तक |last= Grady |first=Wayne |title= द ग्रेट लेक्स|url= https://archive.org/details/greatlakesnatura0000grad |publisher= Greystone Books and [[David Suzuki Foundation]]| location=Vancouver |year= 2007 |isbn= 9781553651970 |पृष्ठ = pgs. 42–43}}</ref> | {{convert|62|ft|m|abbr=on}} | {{convert|195|ft|m|abbr=on}} | {{convert|279|ft|m|abbr=on}} | {{convert|283|ft|m|abbr=on}} | {{convert|483|ft|m|abbr=on}} |- ! कमाल खोली | {{convert|210|ft|m|abbr=on}} | {{convert|770|ft|m|abbr=on}} | {{convert|923|ft|m|abbr=on}} | {{convert|808|ft|m|abbr=on}} | {{convert|1332|ft|m|abbr=on}} |- ! प्रमुख शहरे | [[बफेलो, न्यू यॉर्क|बफेलो]]<br />[[क्लीव्हलंड]]<br />[[ईरी, पेनसिल्व्हेनिया|ईरी]]<br />[[टॉलिडो, ओहायो|टॉलिडो]] | [[आल्पेना]]<br />[[बे सिटी, मिशिगन|बे सिटी]]<br />[[पोर्ट ह्युरॉन]]<br />[[सार्निया]] | [[शिकागो]]<br />[[गॅरी, इंडियाना|गॅरी]]<br />[[ग्रीन बे]]<br />[[मिशिगन सिटी]]<br />[[मिलवॉकी]]<br />[[मस्केगन]]<br />[[ट्रॅव्हर्स सिटी]] | [[हॅमिल्टन, कॅनडा|हॅमिल्टन]]<br />[[किंगस्टन, कॅनडा|किंगस्टन]]<br />[[मिसिसागा]]<br />[[रॉचेस्टर, न्यू यॉर्क|रॉचेस्टर]]<br />[[टोरॉंटो]] | [[डुलुथ, मिनेसोटा|डुलुथ]]<br />[[मार्के, मिशिगन|मार्के]]<br />[[सॉल्ट सेंट मरी]]<br />[[सुपिरियर, विस्कॉन्सिन|सुपिरियर]] |} {| border="0" cellspacing="2" cellpadding="0" style="width:600px; font-size:smaller; clear:both;" |+ style="font-size:larger;"| '''ग्रेट लेक्सची तुलनात्मक सरासरी उंची, खोली व पाण्याचे घनफळ''' |- |colspan=2| <timeline> ImageSize = width:595 height:250 PlotArea = width:525 height:200 left:50 bottom:15 AlignBars = justify Period = from:-1000 till:600 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1000 ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1000 Colors = id:blue1 value:rgb(0.0,0.0,0.75) id:blue2 value:rgb(0.1,0.1,0.8) id:blue3 value:rgb(0.2,0.2,0.85) id:blue4 value:rgb(0.3,0.3,0.9) id:blue5 value:rgb(0.4,0.4,0.95) id:textinbar value:yelloworange id:textoutsidebar value:redorange Define $elevation = shift:(0,15) mark:(line,textoutsidebar) textcolor:textoutsidebar Define $avgdepth = mark:(line,textinbar) textcolor:textinbar Define $maxdepth = shift:(0,-11) mark:(line,textoutsidebar) textcolor:textoutsidebar PlotData= align:center bar:Superior from:-732 till:600 width:194 color:blue1 $elevation at:600 text:"६००&nbsp;फू (१८३&nbsp;मी)" $avgdepth at:117 shift:(0,1) text:"४८३&nbsp;फू (१४७&nbsp;मी)" $maxdepth at:-732 text:"१,३३२&nbsp;फू (४०६&nbsp;मी)" bar:Michigan from:-348 till:577 width:113 color:blue5 $elevation at:577 text:"५७७&nbsp;फू (१७६&nbsp;मी)" $avgdepth at:298 shift:(0,2) text:"२७९&nbsp;फू (८५&nbsp;मी)" $maxdepth at:-348 text:"९२५&nbsp;फू (२८२&nbsp;मी)" bar:Huron from:-173 till:577 width:101 color:blue3 $elevation at:577 text:"५७७&nbsp;फू (१७६&nbsp;मी)" $avgdepth at:382 shift:(0,1) text:"१९५5&nbsp;फू (५९&nbsp;मी)" $maxdepth at:-173 text:"७५०&nbsp;फू (२२९&nbsp;मी)" bar:Erie from:359 till:569 width:49 color:blue2 $elevation at:569 text:"५६९&nbsp;फू(१७३&nbsp;मी)" $avgdepth at:507 align:left shift:(30,2) text:"६२&nbsp;फू (१९&nbsp;मी)" $maxdepth at:359 text:"२१०&nbsp;फू (६४&nbsp;मी)" bar:Ontario from:-559 till:243 width:44 color:blue4 $elevation at:243 text:"२४३&nbsp;फू (७४&nbsp;m)" $avgdepth at:-40 shift:(0,2) text:"२८३&nbsp;फू (८६&nbsp;मी)" $maxdepth at:-559 text:"८०२&nbsp;फू (२४४&nbsp;मी)" align:left shift:(35,0) textcolor:green at:243 text:"पृष्ठभागाची~उंची" at:-40 text:"सरासरी~खोली" at:-559 text:"कमाल~खोली" </timeline> |- valign=top !align=right| टिपा: | प्रत्येक आयताचे क्षेत्रफळ सरोवराच्या घनफळाच्या प्रमाणाचे आहे. |- valign=top !align=right| संदर्भ: | ईपीए<ref name=EPA/> |} === सीमा === [[चित्र:2009-09-18 3060x2040 chicago skyline.jpg|इवलेसे|उजवे|[[शिकागो]] हे ग्रेट लेक्स परिसरातील सर्वात मोठे शहर आहे.]] [[चित्र:Skyline of Toronto viewed from Harbour.jpg|इवलेसे|उजवे|[[टोरॉंटो]] हे ग्रेट लेक्स परिसरातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे.]] [[चित्र:Detroit Night Skyline.JPG|इवलेसे|[[डेट्रॉईट]] हे ग्रेट लेक्स परिसरातील तिसऱ्या क्रमांकाचे मोठे महानगर आहे]] ग्रेट लेक्सच्या भोवताली [[कॅनडा]]चा [[ऑन्टारियो|ओन्टारियो]] हा [[कॅनडाचे प्रांत|प्रांत]] व [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] [[मिनेसोटा]], [[विस्कॉन्सिन]], [[इलिनॉय]], [[इंडियाना]], [[मिशिगन]], [[ओहायो]], [[पेनसिल्व्हेनिया]] आणि [[न्यू यॉर्क]] ही [[अमेरिकेची राज्ये|राज्ये]] आहेत. मिशिगन सरोवर वगळता इतर चारही सरोवरांमधून अमेरिका व कॅनडाची सीमा ठरवली गेली आहे. मिशिगन सरोवर पूर्णपणे अमेरिकेच्या अंतर्गत आहे. === नद्या === * [[शिकागो नदी]] * [[सेंट मेरीज नदी]] - सुपिरियर सरोवराल ह्युरॉनसोबत जोडते. * [[सेंट क्लेअर नदी]] - ह्युरॉन सरोवराला [[सेंट क्लेअर सरोवर]]ासोबत जोडते. * [[डेट्रॉईट नदी]] - [[सेंट क्लेअर सरोवर]]ाला ईरी सरोवरासोबत जोडते. * [[नायगारा नदी]] - ईरी सरोवराला ओन्टारियो सरोवरासोबत जोडते. * [[सेंट लॉरेन्स नदी]] - ओन्टारियो सरोवराला [[अटलांटिक महासागर]]ासोबत जोडते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Great Lakes|ग्रेट लेक्स}} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.ec.gc.ca/grandslacs-greatlakes/default.asp?lang=En&n=70283230-1 | title = ग्रेट लेक्स | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.glerl.noaa.gov/ | title = ग्रेट लेक्स संशोधन प्रयोगशाळा | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.greatlakes.org/ | title = अ‍ॅलायन्स फॉर द् ग्रेट लेक्स | भाषा = इंग्लिश }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.coastwatch.msu.edu/ | title = ग्रेट लेक्स कोस्ट वॉच | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-07-14 | archive-date = 2008-05-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080511230142/http://www.coastwatch.msu.edu/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.glc.org/ | title = ग्रेट लेक्स आयोग | भाषा = इंग्लिश }} {{Coord|45|45|N|84|0|W|region:US_type:waterbody|display=शीर्षक}} {{भव्य सरोवरे}} [[वर्ग:अमेरिकेचा भूगोल]] [[वर्ग:कॅनडाचा भूगोल]] [[वर्ग:सरोवरे]] qb4bd8fbg5upew5v4nng2f54gvr47a6 0 97506 2712017 2595845 2026-09-25T04:11:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712017 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Map of Great Barrier Reef Demis.png|right|thumb|250 px|[[क्वीन्सलंड]]च्या पूर्वेकडील ग्रेट बॅरियर रीफ]] '''ग्रेट बॅरियर रीफ''' हा जगातील सर्वात मोठा [[रीफ]]समूह आहे. रीफ ही [[समुद्र]]ात पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली विविध कारणास्तव तयार झालेली टेकडी होय. ग्रेट बॅरियर रीफ [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या [[क्वीन्सलंड]] राज्याच्या पूर्व किनाऱ्याजवळ [[कॉरल समुद्र]]ात स्थित असून त्यामध्ये सुमारे २,९०० [[रीफ]] व ९०० [[बेट]]ांचा समावेश होतो. २,६०० किमी लांबवर पसरलेल्या ह्या रीफसमूहाने समुद्राचा ३,४४,४०० [[चौरस किमी]] इतका पृष्ठभाग व्यापला आहे. ग्रेट बॅरियर रीफ हे संपूर्णपणे [[कॉरल]] ह्या उथळ समुद्रात आढळणाऱ्या सुक्ष्म जंतूंनी केलेल्या [[कॅल्शियम कार्बोनेट]]च्या उत्सर्गापासून तयार झालेले आहे. हे रीफ [[युनेस्को]]चे [[जागतिक वारसा स्थान]] व [[जगातील सात आश्चर्ये|जगातील सात नैसर्गिक आश्चर्यांपैकी]] एक आहे. ह्या रीफच्या नैसर्गिक सौंदर्यामुळे स्कुबा डायव्हिंग हा पर्यटनउद्योग येथे सर्वात लोकप्रिय आहे. == गॅलरी == <gallery> चित्र:GreatBarrierReef-EO.JPG|उपग्रह चित्र चित्र:Turtle06.jpg|येथे आढळणारे समुद्री [[कासव]] चित्र:Coral Outcrop Flynn Reef.jpg|ह्या रीफच्या अस्तित्वासाठी कारणीभूत असणारे [[कॉरल]] चित्र:Blue Linckia Starfish.JPG|स्टारफिश </gallery> == बाह्य दुवे == {{Commons|Great Barrier Reef|ग्रेट बॅरियर रीफ}} * {{wikivoyage|Great Barrier Reef|ग्रेट बॅरियर रीफ}} * [http://environment.gov.au/heritage/places/world/great-barrier-reef/index.html जागतिक वारसा स्थान] * [http://www.reef.crc.org.au/ संशोधन केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302111314/http://www.reef.crc.org.au/ |date=2014-03-02 }} * [http://www.panda.org/about_our_earth/best_place_species/current_top_10/great_barrier_reef.cfm वर्ल्ड वाईल्ड फंड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324041001/http://www.panda.org/about_our_earth/best_place_species/current_top_10/great_barrier_reef.cfm |date=2009-03-24 }} * [https://web.archive.org/web/20010305212835/http://www.nationalgeographic.com/earthpulse/reef/reef1_flash.html नॅशनल जिऑग्राफिक] {{Coord|18|17|10|S|147|42|00|E|display=title}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचा भूगोल]] [[वर्ग:प्रशांत महासागर]] [[वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील जागतिक वारसा स्थाने]] jsz3glqftdmexqkktvbskvss9mwxylw 0 98293 2712094 2410942 2026-09-25T06:11:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712094 wikitext text/x-wiki [[चित्र:TGV-Duplex Paris.jpg|right|thumb|250 px|[[पॅरिस]]च्या एका [[रेल्वे स्थानक]]ात उभी असलेली टीजीव्ही]] '''टीजीव्ही''' ({{lang-fr|Train à Grande Vitesse}}, अर्थ: दृतगती रेल्वे) ही [[फ्रान्स]] देशामधील [[दृतगती रेल्वे]] सेवा आहे. एस.एन.सी.एफ. ही फ्रान्सची राष्ट्रीय [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे कंपनी]] टीजीव्ही [[रेल्वे]]गाड्या चालवते. १९७० च्या दशकात आल्स्टॉम ह्या फ्रेंच कंपनीने टीजीव्ही प्रकल्पाचा विकास केला व २७ सप्टेंबर १९८१ रोजी पहिला टीजीव्ही रेल्वे [[पॅरिस]] व [[ल्योन]] शहरांदरम्यान धावली. उद्घाटनाच्या वेळी टीजीव्ही ही जगातील केवळ चौथी दृतगती रेल्वे होती. सध्या टीजीव्ही ही जगातील सर्वात वेगवान पारंपारिक ([[मॅग्लेव्ह]]चा अपवाद वगळता) रेल्वे आहे. ३ एप्रिल २००७ रोजी टीजीव्हीने ५७४.८ किमी/तास (३५७.२ मैल/तास) इतक्या वेगाचा विक्रम नोंदवला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.foxnews.com/story/0,2933,263542,00.html|title=French Train Hits 357 mph Breaking World Speed Record|date=4 April 2007|publisher=foxnews.com|accessdate=11 February 2010|archive-date=2011-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504144012/http://www.foxnews.com/story/0,2933,263542,00.html|url-status=dead}}</ref> आजवर टीजीव्हीने वेगाचे अनेक नवे विक्रम प्रस्थापित केले आहेत. [[चित्र:Cd41-0015g.png|right|thumb|250 px|टीजीव्हीने प्रस्थापित केलेले विक्रम]] सुरुवातीला मिळालेल्या प्रचंड यश व लोकप्रियतेमुळे फ्रान्समध्ये विसाव्या शतकाच्या अखेरीस अनेक टीजीव्ही मार्ग चालू करण्यात आले. सध्या फ्रान्समध्ये १,८९७ किमी लांबीचे टीजीव्हीसाठी बनवण्यात आलेले विशेष [[लोहमार्ग]] अस्तित्वात असून ९ मार्गांवर टीजीव्ही सेवा कार्यरत आहे. अनेक टीजीव्ही मार्ग फ्रान्सला [[युरोप]]ातील इतर देशांसोबत जोडतात, ज्यांमध्ये [[खाडी भुयार|चॅनल टनेल]]मधून धावणाऱ्या व [[इंग्लंड]]ला फ्रान्स व [[बेल्जियम]]सोबत जोडणाऱ्या युरोस्टार ह्या सेवेचा समावेश आहे. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==हे सुद्धा पहा== *[[शिंकान्सेन]] ==चित्र दालन== <gallery> चित्र:Avignon tgv station.jpg|[[आव्हियों]] टीजीव्ही स्टेशन चित्र:373002 London St Pancras.JPG|[[लंडन]] स्टेशनमध्ये उभी असलेली [[युरोस्टार]] चित्र:Thalys 4343 Koeln.jpg|[[क्योल्न]] स्टेशनमध्ये उभी असलेली व आंतरराष्ट्रीय मार्गांवर धावणारी थालीज चित्र:TGV World Speed Record 574 km per hour.jpg|वेगाचा जागतिक विक्रम स्थापणारी टीजीव्ही </gallery> ==बाह्य दुवे== *[http://www.tgv.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.tgv-europe.com/en/ टीजीव्ही युरोप] {{कॉमन्स|TGV|टीजीव्ही}} [[वर्ग:फ्रान्समधील वाहतूक]] [[वर्ग:द्रुतगती रेल्वे]] gnwubru2pdd79f8ao4ke5qfdbugk4l5 0 99268 2711905 2645192 2026-09-24T21:46:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711905 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = अरुणा रॉय | चित्र =Aruna Roy (2019).jpg | चित्र रुंदी = | जन्मदिनांक = २६ मे, [[इ.स. १९४६]] | जन्मस्थान = [[चेन्नई]], [[भारत]] | चळवळ = [[माहितीचा अधिकार कायदा]]<br />[[जन लोकपाल विधेयक|जनलोकपाल]] | संघटना = | पुरस्कार = | प्रभावित = सरकारी कामातील भ्रष्टाचार | वडील नाव = | आई नाव = | पती नाव = | पत्नी नाव = | अपत्ये = }} '''अरुणा रॉय''' ([[२६ मे]], [[इ.स. १९४६]], [[चेन्नई]] - हयात) ह्या [[भारत|भारतातील]] सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत.अरुणा रॉय, शंकर सिंग, निखिल डे आणि इतर अनेकांसह मजदूर किसान शक्ती संघटनेनी "मजदूर किसान शक्ती संघ" याची स्थापना केली.<ref name="outlookindia.com">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/magazine/story/daughter-of-the-dust/232838|title=Daughter Of The Dust|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-08-11|archive-date=2018-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013093501/https://www.outlookindia.com/magazine/story/daughter-of-the-dust/232838|url-status=dead}}</ref> त्या त्यांच्या समाजातील दुर्बल घटकांसाठी केलेल्या कामाबद्दल ही ओळखले जात असे.तसेच त्या एनएसीचा सदस्य देखील होत्या. [[राष्ट्रीय सल्लागार परिषद (भारत)|राष्ट्रीय सल्लागार समिती]] ज्याची स्थापना युपीए -१ च्या सरकारने केली होती, ज्याची अध्यक्षता [[सोनिया गांधी]] यांच्या नेतृत्वाखाली झाली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.telegraphindia.com/1110904/jsp/7days/story_14461446.jsp|title=‘I would like to know how I am a traitor’|website=www.telegraphindia.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-11}}</ref> ==सुरुवातीचे जीवन == अरुणा रॉय यांचा जन्म [[चेन्नई|चेन्नईत]] झाला.पण त्या [[दिल्ली|दिल्लीत]] वाढल्या. जेथे त्यांचे वडील [[सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या बदल्या|सरकारी]] [[कर्मचारी]] होते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.britannica.com/biography/Aruna-Roy|title=Aruna Roy {{!}} Indian activist|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-08-11|language=en}}</ref> त्यांनी इंद्रप्रस्थ महाविद्यालय,दिल्ली विद्यापीठात [[इंग्रजी]] साहित्याचा अभ्यास केला. १९६८ आणि १९७४ दरम्यान त्यांनी भारतीय प्रशासकीय सेवेमध्ये एक नागरी [[सेवाग्राम|सेवक]] म्हणून काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/latest-headlines/story/du-has-a-lot-on-its-ladies-special-platter-49223-2009-06-03|title=DU has a lot on its ladies special platter|website=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-11}}</ref> ==मजदूर किसान शक्ती संघ== रॉय यांनी राजकीय सेनेतून राजीनामा दिला आणि [[गरीब रथ एक्सप्रेस|गरीब]] आणि दुर्लक्षित असलेल्या विषयांवर काम करायला सुरुवात केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-07-08|title=India Today|दुवा=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=India_Today&oldid=849306192|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> त्यांनी राजस्थानच्या तिलोनिया येथील सोशल वर्क अँड रिसर्च सेंटर (एसडब्ल्यूआरसी) मध्ये प्रवेश घेतला. १९८७ मध्ये त्यांच्या सोबत निखिल डे, शंकरसिंह आणि इतरांनी मजदूर किसान शक्ती संघटनेची स्थापना केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-07-21|title=Government of India|दुवा=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Government_of_India&oldid=851297054|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> भारताच्या माहितीचा अधिकार कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी संघर्ष करणाऱ्या कामगारांसाठी योग्य आणि समान वेतन देण्याकरिता एमकेएसएसने सुरुवात केली.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-08-11|title=Wayback Machine|दुवा=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&oldid=854412536|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> अरुणा रॉय एमकेएसएस आणि पीपल्स माहिती अधिकार (एनसीपीआरआय) च्या माध्यमातून भारत सरकारच्या माहीती आंदोलनाच्या एक [[नेताजी पालकर|नेता]] बनल्या.जे २००५ मध्ये माहिती अधिकार कायद्याच्या अंतरावर यशस्वी ठरले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/magazine/story/matersfamilias/295068|title=Matersfamilias|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-08-11|archive-date=2018-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004014718/https://www.outlookindia.com/magazine/story/matersfamilias/295068|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thehindu.com/news/national/pension-parishad-calls-off-strike/article5487007.ece|title=Pension Parishad calls off strike|last=Shivakumar|first=Girija|date=2013-12-21|work=द हिंदू|access-date=2018-08-11|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ==मोहिमा== अरुणा रॉय गरिबांच्या हक्कांसाठी दुर्लक्षित मोहिमेत आघाडीवर आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/magazine/story/forgotten-brethren/293980|title=Forgotten Brethren|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-08-11|archive-date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116104343/https://www.outlookindia.com/magazine/story/forgotten-brethren/293980|url-status=dead}}</ref> यामध्ये महत्त्वाचे म्हणजे माहितीचा अधिकार, काम करण्याचा अधिकार (एनआरईजीए),आणि आहार अधिकार असे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://zeenews.india.com/news/nation/aruna-roy-seeks-early-passage-of-grievance-redress-whistleblower-bills_898018.html|title=Aruna Roy seeks early passage of grievance redress, whistleblower bills|date=2013-12-19|work=Zee News|access-date=2018-08-11|language=en}}</ref> अधिक अलीकडे, पेन्शन परिषदेचे सदस्य म्हणून असंघटित क्षेत्रातील कर्मचा-यांसाठी सार्वत्रिक,गैर-अंशदायी निवृत्तीवेतनासाठी आणि एनसीपीआरआय आणि व्हिस्लेब्लॉअर प्रोटेक्शन लॉ अँड तक्रार निवारण या कायद्याची अंमलबजावणी करण्यासाठी त्या सहभागी झाल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindu.com/2005/06/04/stories/2005060404461200.htm|title=द हिंदू : National : NAC reconstituted|website=www.thehindu.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-11}}</ref> ==पुरस्कार आणि इतर कार्य== त्यांनी राजीनामा दिला तेव्हा २००६ पर्यंत त्यांनी राष्ट्रीय सल्लागार परिषदेचे सदस्य म्हणून सेवा केली.२००० साली, त्यांना कम्युनिटी लीडरशिपसाठी रमन मॅगसेसे [[पुरस्कार]] मिळाला.<ref name="outlookindia.com"/> २०१० साली त्यांनी [[लालबहादूर शास्त्री]] [[राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त मराठी चित्रपट|राष्ट्रीय पुरस्कार]], लोक प्रशासन, एककिकिया आणि व्यवस्थापन क्षेत्रात उत्कृष्ट कामगिरी केली. २०११ मध्ये,टाईम मासिकाने जगभरातील १०० सर्वात प्रभावी लोकांपैकी एक अरुणा रॉय यांचे नाव घेतले. सप्टेंबर २०१७ मध्ये भारत टाइम्सने ११ मानवाधिकार कार्यकर्त्यांपैकी एक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://rmaward.asia/|title=The Ramon Magsaysay Award Foundation • Honoring greatness of spirit and transformative leadership in Asia|website=rmaward.asia|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2018-08-11|archive-date=2017-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307120334/http://rmaward.asia/|url-status=dead}}</ref> == बाह्य दुवे (इंग्रजी) == *[http://www.mkssindia.org Official Website of the Mazdoor Kisan Shakti Sangathan, headed by Aruna Roy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819111256/http://mkssindia.org/ |date=2019-08-19 }} *[http://www.righttoinformation.info Right to Information website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225200240/http://www.righttoinformation.info/ |date=2019-02-25 }} *[http://www.worldpress.org/Asia/1014.cfm RTI history and growth in India] *[http://www.tubaah.com/details.php?video_id=92928 NDTV interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415201122/http://www.tubaah.com/details.php?video_id=92928 |date=2011-04-15 }} *[http://www.livemint.com/2007/05/11000841/The-idea-of-India--Aruna-Roy.html The idea of India by Aruna Roy] [[मिंट (वृत्तपत्र)|मिंट]] *[http://www.रीडिफ.कॉम/news/2000/jul/26award1.htm The Rediff Interview/ Aruna Roy]{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[रीडिफ.कॉम]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{संदर्भयादी|2}} {{भारतीय मॅग्सेसे पुरस्कार विजेते}} {{DEFAULTSORT:रॉय, अरुणा}} [[वर्ग:भारतीय समाजसेवक]] [[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] j8autrl202zsk8mfesa4vm7o67mbmqw 0 100209 2711962 2693865 2026-09-25T00:51:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711962 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १ जानेवारी |वर्ष = २०१९ }} {{माहितीचौकट सैन्य संघर्ष |संघर्ष = ऑपरेशन चॅस्टाइझ |स्थान=[[इडर नदी|इडर]], [[मॉहने नदी|मॉहने]] आणि [[सॉर्पे नदी|सॉर्पे नद्या]], जर्मनी |चित्र = Mohne Dam Breached.jpg |चित्र रुंदी = 300px |चित्रवर्णन = हल्ल्यानंतर उध्वस्त झालेले मॉहने धरण |या युद्धाचा भाग = [[दुसरे महायुद्ध]] |दिनांक = १६-१७ मे, [[इ.स. १९४३|१९४३]] |परिणती = ब्रिटिश सैन्याचा विजय | पक्ष१ = {{flagicon|UK}} [[युनायटेड किंग्डम]] | पक्ष२ = {{flagicon|Nazi Germany}} [[नाझी जर्मनी|जर्मनी]] | सेनापती१ = {{flagicon|UK}} [[गाय गिब्सन]] | सेनापती२ = {{flagicon|Nazi Germany}} [[जोसेफ कॅमह्युबर]] | सैन्यबळ१ = १९ [[एव्ह्रो लॅंकेस्टर|लॅंकेस्टर]] बॉम्बफेकी विमाने | सैन्यबळ२ = [[१२वे फ्लीगरकोर]]<br /> | बळी१ = ८ विमाने पाडली गेली<br />५३ वायुसैनिक मृत्युमुखी<br />३ वायुसैनिक युद्धबंदी | बळी२ = २ धरणे उद्धवस्त<br />१ धरण क्षतिग्रस्त<br />अंदाजे १,६०० नागरिक मृत्युमुखी<br />(यांतील १,०००+ सोव्हिएत युद्धबंदी आणि वेठबिगारी कामगार होते). | टिपा = |}} '''ऑपरेशन चॅस्टाइझ''' हे [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धदरम्यान]] १६-१७ मे [[इ.स. १९४३|१९४३]]च्या रात्रीत ब्रिटनच्या [[रॉयल एरफोर्स]]तर्फे [[जर्मनी]]च्या धरणांवर केलेल्या हवाई हल्ल्याच्या कारवाईचे सांकेतिक नाव होते. या मोहिमेचे वैशिष्ट्य हे की खास या मोहिमेसाठी प्रथमच उसळणाऱ्या बॉंब (bouncing bomb)चा वापर क‍रण्यात आला. या विशिष्ट रचनेच्या बॉंबमुळेच ही कारवाई यशस्वी ठरली. लक्ष्यावर आदळल्यावर लगेच स्फोट न होता, उसळ्या घेत काही अंतर कापून फुटणारा हा बॉंब [[बार्न्स वॉलिस]] यांनी शोधला व विकसित केला होता.<ref>http://nla.gov.au/nla.news-article18403598 सिडनी मॉर्निंग हॅराल्डने तयार केलेली चित्रफीत, १९५४-०१-०८</ref> या कारवाईअंतर्गत [[मॉहने धरण]] आणि [[एडरसी धरण]] उध्वस्त झाले तर [[सोर्पे धरण|सोर्पे धरणास]] जुजबी नुकसान झाले. [[चित्र:Bouncing bomb dam.gif|thumb|right|उसळणाऱ्या बॉंबची कार्यपद्धती विषद करणारे चित्र. बॉंब पृष्ठभागापासून कमी अंतरावरून पाण्यात सोडला जातो, त्यानंतर तो उसळत पुढे जातो. काही वेळाने वेग कमी झाल्यावर तो पाण्यात बुडतो व स्फोट होतो.]] ==पार्श्वभूमी== दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान [[जर्मनी]]च्या [[रूर नदी]]च्या खोऱ्यातील औद्योगिक भागातून जर्मनीसाठी युद्धविषयक उत्पादन जोमाने होत होते. यात तेथील धरणे व [[जलविद्युत]] निर्मितीची केंद्रांचा मोठा वाटा होता. ही धरणे पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, कालव्यांसाठी पाणी पुरवठा या दृष्टीनेही महत्त्वाची होती. यामुळे ब्रिटनने यांच्यावर हल्ला करणे आवश्यक ठरवलेले होते.{{sfn|Ashworth,|१९९५|p=७६}} या धरणांना शत्रूपासून धोका आहे हे जर्मनीही जाणून होता त्यामुळे धरणांच्या सुरक्षेचीही पूर्ण काळजी घेण्यात आलेली होती. पारंपरिक पद्धतीने बॉंबहल्ला करून धरणे उडवणे शक्य होते, पण त्यासाठी अचूक मारा आणि तोही सातत्याने योग्य त्या जागी करत राहणे गरजेचे होते. ब्रिटिश वायुसेनेकडे असे अचूक अस्त्र उपबलब्ध नव्हते. असे अस्त्र असल्यासही जर्मनीच्या बचावाची तयारी पाहता उघडउघड हल्ला शक्य नव्हता.{{sfn|Ashworth,|१९९५|p=७७}} ==उसळणाऱ्या बॉम्बची कल्पना== [[चित्र:Duxford UK Feb2005 bouncingbomb.JPG|thumb|left| ''अपकीप'' (Upkeep) असे सांकेतिक नाव दिलेला सध्या इंग्लंडच्या डक्सफोर्ड युद्धसंग्रहालयातील उसळणारा बॉम्ब]] धरणाला अधिकाधिक नुकसान करण्यासाठी बॉंबचा स्फोट पाण्याच्या पृष्ठभागाखाली व धरणाच्या भिंतीजवळ होणे आवश्यक होते. यासाठी पाण्याखाली मारा करणारे पाणतीर किंवा टॉर्पेडो वापरता आले असते. याची शक्यता लक्षात घेऊन जर्मनीने आधीच धरणांत पाणतीर विरोधी जाळ्या बसवल्या होत्या. दुसरा मार्ग होता की साधारण १० टन वजनाचा बॉंब ४०,००० फूट उंचीवरून सोडून अपेक्षित ठिकाणी मारा करणे. पण त्यावेळी उपलब्ध विमानांची इतका वजनदार बॉम्ब घेऊन इतक्या जास्त उंचीवरून उडण्याच्या क्षमताची नव्हती. व्हिकर्स-आर्मस्ट्रॉंग्स या कंपनीत काम करणाऱ्या अभियंता बार्न्स वॉलिसने यासाठी अंदाजे ४.५ टन वजनाच्या बॉंबची रचना केली.{{sfn|Ashworth|1995|p=७७}} हा बॉंब नलाकार असून पाण्याच्यावर ६० फूट उंचीवरून ताशी २४० मैल वेगाने फेकला जाणे अपेक्षित होते. उथळ कोनात पाण्यावर आदळल्यामुळे हा बॉंब सपाट दगडासारखा पृष्ठभागावर उसळ्या मारत जात आणि धरणाच्या भिंतीला आपटत. फेकताना उलट दिशेने मिनिटाला ५०० गिरक्या दिल्यामुळे हा बॉंब भिंतीला आपटल्यावर तीस घसटत खाली बुडत जात असे. विशिष्ट खोलीला पोचल्यावर त्यातील ट्रिगर{{मराठी शब्द सुचवा}} कार्यान्वित होउन बॉंबचा स्फोट होत असे. हा बॉंब त्यावेळी उपलब्ध असलेल्या एव्ह्रो लॅंकेस्टर विमानांतून फेकता येण्यासाठी चाचण्या केल्या गेल्या व त्यांत काही बदल करण्यात आले. ===अपकीप=== या मोहिमेसाठी वापरलेल्या बॉंबला ''अपकीप'' हे सांकेतिक नाव देण्यात आले. अपकीप हा पारंपारिक बॉंबच्या आकारात नव्हता. बॉंबचा आकार बदलून त्यांना पिंपासारखे बनवण्यात आले. तसे केल्याने त्यांना फिरक्या देणे तसेच पाण्याच्या पृष्ठभागावरून उसळ्या मारणे सोपे होते. हा बॉंब पाच फूट लांबीचा असून त्याचा व्यास ५० इंच होता. बॉंबचे एकूण वजन ९,५०० [[पाउंड]] होते व त्यात ६,६०० पाउंड वजनाची शक्तिशाली स्फोटके वापरली होती. बॉंब फेकण्यापूर्वी त्यांना फिरक्या देण्यासाठी तैनात झालेल्या लॅंकेस्टर विमानांमध्ये एक विशेष मोटरही बसवण्यात आली.<ref>[http://www.ww2aircraft.net/forum/album/showphoto.php?photo=5898&cat=550 "एव्ह्रो लॅंकेस्टर बी मार्क १."] ''वॉरबर्ड फोटो आल्बम.'' पाहिले: २०१०-१०-१०.</ref> बॉंबच्या अवाढव्य आकाराचा बॉंब फेकी दारे काढून टाकून बॉंब तेथेच लटकविण्यात आले. एका विमानात एकच बॉंब बसू शके.<ref>[https://web.archive.org/web/20080525100849/http://homepage.ntlworld.com/julie.bell102/lanc_spec.html "लॅंकेस्टर बॉंबफेकी विमानाची रूपरेषा."] ''द डॅमबस्टर्स (६१७वी स्क्वॉड्रन)'' वेब.आर्चिव्ह.ऑर्ग मार्फत,२००८, पाहिले: २०१०-१०-१०</ref> विमानांचे वजन करण्यासाठी त्यांवरील चिलखत कमी करण्यात आले तसेच मशीनगन ही काढून टाकण्यात आल्या. ==पूर्वतयारी== २६ फेब्रुवारी, १९४३ रोजी ३० लॅंकेस्टर विमाने या मोहीमेवर तैनात करण्यात आली आणि त्यांच्याकरवे हल्ला प्रत्यक्षात उतरवण्यापूर्वी [[इंग्लंड]]मध्ये याची तालीम घेण्यात आली. यासाठी एका विंग कमांडर [[गाय गिब्सन]]च्या नेतृत्वाखाली नवीन [[स्क्वॉड्रन]]ची निर्मिती करण्यात आली. यात पाच ग्रुप स्क्वॉड्रनमधून २१ चमू निवडण्यात आले. यांत इंग्लंडशिवाय त्यावेळील इंग्लंडच्या वसाहती असणारे [[ऑस्ट्रेलिया]] व [[न्यू झीलँड]] यांच्याही काही वैमानिकांचा समावेश होता. या सैन्यदलाला सरावासाठी एक वापरात नसलेले धरणही उपलब्ध करून देण्यात आले. त्यांना सरावासाठी [[आयब्रूक धरण]], [[ॲबर्टन धरण]], [[डेरवेंट धरण]] आणि [[चेसिल बीच]] येथील धरणे उपलब्ध केली गेली आणि जमीनीलगत आणि रात्री काळोखात विमाने उडविण्याचा सराव देण्यात आला. त्याकाळी वापरली जाणारी बॅरोमेट्रिक अल्टिमीटर ही हवेचा दाब मोजून जमिनीपासूनची उंची ठरवणारी उपकरणे अचूक नव्हती त्यामुळे पाण्याच्या पातळीपासून साठ फूट उंची मोजणे अवघड होते. यासाठी आरएएफच्या अभियंत्यांनी एक भौमितिक क्लृप्ती योजली. त्यांनी विमानांच्या नाकाखाली आणि पोटाखाली दोन प्रखर दिवे बसविले व त्यांचे झोत अशा प्रकारे वळविले की जमीन किंवा पाण्यापासून बरोबर ६० फूट उंचीवर हे झोत एकमेकांत मिसळून एकच झोत दिसेल. टेहळ्यांकडून मिळालेल्या धरणे व आसपासच्या प्रदेशांच्या वर्णनावरून ठरवण्यात आले की धरणाच्या भिंतीपासून ४०० ते ४५० मीटर अंतरावर पाण्यापासून साधारण ६० [[फूट]] उंचीवरून ३९० किमी प्रति तास या वेगाने बॉब टाकण्यात यावा. अनेक महिन्यांच्या सरावानंतर मे महिन्यात हल्ला करण्याचे ठरले. या दिवसात धरणांतील पाण्याची पातळी जास्त असल्याने जास्त पाण्याच्या प्रवाहाने मोठा पूर येऊन जास्त नुकसान व्हावे ही अपेक्षा होती. ===नियोजन=== मोहिमेचे एकूण नेतृत्व विंग कमांडर गाय गिब्सन यांच्याकडे होते. एकूण १३३ जणांचा या मोहिमेत सहभाग होता. १३ मे रोजी गिब्सन आणि वॉलिस यांनी चार अधिकाऱ्यांना या मोहीमेचा तपशील दिला. यांत स्क्वॉड्रन लीडर [[हेन्री मडस्ले]], [[एच.एम. यंग]] या फ्लाइट कमांडर; मॉहने धरणावरील हल्ल्याचा नायक फ्लाइट लेफ्टनंट [[जॉन हॉपगूड]] आणि बॉंबिंग लीडर फ्लाइट लेफ्टनंट [[बॉब हे]] यांचा समावेश होता. त्यांनी दुसऱ्या दिवशी आपापल्या दलांना हा तपशील दिला. १६मेच्या रात्री नियोजित ही मोहीम तीन फळ्यांमध्ये होणार होती. पहिली फॉर्मेशन प्रत्येकी तीन विमाने असलेल्या तीन तुकड्यांची होती. कमांडर गिब्सनच्या नेतृत्वाखाली ही फळी [[मॉहने धरण|मॉहने धरणावर]] चालून जाणार होती आणि बॉंब शिल्लक राहिले तर [[इडर धरण]] त्यांचे दुय्यम लक्ष्य होते. दुसऱ्या फळीमध्ये फ्लाइट लेफ्टनंट [[ज्यो मॅककार्थी (वैमानिक)|ज्यो मॅककार्थी]]च्या नेतृत्वाखाली पाच विमाने होती. ही विमाने [[सोर्पे धरण|सोर्पे धरणावर]] हल्ला करणार होती. तिसरी फळी ही राखीव होती आणि फ्लाइट सार्जंट [[सिरिल अँडरसन]]च्या नेतृत्वाखाली मुख्य हल्ल्यानंतर दोन तासांनी निघणार होती. जर पहिल्या हल्ल्यांना यश नाही मिळाले तर ही फॉर्मेशन पुन्हा एकद्या त्या लक्ष्यांवर मारा करणार होती. जर यश मिळाले तर तिसरी फॉर्मेशन इतर छोट्या धरणांवर मारा करणार होती. ==मोहीम== १६ मेच्या रात्री ९:२८ वाजता पहिल्या विमानाने उड्डाण केले. दुसऱ्या क्रमांकाच्या फळीतील ही विमाने उत्तरेकडून दूरच्या वाटेने लक्ष्याकडे जाणार होती.<ref name="oprep">[http://www.dambusters.org.uk/docs/recordbook.pdf "617 Squadron, The Operational Record Book 1943–1945, pp. 22–30."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101206073909/http://www.dambusters.org.uk/docs/recordbook.pdf |date=6 December 2010 }} ''डॅमबस्टर्स.ऑर्ग.यूके'', २००९-०२-१५. पाहिले: २००९-०५-१५.</ref> मॅककार्थीच्या विमानातून तेलगळती झाल्याने त्याने राखीव विमानातून ३४ मिनिटे उशीरा उड्डाण केले.<ref>[[#refSweetman1982|Sweetman 1982]], p. 128.</ref> पहिल्या क्रमांकाच्या फळीने ९:३९ पासून तीन विमानांच्या गटांत दहा-दहा मिनिटांच्या अंतराने उड्डाण केले.<ref name="oprep"/> राखीव फळीने १७ मेच्या पहाटे ००:०९ वाजता उड्डाण केले.<ref name="oprep"/> गिब्सन आणि मॅककार्थीने आपल्या हल्ला [[नाझी जर्मनी|जर्मनीच्या]] विमानविरोधी तोफांची ठाणी चुकवत दोन वेगवेगळ्या मार्गांनी नेल्या. असे असताही शत्रूच्या प्रदेशांत सगळ्यांनी साधारण एकत्रच प्रवेश करणे अपेक्षित होते. गिब्सनची फळी [[नेदरलँड्स]]मध्ये घुसून शत्रूची ठाणी चुकवित उत्तरेला वळली आणि [[रुह्र नदी]]च्या काठाने पुन्हा दक्षिणेकडे वळत मॉहने धरणाकडे गेली. मॅककार्थीची फळी उत्तरेकडून नेदरलँड्समध्ये गेली व [[वेसेल]]जवळ गिब्सनला मिळाली. तेथून त्यांनी मॉहने धरण पार करीत सोर्पेकडे कूच केली.<ref>[[#refSweetman1982|Sweetman 1982]], p. 124.</ref> रडारच्या नजरेत न भरण्यासाठी ही विमाने जमीनीपासून १०० फूट उंचीवर उडत होती तरीही जर्मन सैन्याला त्यांचा सुगावा लागलाच. दुसऱ्या गटातील विमानांवर पहिला हल्ला झाला. त्यात एक विमान आपले रेडियो संदेशवहन गमावल्यामुळे परत फिरले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hinckleypastpresent.org/ww2geoffreyrice.html|title=Geoffrey Rice DFC of RAF 617 Squadron Dambusters|website=www.hinckleypastpresent.org|accessdate=5 September 2018|archive-date=2018-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828071500/https://www.hinckleypastpresent.org/ww2geoffreyrice.html|url-status=dead}}</ref> अजून एक विमान समुद्रसपाटीलगत गेले व पाण्यावर आदळले. त्यात आपला बॉंब गमावला तरीही वैमानिकाने अत्यंत कौशल्याने विमान परत वर उचलले वर परत तळावर आणले. एक विमान शत्रूच्या हल्ल्यात [[वॅडनझी]]जवळ कोसळले तर अजून एक जर्मनीमध्ये विजेच्या खांबाना धडकून पडले. या विमानातील बॉंब जर्मनांच्या हाती पडला.<ref name=jasper>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/history/britain-at-war/10038011/New-German-plaque-for-downed-Dambuster-bomber.html|title=New German plaque for downed Dambuster bomber|author=Jasper Copping|work=Daily Telegraph|date=5 May 2013|accessdate=13 May 2013|archive-date=2013-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130608185310/http://www.telegraph.co.uk/history/britain-at-war/10038011/New-German-plaque-for-downed-Dambuster-bomber.html|url-status=dead}}</ref> दुसऱ्या फळीतील पाचपैकी चार विमाने नाकाम झालेली असताही उशीरा निघालेला मॅककार्थी आपल्या राखीव विमानातून नेदरलँड्स पार करता झाला. पहिल्या फळीतील एक विमान विजेच्या तारांवर आदळून कोसळले.<ref name="oprep"/> ===मॉहने धरणावरील हल्ला=== पहिल्या गटाने गिब्सनच्या नेतृत्वाखाली प्रथम मॉहने धरणावर हल्ला केला. पहिला बॉंब गिब्सनने टाकला. त्यानंतर हॉपगुडने बॉंब टाकायचा प्रयत्न केला. त्यादरम्यान त्याच्या विमानावर गोळ्यांच्या वर्षाव झाला. विमान पाण्यासरसे आल्याने त्याच्या स्वतःच टाकलेल्या बॉंबचा झटका विमानाला बसला व पंख तुटून ते कोसळले. यानंतर तिसरा प्रयत्न मार्टिनने केला. यावेळी मार्टिनला गोळीबारापासून वाचवण्यासाठी गिब्सनने स्वतःचे विमान धरणाला समांतर उडवले. जेणेकरून जर्मन तोफांचे लक्ष विचलित व्हावे. तरीही मार्टिनच्या विमानाला थोडी इजा झालीच. पण त्याने योग्य प्रकारे बॉंब टाकला. त्यांनंतर यंगनेही बॉंब टाकला आणि नंतर माल्टबीने. माल्टबीच्या हल्ल्यानंतर नंतर धरण फुटले. मॉहने धरण फुटल्यावर गिब्सन हा यंगला सोबत घेऊन इडर धरणाकडे वळला.<ref name="oprep"/> तेथे त्याने इतर तीन वैमानिकांसह इडर धरणावर हल्ला केला. या हल्ल्यादरम्यान एका वैमानिकाने हल्ल्याचे धावते वर्णन केले होते जे त्यांच्या ठाण्याकडे प्रसारित झाले.<ref name="Robertson">[[#refRobertson1947|Robertson 1947]], p. 291.</ref> ===इडर धरणावरील हल्ला=== [[चित्र:Bundesarchiv Bild 183-C0212-0043-012, Edertalsperre, Zerstörung.jpg|thumb|left|१७ मे १९४३ रोजी फुटलेल्या इडर धरणाचे चित्र]] [[चित्र:Eder dam.jpg|thumb|right|इडर धरणाचे सध्याचे चित्र: धरणाच्या डावीकडे असलेल्या जागेत आताही दरवाजे नाहीत.]] इडर धरणाच्या सभोवतालचा भौगोलिक परिसर त्यातील डोंगराळ असल्यामुळे विमानउड्डाणासाठी फार अवघड होता. यातच धुकेही पडले होते. शॅननने आपल्या विमानासह पहिला हल्ला केला पण बॉंब टाकण्याजोगी चाल करणे त्याला जमले नाही. सहा प्रयत्न करूनही हल्ला न करता आल्याने त्याने माघार घेतली. यानंतर मॉडस्लेने टाकलेला बॉंब त्याचा अंदाज चुकल्याने पाण्यात न पडता व धरणाच्या भिंतीला धडकून फुटला. या स्फोटात स्वतः मॉडस्लेच्या विमानाचे मोठे नुकसान झाले. यानंतर शॅननने पुन्हा प्रयत्न करून यशस्वीरीत्या बॉंब टाकला. अखेरचा बॉंब नाइट याने टाकल्यावर इडर धरणही फुटले.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/military-obituaries/air-force-obituaries/7647326/Flying-Officer-Ray-Grayston.html "Obituary: Flying Officer Ray Grayston."] ''telegraph.co.uk''. Retrieved: 16 July 2010.</ref> ===सोर्पे धरणावरील हल्ला=== सोर्पे धरणाकडे केवळ ३ विमाने पोचू शकली. इतर विमाने एकतर रस्ता चुकली वा जर्मनांनी ती वाटेतच पाडली. सोर्पे धरणाची परिस्थिती इतर धरणांपेक्षा वेगळी होती. धुके होतेच त्यातच धरणाची भौगोलिक रचना अशी होती की इतर धरणांप्रमाणे सोर्पेच्या मुख्य भिंतीला लंबरेषेत सरळ उडाण करून बॉंब टाकणे शक्य नव्हते. यामुळे त्यांनी सोर्पे धरणावर वेगळ्या प्रकारे हल्ला चढवला. धरणाच्या भिंतीला समांतर अशा रेषेत उडडाण करीत विमानांनी बॉंब टाकला. यावेळी बॉंबला जागीच टाकायचे असल्याने त्यांना फिरक्या देण्याची गरज नव्हती. मॅककार्थी , ब्राउन, अँडरसन या तिघांनी सोर्पे वर हल्ला केला. पहिला प्रयत्न मॅकार्थीने केला पण त्याचे गणित जमले नाही आणि त्याचे विमान समोरील बाजुच्या टेकडीला आदळताना थोडक्यात बचावले. त्याने अजून ९ असफल प्रयत्न केले. अखेर १०व्या प्रयत्नात त्याच्या विमानातील सहकाऱ्याने बॉंब टाकला. त्यानंतर त्याने विमान वळवुन नुकसानीचा अंदाज घेतला. पण त्याला आढळून आले की भिंतीचे फारच किरकोळ नुकसान झाले असून धरण सहीसलामतच होते. याच दरम्यान राखीव दलातील वैमानिकांना सोर्पे कडे जाण्याचे आदेश मिळाले होते. पण बर्पीचे विमान रस्त्यातच जर्मनांनी पाडले व ते सोर्पे जवळ पोहचु शकले नाही. ब्राउन धरणाजवळ आला तोपर्यंत धुके दाट होऊ लागले होते. त्याने अंदाजे बॉंब टाकला पण त्याने धरणाला नुकसान झाले नाही. यानंतर अँडरसन पोहोचला पण तोपर्यंत धुके इतके दाट झाले होते की अँडरसनला प्रयत्न करणेही जमले नाही. == परतीचा प्रवास == यानंतर ब्रिटिश विमाने माघारी वळली. परत येतांनाही त्यांनी अधिकतम १०० फूट उंची वरूनच उडडाण केले. समुद्रावरून उडताना ही विमाने इतकी खाली होती की जर्मनांनी मारलेले गोळे पाण्यावरून दगडांप्रमाणे उसळताना दिसत होते.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1404159/George-Chalmers.html "Obituary: George Chalmers."] ''[[द डेली टेलिग्राफ]]'', 11 August 2002. Retrieved: 4 February 2008.</ref> तरीही जर्मनांनीही माऱ्यामध्ये आणखी २ विमाने पडली. मोहिमेत भाग घेतलेल्या १७पैकी केवळ ९ विमाने परतली. त्यांतील दोन विमाने मोहिमेपूर्वीच परतली होती. इतर ८ विमाने एकतर जर्मनांनी पाडली अथवा नुकसान होऊन कोसळली. त्यातील सैनिकही मृत्युमुखी पडले गमवावे लागले. स्कॅम्पटनच्या तळावर ३:११ वाजता पहिले विमान परतले. विंग कमांडर गिब्सन ४:१५ला परतला. सर्वात शेवटचे विमान सकाळी ६:१५ला परतले.<ref>{{citation |page=462 |title=Dam Busters: The Race to Smash the Dams, 1943 |author=James Holland |publisher=Random House, |year=2013 |isbn=9780552163415}}</ref> रॉयल एर फोर्सने नुकसानीचा पूर्ण अंदाज घेण्यासाठी सकाळ होताच हल्ला केलेल्या जागेचे छायाचित्रण करण्यास विमाने पाठवली. त्या विमानाच्या वैमानिकाला रुर नदीच्या खोऱ्यात सर्वत्र पुराचे पाणी पसरले होते. आणि केवळ जमिनीचे उंचवटे, झाडांचे शेंडे आणि चर्चच्या मिनाऱ्यांची टोके पाण्यातुन डोकावतांना दिसत होती.<ref>{{citation |page=462 |title=Dam Busters: The Race to Smash the Dams, 1943 |author=James Holland |publisher=Random House, |year=2013 |isbn=9780552163415}}</ref> ==मोहिमेमुळे झालेली प्राणहानी== या मोहिमेत युनायटेड किंग्डमची १७ पैकी आठ म्हणजे जवळपास निम्मी विमाने खस्त झाली तसेच मोहिमेत भाग घेतलेल्या १३३ पैकी ५३ वायुसैनिक म्हणजे ४०% जण मारले गेले. यांतील दोन [[रॉयल ऑस्ट्रेलियन एर फोर्स]] तर तेरा [[रॉयल केनेडियन एर फोर्स]]चे सैनिक होते.<ref>[http://www.cwgc.org/admin/files/The%20Dams%20Raid.pdf Commonwealth War Graves Commission, 2005, ''Operation Chastise: The Dams Raid, 16/17 May 1943''], pp. 4–5. Access date: 16 January 2011.</ref> वाचलेल्यांतील ३४ जणांना शौर्यपदके देऊन [[बकिंगहॅम पॅलेस]] मध्ये गौरवण्यात आले. यांत पाच [[डिस्टिंग्विश्ड सर्व्हिस ऑर्डर]], [[दहा डिस्टिंग्विश्ड फ्लाइंग क्रॉस]] अधिक चार पुनर्गौरव, दोन [[कॉन्स्पिक्युअस गॅलंट्री मेडल]] आणि अकरा [[डिस्टिंग्विश्ड फ्लाइंग मेडल]] अधिक एक पुनर्गौरव होते. स्वतः विंग कमांडर गिब्सनला [[व्हिक्टोरिया क्रॉस]]ने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{London Gazette|issue=36030|date=28 May 1943|pages=2361–2362 |supp=y}}</ref> जर्मनीत धरण फुटल्यावर आलेल्या पुरामध्ये अंदाजे १,६५० जण मारले गेले, यातील सुमारे १,००० जण हे युद्धकैदी वा शत्रुराष्ट्रांचे वेठबिगारीचे मजुर होते. यात प्रामुख्याने [[रशिया|रशियन]] व इतर विविध देशांच्या युद्धकैद्यांचा समावेश होता.<ref>[http://www.rafmuseum.org.uk/online-exhibitions/dambusters/20_casualties.cfm "Casualties of the Dams Raid."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025202539/http://www.rafmuseum.org.uk/online-exhibitions/dambusters/20_casualties.cfm |date=25 October 2009 }} ''[[RAF Museum]]''. Retrieved: 11 October 2009.</ref><ref name=bbc-20070517>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/17/newsid_3623000/3623223.stm |title=On This Day: 17 May 1943 – RAF raid smashes German dams |publisher=BBC}}</ref>) या मोहिमेसाठी [[स्क्वॉड्रन क्रमांक ६१७ आरएएफ|तयार करण्यात आलेली स्क्वॉड्रन]] आजही कार्यरत आहे. पुढे या स्क्वॉड्रनांनी अशाच काही अपारंपारिक वा कठीण मोहिमांत भाग घेतला. '१९७७ साली [[जिनिव्हा]]त झालेल्या ठरावानुसार धरणांवर केल्या जाणाऱ्या अशाप्रकारच्या हल्ल्यांना नियमबाह्य ठरवण्यात आले आहे.<ref>[http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/f6c8b9fee14a77fdc125641e0052b079 "Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949 and relating to the Protection of Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), 8 June 1977."] ''[ICRC Treaties and Documents]''. Retrieved: 14 February 2010.</ref> ==युद्धावरील परिणाम== आज ऑपरेशन चॅस्टाइझचे मूल्यमापन करतांना या मोहिमेला तांत्रिक दृष्ट्या फारसे यश लाभलेले दिसत नाही<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/6033603/Bomber-Harris-thought-the-Dambusters-attacks-on-Germany-achieved-nothing.html|title=Bomber Harris thought the Dambusters' attacks on Germany 'achieved nothing'|first=Leo|last=McKinstry|date=15 August 2009|publisher=|accessdate=5 September 2018|via=www.telegraph.co.uk}}</ref> <ref>Falconer 2007, pp. 89–90.</ref> पण तत्कालीन दिवसात या मोहिमेचे प्रचंड यशस्वी अशेच स्वागत झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/magazine-22510300|title=How effective was the Dambusters raid?|date=15 May 2013|publisher=|accessdate=5 September 2018|via=www.bbc.co.uk}}</ref> [[नाझी जर्मनी|जर्मनी]]च्या आक्रमक हवाई हल्ल्यांनी इंग्लंडच्या जनतेला व पर्यायाने मित्र राष्ट्रांना ''जर्मनीत घुसुन आपणही प्रहार करु शकतो'' हा विश्वास मिळाला. या कारवाईमुळे ब्रिटिश सैन्याचेही मनोधैर्य प्रचंड वाढले. जर्मनीच्या फुटलेल्या धरणांचे व पुर वाहुन गेलेल्या कारखान्यांचे छायाचित्रण पाहुन जर्मनीच्या औद्योगिक क्षेत्राला जबर झटका बसला असुन त्यातुन जर्मनीला सावरण्यात कित्येक वर्ष लागतील असा काहींचा होरा होता. प्रत्यक्षात जर्मनी मात्र काही आठवड्यांतच सावरला. [[मॉहने धरण|मॉहने धरणाला]] २५० रुंदीचे व २९२ फुट उंच भगदाड पडले होते. त्यातुन ३३ कोटी टन इतके पाणी रुर खोऱ्यात पसरले. पाण्याचा १० मीटर उंची प्रवाह २४ किमीच्या वेगाने नद्यांच्या खोऱ्यातुन गेला. त्यात काही खाणी बुडाल्या, ११ कारखाने , ९२ घ्ररेही उध्वस्त झाली तर ११४ कारखाने व ९७१ घ्ररे क्षतिग्रस्त झाली. ८० किमी पर्यंतच्या प्रदेशात पुराचे पाणी शिरले यात सुमारे २५ रस्ते , लोहमार्ग व पुले ही वाहुन गेले. विजेच्या उत्पादनात मोठा फटका बसला ५१०० किलोवॅट वीज उत्पादन करणारे दोन केंद्रे उधवस्त झाली तर इतर ७ केंद्रांचे नुकसान झाले. यामुळे याभागातील वीजपुरवठा २ आठवड्यांपर्यंत गायब होता. पण या सर्वातून [[२७ जून]] पर्यंत जर्मनीने पाणीपुरवठा पूर्णपणे सुरळीत केला. तसेच विद्युत पुरवठाही पूर्ण क्षमतेने सुरू झाला. खोऱ्यातील जलवाहतुकही पुर्ववत झाली. परंतु जर्मनीला यासाठी आपत्कालीन मदतकार्य हाती घ्यावे लागले. त्यासाठी आपले राखीव सैन्य व इतर सैनिक युद्धक्षेत्रातुन दूर असे मदतकार्यात राबवावे लागले. त्याचा युद्धातील आक्रमक धोरणांवर परिणाम झालाच पण यापुढील काळात [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांनी]] केलेल्या हल्ल्यांदरम्यानही भोगावा लागला. याशिवाय या मोहिमेच्या अनुभवावरून दोस्त राष्ट्रांनी अशा प्रकारच्या इतर अनेक मोहिमा आखून जर्मनीची मोठी शस्त्रास्त्रे निकामी केली. ==बाह्य दुवे== * [http://www.raf.mod.uk/history/bombercommandno617squadron.cfm रॉयल एअरफोर्सच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील ऑपरेशन चॅस्टाइझची माहिती] * [http://www.thedambusters.org.uk/ डॅमबस्टर्स संकेतस्थळावरील चलचित्रे आणि इतर माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080621011827/http://www.thedambusters.org.uk/ |date=2008-06-21 }} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी|60em}} [[वर्ग:दुसरे महायुद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९४३]] [[वर्ग:रॉयल एर फोर्स]] 93gy49vcnoj5g9gcj4833inp4zuuizi 0 101614 2712111 2462655 2026-09-25T07:14:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712111 wikitext text/x-wiki दरवर्षी 8 मे रोजी जगभरात जागतिक थॅलेसीमिया दिन साजरा केला जातो. हा एक आनुवंशिक रक्ताचा आजार आहे, जे आई वडीलां पासून मुलांना येतो. या आजाराचे लक्षण जवळपास 3 महिन्या नंतर कळून येतात. थॅलेसीमिया दिन साजरे करण्याचा मुख्य हेतू लोकांमध्ये रक्ताशी निगडित या गंभीर आजाराबद्दल जन जागृती करणे आहे. आई वडिलांकडून वारसा मिळालेल्या या आजाराची एक विचित्रता आहे की ह्या आजाराचे कारणं माहिती असून सुद्धा या पासून वाचता येणे अशक्य आहे. खेळण्याचा बागडण्याचा वयामध्ये लहान मुलांना दवाखान्यात रक्त पेढींच्या भोवती सारख्या फेऱ्या माराव्या लागतात. त्यांच्या कुटुंबीयांचा मन:स्थितीच विचार करा कसे वाटत असणार त्यांना. सततचे आजारपण, कोमजलेला चेहरा, वजन कमी होणे, असे अनेक लक्षण मुलांमध्ये हा आजार झाल्यास दिसून येतात. चला तर मग जाणून घेऊ या 8 मे रोजी जागतिक थॅलेसीमिया या गंभीर आजाराबद्दल माहिती, त्याचे लक्षण आणि प्रतिबंधित उपाय '''थॅलेसीमिया आजार म्हणजे काय -''' हा एक असा आजार आहे जो मुलानं मध्ये जन्मापासूनच असतं. आणि जन्मल्याच्या 3 महिन्यानंतर त्याचे लक्षण दिसून येतात. तज्ज्ञ सांगतात की या आजारामध्ये बाळाच्या अंगात रक्ताची कमी होऊ लागते. जेणे करून त्याला बाहेरून रक्त पुरवठा करावा लागतो. त्यामुळे शरीरात हिमोग्लोबिनची कमतरता येते. वारंवार रक्त द्यावे लागल्यामुळे शरीरात जास्त प्रमाणात लोह तत्त्व जमा होतं जे पुढच्या आयुष्यात हृदयासाठी प्राणघातक ठरू शकतं. '''थॅलेसेमियाची लक्षणे -''' * सततचे आजारपण * सर्दी, पडसं होणे * अशक्तपणा आणि उदासीनता जाणवणे * वयानुसार शरीराची वाढ न होणे * अंग पिवळे होणे, दात जास्त बाहेर येणे * श्वास घ्यायला त्रास होणे * अतिसंक्रमण होणे असे अनेक लक्षण दिसून येतात. '''थॅलेसीमिया पासून बचाव कसे करावे -''' * लग्नाच्या आधीच स्त्री आणि पुरुषाची संपूर्ण रक्ताची तपासणी करणे. * गरोदरपणात सुद्धा तपासणी करवून घेणे. * रुग्णाचे हिमोग्लोबिनचे स्तर 11 -12 राखण्याचे प्रयत्न करावे. * वेळच्या वेळी औषधे घेणे आणि निदान पूर्ण करणे. थॅलेसीमिया एक प्रकाराचा रक्ताशी निगडित आजार आहे. ह्याचे 2 प्रकार असतात. जन्म घेणाऱ्या बाळाच्या आई वडिलांचा जीन्स मध्ये किरकोळ (मायनर) थॅलेसीमिया असेल तर बाळाला जास्त प्रमाणाचे थॅलेसीमिया होऊ शकतो. जे जीवघेणे असू शकते. आणि बाळाच्या आई वडिलांमध्ये कोणाला एकालाच कमी प्रमाणाचे थॅलेसीमिया असल्यास बाळाच्या जीवाला काही धोका नसतो. या साठी लग्नाच्या आधीच दोघांची चाचणी करणे गरजेचे आहे. '''थॅलेसीमिया आजारामागील काही तथ्ये -''' थॅलेसीमिया या गंभीर आजारात भरपूर रक्त आणि औषधे लागतात. त्यासाठी भरपूर पैसे सुद्धा खर्च होतो. सगळेच या आजारांवर खर्च करू शकतात असे नाही. त्यामुळे पैसे अभावी उपचार मिळत नसल्याने वयोगट 12 ते 15 वर्षाची मुलं मरण पावतात आणि व्यवस्थित औषधोपचार मिळाल्यावर त्यांची जगण्याची प्रमाण जास्त असतात. या आजारामध्ये जसं जसं वय वाढते तसं तसं रक्ताची गरज जास्त भासू लागते. वेळच्या वेळीच योग्य ती काळजी घेऊन आपण या आजाराला ओळखणे कधी ही चांगलेच. या साठी अस्थी मज्जा प्रत्यरोपण (बोन मॅरो ट्रान्सप्लान्टेशन) एक प्रकारची शल्य चिकित्सा असते ते करणे फायदेशीर असतं. पण हे फारच खर्चिक असते. जगभरात थॅलेसीमिया, सिकल सेल, सिकलथेल, हिमोफिलिया, या आजाराचे मुलं पैशाअभावी वयोगट 8 ते 10 वर्षांपेक्षा जास्त जगत नाही. ==संदर्भ (इंग्रजी)== * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1435/ GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Alpha-Thalassemia] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/141800,141850,142310,604131,141800,141850,142310,604131 OMIM etries on Alpha-Thalassemia] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{DMOZ|Health/Conditions_and_Diseases/Blood_Disorders/Anemia/Thalassemia/}} * [http://www.thalassemia.org Cooley's Anemia Foundation] * [http://www.thalassemia.us Information on Thalassemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913235105/http://thalassemia.us/ |date=2017-09-13 }} * [http://www.genome.gov/10001221 Learning About Thalassemia] published by the National Human Genome Research Institute. * [http://www.thalpal.com/ ] - A patients' help group and support forum * [http://www.thalassemia.com Northern California's Comprehensive Thalassemia Center] * [http://www.thalforum.com Thalassemia Community Forum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214035143/https://www.thalforum.com/ |date=2021-02-14 }} * [http://www.ferriscan.com/ FerriScan - MRI-based test to measure iron overload] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120221102436/http://www.ferriscan.com/ |date=2012-02-21 }} ikvcnyimglfx87vg7lotv7rd4wcuihj 0 124089 2712028 1258212 2026-09-25T04:32:44Z अभय नातू 206 साचा 2712028 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नोकिया २७३० क्लासिक''' हा [[नोकिया]]चा जीएसएम ३जी [[भ्रमणध्वनी]] होता. {{नोकियाचे भ्रमणध्वनी}} [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] jgsgn6yb5it2sw6s9y8sww6v79h4m2m 0 124339 2712092 2635357 2026-09-25T06:08:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712092 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट सरोवर | नाव = टाहो सरोवर<br />Lake Tahoe | चित्र = Lake Tahoe NV.jpg | चित्र माहिती = | स्थान = [[उत्तर अमेरिका]] | गट = | गुणक = {{coord|39|5|N|120|02|W|type:waterbody|display=inline}} | प्रकार = | अंतर्वाह = | बहिर्वाह = | पाणलोट = | देश = {{flag|अमेरिका}} | लांबी = ३५ | रुंदी = १९ | क्षेत्रफळ = ४९६.२ | खोली = ३०० | कमाल-खोली = ५०१ | घनफळ = १५०.६८ घन किमी | किनारा = ११४ | उंची = १,८९७ | शहरे = | टिपा = }} '''टाहो सरोवर''' हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] देशाच्या [[सियेरा नेव्हाडा]] पर्वतरांगेमधील एक मोठे गोड्या पाण्याचे [[सरोवर]] आहे. हे सरोवर [[नेव्हाडा]] व [[कॅलिफोर्निया]] राज्यांच्या सीमेवर [[रिनो, नेव्हाडा|रिनो]] व [[साक्रामेंटो]] ह्या शहरांच्या मधोमध स्थित असून ते उत्तर अमेरिकेमधील सर्वात उंच सरोवर आहे. घनफळाच्या दृष्टीने ते जगातील २६व्या क्रमांकाचे मोठे सरोवर आहे. टाहो सरोवर हे ह्या भागातील एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ असून येथील अनेक [[स्कीइंग|स्की]] रिझॉर्ट्स प्रसिद्ध आहेत. [[१९६० हिवाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धा येथील स्क्वा व्हॅली ह्या ठिकाणी खेळवण्यात आल्या होत्या. == हे सुद्धा पहा == * [[रिनो-लेक टाहो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Lake Tahoe|लेक टाहो}} *[http://tahoe.usgs.gov/ लेक टाहो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028100430/http://tahoe.usgs.gov/ |date=2007-10-28 }} *[https://web.archive.org/web/20230604115212/http://www.epa.gov/region9/water/watershed/tahoe/index.html अधिक माहिती] [[वर्ग:अमेरिकेचा भूगोल]] [[वर्ग:सरोवरे]] pdhjse7ynjr6fnq6uke7amsvy56r62a 0 125747 2712090 2711711 2026-09-25T06:07:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712090 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''टाटा सुमो''' ही [[टाटा मोटर्स]] (पूर्वीची ''टेल्को'')या कंपनीचे बहुउपयोगी वाहन आहे.<ref>{{cite web | title = टाटा सुमोचा इतिहास आणि परिचय | url = https://www.tatamotors.com/ | publisher = टाटा मोटर्स}}</ref> हे वाहन प्रथम [[इ.स. १९९४]] मध्ये बाजारात आणले गेले. दहा प्रवाशांपर्यंत बसण्याची क्षमता, मजबूत बांधणी आणि ग्रामीण तसेच दुर्गम भागातील रस्त्यांवर उत्तम कामगिरी या वैशिष्ट्यांमुळे हे वाहन अत्यंत लोकप्रिय ठरले. भारताच्या वाहन उद्योगात सर्वात यशस्वी ठरलेल्या वाहनांपैकी हे एक मानले जाते.<ref>{{cite web | title = टाटा सुमो भारतीय ऑटोमोबाईल इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> == लष्करी आणि निमलष्करी वापर == टाटा सुमोची मजबूत बांधणी आणि कोणत्याही खडतर भूप्रदेशावर धावण्याची क्षमता लक्षात घेऊन [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दले]] आणि विविध निमलष्करी दलांनी या वाहनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला आहे. * '''रुग्णवाहिका ''': भारतीय सैन्याने दुर्गम व पहाडी भागात जखमी सैनिकांना तातडीने वैद्यकीय मदत पोहोचवण्यासाठी टाटा सुमोच्या विशेष बदल केलेल्या ४×४ (Four-wheel drive) व्हर्जनचा रुग्णवाहिका म्हणून वापर केला. * '''सैन्य वाहतूक व गस्त''': सीमावर्ती भागात, विशेषतः [[हिमाचल प्रदेश]], [[उत्तराखंड]] आणि [[जम्मू आणि काश्मीर]] सारख्या डोंगराळ भागांत सैनिकांची वाहतूक आणि टेहळणीसाठी या वाहनाचा प्रामुख्याने उपयोग केला गेला.<ref>{{cite web | title = भारतीय सैन्यातील टाटा वाहनांचा वापर | url = https://www.indianarmy.nic.in/ | publisher = भारतीय सेना}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:टाटा सुमो}} [[वर्ग:टाटाची वाहने]] [[वर्ग:भारतीय बहुउपयोगी वाहने]] [[वर्ग:भारतीय सेनेची वाहने]] pop9nlnmk3zxs3n0hdojjcqs61z5owf 0 125822 2712116 2540706 2026-09-25T07:20:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712116 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट इमारत |नाव = न्यू यॉर्क टाइम्स बिल्डिंग |चित्र = [[File:Ny-times-tower.jpg|200px]] |चित्र रूंदी = 200px |चित्रवर्णन = |ठिकाण = ६२०, अव्हेन्यू<br/>[[न्यू यॉर्क]],<br/>१००१८<br/>[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |latd = 40| latm = 45| lats = 23| latNS = N |longd = 73| longm = 59| longs = 24| longEW = W |iso_region = US-NY_source:dewiki |coordinates_display= |बांधकाम सुरुवात = २००३ |बांधकाम पूर्ण = २००७ |इमारत प्रकार = कार्यालय |वास्तुशास्त्रीय = {{convert|1046|ft|m|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://skyscrapercenter.com/new-york-city/new-york-times-tower/ |title=New York Times Tower - The Skyscraper Center |work=Council on Tall Buildings and Urban Habitat |access-date=2012-05-26 |archive-date=2013-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212204055/http://skyscrapercenter.com/new-york-city/new-york-times-tower/ |url-status=dead }}</ref> |छत = {{convert|748|ft|m|abbr=on}} |वरचा मजला = {{convert|721|ft|m|abbr=on}}<ref name=skyscraperCenter/> |एकूण मजले = ५२<ref name=skyscraperCenter/> |प्रकाशमार्ग = ३२<ref name=skyscraperCenter/> |मूल्य = ८५० दशलक्ष [[अमेरिकन डॉलर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.emporis.com/building/newyorktimestower-newyorkcity-ny-usa |title=संग्रहित प्रत |access-date=2012-05-26 |archive-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010130657/http://www.emporis.com/building/newyorktimestower-newyorkcity-ny-usa |url-status=dead}}</ref> |क्षेत्रफळ = १५,४०,००० चौ. फूट |वास्तुविशारद = रेन्झो पिआनो, |रचनात्मक अभियंता= थॉर्नटन टॉर्नासेट्टी |कंत्राटदार = एएमईसी कन्स्ट्रक्शन मॅनेजमेंट |विकासक = फॉरेस्ट सिटी रॅटनर कंपनीज |मालकी = द न्यू यॉर्क टाइम्स कंपनी (५८% मालकी) आणि फॉरेस्ट सिटी रॅटनर कंपनीज (४२% मालकी) |व्यवस्थापन = फॉरेस्ट सिटी रॅटनर कंपनीज |references = <ref name=skyscraperCenter/> }} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेतील उंच इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:जगातील गगनचुंबी इमारती]] dzwj9lacn7yyqzqa8oswawr7qvnfyzk 0 125849 2711952 2545423 2026-09-25T00:38:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711952 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट इमारत |नाव = एर इंडिया बिल्डिंग |चित्र = [[File:Marine Drive, Mumbai (2007).jpg|250px]]| |चित्र रुंदी = |चित्रवर्णन = |आधीची विश्वविक्रमी इमारत = |नंतरची विश्वविक्रमी इमारत = |विक्रमी उंची सुरू = |विक्रमी उंची समाप्त = |ठिकाण = [[मरीन ड्राईव्ह]], [[नरीमन पॉइंट]],<br> [[मुंबई]], ४०००२१<br>[[भारत]] |latogd = | latm = | lats = |longd = | longm = | longs = |बांधकाम सुरुवात = |बांधकाम पूर्ण = १९७४ |इमारतीचा प्रकार = |वास्तुशास्त्रीय = १०५ [[मीटर]] <ref name=emporis>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.emporis.com/building/airindiabuilding-mumbai-india|title=एर इंडिया बिल्डिंग|publisher=Emporis.com|ॲक्सेसदिनांक=2011-09-03|archive-date=2012-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026114011/http://www.emporis.com/building/airindiabuilding-mumbai-india|url-status=dead}}</ref> |छत = |वरचा मजला = |एकूण मजले = २४ |प्रकाशमार्ग = |मूल्य = |क्षेत्रफळ = २२०००० चौ. फूट |वास्तुविशारद = फिरोझ कुदिआनवाला |रचनात्मक अभियंता = |कंत्राटदार = |विकासक = |मालकी = [[एर इंडिया]] |व्यवस्थापन = |references = }} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील उंच इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:जगातील गगनचुंबी इमारती]] hxw5efx8a2u2g4dce0hsdnu6jn605xl 0 125855 2711883 2592142 2026-09-24T21:01:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711883 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट इमारत |नाव = ॲन्टिलिआ |चित्र = [[चित्र:Ambani house mumbai.jpg|250px]] |चित्र रुंदी = 250px |चित्रवर्णन = |आधीची विश्वविक्रमी इमारत = |नंतरची विश्वविक्रमी इमारत = |विक्रमी उंची सुरू = |विक्रमी उंची समाप्त = |ठिकाण = [[अल्टामाउंट रोड]], [[दक्षिण मुंबई]]<br/> {{coord|18|58|6|N|72|48|35|E}} |बांधकाम सुरुवात = २००७ |बांधकाम पूर्ण = २०१० |इमारतीचा प्रकार = वैयक्तिक रहिवासी इमारत |वास्तुशास्त्रीय = |छत ={{Convert|173|m|ft|0}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=Emporis GmbH |दुवा=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=301023 |title=रेसिडन्स ॲन्टिलिआ, मुंबई, इंडिया |publisher=Emporis.com |date= |accessdate=2010-07-29}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |वरचा मजला = |एकूण मजले = २७ (पण ६० मजल्यांच्या बरोबरीचे)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.trendhunter.com/trends/indias-mukesh-ambani-building-60-storey-residential-skyscraper-mansion |title=पर्सनल ग्रीन स्कायस्क्रॅपर्स - द सिक्स्टी स्टोरी ॲन्टिलिआ हाऊस |publisher=Trendhunter.com |date= |accessdate=2010-07-29}}</ref> |प्रकाशमार्ग = ९ |मूल्य = |क्षेत्रफळ =४,००,००० चौ. फूट |वास्तुविशारद = पर्किन्स अँड विल |रचनात्मक अभियंता = स्टर्लिंग इंजिनिअरींग कन्सल्टन्सी प्रा. लि. |कंत्राटदार = लेईटन होल्डींग्ज |विकासक = |मालकी = [[मुकेश अंबानी]] |व्यवस्थापन = |references = }} '''अँटिलिया''' हे [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[अल्टामाउंट रोड]]<nowiki/>वर स्थित असलेले $१.६<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Eshita|first=Bhargava|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/mukesh-ambanis-4-6-billion-27-story-skyscraper-home-has-a-snow-room-spa-ice-cream-parlor-and-more/2891686/|title=Mukesh Ambani and Anant Ambani's $4.6 billion 27-storey skyscraper home has a snow room, spa, ice-cream parlor, and more|date=April 19, 2023|work=[[The Financial Express (India)|Financial Express]]|url-status=live}}</ref> अब्ज किमतीचे खाजगी निवासस्थान आहे.<ref name="dnaindia1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/money/report_mittal-s-address-more-expensive-than-ambani-s_1181537|title=Mittal's address more expensive than Ambani's – Money – DNA|date=4 August 2008|publisher=Dnaindia.com|access-date=17 November 2010}}</ref> हे नाव १५ व्या शतकातील स्पॅनिश कथांमधील एका बेटाच्या नावावरून देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.huffingtonpost.com/2012/05/18/antilia-inside-mukesh-expensive-home-mumbai_n_1527703.html|title=Antilia: Inside Mukesh Ambani's 27-Story Mumbai Residence, The World's First $1 Billion Home (photos)|last=Hanrahan|first=Mark|date=18 May 2012|website=HuffPost|access-date=9 January 2018}}</ref> भारतीय अब्जाधीश [[मुकेश अंबाणी|मुकेश अंबानी]] आणि त्यांच्या कुटुंबाचे निवासस्थान आहे.<ref>{{Cite magazine|date=23 May 2012|title=Photos: Inside the Life of the Ambani Family, Owners of the World's Most Lavish Home|url=https://www.vanityfair.com/style/photos/2012/06/ambani-residence-exclusive-photos-slideshow|magazine=Vanity Fair|language=en|publisher=Condé Nast|access-date=2019-08-26}}</ref> ८ रिश्टर स्केलचा भूकंप ही इमारत सहन करू शकते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cosmopolitan.in/celebrity/features/a22784/10-surprising-facts-about-ambanis-antilia-worlds-most-expensive-house|title=10 Surprising Facts About Ambani's 'Antilia', the World's Most Expensive House – Celebrity, Cosmopolitan India|website=Cosmopolitan India|language=en|access-date=2022-02-11}}</ref>वरचे सहा मजले खाजगी निवासी क्षेत्र आहेत. संरचनेच्या रचनेत कमळाचे रोप आणि सूर्य यांचा समावेश आहे. ही इमारत २७ मजली असून याची उंची {{Convert|173|m}} उंच, {{Convert|65340|sqft|order=flip}} इतकी आहे. यामध्ये १६८- कार गॅरेज, बॉलरूम, ९ हाय-स्पीड लिफ्ट्स, ५० आसनांचे थिएटर, टेरेस गार्डन्स, [[जलतरण तलाव|स्विमिंग पूल]], स्पा, हेल्थ सेंटर, एक मंदिर यासारख्या सुविधा आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/business/living-business/helipads-to-ballrooms-all-that-you-wanted-to-know-about-mukesh-ambanis-antilia-1964555.html|title=Helipads to ballrooms: All that you wanted to know about Mukesh Ambani's Antilia|date=24 March 2014|website=Firstpost|access-date=2019-08-26}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/business/business-others/mukesh-ambanis-antilia-worlds-most-expensive-billionaire-home-forbes/|title=Mukesh Ambani's 'Antilia' world's most expensive billionaire home: Forbes|date=2014-05-14|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-02-11}}</ref> या इमारतीचे २०२३ मधील मूल्य $४.६ अब्ज इतके आहे.<ref name=":0"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/investing-in-real-estate-is-hardly-a-lucrative-bet-now-11601828721814.html|title=Investing in real estate is hardly a lucrative bet now|last=Kaul|first=Vivek|date=2020-10-04|website=[[Live Mint]]|language=en|access-date=2024-03-01}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[अँटीलिआ स्फोटके प्रकरण]] == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:भारतातील उंच इमारती व वास्तू]] [[वर्ग:मुंबईमधील इमारती व वास्तू]] kkh8zng7g0n894fznvgkeq4f816d1l7 0 126450 2712053 2344158 2026-09-25T04:59:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712053 wikitext text/x-wiki <!-- Infobox starts !--> {{Infobox settlement |official_name = जर्सी सिटी |settlement_type = [[शहर (न्यू जर्सी)|शहर]] |nickname = "Chilltown"<ref>{{स्रोत बातमी | last=Kaulessar | first=Ricardo | url=http://hudsonreporter.com/view/full_story/2404239/article-Why-do-people-call-Jersey-City--Chilltown--Residents-shed-light-on-origin-of-rap-nickname | title=Why do people call Jersey City ‘Chilltown’? | work=[[Jersey City Reporter]] | date=April 15, 2005 | accessdate=February 19, 2010 | archive-date=2011-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110415065536/http://hudsonreporter.com/view/full_story/2404239/article-Why-do-people-call-Jersey-City--Chilltown--Residents-shed-light-on-origin-of-rap-nickname | url-status=dead }}</ref><br />"Wall Street West"<ref>{{स्रोत बातमी | work=[[BusinessWeek]] | date=October 29, 2001 | title=Jersey City: "Wall Street West" | url=http://www.businessweek.com/magazine/content/01_44/b3755057.htm | accessdate=February 19, 2010 | archive-date=2001-11-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20011122145433/http://www.businessweek.com/magazine/content/01_44/b3755057.htm | url-status=dead}}</ref> |motto = “Let Jersey Prosper”<ref>Staff. [http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=F70E15F93E5D12738DDDAE0894D0405B898CF1D3 "Topics of the Week"], ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', August 7, 1909. Accessed December 21, 2011. "The seal of the city with the popular motto, 'Let Jersey Prosper,' appears on the cover."</ref> <!-- Images --> |image_skyline = Jersey City.JPG |imagesize = 250px |image_caption = Skyline of Downtown Jersey City |image_flag = |image_seal = |image_map = Jersey_City_nj.png <!-- Maps --> |mapsize = 250x200px |map_caption = Location of Jersey City within Hudson County. Inset: Location of Hudson County highlighted within the state of New Jersey. |image_map1 = Census Bureau map of Jersey City, New Jersey.gif |mapsize1 = 250x200px |map_caption1 = Census Bureau map of Jersey City, New Jersey <!-- Location --> |subdivision_type = [[देश]] |subdivision_type1 = [[अमेरिकेतली राज्ये|राज्ये]] |subdivision_type2 = [[काउंटी]] |subdivision_name = अमेरिका संघराज्य |subdivision_name1 = [[न्यू जर्सी]] |subdivision_name2 = [[हडसन काउंटी, न्यू जर्सी|हडसन]] <!-- Population --> |population_as_of = [[2010 United States Census|2010 Census]] |population_total = 247597 |population_density_km2 = 6,462.0 |population_density_sq_mi = 16,736.6 <!-- General information --> |timezone = [[Eastern Time Zone (North America)|EST]] |utc_offset = -5 |timezone_DST = EDT |utc_offset_DST = -4 |elevation_footnotes = <ref>{{Gnis|885264|Jersey City}}, [[Geographic Names Information System]]. Retrieved January 4, 2008.</ref> |elevation_ft = 20 |elevation_m = 6 |coordinates_region = US-NJ |coordinates_display = inline,शीर्षक |longd = -74.0647 |latd = 40.711417 <!-- Area/postal codes & others --> ||website = http://www.cityofjerseycity.com |footnotes = }} <!-- Infobox ends !--> '''जर्सी सिटी''' हे एक [[हडसन काउंटी, न्यू जर्सी|हडसन काउंटी]], [[न्यू जर्सी]], अमेरिकेमधील महत्त्वाचे शहर आहे. २०१० च्या जनगणनेनुसार, जर्सी सिटीची लोकसंख्या २४७,५९७ असून [[न्यू जर्सी मधील महानगरपालिका|न्यू जर्सीमधील लोकसंख्येच्या आधारे दुसऱ्या क्रमांकाचे शहर]] आहे. [[न्यू यॉर्क शहरी विभाग]]ाचा भाग असणारी जर्सी सिटी, [[पश्चिम मॅनहॅटन]]च्या बाजूला असून [[हडसन नदी]]च्या पलिकडे आहे, तर शहराच्या दुसऱ्या बाजूला [[हॅकनसॅक नदी]] आणि [[नूअर्क बेट]] आहे. जर्सी सिटी हे शहर मुख्य रेल्वे मार्गांनी जोडलेले असून {{convert|११|mi|km}}चा किनारा असून एक उत्तम बंदर आहे. जर्सी सिटीमध्ये अनेक उद्योगधंद्यांची भरभराट शहराच्या विकासासाठी कारणीभूत आहे. सुंदर नदीकिनारा असणारे हे अमेरिकेतील एक मोठे [[डाऊन टाऊन]] असणारे शहर आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू जर्सीमधील शहरे]] [[वर्ग:हडसन काउंटी (न्यू जर्सी)]] aze6am3fcjy4bfruprouxbk9zsf8w4g 0 129350 2712186 2704516 2026-09-25T11:45:42Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712186 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = ''बाबाराव मुसळे'' | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = बाबाराव | जन्म_दिनांक =जून १० , [[इ.स. १९४९]] | जन्म_स्थान = मैराळडोह (तालुका मालेगाव जिल्हा [[वाशीम]]) | निवासस्थान = जुनी आययूडीपी वसाहत, गजानन महाराज मंदिरामागे, [[वाशीम]], ४४४५०५. | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = शांती अरू | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = शिक्षण एमए (मराठी), बीएस्‌सी (जीवशास्त्र), बीएड | प्रशिक्षणसंस्था = [[मराठवाडा विद्यापीठ]], नागपूर विद्यापीठ, अमरावती विद्यापीठ [[औरंगाबाद]] | पेशा = सेवानिवृत्त माध्यमिक शिक्षक | कारकीर्द_काळ = (१९७३-२००७) | संस्था = पारेश्वर विद्यालय पार्डी (टकमोर) | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = ब्रह्मा (तालुका व जिल्हा [[वाशीम]]) | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = मराठी साहित्यिक | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = |जोडीदार = | अपत्ये = | वडील =गंगाराम ग्यानबा मुसळे | आई = कै कलावती गंगाराम मुसळे | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''बाबाराव गंगाराम मुसळे''' (जून १०, [[इ.स. १९४९]] -हयात) हे एक मराठी कवी आणि लेखक आहेत. १९८५मध्ये 'हाल्या हाल्या दुधू दे' या कादंबरीने प्रसिद्धीच्या झोतात आले. या कादंबरीने ग्रामीण वास्तव आपल्या खास शैलीत टिपणारे कादंबरीकार म्हणून त्यांना मान्यता मिळवून दिली.{{संदर्भ हवा}} त्यांच्या या कादंबरीचे [[पु.ल. देशपांडे]] यांनी विशेष कौतुक केले होते.{{संदर्भ हवा}} दरम्यानच्या काळात बाबाराव मुसळे यांची 'झिंगू लुखू लुखू', 'मोहरलेला चंद्र', 'नगरभोजन' हे कथासंग्रह आणि 'पाटीलकी', 'दंश', 'स्मशानभोग'इत्यादि दहा कादंबऱ्या प्रकाशित होत राहिल्या. पखाल कादंबरीला 1994-95चा आणि वारूळ कादंबरीला 2004-05चा हे महाराष्ट्र शासनाचे उत्कृष्ट वाङ्मय निर्मितीचे पुरस्कार प्राप्त झाले.{{संदर्भ हवा}} वाचक त्यांच्या लेखनशैलीला सरावलेला असतानाच 'इथे पेटली माणूस गात्रे' या कवितासंग्रहाला 'सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते पाटील' हा साहित्य पुरस्कार मिळाला.{{संदर्भ हवा}} 2017 सालचा प्रवरानगर लोणीचा 51 हजार रूपयांचा कै पद्मश्री विठ्ठलराव विखे पाटील पुरस्कार त्यांच्या झळाळ कादंबरीला प्राप्त झाला.{{संदर्भ हवा}} कादंबरी आणि कथालेखन करत असतानाच मुसळे यांचे कवितालेखनही समांतरपणे सुरू होते. त्यांच्या कविता, कथा आणि कादंबऱ्या नागर, ग्रामीण, दलित, आदिवासी असा विविध प्रवाहांना आपल्यात सामावून घेत आपल्या पद्धतीने व्यक्त होतात. आर्त ही कादंबरी तर पश्चिम बंगालमधल्या भोई समाजाच्या दामायची तीव्र संघर्षकथा आहे.{{संदर्भ हवा}} == बाबाराव मुसळे यांनी लिहिलेली पुस्तके == बाबाराव मुसळे मराठीतील अग्रगण्य साहित्यिक आहेत. त्यांच्या नावावर दहा कादंबऱ्या, तीन कथा संग्रह आणि एक कविता संग्रह आहे. शिवाय त्यांनी दोन पुस्तकांचे संपादन केले आहे. === कादंबऱ्या {{संदर्भ हवा}}=== *झुंड -प्रकाशक-मेहता पब्लिशिंग हाऊस,पुणे (2023) *एक पाऊल पुढं -प्रकाशक -मॅजेस्टिक,मुंबई(2021) *नो नाॅट नेव्हर ।प्रकाशक -मेहता पुणे(2020) *द लास्ट टेस्ट ।प्रकाशक-विश्वकर्मा ,पुणे(2019) *झळाळ-प्रकाशक सायन ,पुणे (2017) * आर्त-प्रकाशक-मॅजेस्टिक मुंबई (2013) * दंश -प्रकाशक -कीर्ती ,औरंाबाद (2009) * पखाल-प्रकाशक -मेहता ,पुणे(तिसरी आवृत्लती वकरच येते) * पाटीलकी -प्रकाशक -अरिहंत ,पुणे * वारूळ-प्रकाशक-मेहता ,पुणे (2004) * स्मशानभोग-प्रकाशक - कीर्ती ,औरंगाबाद(2012) * हाल्या हाल्या दुधू दे- प्रकाशक -मेहता ,पुणे === कथासंग्रह{{संदर्भ हवा}}=== * झुंगु लुखू लुखू-(1994)प्रकाशक-मेहता, पुणे * नगरभोजन-प्रकाशक -जनशक्ती वाचक चळवळ, औरंगाबाद (2009) * मोहोरलेला चंद्र - मेहता,पुणे मार्फत === कवितासंग्रह{{संदर्भ हवा}} === * इथे पेटली माणूस गात्रे (कवितासंग्रह-[[काव्याग्रह]] प्रकाशन-जून २०११) == बाबाराव मुसळे यांच्या लेखनाची समीक्षा करणारे ग्रंथ == * तृतीयरत्न आणि हाल्या हाल्या दुधू दे. (संपादक : तुषार चांदवडकर)।प्रकाशक -बजाज पब्लिकेशन्स ,अमरावती *बाबाराव मुसळे नावाचा माणूस आणि त्यांचे साहित्य -डा शिवाजी नागरे।प्रकाशक-अथर्व पब्लिकेशन्स ,धुळे *बाबाराव मुसळे :व्यक्ती आणि वा•डमय -डा सोपान सुरवसे ।प्रकाशक एज्युकेशनल पब्लिशर्स अॅंड डिस्ट्रीब्यूटर्स ,औरंगाबाद।मो *राजन खान आणि समकालीन कथाकार -डा मछिंद्र नागरे ।परिस पब्लिकेशन्स ,सासवड ,पुणे *बाबाराव मुसळेंचे कथाविश्व -डा प्रमोद गारोडे ।अनघादित्य प्रकाशन ,परतवाडा ,अमरावती == संमेलनाचे अध्यक्ष == * पहिले [[अंकुर साहित्य संमेलन]], [[मालेगाव]] जि वाशीम (१९८५) * दुसरे [[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]], रिसोड, जिल्हा [[वाशीम]]. (२८ डिसेंबर २००८) * तिसरे [[ग्रामीण साहित्य संमेलन]], शेंबाळपिंपरी, जिल्हा [[यवतमाळ]] (१९८८) * ५८ वे विदर्भ साहित्य संघाचे [[विदर्भ साहित्य संमेलन]]. धानोरा, जिल्हा [[गडचिरोली]] (१९, २० व २१ डिसेंबर २००८) *पहिले परिमल साहित्य संमेलन, मौजे रानअंत्री [[चिखली तालुका]] [[बुलढाणा जिल्हा]]. दिनांक -30 जानेवारी 2019 *4थे भूमिजन साहित्य संमेलन,सावखेडा ।बु। ता सिल्लोड जि औरंगाबाद. 16 फेब्रुवारी 2020 *अध्यक्ष,1ले राज्यस्तरीय वऱ्हाडी कट्टा साहित्य संमेलन बेलखेड ता तेल्हारा जि अकोला ।23 एप्रिल 2023 == पुरस्कार/मानसन्मान == * 'इथे पेटली माणूस गात्रे'साठी [[अंकुर साहित्य संमेलन|अंकुर साहित्य संघ]] पुरस्कार (२०१२) * 'इथे पेटली माणूस गात्रे'साठी श्री. चक्रधर वाचनालय, शेवाळा (तालुका कळमनुरी जिल्हा हिंगोली) यांचा पुरस्कार (२०१२) * 'इथे पेटली माणूस गात्रे'साठी सहकार महर्षी शंकरराव मोहिते पाटील पुरस्कार-सोलापूर (२०१२) * ‘पखाल'ला महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाङ्‌मय निर्मितीचा [[वि.स. खांडेकर]] पुरस्कार (१९९५-९६) * राष्ट्रसंत भगवानबाबा युवक संघटना शेलसुरा, (तालुका कळमनुरी, जिल्हा हिंगोली) यांच्याकडून समाजभूषण पुरस्कार (२०१२) * महदंबा जीवन गौरव पुरस्कार (२००९) * महाराष्ट्र शासनाचा आदर्श शिक्षक पुरस्कार (२०१२) * ‘मोहरलेला चंद्र'साठी कोपरगावचा भि. ग. रोहमारे पुरस्कार (१९९२) *झिंगू लुखू लुखू कथासंग्रहासाठी लोकमत -कामगार साहित्य संमेलन ,सोलापूर पुरस्कार 1994 * ‘वारूळ'ला पद्मगंधा प्रतिष्ठान (नागपूर) पुरस्कार (२००४) *वारूळला शब्दपंढरी ,लातूरचा पुरस्कार ।2004 । * ‘वारूळ'ला ’मराठी अनुवाद परिषद’ (बुलढाणा) या संस्थेचा तुका म्हणे पुरस्कार (२००४) * ‘वारूळ'ला महाराष्ट्र शासनाचा उत्कृष्ट वाङ्‌मय निर्मितीचा [[ह.ना. आपटे]] पुरस्कार (२००४) * ‘वारूळ'ला नागपूरच्या विदर्भ साहित्य संघाचा [[पु.य. देशपांडे]] पुरस्कार (२००४) * वारूळ'ला लातूरचा यशवंत दाते स्मृती प्रतिष्ठान पुरस्कार (२००४) *वारूळला 10 वे जनसाहित्य संमेलन पुरस्कार 2005 *विदर्भ साहित्य संघ ,नागपूरचा नगरभोजन कथा संग्रहास चोरघडे लेखन पुरस्कार -2010/ *नटश्रेष्ठ निळू फुले आर्ट फौंडेशन ,अकोला । निळू फुले स्मृती पुरस्कार ।2013 * रा ग उर्फ आप्पासॄहेब अनसिंगकर कार्यगौरव पुरस्कार 2014/तर्फे जीवन विकास शिक्षण मंडळ ,केकत उमरात ा जि वाशीम *सूर्यकांतादेवी पोटे साहित्यव्रती पुरस्कार ,अमरावती 2016 *प्रवरानगर लोणी येथील कै विठ्ठलराव विखे पाटील हा 51 हजार रूपयांचा बहुप्रतिष्ठित पुरस्कार झळाळ कादंबरीला ।2018 *हरिभाऊ प्रतिष्ठान ,वाशीमतर्फे वाशीम जिल्हा समाजभूषण पुरस्कार -2016 *दुसरे अखिल भारतीय वऱ्हाडी साहित्य संमेलन,अकोला यांचा वऱ्हाडरत्न पुरस्कार 2019. * रा पै समर्थ स्मारक समिती नॄगपूर।विदर्भ रत्न पुरस्कार ।2019 *डाॅ गिरीश गांधी फौ़डेशन ,नागपूर यांचा स्व मीरादेवी पिंचा स्मृती लेखन पुरस्कार(25 हजार रू )2020 == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [ http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/11573778.cms{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} महाराष्ट्र टाइम्स] * [http://www.rasik.com/cgi_bin/display_author.cgi?authorId=a32189&lang=marathi रसिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201814/http://www.rasik.com/cgi_bin/display_author.cgi?authorId=a32189&lang=marathi |date=2016-03-04 }} * [http://www.globalmarathi.com/20120927/5069346950594436016.htm ग्लोबल मराठी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223039/http://www.globalmarathi.com/20120927/5069346950594436016.htm |date=2016-03-04 }} * [http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=34087:2009-12-23-15-06-54&Itemid=1 लोकसत्ता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309035315/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=34087:2009-12-23-15-06-54&Itemid=1 |date=2016-03-09 }} * https://web.archive.org/web/20160309035315/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=34087:2009-12-23-15-06-54&Itemid=1 * [ http://www.marathibooks.com/bookserve/index.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130410060853/http://marathibooks.com/bookserve/index.php |date=2013-04-10 }} showpage=showauthor&SearchWord=%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%B3%E0%A5%87 मराठी बुक्स] * [http://uniquefeatures.in/e-sammelan-12/poems/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8 'युनिक फीचर्स' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140128112006/http://uniquefeatures.in/e-sammelan-12/poems/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A8 |date=2014-01-28 }} * [http://72.78.249.107/esakal/20100901/5758415400264614763.htm सकाळ ]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{मराठी कवी}} [[वर्ग:साहित्यिक]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरस्कारप्राप्त आदर्श शिक्षक]] 0cibzsb4nv0oprvk9p7v8yrxwtrtcwl 0 130619 2712144 2360616 2026-09-25T08:36:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712144 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = डॉ नसीमा हुरजूक | चित्र =Dr.Naseema Hurzuk.jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = डॉ नसिमा हुरजूक | जन्म_दिनांक = [[सप्टेंबर २]], [[इ.स. १९५०]] | जन्म_स्थान = [[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]] | निवासस्थान = [[कोल्हापूर]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | नागरिकत्व = भारतीय | शिक्षण = बी ए (अर्थशास्त्र) | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = सरकारी अधिकारी | कारकीर्द_काळ = इ.स. १९८४ पासून स्वेच्छानिवृत्ती घेईपर्यंत | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | पुरस्कार = सावित्रीबाई फुले (२००६), सह्याद्री वाहिनीचा रत्‍नशारदा पुरस्कार | संकेतस्थळ = http://www.hohk.org.in/ | संकेतस्थळ = https://www.saahaskop.org/ | तळटिपा = | संकीर्ण = }} == जन्म, बालपण आणि शिक्षण == डॉ. नसीमा मोहम्मद अमीन हुरजूक यांचा जन्म २ सप्टेंबर १९५० रोजी सोलापूर (महाराष्ट्र, भारत) येथे झाला. वयाच्या १६ व्या वर्षी पक्षाघातामुळे त्यांच्या कंबरेखालील भागाच्या सर्व संवेदना नष्ट झाल्या आणि त्यांना अपंगत्व आले. अपंगत्व येऊनही त्या खचल्या नाहीत. त्यांनी ‘अर्थशास्त्र’ विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन घेतली. त्यानंतर त्यांनी ‘केंद्रीय अबकारी कर’ (central excise ) या सरकारी खात्यात विभागात काही काळ नोकरी करून मग स्वेच्छानिवृत्ती स्वीकारली. == सामाजिक कार्य== 'बाबुकाका दिवाण' या आपल्या गुरूंकडून प्रेरणा घेऊन नसीमा हुजरूक यांनी 1984 साली आपल्या समविचारी मित्र-मैत्रिणीच्या सोबतीने अपंगांना साहाय्यभूत ठरेल अशी ‘[[हेल्पर्स ऑफ दि हॅन्डिकॅप्ड, कोल्हापूर]]’ नावाची संस्था काढली.त्यानंतर 3 डिसेंबर,2020 रोजी जागतिक अपंगदिनाचे औचित्य साधून "साहस डिसॅबिलीटी रिसर्च आणि केर फौंडेशन,कोल्हापूर"<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saahaskop.org/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2022-09-02 |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902161451/https://www.saahaskop.org/ |url-status=dead }}</ref> या नव्या संस्थेची स्थापना केली. या नवीन संस्थेमार्फत पूर्वीपेक्षाही आधिक व्यापक प्रमाणात संपूर्ण महाराष्ट्र व शेजारील राज्यांच्या ग्रामीण भागातील समाजात दूर्लक्षित घटक राहीलेल्या अपंगाना मूलभूत सहाय्य पूरविले जाते तसेच त्यांना विविध कौशल्य प्रशिक्षण देऊन स्वावलंबी बनण्यास मदत केली जाते. ==हेल्पर्स ऑफ दि हॅंडिकॅप्ड== अपंगांना आवश्यक ती वैद्यकीय मदत मिळवून देता यावी, तसेच त्यांना स्वबळावर स्वावलंबी आयुष्य जगता यावे हे या संस्थेचे कार्यक्षेत्र आहे. ==संस्थेच्या प्रगतीचे टप्पे== * १९९३ साली व्यवसाय प्रशिक्षण केंद्र स्थापले * १९९६ साली ‘घरोंदा’ वसतिगृहाची व पुनर्वसन केंद्राची स्थापना * २००० साली अपंग आणि सुदृढ विध्यार्थ्यांना एकत्र शिक्षण घेता यावे यासाठी देण्याच्या उद्देशाने ‘समर्थ विद्यामंदिरा’ची स्थापना. * २००१ साली [[कुडाळ]] येथे काजू प्रक्रिया प्रकल्प व वसतिगृह अस्लेल्या ‘स्वप्ननगरी प्रकल्पा’ची स्थापना. == प्रभाव == == प्रकाशित साहित्य == * चाकाची खुर्ची (आत्मकथन)<ref>http://www.bookganga.com/ebooks/Books/details/5421053565303235123?BookName=Chakachi%20Khurchi</ref> == पुरस्कार == * १९८६ – दिल्लीच्या अपंग कल्याण फेडरेशनचा राष्ट्रीय पुरस्कार * १९८९-९० – कोल्हापुरातील सर्वोत्कृष्ट स्त्री उद्योजक * १९९८-९९ – पुण्याच्या महर्षी कर्वे स्त्री शिक्षण संस्थेकडून ‘बाया कर्वे’ पुरस्कार * २००१ - सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण या उद्देशाने दिला जाणारा भारत सरकारचा राष्ट्रीय स्तरावरील ‘आदर्श व्यक्ती’ पुरस्कार . * २००२ – कोल्हापूर-भूषण पुरस्कार ==नसीमा हुरजूक यांच्या कार्याचे संदर्भ असलेली पुस्तके== * ''खरेखुरे आयडॉल्स'' (लेखसंग्रह), प्रकाशक युनिक फीचर्स, २००६, संपादक सुहास कुलकर्णी, 'नसिमा हुरजूक', लेखक शिल्पा दातार-जोशी, पाने ७२ ते ७९ * ''डॉटर्स ऑफ महाराष्ट्र'' (इंग्रजी लेखसंग्रह), प्रकाशक कालनिर्णय, १९९७, संपादक विद्या बाळ व अभिजित वर्दे * चाकाची खुर्ची (आत्मचरित्र), नसीमा हुरजूक == बाह्य दुवे == *[http://www.hohk.org.in/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623013450/http://www.hohk.org.in/ |date=2012-06-23 }} *[https://web.archive.org/web/20121026145456/http://www.outlookindia.com/article.aspx?228878 आउटलुक साप्ताहिक, ११ ऑक्टोबर २००५ मधील लेख] *[http://sangad.com/wp-content/uploads/2011/07/Dr.-Naseema-Hurzuk.pdf]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.tehelka.com/story_main13.asp?filename=Cr070905naseema_the.asp तेहेलका साप्ताहिक, ९ जुलै २००५ मधील लेख] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060529052239/http://www.tehelka.com/story_main13.asp?filename=Cr070905naseema_the.asp |date=2006-05-29 }} {{DEFAULTSORT:हुरजूक,नसीमा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] 74zch19t4868pc20wozl072u7j6ebfn 0 134827 2711888 2642766 2026-09-24T21:07:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711888 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विधानसभा सदस्य | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = | नाव = अकबरउद्दीन ओवेसी | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र =Akbaruddin Owaisi Picture.jpg | चित्र आकारमान =255px | जन्मदिनांक = {{Birth date and age|df=yes|1970|6|14}} | जन्मस्थान = [[हैदराबाद]], [[आंध्र प्रदेश]], [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = {{flag|भारत}}[[भारतीय]] | पक्ष = [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |वडील = [[सुलतान सलाहुद्दिन ओवैसी]] | नाते = [[असदुद्दीन ओवैसी|असदुद्दीन ओवैसी]] (भाऊ) | पत्नी = सबिना फरजाना | अपत्ये = २ | व्यवसाय = {{hlist|राजकारणी | व्यापारी|सामाजिक कार्यकर्ता}} | धर्म = [[इस्लाम]] | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = | क्रम = | पद = [[तेलंगणा विधानसभा|तेलंगणा विधानसभा कायदेमंडळाचे नेते]] | कार्यकाळ_आरंभ = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = |मागील = [[असदुद्दीन ओवैसी|असदुद्दीन ओवैसी]] | पुढील = | मतदारसंघ. = | पद1 = [[तेलंगणा विधानसभा|तेलंगणा विधानसभेचे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती1 = | मतदारसंघ1 = [[चंद्रयानगुट्टा विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रयानगुट्टा]] | मागील1 = मतदारसंघाचे स्थलांतर [[तेलंगणा]] येथे झाले | पुढील1 = | पद2 = [[आंध्र प्रदेश विधानसभा|आंध्र प्रदेश विधानसभेचे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १९९९ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = २०१४ | मतदारसंघ2 = [[चंद्रयानगुट्टा विधानसभा मतदारसंघ | चंद्रयानगुट्टा]] | मागील2 = अमनउल्ला खान | पुढील2 = मतदारसंघाचे स्थलांतर [[तेलंगणा]] येथे झाले }} '''अकबरुद्दीन ओवेसी''' (जन्म 14 जून 1970) हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[तेलंगणा|तेलंगणामधील]] [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] (AIMIM) पक्षाचे नेते आहेत. 2014 पासून ते तेलंगणा विधानसभेतील [[चंद्रयानगुट्टा विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रयांगुट्टा]] मतदारसंघाचे [[आमदार]] आहेत. <ref name="ie01may2011">{{Cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/owaisi-s-brother-shot-at-critical--hyderabad-tense/784086/0|title=Akbaruddin Owaisi attacked with knives, shot 3 times, critical|date=9 January 2013|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=23 March 2021}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/can-win-50-parliament-seats-with-votes-of-brethren-says-akbaruddin-owaisi-bjp-cries-foul/articleshow/59429069.cms|title=Can win 50 Parliament seats with votes of "brethren", says Akbaruddin Owaisi, BJP cries foul|date=3 July 2017|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]|access-date=23 March 2021}}</ref><ref name="BWTA">{{Cite news|last=Mayabrahma|first=Roja|date=14 June 2009|url=https://www.thehansindia.com/telangana/birthday-wishes-to-aimim-floor-leader-mla-akbaruddin-owaisi-627955|title=Birthday wishes to AIMIM floor leader, MLA Akbaruddin Owaisi|access-date=23 March 2021|work=[[The Hans India]]}}</ref> ओवेसी यांची २०१९ मध्ये तेलंगणा लोकलेखा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. ओवेसी यांनी 1999 पासून [[चंद्रयानगुट्टा विधानसभा मतदारसंघ |चंद्रयांगुट्टा]] विधानसभा मतदारसंघाचे अध्यक्षपद भूषविले आहे, 2018 मध्ये ते पाचव्यांदा विजयी झाले आहेत.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/assembly-elections/telangana-assembly-elections/akbaruddin-owaisi-wins-chandrayangutta-seat-in-telangana/articleshow/67038094.cms|title=Akbaruddin Owaisi wins Chandrayangutta seat in Telangana|date=11 December 2018|work=The Economic Times|access-date=26 October 2019}}</ref> 2004 मध्ये त्यांनी फ्लोर लीडरचे पद स्वीकारले.<ref>{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/140517/nation-politics/article/mim-keeps-its-kite-flying-high|title=MIM keeps its kite flying high|last=ishaqui|first=s a|date=17 May 2014|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=26 October 2019}}</ref> 2011 मध्ये, रॅली करत असताना, पंधरा सशस्त्र हल्लेखोरांनी ओवेसी यांच्यावर बंदुका, तलवारी आणि खंजीरने हल्ला केला. त्याच्या हल्लेखोरांनी त्याला ओटीपोटात गोळी घातली, आणि त्याला सतत वैद्यकीय समस्या येत आहेत कारण गोळी त्याच्या मूत्रपिंडाजवळ अजूनही आहे जी काढून टाकल्यास त्याच्या पायांवर परिणाम होईल असा इशारा डॉक्टरांनी दिला होता.<ref>{{Cite news|last=Sur|first=Aihik|date=27 November 2018|url=http://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/nov/27/7-years-after-attack-akbaruddin-still-hounded-by-bullet-injury-1903718.html|title=Seven years after attack, AIMIM's Akbaruddin Owaisi still hounded by bullet injury|work=The New Indian Express|access-date=26 October 2019}}</ref> ऑगस्ट 2012 मध्ये, ओवेसी यांनी [[करीमनगर जिल्हा|करीमनगरमध्ये]] बोलताना दावा केला होता की देश स्वतंत्र झाल्यापासून 65 वर्षांमध्ये भारतात "50,000" [[दंगलींचा इतिहास|दंगली]] झाल्या आहेत. त्यांनी भाषणात दावा केला की दंगलीत मारले गेलेले "बहुसंख्य" मुस्लिम होते.<ref name="indiatv09">{{cite news|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/akbaruddin-owaisi-controversial-speeches-mim-7583.html?page=9|title=Know Akbaruddin Owaisi, his controversial speeches and his party MIM|date=8 January 2013|access-date=10 March 2013|work=India TV|page=9}}</ref> अकबरउद्दीन यांचे भाषणांची इतर लोकप्रिय नेत्यांशी तुलना केली गेली आहे आणि त्यांच्या भाषणांमुळे अनेक प्रसंगी हिंसाचार भडकला आहे. == प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी == अकबरउद्दीन यांचा जन्म 14 जून 1970 रोजी [[हैदराबाद]] येथे झाला.{{citation needed|date=February 2023}} त्यांचा जन्म एका मुस्लिम कुटुंबात <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/ramzan-activities-in-city-will-be-kept-low-key-in-wake-of-covid-19/articleshow/75169400.cms|title=Ramzan activities in Hyderabad will be kept low-key in wake of Covid-19 &#124; Hyderabad News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=16 April 2020 }}</ref>झाला.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/mother-and-wife-meet-akbaruddin-in-jail/article4359172.ece|title=Mother and wife meet|newspaper=द हिंदू|date=30 January 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article/The-Man-Who-Spins-Words-In-Sulphur/283499|title=The Man Who Spins Words in Sulphur|author=Madhavi Tata|publisher=Outlook|accessdate=2023-04-21|archive-date=2014-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113134036/http://www.outlookindia.com/article/The-Man-Who-Spins-Words-In-Sulphur/283499|url-status=dead}}</ref> अकबरुद्दीन ओवेसी आणि त्यांचे वडील सुलतान सलाहुद्दीन ओवेसी 1998 मध्ये समेट झाले.<ref>{{cite news|url=http://www.outlookindia.com/article/The-Man-Who-Spins-Words-In-Sulphur/283499|title=The Man Who Spins Words in Sulphur|author=Madhavi Tata|publisher=Outlook|accessdate=2023-04-21|archive-date=2014-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113134036/http://www.outlookindia.com/article/The-Man-Who-Spins-Words-In-Sulphur/283499|url-status=dead}}</ref> अकबरुद्दीन ओवेसी आणि त्यांचे वडील 1998 मध्ये समेट झाले.<ref>{{Cite web|url=https://thewire.in/politics/love-and-hate-in-hyderabad-the-fiery-political-life-of-akbaruddin-owaisi|title=Love and Hate in Hyderabad: The Incendiary Political Life of Akbaruddin Owaisi|website=The Wire}}</ref> ==वैयक्तिक जीवन== अकबरउद्दीन यांनी सबिना फरजाना सोबत लग्न केले आहे. <ref>{{cite news |last1=Suares |first1=Coreena |title=Poor Politico, Rich Spouse! |url=https://www.asianage.com/life/more-features/231118/poor-politico-rich-spouse.html |access-date=18 December 2020 |work=The Asian Age |date=23 November 2018}}</ref> त्यांना एक मुलगी आणि एक मुलगा आहे.<ref>{{cite news|url=http://archives.deccanchronicle.com/130119/news-current-affairs/article/akbar%E2%80%99s-wife-kids-meet-him-jail|title=Akbar's wife, kids meet him in jail|author=Pillalamarri Srinivas|date=19 January 2013|publisher=Deccan Chronicle|access-date=2 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605053618/http://archives.deccanchronicle.com/130119/news-current-affairs/article/akbar%E2%80%99s-wife-kids-meet-him-jail|archive-date=5 June 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Managing Director's Message|url=http://owaisihospital.com/md.html|publisher=Owaisi Hospital official website|access-date=31 May 2014|archive-date=2014-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226235240/http://owaisihospital.com/md.html|url-status=dead}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == अकबरउद्दीन हे 1999, 2004, 2009, 2014 आणि 2018 मध्ये सलग पाच वेळा [[चंद्रयानगुट्टा विधानसभा मतदारसंघ |चंद्रयांगुट्टा]] मतदारसंघासाठी [[आमदार|विधानसभेचे सदस्य (आमदार) ]] म्हणून निवडून आले आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.partyanalyst.com/constituencyPageAction.action?constituencyId=43 |title=Chandrayangutta Assembly Constituency Details |access-date=19 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130912225411/http://partyanalyst.com/constituencyPageAction.action?constituencyId=43 |archive-date=12 September 2013 }}</ref><ref name="economictimes.indiatimes.com">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/eelections-2014-mim-wins-seven-assembly-seats-in-hyderabad/articleshow/35220305.cms|title=Eelections 2014: AIMIM wins seven Assembly seats in Hyderabad|date=16 May 2014|work=The Economic Times}}</ref> त्यांनी त्यांचे मोठे भाऊ [[असदुद्दीन ओवैसी]] यांचे उपसभापती म्हणून काम केले होते. सभागृहात [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|AIMIM]] चे नेतृत्व. <ref name="deccanchronicle.com">{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/140517/nation-politics/article/mim-keeps-its-kite-flying-high|title=MIM keeps its kite flying high|author=S.A ISHAQUI|date=17 May 2014|work=Deccan Chronicle}}</ref><ref name="indiatvnews.com">{{cite news|url=http://www.indiatvnews.com/politics/national/akbaruddin-owaisi-controversial-speeches-mim-7583.html|title=Know Akbaruddin Owaisi, his controversial speeches and his party AIMIM|author=Raj Singh|date=8 January 2013|publisher=indiatvnews.com}}</ref><ref name="newswala.com">{{cite web|url=http://www.newswala.com/Hyderabad-News/Akbaruddin-Owaisi-re-elected-AIMIMs-floor-leader-63396.html|title=Akbaruddin Owaisi re-elected AIMIM's floor leader|date=17 May 2014|work=newswala.com|access-date=19 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519153739/http://www.newswala.com/Hyderabad-News/Akbaruddin-Owaisi-re-elected-AIMIMs-floor-leader-63396.html|archive-date=19 May 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="siasat.com">{{cite news|url=http://www.siasat.com/english/news/akbaruddin-owaisi-re-elected-mim-floor-leader|title=Akbaruddin Owaisi re-elected MIM floor leader|date=17 May 2014|publisher=The Siasat Daily}}</ref> २००४ मध्ये, असदुद्दीनच्या हैदराबादमधून [[लोकसभा|लोकसभेसाठी]] निवडून आल्यावर अकबरुद्दीन विधानसभेत [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|AIMIM]] चे फ्लोअर लीडर बनले. <ref name="deccanchronicle.com"/><ref name="indiatvnews.com"/><ref name="newswala.com"/> ते २००९ मध्ये पुन्हा निवडून आले आणि त्यांनी सभागृहात सात सदस्यीय AIMIM चे नेतृत्व केले.अकबरउद्दीन यांनी २०१४ मध्ये चंद्रयांगुट्टा विधानसभेतून विधानसभा निवडणुकीत सलग चौथा विजय मिळवला. <ref name="economictimes.indiatimes.com"/> अकबरुद्दीन ओवेसी यांनी २०१८ मध्ये चंद्रयानगुट्टा विधानसभेतून विधानसभा निवडणुकीत सलग पाचवा विजय मिळवला. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/telangana-assembly-elections/akbaruddin-owaisi-wins-chandrayangutta-seat-in-telangana/articleshow/67038094.cms|title=Akbaruddin Owaisi wins Chandrayangutta seat in Telangana|date=11 December 2018|work=The Economic Times|access-date=4 February 2019}}</ref> 2019 मध्ये त्यांची तेलंगणा लोकलेखा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. <ref name="BS2019">{{cite news |last1=PTI |title=Akbaruddin Owaisi appointed as Telangana PAC Chairman |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/akbaruddin-owaisi-appointed-as-telangana-pac-chairman-119092200428_1.html |access-date=24 February 2022 |work=Business Standard India |date=22 September 2019}}</ref> == इतर उपक्रम == === सालार-ए-मिल्लत एज्युकेशनल ट्रस्टची स्थापना === अकबरुद्दीन ओवेसी यांनी सालार-ए-मिल्लत एज्युकेशनल ट्रस्टची स्थापना केली जी हैदराबादमधील ओवेसी स्कूल ऑफ एक्सलन्सची साखळी चालवते. या शाळांमध्ये ते मुलांना मोफत शिक्षण देतात.<ref>{{cite news |title=Hyderabad: Owaisi school kids shine in SSC exams |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290418/hyderabad-owaisi-school-kids-shine-in-ssc-exams.html |access-date=7 July 2022 |work=Deccan Chronicle |date=29 April 2018}}</ref><ref>{{cite news |title=Akbaruddin Owaisi To Visit Aurangabad City On May 12 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/akbaruddin-owaisi-to-visit-aurangabad-city-on-may-12/articleshow/91454393.cms |access-date=7 July 2022 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=10 May 2022}}</ref> ==विवाद== शिक्षणतज्ञांनी सुचवले आहे की ओवेसी जाणूनबुजून धमकी देणारी भाषा वापरतात आणि भारताचे हिंदू-नेतृत्व सरकार स्वतःला आणि त्यांच्या पक्षाला अखिल भारतीय इस्लामी चळवळ म्हणून स्थान देण्यासाठी. त्यानंतर, राजकीय भाष्यकारांनी ओवेसीची राजकीय रणनीती आणि इटलीचा राष्ट्रवादी, [[लोकप्रिय]], उजव्या विचारसरणीचा [[लेगा नॉर्ड]] पक्ष यांच्यात समांतरता काढली आहे. काही जण ओवेसीच्या द्वेषयुक्त भाषणाचे वर्णन [[स्टोकास्टिक]] म्हणून करतात, याचा अर्थ त्यांच्या भाषणांमुळे होणारी संपूर्ण भारतीय हिंसा तुरळक आणि अप्रत्याशित आहे. अशाप्रकारे, ओवेसीच्या शब्दांचा भारताच्या नवजात, कधीकधी नाजूक लोकशाहीवर अस्थिर परिणाम होतो. ===वंशवादी भाषा=== 2011 मध्ये [[कुर्नूल]] येथे एका रॅलीत बोलताना, ओवेसी यांनी आंध्र प्रदेश विधानसभा आणि विधानसभेतील आमदारांचा संदर्भ देण्यासाठी [[काफिर]] आणि कुफ्रस्तान हे अपमानास्पद शब्द वापरले. === आदिलाबाद येथील भाषण === 22 डिसेंबर 2012 रोजी, ओवेसी यांनी आंध्र प्रदेशातील आदिलाबाद जिल्ह्यातील निर्मल शहरात 20 ते 25 हजार लोकांच्या रॅलीला संबोधित केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/website/story/an-enemy-of-muslims-and-hindus/283484|title=An Enemy Of Muslims (And Hindus)|website=Outlook|date=4 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Need Gandhi, Not Jinnah|url=http://www.tehelka.com/owaisi-and-the-politics-of-communalism/|access-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112431/http://www.tehelka.com/owaisi-and-the-politics-of-communalism/|archive-date=2 April 2015|url-status=dead}}</ref> आपल्या दोन तासांच्या भाषणात ओवेसी यांनी हिंदूत्व, [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]], [[विश्व हिंदू परिषद]] आणि [[भारतीय जनता पक्ष]] यांच्या विरोधात अनेक प्रतिक्रिया दिल्या ==कायदेशीर कार्यवाही== 28 डिसेंबर 2012 रोजी, अकबरुद्दीन ओवेसी यांच्याविरुद्ध हैदराबादच्या [[नामपल्ली, हैदराबाद|नामपल्ली]] येथील स्थानिक न्यायालयात हिंदूंच्या भावना दुखावल्याबद्दल आणि भडकाऊ, अपमानास्पद आणि आक्षेपार्ह टिप्पणी केल्याबद्दल याचिका दाखल करण्यात आली होती.<ref name="hindu29dec2012">{{cite news|title=Petition filed against Akbaruddin|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/petition-filed-against-akbaruddin/article4251204.ece|access-date= 29 December 2012|newspaper=द हिंदू|date=29 December 2012}}</ref> 3 जानेवारी 2013 रोजी, आंध्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे सरचिटणीस आबिद रसूल खान यांनी वृत्तवाहिनी [[CNN IBN]] ला सांगितले की राज्य सरकारने "भाषणाची दखल घेतली आहे" आणि ते "एक मजबूत एफआयआर तयार करण्यासाठी पुरावे गोळा करत आहेत आणि एक वॉटर टाइट केस जिथे आपण द्वेष निर्माण करणाऱ्या व्यक्तीवर गुन्हा नोंदवू शकतो. ===अटक आणि जामीन=== ओवेसी 7 जानेवारी 2013 रोजी हैदराबादला परतले आणि [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद विमानतळ]] येथे त्यांचे 7 आमदार आणि MIM नेत्यांनी स्वागत केले.<ref name="dc07jan2013">{{cite news | url=http://www.deccanherald.com/content/303524/akbar-owaisi-returns-hyderabad.html | title=Akbar Owaisi returns to Hyderabad | date=7 January 2013 | access-date= 23 January 2013 | work=Deccan Herald}}</ref> नंतर ते शहरातील [[बंजारा हिल्स]] भागातील त्याच्या घरी गेले.<ref name="dc07jan2013"/>8 जानेवारी रोजी ओवेसी यांनी प्रकृती अस्वास्थ्याचे कारण देत निर्मल शहरात पोलिस समन्सला उत्तर दिले नाही आणि तपासासाठी हजर राहण्यासाठी चार दिवसांचा वेळ मागितला. ७ जानेवारीला डॉक्टरांच्या पथकाने ओवेसी यांची त्यांच्या घरी दोनदा तपासणी केली. तब्येत खराब असल्याची तक्रार करूनही तो तपासासाठी योग्य असल्याचे पोलिसांनी घोषित केले. ओवेसी यांनी आंध्र प्रदेशच्या उच्च न्यायालयात त्यांच्याविरुद्ध कनिष्ठ न्यायालयात दाखल करण्यात आलेले खटले रद्द करण्यासाठी याचिकाही केली होती.{{citation needed|date=February 2023}}8 जानेवारी रोजी, डॉक्टरांनी गांधी रुग्णालयात त्यांची तपासणी केली आणि पुष्टी केली की त्यांच्या चाचण्यांमध्ये त्यांची अटक टाळण्यासाठी कोणतेही वैद्यकीय कारण राहिले नाही, त्यानंतर हैदराबाद पोलिसांनी त्याला अटक केली.<ref name="bbc08jan2013"/> गांधी हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर प्राणघातक इंजेक्शन देऊन त्यांचा खून करण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे ओवेसी यांनी खुलासा केला.<ref name="aa09jan2013">{{cite news | url=http://www.asianage.com/india/akbar-adilabad-jail-alleges-murder-plot-945 | date=9 January 2013 | access-date=9 January 2013 | title=Akbar in Adilabad jail, alleges murder plot | newspaper=The Asian Age | quote=Earlier, Akbaruddin alleged that doctors at the Gandhi Medical College, | archive-date=2013-01-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130116145606/http://www.asianage.com/india/akbar-adilabad-jail-alleges-murder-plot-945 | url-status=dead }}</ref> == टीका आणि टिप्पण्या== ओवेसीचे राजकीय विरोधक त्यांना "विभाजनवादी नेता" म्हणून संबोधतात. त्यांच्या हिंदूत्व विरोधी २०१२ चे "15 मिनिटांचे भाषण" , मीडिया त्यांच्यावर वारंवार टीका करतात<ref>{{Cite news|title=Akbaruddin Owaisi controversial speech : India can never be a Hindu Country|newspaper= Business Standard India|date= 13 October 2019|url= https://www.business-standard.com/article/news-ani/india-will-never-be-hindu-country-says-owaisi-119101300576_1.html|agency=ANI|access-date=29 May 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/akbaruddin-owaisi-recalls-15-minutes-remark-claims-rss-unable-to-overcome-it/articleshow/70373370.cms?from=mdr|title=Akbaruddin Owaisi recalls '15 minutes' remark, claims RSS unable to overcome it|date=25 July 2019|work=The Economic Times|access-date=26 October 2019|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213063332/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/akbaruddin-owaisi-recalls-15-minutes-remark-claims-rss-unable-to-overcome-it/articleshow/70373370.cms?from=mdr|url-status=dead}}</ref><ref>{{Citation|title=Akbaruddin Owaisi controversial speech : India Today report : 07.01.2013|url=https://www.indiatoday.in/india/story/akbaruddin-owaisi-hate-speech-aimim-bjp-cpi-1573946-2019-07-26|language=en|access-date=29 May 2020}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/bjp-lashes-out-at-akbaruddin-owaisi-says-he-is-like-a-dog-s-tail-119072401340_1.html|title=BJP lashes out at Akbaruddin Owaisi, says he is like a dog's tail|last=ANI|date=24 July 2019|work=Business Standard India|access-date=26 October 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{Twitter|imAkbarOwaisi}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९७० मधील जन्म]] [[वर्ग:ऑल इंडिया मजलीस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन राजकारणी]] [[वर्ग:ऑल इंडिया मजलीस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन पक्षाचे आमदार]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेश आमदार १९९९-२००४]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेश आमदार २००४-२००९]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेश आमदार २००९-२०१४]] [[वर्ग:तेलंगणाचे आमदार २०१४-२०१९]] [[वर्ग:तेलंगणाचे आमदार २०१९-२०२४]] tm35fhgf05ng2w6f4iul83w01uwyetm 0 138824 2712062 2558259 2026-09-25T05:29:37Z अभय नातू 206 संदर्भ 2712062 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनुपमा गोखले''' (पूर्वीच्या '''अनुपमा अभ्यंकर'''; [[१७ मे]], [[इ.स. १९६९|१९६९]], [[मुंबई]] - ) या एक भारतीय [[बुद्धिबळ]]पटू आणि [[वुमन इंटरनॅशनल मास्टर]] (WIM) आहेत.<ref>{{cite web | title = अनुपमा गोखले फिडे प्रोफाइल | url = https://ratings.fide.com/ | publisher = फिडे (FIDE)}}</ref> त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत भारतीय बुद्धिबळ जगतात अभूतपूर्व यश संपादन केले. अवघ्या १६ व्या वर्षी [[इ.स. १९८५]] मध्ये त्या आशियाई कनिष्ठ मुलींची अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकून आंतरराष्ट्रीय वुमन मास्टर बनल्या. त्यानंतर त्यांनी [[इ.स. १९८५]] आणि [[इ.स. १९८७]] मध्ये दोनदा [[आशियाई महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकून ''आशियाई बुद्धिबळ राणी'' हा किताब मिळवला. राष्ट्रीय स्तरावर त्यांनी पाच वेळा (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७) [[भारतीय राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकण्याचा विक्रम केला. त्यांनी १९८८, १९९० आणि १९९२च्या [[आंतरराष्ट्रीय वुमेन्स चेस ऑलिम्पियाड]]मध्ये भारतीय संघाचे प्रतिनिधित्व केले आणि १९९२च्या मनिला ऑलिम्पियाडमध्ये भारतीय महिला संघाचे नेतृत्व केले. क्रीडा क्षेत्रातील त्यांच्या या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना [[इ.स. १९८६]] मध्ये [[पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित केले, ज्यामुळे त्या पद्मश्री मिळवणाऱ्या भारतातील सर्वात तरुण क्रीडापटूंपैकी एक ठरल्या; तसेच [[इ.स. १९९०]] मध्ये त्यांना '''[[अर्जुन पुरस्कार]]''' देऊन गौरवण्यात आले.<ref>{{cite web | title = अर्जुन पुरस्कार आणि पद्मश्री विजेत्यांची यादी | url = https://yas.nic.in/ | publisher = युवा कार्यक्रम आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> == निवडक यश आणि पुरस्कार == * '''वुमन इंटरनॅशनल मास्टर (WIM)''': १९८५ मध्ये हे विजेतेपद संपादन केले. * '''आशियाई महिला अजिंक्यपद''': १९८५ (ढाका) आणि १९८७ (हैदराबाद) मध्ये विजेतेपद. * '''राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद''': ५ वेळा विजेत्या (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७). * '''पद्मश्री पुरस्कार''': १९८६ मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''अर्जुन पुरस्कार''': १९९० मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार''': महाराष्ट्र सरकारकडून सन्मानित. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोखले, अनुपमा}} [[वर्ग:भारतीय बुद्धिबळपटू]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 06mt63mdgdkuv62ha4usmpupjdbw1bx 2712063 2712062 2026-09-25T05:29:38Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — अंक व शब्दामधील जागा काढली ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#अंक व शब्दामधील जागा|अधिक माहिती]]) 2712063 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनुपमा गोखले''' (पूर्वीच्या '''अनुपमा अभ्यंकर'''; [[१७ मे]], [[इ.स. १९६९|१९६९]], [[मुंबई]] - ) या एक भारतीय [[बुद्धिबळ]]पटू आणि [[वुमन इंटरनॅशनल मास्टर]] (WIM) आहेत.<ref>{{cite web | title = अनुपमा गोखले फिडे प्रोफाइल | url = https://ratings.fide.com/ | publisher = फिडे (FIDE)}}</ref> त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत भारतीय बुद्धिबळ जगतात अभूतपूर्व यश संपादन केले. अवघ्या १६ व्या वर्षी [[इ.स. १९८५]] मध्ये त्या आशियाई कनिष्ठ मुलींची अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकून आंतरराष्ट्रीय वुमन मास्टर बनल्या. त्यानंतर त्यांनी [[इ.स. १९८५]] आणि [[इ.स. १९८७]] मध्ये दोनदा [[आशियाई महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकून ''आशियाई बुद्धिबळ राणी'' हा किताब मिळवला. राष्ट्रीय स्तरावर त्यांनी पाच वेळा (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७) [[भारतीय राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकण्याचा विक्रम केला. त्यांनी १९८८, १९९० आणि १९९२ च्या [[आंतरराष्ट्रीय वुमेन्स चेस ऑलिम्पियाड]]मध्ये भारतीय संघाचे प्रतिनिधित्व केले आणि १९९२ च्या मनिला ऑलिम्पियाडमध्ये भारतीय महिला संघाचे नेतृत्व केले. क्रीडा क्षेत्रातील त्यांच्या या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना [[इ.स. १९८६]] मध्ये [[पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित केले, ज्यामुळे त्या पद्मश्री मिळवणाऱ्या भारतातील सर्वात तरुण क्रीडापटूंपैकी एक ठरल्या; तसेच [[इ.स. १९९०]] मध्ये त्यांना '''[[अर्जुन पुरस्कार]]''' देऊन गौरवण्यात आले.<ref>{{cite web | title = अर्जुन पुरस्कार आणि पद्मश्री विजेत्यांची यादी | url = https://yas.nic.in/ | publisher = युवा कार्यक्रम आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> == निवडक यश आणि पुरस्कार == * '''वुमन इंटरनॅशनल मास्टर (WIM)''': १९८५ मध्ये हे विजेतेपद संपादन केले. * '''आशियाई महिला अजिंक्यपद''': १९८५ (ढाका) आणि १९८७ (हैदराबाद) मध्ये विजेतेपद. * '''राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद''': ५ वेळा विजेत्या (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७). * '''पद्मश्री पुरस्कार''': १९८६ मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''अर्जुन पुरस्कार''': १९९० मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार''': महाराष्ट्र सरकारकडून सन्मानित. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोखले, अनुपमा}} [[वर्ग:भारतीय बुद्धिबळपटू]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] qbl3yf0dcutq2tgl9g3mu51c5s05irg 2712064 2712063 2026-09-25T05:31:06Z अभय नातू 206 removed [[Category:पद्मश्री पुरस्कार विजेते]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2712064 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनुपमा गोखले''' (पूर्वीच्या '''अनुपमा अभ्यंकर'''; [[१७ मे]], [[इ.स. १९६९|१९६९]], [[मुंबई]] - ) या एक भारतीय [[बुद्धिबळ]]पटू आणि [[वुमन इंटरनॅशनल मास्टर]] (WIM) आहेत.<ref>{{cite web | title = अनुपमा गोखले फिडे प्रोफाइल | url = https://ratings.fide.com/ | publisher = फिडे (FIDE)}}</ref> त्यांनी आपल्या प्रदीर्घ कारकिर्दीत भारतीय बुद्धिबळ जगतात अभूतपूर्व यश संपादन केले. अवघ्या १६ व्या वर्षी [[इ.स. १९८५]] मध्ये त्या आशियाई कनिष्ठ मुलींची अजिंक्यपद स्पर्धा जिंकून आंतरराष्ट्रीय वुमन मास्टर बनल्या. त्यानंतर त्यांनी [[इ.स. १९८५]] आणि [[इ.स. १९८७]] मध्ये दोनदा [[आशियाई महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकून ''आशियाई बुद्धिबळ राणी'' हा किताब मिळवला. राष्ट्रीय स्तरावर त्यांनी पाच वेळा (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७) [[भारतीय राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद]] जिंकण्याचा विक्रम केला. त्यांनी १९८८, १९९० आणि १९९२ च्या [[आंतरराष्ट्रीय वुमेन्स चेस ऑलिम्पियाड]]मध्ये भारतीय संघाचे प्रतिनिधित्व केले आणि १९९२ च्या मनिला ऑलिम्पियाडमध्ये भारतीय महिला संघाचे नेतृत्व केले. क्रीडा क्षेत्रातील त्यांच्या या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना [[इ.स. १९८६]] मध्ये [[पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित केले, ज्यामुळे त्या पद्मश्री मिळवणाऱ्या भारतातील सर्वात तरुण क्रीडापटूंपैकी एक ठरल्या; तसेच [[इ.स. १९९०]] मध्ये त्यांना '''[[अर्जुन पुरस्कार]]''' देऊन गौरवण्यात आले.<ref>{{cite web | title = अर्जुन पुरस्कार आणि पद्मश्री विजेत्यांची यादी | url = https://yas.nic.in/ | publisher = युवा कार्यक्रम आणि क्रीडा मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> == निवडक यश आणि पुरस्कार == * '''वुमन इंटरनॅशनल मास्टर (WIM)''': १९८५ मध्ये हे विजेतेपद संपादन केले. * '''आशियाई महिला अजिंक्यपद''': १९८५ (ढाका) आणि १९८७ (हैदराबाद) मध्ये विजेतेपद. * '''राष्ट्रीय महिला बुद्धिबळ अजिंक्यपद''': ५ वेळा विजेत्या (१९८९, १९९०, १९९१, १९९३ आणि १९९७). * '''पद्मश्री पुरस्कार''': १९८६ मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''अर्जुन पुरस्कार''': १९९० मध्ये भारत सरकारकडून सन्मानित. * '''शिवछत्रपती क्रीडा पुरस्कार''': महाराष्ट्र सरकारकडून सन्मानित. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोखले, अनुपमा}} [[वर्ग:भारतीय बुद्धिबळपटू]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:खेळातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] h183n6kq65joxkpgfqbe1ikq6pqogh6 0 158514 2711951 2695327 2026-09-25T00:38:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711951 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = एर अरेबिया | चित्र = Air_Arabia_Logo.svg | चित्र_आकारमान = 250 px | IATA = G9 | ICAO = ABY | callsign = ARABIA | स्थापना = ३ फेब्रुवारी २००३ | बंद = | विमानतळ = [[शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ३८ | गंतव्यस्थाने = ८९ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = | मुख्यालय = [[शारजा]], [[संयुक्त अरब अमिराती]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = http://etihad.com/ }} [[चित्र:SU-AAB Air Arabia A320.JPG|250 px|इवलेसे|[[म्युनिक विमानतळ]]ावरील एर अरेबियाचे [[एरबस ए३२०]] विमान]] '''एर अरेबिया''' ({{lang-ar|العربية للطيران‎}}) ही [[संयुक्त अरब अमिराती]]मधील स्वस्त दरात विमान प्रवास देणारी [[विमान वाहतूक कंपनी]] असून त्याचे मुख्यालय [[शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ामधील शारजा व्यापारी केंद्र येथे आहे. शारजापासून [[मध्य पूर्व]], [[उत्तर आफ्रिका]], [[भारत|भारतीय]] उपखंड, [[मध्य आशिया]] आणि [[युरोप]] अशा २२ शहरांमधील ८९ विमानतळांवर कंपनीची विमाने उड्डाण करतात. कॅसाब्लान्स, फेझ, नादोर, टॅन्जिअर आणि मरकेश अशा ९ शहरांमधून २८ स्थानकांवर आणि अलेक्झांड्रिआ मधून ४ शहरांमधील ६ स्थानकांवर उड्डाण करतात. मुख्य विश्रांतीस्थळ शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. शारजामधून इतर ठिकाणी विमानाने जाण्यासाठी स्वस्त दरात सुविधा देणारी ही एकमेव कंपनी आहे. [[अलेक्‍झांड्रिया]] आणि [[कासाब्लांका]] या शहरांवर मुख्य भर दिला गेलेला आहे. एर अरेबिआ ही अरब हवाई वाहतूक संघटनेची सभासद आहे. ==इतिहास== ३ फेब्रुवारी २००३ रोजी एर अरेबिआ या स्वस्त दरात विमान प्रवास देणाऱ्या कपंनीचीची स्थापना शारजाचे महाराज आणि यूनायटेड अरब आमिरातीच्या सुप्रिम कौन्सिलचे सदस्य डॉ.सुलतान बिन मोहम्मद अल-कासिमी यांनी केली. २८ ऑक्टोबर २००३ रोजी युनायटेड अरब आमिरातीमधील शारजावरून बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळापर्यंतच्या विमान प्रवासाने उड्डाणास सुरुवात केली. या कंपनीचा व्यापार स्थापना केल्यापासूनच तेजीत होता. सुरुवातीच्या काळामध्ये ,२००७ मध्ये या कंपनीतील ५५ टक्के समभागामध्ये जनतेचा सहभाग होता. ==व्यापारी घडामोडी== [[File:Airbus A320-214, Air Arabia JP7617617.jpg|thumb|300 px|right|एर अरेबिया]] ===मुख्यालय=== दुबईपासून १५ किलोमीटर अंतरावर शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर या कंपनीचे मुख्यालय आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.airarabia.com/en/contact-us|प्रकाशक=एर अरेबिआ|दिनांक=२१ जून २०१०|title=कॉन्टॅक इन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ===जॉइंट व्हेंचर=== एर अरेबिआने [[ईजिप्त]], [[जॉर्डन]] आणि [[मोरोक्को]] या तीन आंतरराष्ट्रीय तळांसाठी त्या त्या शहरांतील कंपनीबरोबर जॉइंट व्हेंचर केलेले आहे. ===इजिप्त=== [[एर अरेबिया इजिप्त]] (२०१० पासून आजपर्यंत) - ९ सप्टेंबर २००९ रोजी एर अरेबिआ यांनी इजिप्तमधील अलेक्झांड्रिया येथील इजिप्शिअन प्रवास कंपनी ट्रॅवको समूहाबरोबर संयुक्त करार करून एर अरेबिआ इजिप्त या नावाने विमान वाहतूक कंपनी सुरू केली. या कंपनीला विमान वाहतूकीसाठी २२ मे २०१० रोजी परवाना मिळाला असून १ जून २०१० रोजी विमान उड्डाणास सुरुवात केली. या कंपनीच्या ताफयात ३ विमाने, २ स्थानिक सेवा देणारी विमाने आणि [[युरोप]] मधून [[लाल समुद्र|लाल समुद्रापर्यंत]] जाणारे १ चार्टर विमान यांचा समावेश आहे. ===जॉर्डन=== एर अरेबिआ जॉर्डन (टीबीए) - ७ जून २०१०, रोजी एर अरेबिआ यांनी जॉर्डनमधील तंताश समूहाबरोबर संयुक्त करार करून एर अरेबिआ जॉर्डन ही कंपनी अस्तित्वात आली. या कंपनीने भविष्यामध्ये राणी एलीआ आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून यूरोप, मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिका शहरांपर्यंत उड्डाण करण्याचे निश्चित केलेले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.arabianbusiness.com/air-arabia-signs-deal-launch-budget-carrier-in-jordan-281661.html|प्रकाशक=अरेबिअनबिझनस.कॉम.|दिनांक=२०१०-०६-०७|title=एर अरेबिआने जॉर्डनमध्ये व्यवसाय सुरू करण्यासाठी करारावर स्वाक्षरी केली|भाषा=इंग्लिश}}</ref> १४ जून २०११ रोजी स्थानिक अस्थिरता आणि इंधन दर वाढीमुळे कंपनीने सदरहू योजना लांबवणीवर टाकल्याचे जाहिर केलेले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.reuters.com/article/2011/06/14/uk-airarabia-jordan-idUSLNE75D06Z20110614|प्रकाशक=रुटर्स|दिनांक=जून १४,२०११|title=स्थानके – एबर अरेबिआच्या जॉर्डनमधील योजनेला अस्थिर आणि इंधन दरवाढीमुळे विलंब|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-05-05|archive-date=2014-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519183318/http://www.reuters.com/article/2011/06/14/uk-airarabia-jordan-idUSLNE75D06Z20110614|url-status=dead}}</ref> ===मोरोक्को=== एर अरेबिआ मरोक (२००९ - आतापर्यंत) – मोरोक्कोन इनव्हेस्टर बरोबर एकत्रित करार करून एर अरेबिआ मोरोक्कोची स्थापना झाली आणि ६ मे २००९ पासून कॅसाब्लान्स या मोरोक्कोमधील सर्वांत मोठया शहरामध्ये कार्यान्वीत करण्यात आली आणि नंतर ही सेवा युरोप आणि आफ्रिकापर्यंत वाढविण्यात आली. या कंपनीच्या ताफयामध्ये ४ विमानांचा समावेश असून युरोपियअन स्थानकांवर सेवा दिली जाते. ===नेपाळ=== फलाय येटी (२००७-२००८) २००७ मध्ये [[नेपाळ |नेपाळची]] राजधानी [[काठमांडू]] येथे आशिया आणि मध्य पूर्व शहरांना जोडण्यासाठी यूटी एरलाइन्स बरोबर एकत्रित करार केला आणि स्वस्त दरात विमानप्रवासासाठी फलाय येटी या नावाने कंपनी अस्तित्वात आली. आंतराराष्ट्रीय स्थानकांवर सुद्धा उड्डाण करण्यात आले. परंतु नेपाळ मधील राजकीय आणि आर्थिक अस्थिरतेमुळे आणि सरकारचा पाठिंबा न मिळाल्यामुळे फलाय येटी २००८ मध्ये बंद करावी लागली. ==स्थानके== फेब्रुवारी २०१४ रोजी एर अरेबिआची मध्य पूर्व, उत्तर आफ्रिका, आशिया आणि यूरोप आणि हल्ली [[कैरो]], इजिप्त शहरांमधून ९० विमानतळांवर विमानप्रवास सेवा दिली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.airarabia.com/en/destinations|प्रकाशक=अरेबिअनबिझनस.कॉम.|दिनांक=२०१३-१२-१९|title=स्थानके – एर अरेबिआ|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.biharprabha.com/2014/03/air-arabia-adds-cairo-as-its-90th-worldwide-destination/|प्रकाशक=आयएएनएस. न्यूज.बिहारप्रभा.कॉम.|दिनांक=१ मार्च २०१०|title=स्थानके – एर अरेबिआच्या स्थानकांमध्ये कैरो हे ९० वे स्थानक|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-05-05|archive-date=2014-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310053814/http://news.biharprabha.com/2014/03/air-arabia-adds-cairo-as-its-90th-worldwide-destination/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cleartrip.com/flight-booking/air-arabia-airlines.html|प्रकाशक=क्लियर ट्रिप डॉट कॉम|दिनांक=२१ जून २०१०|title=एर अरेबिया - स्वस्त दरात विमान प्रवास|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-05-05|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706213018/http://www.cleartrip.com/flight-booking/air-arabia-airlines.html|url-status=dead}}</ref> ==विमाने== फेब्रुवारी २०१४ रोजी एर अरेबिआच्या विमानांचा तपशील खालीलप्रमाणे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.airarabia.com/en/fleet|प्रकाशक=एर अरेबिआ.|दिनांक=२०१३-१२-१९|title=फलीट – एर अरेबिआ|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-05-05|archive-date=2014-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527203224/http://www.airarabia.com/en/fleet|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|first=२१ फेब्र्रुवारी २०१४|दुवा=http://www.planespotters.net/Airline/Air-Arabia|प्रकाशक=प्लेन्सपॉटर्स.नेट.|दिनांक=२०१४-०२-२१|title=एर अरेबिआसाठी प्लेन्सपॉटर्स.नेट|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-05-05|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225002033/http://www.planespotters.net/Airline/Air-Arabia|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! एरकाफट !! सेवेमधील !! मागणी !! प्रवासी |- | [[एरबस ए३२०]]-२०० || ३८ || १२ || १६२/१६८ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.airarabia.com/ अधिक्कृत संकेतस्थळ] [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] silru8rfjok3egxvz0o8inldwyp4pgf 0 161207 2712152 2711594 2026-09-25T08:57:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712152 wikitext text/x-wiki '''निर्णयसिंधु''' तथा '''धर्मसिंधु-निर्णयसिंधु''' हा [[कमलाकर भट्ट]] यांनी [[इ.स. १६१२]] मध्ये रचलेला एक प्रसिद्ध [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] प्रमाणग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = निर्णयसिंधु ग्रंथाचा इतिहास आणि महत्त्व | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> हिंदू सण, उत्सव, धार्मिक विधी, आणि सामाजिक कर्तव्ये याविषयीच्या निर्णयांसाठी हा ग्रंथ संपूर्ण भारतात एक प्रमाण संदर्भ ग्रंथ (स्मृतिग्रंथ) म्हणून मानला जातो.<ref>{{cite book | title = धर्मशास्त्राचा इतिहास | author = पांडुरंग वामन काणे | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> == रचना आणि स्वरूप == भट्ट यांनी आपल्या पूर्वजांच्या परंपरेनुसार अनेक प्राचीन वेद, स्मृती, पुराणे आणि निबंधग्रंथांचा सखोल अभ्यास करून या ग्रंथाची रचना केली. निर्णयसिंधु ग्रंथ मुख्यत्वे तीन विभागांमध्ये (परिच्छेदांमध्ये) विभागलेला आहे: १. '''प्रथम परिच्छेद (कालनिर्णय)''': या विभागात वर्षभरातील विविध महिने, तिथी, वार, सण आणि व्रतांचे कालनिर्णय अत्यंत शास्त्रीयदृष्ट्या स्पष्ट केले आहेत. २. '''द्वितीय परिच्छेद (संस्कार आणि कर्तव्ये)''': या विभागात गर्भाधानापासून ते उपनयन (मुंज), विवाह यांसारख्या सोळा संस्कारांचे नियम आणि विविध धार्मिक विधींची माहिती दिली आहे. ३. '''तृतीय परिच्छेद (श्राद्ध व आशौच)''': या भागात श्राद्धकल्प, पितृपक्ष, अशौच (सुतक/सोयर) आणि प्रायश्चित्त यांसारख्या अत्यंत गुंतागुंतीच्या विषयांवर धर्मशास्त्रीय मते आणि निर्णय मांडले आहेत.<ref>{{cite book | title = निर्णयसिंधु (मराठी भाषांतरासह) | publisher = निर्णयसागर प्रेस}}</ref> == धार्मिक आणि कायदेशीर महत्त्व == निर्णयसिंधु ग्रंथाची मान्यता संपूर्ण भारतामध्ये, विशेषतः [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर भारत]] आणि [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] दाक्षिणात्य विद्वानांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आहे. [[ब्रिटिश राजवटीत]] जेव्हा हिंदू कायद्याचे (Hindu Law) संकलन केले जात होते, तेव्हा कौटुंबिक आणि वारसा हक्कांच्या निर्णयासाठी या ग्रंथाचा आधार मुख्य प्रमाण म्हणून वापरला गेला होता.<ref>{{cite web | title = भारतीय धर्मशास्त्र आणि निर्णयसिंधुचे स्थान | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = राष्ट्रीय संस्कृत संस्था}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] [[वर्ग:इ.स. १६१२ मधील निर्मिती]] 89eegjemytmx225pjnp88plghsjik0z 0 161215 2711979 2711599 2026-09-25T01:53:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711979 wikitext text/x-wiki '''कालविवेक''' हा धर्मशास्त्रकार [[शूलपाणी]]ने सुमारे [[१४ वे शतक]] ते [[१५ वे शतक]] दरम्यान रचलेला एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण प्राचीन [[संस्कृत]] [[धर्मशास्त्र]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = संस्कृत धर्मशास्त्र ग्रंथ आणि कालविवेक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> हा ग्रंथ प्रामुख्याने हिंदू कालनिर्णयशास्त्र, विविध तिथी, सण, व्रते आणि धार्मिक कृत्ये करण्यासाठी योग्य आणि अयोग्य वेळेची (मुहूर्ताची) शास्त्रीय मीमांसा करतो.<ref>{{cite book | title = धर्मशास्त्राचा इतिहास | author = पांडुरंग वामन काणे | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्वरूप == मध्ययुगीन भारतातील [[बंगाल|बंगालच्या]] धर्मशास्त्रीय परंपरेत (गौड संप्रदाय आणि स्मार्त परंपरा) शूलपाणी यांचे स्थान अत्यंत उच्च मानले जाते. [[स्मृतिविवेक]] या त्यांच्या मुख्य बृहद्ग्रंथाचा ''कालविवेक'' हा एक भाग किंवा स्वतंत्र निबंधग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांवर सखोल चर्चा करण्यात आली आहे: * '''सण आणि व्रतांचा कालनिर्णय''': [[दुर्गापूजा]], [[जन्माष्टमी]], [[शिवरात्री]] यांसारख्या प्रमुख सणांची आणि उपवासांची योग्य तिथी कशी ठरवावी. * '''अधिमास (अधिक महिना)''': अधिक महिन्यात कोणती धार्मिक कृत्ये करावीत आणि कोणती वर्ज्य करावीत याविषयीचे नियम. * '''सौर आणि चांद्रमान कालमापन''': सूर्य आणि चंद्राच्या गतीवर आधारित कालमापनाचे समन्वय. == धार्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व == शूलपाणी यांचा कालविवेक ग्रंथ बंगालच्या स्मार्त परंपरेचा पाया मानला जातो. पुढे [[१६ वे शतक|१६ व्या शतकात]] होऊन गेलेल्या [[रघुनंदन]] या स्मार्त विद्वानाने आपल्या ग्रंथांमध्ये कालविवेक मधील मतांचे अनेक संदर्भ दिले आहेत. हिंदू सण आणि विधींच्या अचूक कालनिर्णयासाठी पूर्व भारतात या ग्रंथाला प्रामाणिक संदर्भ ग्रंथ म्हणून विशेष स्थान आहे.<ref>{{cite book | title = बंगालचे धर्मशास्त्रकार आणि त्यांचे योगदान | publisher = एशियाटिक सोसायटी}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कालविवेक}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:हिंदू धर्मशास्त्र]] en1tg2yb00x93waqyr5vijnss15setn 4 179533 2712043 2708470 2026-09-25T04:45:18Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712043 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[यास्मिन शेख]] (२४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[कुकू कोहली]], {{*}} [[डॉली पार्टन]] (२५ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[हरिश्चंद्र मिश्रा]] (३ सप्टेंबर, २०२६), {{*}} [[मुश्ताक खान]] (२५ सप्टेंबर, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> 9nv7hl7576mz8nijykdryybwymrw7ti 2712044 2712043 2026-09-25T04:48:13Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712044 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[यास्मिन शेख]] (२४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[कुकू कोहली]], {{*}} [[डॉली पार्टन]] (२५ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[हरिश्चंद्र मिश्रा]] (३ सप्टेंबर, २०२६), {{*}} [[मुश्ताक खान]] (२४ सप्टेंबर, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> tnjub3pv8uw6s0fkxkpkr4qvlxncgud 0 186165 2711987 2511206 2026-09-25T02:09:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711987 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = कुवेत एरवेझ | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = KU | ICAO = KAC | callsign = KUWAITI | स्थापना = १९५३ | सुरुवात = १६ मार्च इ.स. १९५४ | बंद = | विमानतळ = [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[कुवेत शहर]]) | मुख्य_शहरे = | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''ओॲसिस क्लब'' | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = २३ | गंतव्यस्थाने = ३४ | मुख्य कंपनी = कुवेत सरकार | ब्रीदवाक्य = ''Earning Your Trust'' | मुख्यालय = [[कुवेत]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Airbus A310-308, Kuwait Airways JP6232506.jpg|250 px|इवलेसे|[[मुंबई]]च्या [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावर उतरलेले कुवेत एरवेझचे [[एरबस ए३१०]] विमान]] '''कुवेत एरवेझ''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: الخطوط الجوية الكويتية) ही [[मध्य पूर्व]]ेतील [[कुवेत]] ह्या देशाची राष्ट्रीय [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. इ.स. १९५३ साली स्थापन झालेली कुवेत एरवेझ [[कुवेत शहर]]ाजवळील [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावरून जगातील ३४ शहरांना प्रवासी विमानसेवा पुरवते. मध्य पूर्वेतील अतिशय वेगाने विकसित होणारी अर्थव्यवस्था असणारा [[कुवेत]] हा दुसरा देश आहे. या देशाची एरलाइन अतिशय आधुनिक आणि संपत्तिवान आहे. कुवेत एरवेझने विमान वाहतूक सेवेतील गुणवत्ता ग्राहकासांठी उच्चतम कशी ठेवता येईल आणि जागतिक पातळीवर आपली विमानसेवा<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.reuters.com/article/2013/12/02/kuwait-aircraft-idUSL5N0JH3GD20131202|title=कुवैत एरवेझ 25 नवीन एरबस विमाने खरेदी करणार आणि 12 अधिक भाडेतत्वावर देणार|प्रकाशक=रॉयटर्स.कॉम|दिनांक=२ डिसेंबर २०१३|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ ऑक्टोबर २०१५|archive-date=2014-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140120164355/http://www.reuters.com/article/2013/12/02/kuwait-aircraft-idUSL5N0JH3GD20131202|url-status=dead}}</ref> नवलाईची कशी होईल याकडे लक्ष केन्द्रित केले आहे. ==इतिहास== सन १९५४मध्ये कुवेत एरवेझने [[आबादान]], [[बैरुत]], [[दमास्कस]], आणि [[जेरूसलेम]] या कांही मर्यादित उड्डाण विमान वाहतूक सेवा सुरू केल्या. कुवेत सरकार<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://centreforaviation.com/analysis/kuwait-airways-receives-final-approval-for-privatisation-3425|title=कुवैत एरवेझ खाजगीकरण अंतिम मंजूरी प्राप्त|प्रकाशक=सेन्ट्रफोरअविएसिअन.कॉम |दिनांक=२४ जुलै २००८ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ ऑक्टोबर २०१५}}</ref> या कंपनीची काळजी घेत होते आणि राष्ट्रीय वाहतूक सेवा जगातील विमान मार्गावर वेगाने विकसित करण्यासाठी धडपडत होते. या उद्योगात ५० वर्षे पूर्ण करून या विमान कंपनीने उच्च बहुमान आणि कीर्ती प्राप्त केली आहे. सन २००४मध्ये या विमान कंपनीने ”Best AIR Line For Air Safety” ॲवॉर्ड मिळविलेला आहे. ==संयोग आणि विमान संच वृत्तान्त== जगातील ५० ठिकाणी या विमान कंपनीचे ऑनलाईन आरक्षण होऊ शकते. यांचेकडे एरबस A320-200,A310-308,A300-600,A340-313 आणि बोइंग B777-269 ही आधुनिक हवाईयाने आहेत. ==सेवा आणि प्रवाशी सामान सवलत== या एरलाइन<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.cleartrip.com/flight-booking/kuwait-airways-airlines.html|title=कुवैत एरवेझ सेवा|प्रकाशक=क्लेअरट्रिप.कॉम|दिनांक=१४ ऑक्टोबर २०१५|अ‍ॅक्सेसदिनांक=|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002204316/http://www.cleartrip.com/flight-booking/kuwait-airways-airlines.html|url-status=dead}}</ref>ने अपवाद म्हणून पृथ्वीतलावर ग्राहकांना उच्चतम समाधान देण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. प्रवाशांचे ऑनलाईन चेक-इन तसेच सामानाची काळजीपूर्वक हाताळणी यांची माहिती ग्राहकापर्यंत पोहचविली जाते. ===विमानातील सेवा=== विमानात खान पान, मदिरा, कांबळं, यांची सोय, सिनेमे पाहण्यासाठी आणि संगीत ऐकण्यासाठी हेडसेट, डोळ्यासाठी मास्क, यां सेवांचा प्रवासी आनंद घेऊ शकतात. प्रथम, व्यावसायिक, इकॉनॉमी वर्गात वर्गवारी प्रमाणे विविध मनोरंजन प्रकार निवडण्याची सोय आहे. आरामदायी आसने, लहानांसाठी खेळणी या सुविधाचा आनंद ही प्रवासी घेऊ शकतात. ===प्रवा्सी सामान सवलत=== प्रत्येक वर्गाच्या प्रवाशांसाठी स्वतंत्र सामान सवलत व्यवस्था आहे. प्रवासी मर्यादेबाहेरील सामान जादा आकार देऊन घेऊन जाऊ शकतो. प्रवासी खालील प्रमाणे सामान बरोबर घेऊ शकतो. {| class="wikitable" ! style="text-align: center;" | प्रौढ ! style="text-align: center;" | सामानाचे वजन ! style="text-align: center;" | वर्ग |- | style="text-align: center;" | १ | style="text-align: center;" | ४० kg (८८ lb) | style="text-align: center;" | प्रथम वर्ग प्रवासी |- | style="text-align: center;" | १ | style="text-align: center;" | ३० kg (६६ lb) | style="text-align: center;" | व्यवसाय वर्ग प्रवाशी |- | style="text-align: center;" | १ | style="text-align: center;" | २० kg (४४ lb) | style="text-align: center;" | किफायती वर्ग प्रवाशी |} दोन वर्षापेक्षा ज्यादा वय असणाऱ्या मुलासाठी प्रौढाप्रमाणेच व्यवस्था आहे. ===तान्हे बाळं=== तान्हे बाळाला प्रौढाच्या भाड्याच्या १०% आकार पडतो. त्याला आसन मिळत नसल्याने त्याच्यासाठी एक दुमडणारी ट्रॉली, ढकलगाडी, किंवा वाहून नेण्याची टोपली किंवा प्रवासी केबिनमधील उपलब्ध जागेत ठेवता येईल आणि अशी ११५ सेंमी(४५”) पेक्षा जादा असणार नसणारी कार सीट नेण्याची परवानगी आहे. बाळाच्या सामानाचे १० किग्रॅ(२२.२ पाउंड) पर्यंतचे वजन मोफत आहे. मात्र ही मोफत सवलत ही ज्या प्रवाशांनी कुवेतमध्ये तिकीट घेतलेले आहे आणि ते कुवेत मधून जाण्या येण्याचा प्रवास करतात त्यांच्यासाठीच आहे. जे प्रवा्सी बाहेर देशी तिकीट घेतात, त्याच्यासाठी राष्ट्रीय विमान प्रवासाचे संबंधित नियमच लागू आहेत. ===विना आकार सामान=== वरील सवलतीशिवाय प्रत्येक प्रवासी स्वतःबरोबर खालील प्रमाणे एक किवा दोन वस्तू विनाआकार नेऊ शकतो. # एक ओव्हर कोट, पांघरूण किंवा कांबळे # एक छत्री किंवा हातातील कांठी # एक लहान कॅमेरा आणि एक द्विनेत्री (बायनॅक्युलर) # बाळाला विमानात भरविण्यासाठी अन्न # बाळाला वाहून नेण्यासाठी टोपली. # पूर्ण दुमडणारी ट्रॉली किंवा ढकलगाडी # एक पूर्ण दुमडणारी व्हील चेअर आणि किंवा कुबडी आणि गळा पॅड # आवश्यक गोष्टी सामावू शकणारी लेडी पर्स, लेडी हँड बॅग # लहानसा लॅपटॉप प्रवासी बरोबरचे सामान त्याच्या आढ्याकडील कंपार्टमेंटमध्ये किंवा आसनाच्या खाली ठेवू शकतात. कोणत्याही वस्तूचा साधारण आकार २३ x ३६ x ५६ सेंमी (एकूण ११५ सेंमी) किंवा ९” x १४” x २२” (एकूण ४५”)पेक्षा जास्त असू नये. आणि कमाल वजन ७ किग्रॅ असावे. या वस्तू प्रवाशांनी स्वतःबरोबरच स्वतःच्या जबाबदारीवर ठेवावयाच्या आहेत. फक्त कुवेत एरवेझच्या प्रवाशांसाठी कुवेत एरवेझच्या सामानाचे नियम लागू आहेत. इतरांसाठी त्या त्या एरलाईनचे नियम लागू आहेत. ==मालकी== कुवेत एरवेझची संपूर्ण मालकी डिसेंबर २०१३पासून कुवेत सरकारची झाली आहे. ===खाजगीकरणासाठी नियोजन=== सन १९९०मध्ये गल्फ युद्धाचा भडका उडाला त्याकाळात या विमान कंपनीचे मालमत्तेचे मोठे नुकसान झाले त्यामुळे खाजगीकरणाचा विचार सुरू झाला. सन २००४मध्ये ह्या विमान कंपनीचे संघटनेत रूपांतर झाले. २१ जुलै २००८ मध्ये खाजगीकरणाचा करार सरकारने मान्य केला. कराराप्रमाणे दीर्घ मुदतीच्या गुंतवणूकदारासाठी ३५% शेअर्स व इतर पब्लिकसाठी ४०% शेअर ठेवून, उर्वरित २५% शेअर्स स्वतः सरकारने ठेवले. या व्यवस्थेचा जाझीरा एरवेझ सारख्या निवडक देशी स्पर्धकांनी संभाव्य शेअर्स मागणीदार या नात्याने अतिशय खोलवर विचार केला. या शिवाय सरकारने कामकाजाशी निगडित असणारे कर्मचारी पुढील ५ वर्षे कायम ठेवण्याचे वचन दिले आणि ज्यांना ठेवता आले नाही त्यां कर्मचाऱ्याना त्यांचे कोणतेही आर्थिक नुकसान न करता आणि कामगार करारातील अटी जशाच्या तशा ठेवून सरकारला हव्या असणाऱ्या विभागाकडे वर्ग होण्याची संधी दिली. सन २०११मध्ये खाजगीकरण समितीने सिटी ग्रुप, अर्नेस्ट आणि यंग आणि सिबुरीचे मदतीने कुवेत एरवेझची किंमत ८०.५ कोटी अमेरिकन डॉलर ठरविली. मार्च २०११ पर्यंत हे कामकाज पूर्ण व्हावे ही अपेक्षा होती. तरी सुद्धा, त्या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये खाजगीकरण समितीने सुचविले की खाजगीकरण करण्यापूर्वी एर कुवेतचे पुनर्व्यवस्थापन कार्य करावे. या सूचनेस कुवेतच्या मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली आणि खाजगीकरण करारात तशी सुधारणा केली. सरकारने विशेषज्ञांशी चर्चा करून आंतरराष्ट्रीय एर ट्रान्सपोर्ट असोसिएशन बरोबर करारही केला. जानेवारी २०१३मध्ये कुवेत एरवेझ कॉर्पोरेशनने खाजगीकरण<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.reuters.com/article/2012/04/22/kuwaitairways-privatisation-idUSL5E8FM2PR20120422|title=नवीन हवाई परिवहन खाजगीकरण कायद्यासाठी कुवेतच्या कॅबिनेटचा पाठिंबा|प्रकाशक=रॉयटर्स.कॉम |दिनांक=२२ एप्रिल २०१२ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ ऑक्टोबर २०१५}}</ref> कायदा मंजूर केला. ==मुख्य विश्वस्त== डिसेंबर २०१३मध्ये राशा अब्दुलजीज अल-रौमी या अध्यक्षा<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2348314&language=en|title=कुवेत एरलाइन्स अध्यक्ष|प्रकाशक=कुना.नेट.क्व |दिनांक=३ डिसेंबर २०१३| अ‍ॅक्सेसदिनांक=१४ ऑक्टोबर २०१५}}</ref> झाल्या. त्यांचा कार्यकाळ जुलै २०१५ पर्यंत आहे. ==मुख्य कार्यालय== कुवेत एरवेझचे मुख्या कार्यालय कुवेत येथील Al फरवणीय गव्हर्नओरेट येथील कुवेत इंटरनॅशनल विमानतळावर आहे. ४२००० sq.mi (४,५०,००० sq.ft.) जागेवरील या कार्यालयाचा बांधकाम खर्च १.५८ कोटी कुवेत दिनार (५.३६ कोटी अमेरिकन डॉलर) झालेला होता. अहमदिया कॉन्ट्रॅक्टिंग आणि ट्रेडिंग कंपनी हे या बांधकामाचे मुख्य कॉन्ट्रॅक्टर होते. सन १९९२ ते १९९६ या काळात या मुख्य कार्यालयाचे बांधकाम झाले. या बांधकामात प्रथमच कुवेत देशात काचेच्या तावदानाचा वापर केला. पूर्वीचे कार्यालय हे कुवेत विमानतळावरच होते. ==अंतिम ठिकाणे== [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] या केंद्रांवरून [[आशिया]], [[युरोप]], [[उत्तर अमेरिका]] आणि मध्यपूर्वेतील देशांमधी यांच्या ३४ स्थळांपर्यंत कुवेत एरवेझची विमाने उड्डाणे करतात. (नोव्हेंबर २०१३ची स्थिती) ==सहभाग करार== कुवेत एरवेझचा खालील एरलाइन्सबरोबर कायदेशीर सहभाग करार आहे. # [[एर इंडिया]] # [[अलिटालिया]] # [[इथियोपियन एरलाइन्स]] # [[एतिहाद एरवेझ]] # [[सौदिया]] # [[तुर्की एरलाइन्स]] ==घटना आणि अपघात== * सन १९८२मध्ये लेस ब्रॅडले एन्‌ हे वैमानिक असलेले बैरूत मार्गे त्रिपोली - कुवेत जाणारे विमान लुटारूंनी बैरूत येथे लुटले. या घटनेचा उल्लेख रॉबिन राईट यांच्या सेक्रेड रेगे या पुस्तकात आला आहे * १ डिसेंबर १९८४ रोजी दोन लेबानियन बंदूकधारी लुटारूंनी [[लंडन]] ते [[कराची]] असे जाणारे विमान ताब्यात घेतले आणि ते तेहरानकडे वळविले. विमानात त्यांनी गोळ्या झाडल्या. लुटारूंना ते विमान लेबनॉन येथे घेऊन जायचे होते. इंधनासाठी ते स्त्रिया आणि मुले यांची सुटका करण्याची चर्चा करीत होते. यासाठी ६ दिवस गेल्यावर शेवटी इराणी सुरक्षितता अधिकाऱ्यानी कर्मचारी गणवेश परिधान करून लुटारूंना नेस्तनाबूद केले. * ५ एप्रिल १९६८ रोजी कुवेत एरवेझची फ्लाइट क्रमांक ४२२ (बँकॉक ते कुवेत)चे विमान लुटले. त्यात एकूण१११ प्रवासी आणि कर्मचारी होते. त्यात कुवेत्च्या राजघराण्यातील तीन, लेबनॉनचे ६-७, प्रवासी होते. ज्या मुस्लिम गुरीलांना कुवेतमध्ये ठेवलेले आहे त्यांची सुटका करण्याची मागणी लुटारूंनी केली. या विमानाचा सर्वात जास्त म्हणजे १६ दिवसांचा ताबा लुटारूंकडे होता. कुवेतचे दोन प्रवासी, लुटारूंनी ठार केले, १७ बंदिस्त केले व बाकीच्यांना जाण्याची अनुमति दिली. * सन १९९०मध्ये कुवेतवर इराकने हल्ला केला, तेव्हा त्यांनी कुवेतची १० विमाने चोरली आणि बगदाद विमानतळावर ठेवली. तेथून ती इराकमध्ये मोसूल आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर ठेवली. हवाई हल्ल्याच्या भीतीने सद्दाम हुसेनने ही विमाने इराणला पाठविली. इराणने या १० विमानापैकी ४ नष्ट केली आणि बाकीची ६ कुवेतला परत दिली. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.kuwaitairways.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स|Kuwait Airways|कुवेत एरवेझ}} [[वर्ग:कुवेतमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] 9zibsrbk3go3o1a1ki9pm6reuquf164 0 186167 2712162 2686705 2026-09-25T09:31:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712162 wikitext text/x-wiki [[चित्र:USA-NYC-Hilton Hotel.jpg|इवलेसे]] '''न्यू यॉर्क हिल्टन मिडटाउन''' (New York Hilton Midtown) हे [[न्यू यॉर्क]] शहरातील सर्वात मोठे आणि जगातील १०१ वे सर्वात उंच हॉटेल आहे. याची मालकी संघ स्वरूपाची असून याचे जागतिक व्यवस्थापन [[हिल्टन]] (Hilton) द्वारे पाहिले जाते. ४७ मजल्यांचे हे हॉटेल रॉकफेलर केंद्राच्या ६ व्या मार्गावरील (6th Avenue) उत्तर-पश्चिम कोपऱ्यावर स्थित आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[जॉन एफ. केनेडी]] यांच्या काळापासून सर्व राष्ट्राध्यक्षांनी ५३ व्या रस्त्यावरील या हॉटेलमध्ये अतिथींचे आतिथ्य केलेले आहे. सन १९७३ मध्ये जगातील पहिला [[सेल फोन]] याच हॉटेलमध्ये मार्टिन कूपर यांनी हॉटेलच्या पुढील जागेत वापरला होता. == इतिहास == या प्रकल्पाचा विकास हिल्टन हॉटेल्स संघ, रॉकफेलर ग्रुप आणि उरीस बिल्डिंग कॉर्पोरेशन यांनी केला होता. विल्यम बी. तॅबेलर यांनी 'स्लॅब' पद्धतीने याचा आराखडा तयार केला आणि योजना पूर्णत्वास नेली. २६ जून १९६३ रोजी 'न्यू यॉर्क हिल्टन'<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.emporis.com/buildings/115553/new-york-hilton-hotel-new-york-city-ny-usa|title=न्यू यॉर्क हिल्टन हॉटेल|प्रकाशक=इम्पोरीस.कॉम|दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|5=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123160142/http://www.emporis.com/buildings/115553/new-york-hilton-hotel-new-york-city-ny-usa|archive-date=2016-01-23|accessdate=2015-10-17|url-status=dead}}</ref> नावाने याचे उद्घाटन झाले. यामध्ये २,१५३ खोल्या असून हे न्यू यॉर्क शहरातील सर्वात मोठे हॉटेल आहे. जॉन लेनन यांनी सन १९७१ मध्ये येथेच गाणी लिहिली होती, असे [[हिल्टन हॉटेल्स अँड रिसॉर्ट्स]] (Hilton Hotels & Resorts) यांनी खात्रीपूर्वक नमूद केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www3.hilton.com/en/about/hilton/history/index.html|title=हॉटेलचा इतिहास|प्रकाशक=हिल्टन.कॉम |दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|}}</ref> सन १९९०, १९९१-१९९४, १९९८-२००० आणि २००७ मध्ये हॉटेलचे आवश्यक दुरुस्ती आणि पुनरुज्जीवन करण्यात आले. त्यानंतर या हॉटेलमध्ये<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/hotels/info/new-york-hilton-midtown-453282|title=न्यू यॉर्क हिल्टन मिड टाऊन हॉटेल|प्रकाशक=क्लिअरट्रिप.कॉम |दिनांक=१७ ऑक्टोबर २०१५|}}</ref> ४२ व्या ते ४४ व्या मजल्यापर्यंत ४७ 'सुट्स' तयार करण्यात आले. प्रत्येक 'सूट'मध्ये साधारणपणे ६०० ते २,००० चौ. फूट जागा उपलब्ध आहे. == हॉटेलमधील खोल्या == हिल्टन न्यू यॉर्क मिडटाउन हॉटेलमधील खोल्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे: {| class="wikitable" style="background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1;" |- ! खोलीचा प्रकार !! वैशिष्ट्ये |- | दोन पलंगासह दोन खोल्या (Double Room with Two Beds) || - |- | किंग रूम (King Room) || - |- | क्वीन रूम (Queen Room) || - |- | दोन डबल बेडसह एक बेड रूम सूट || - |- | एक क्वीन बेड एक्झिक्युटिव मजला (Executive Floor) || - |- | दोन डबल डिलक्स रूम || - |- | एक किंग बेड रूम डिलक्स || - |- | दोन डबल बेडसह एक्झिक्युटिव डबल रूम || - |- | एक्झिक्युटिव किंग रूम || - |- | किंग बेडसह एक बेड रूम सूट || - |- | डिलक्स क्वीन रूम || - |- | दोन डबल बेडसह डबल रूम (अपंगत्व सुलभ) || Disability Accessible |- | एक्झिक्युटिव मिनी किंग सूट || - |- | दोन डबल बेडसह सुपीरियर डबल रूम || - |} या सर्व खोल्या वातानुकूलित आहेत. तसेच सर्व खोल्यांमध्ये टेलिफोन, हेअर ड्रायर, इस्त्री (Iron) आणि स्वतंत्र बाथरूमची सुविधा उपलब्ध आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://edition.cnn.com/2013/06/04/travel/new-york-hotel-no-room-service/|title=न्यू यॉर्क शहर मधील सर्वात मोठ्या हॉटेलची रूम सर्विस समाप्त|प्रकाशक=सीएनएन.कॉम|दिनांक=५ जून २०१३|5=|accessdate=2015-10-17|archive-date=2015-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120050326/http://edition.cnn.com/2013/06/04/travel/new-york-hotel-no-room-service|url-status=dead}}</ref> == परिसर आणि हॉटेल सुविधा == हॉटेलमध्ये वाय-फाय (Wi-Fi), वातानुकूलित व्यवस्था, रेस्टॉरंट, कॅफे, रूम सर्व्हिस, इंटरनेट, व्यवसाय केंद्र (Business Center), व्यायाम शाळा (Gym), २४ तास स्वागत कक्ष, एटीएम (ATM), लॉंड्री, पार्किंग, प्रदूषणरहित खोल्या, गिफ्ट शॉप, शॉपिंगसाठी दुकाने, आणि व्हॅले पार्किंग यांसारख्या सुविधा आहेत. तसेच, मेजवानीसाठी (Banquet) स्वतंत्र व्यवस्था आहे. हॉटेल परिसरात ८,००० चौ. फूट जागेवर जिम आणि खानपान व्यवस्था आहे. प्रत्येक खोलीत फ्लॅट स्क्रीन टीव्ही, मॅपल वूड फर्निचर आणि बाथरूममध्ये संगमरवरी रचना आहे. लॉबीमध्ये अल्पोपहार व्यवस्था, तिकिटे आणि पर्यटन आरक्षण सुविधा उपलब्ध आहेत. ७ व्या रस्त्यावरील सबवे स्टेशन आणि ५ व्या रस्त्यावरील दुकाने चार मिनिटांच्या चालण्याच्या अंतरावर आहेत. सन २०१३ पासून 'हर्ब एन' किचन' (Herb N' Kitchen) रेस्टॉरंट सुरू झाले असून, तिथे हंगामी सॅलड्स, सँडविचेस, पिझ्झा आणि स्पेशल कॉफीचा आस्वाद घेता येतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:न्यू यॉर्क शहर]] [[वर्ग:हॉटेल्स]] hazm2f4i71kqoafn431g8mbj3j3cwvu 0 190641 2711890 2590877 2026-09-24T21:09:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711890 wikitext text/x-wiki '''अगेन्स्ट द मॅडनेस ऑफ मनु'''<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/Against_the_Madness_of_Manu.html?id=ub28mAEACAAJ&redir_esc=y|title=Against the Madness of Manu: B.R. Ambedkar's Writings on Brahmanical Patriarchy|last=Ambedkar|first=Bhimrao Ramji|date=2013|publisher=Navayana Pub.|isbn=9788189059538|language=en}}</ref> या [[पुस्तक|पुस्तकात]] [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]ांच्या [[ब्राह्मण|ब्राह्मणी]] [[पितृसत्ता|पितृसत्तेवरील]] लिखाणाचे संकलन केलेले आहे. हे संकलन [[भारत|भारतातील]] [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] [[समाजशास्त्र|समाजशास्त्रज्ञ]] [[शर्मिला रेगे]] यांनी केले व २०१३ मध्ये नवयान प्रकाशन द्वारा प्रकाशित झाले. == रूपरेषा== या पुस्तकाला तीन भागांमध्ये विभागले गेलेले आहे: [[जात]] व जाती अंतर्गत [[विवाह]] (caste and endogamy), मनुचे वेडेपण (The Madness of Manu ) व [[हिंदू कोड बिल|हिंदू कोड बिलची]] न स्वच्छ केलेली व न बोलली जाणारी मृत्यू (The unswept and Unsung Death of द हिंदू Code Bill). या तीन विभागांना एकत्र पाहिल्यास [[ब्राह्मणी पितृसत्ता|ब्राह्मणी पितृसत्तेची]] गुणवैशिष्ठ्य तसेच जातीची रचना घडवण्यासाठी [[लिंगभाव|लिंगभावात्मक]] हिंसेचे साधन यांचा उलगडा होतो. ==प्रतिक्रिया /योगदान== [[स्त्री अभ्यास]] व [[समाजशास्त्र|समाजशास्त्रच्या]] विद्यार्थ्यासाठी हे [[पुस्तक]] महत्त्वाचे मानले गेले व भारतातील स्त्रीवादी समुदायांनी या पुस्तकाला चांगली प्रतिक्रिया दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navayana.org/books/2013/03/01/against-the-madness-of-manu/|title=Navayana {{!}} Against the Madness of Manu|website=navayana.org|language=en|access-date=2018-03-23}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/manu-fiaw-giver/286453|title=Manu, FIaw-Giver|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-23|archive-date=2019-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20191018181908/https://www.outlookindia.com/magazine/story/manu-fiaw-giver/286453|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[मनुस्मृती]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्त्री अभ्यासातील संहिता]] [[वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]] [[वर्ग:पुस्तके]] [[वर्ग:स्त्रीवाद]] [[वर्ग:स्त्री अभ्यास]] [[वर्ग:दलित स्त्रीवाद]] [[वर्ग:दलित साहित्य]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी साहित्य]] ij8y2b8hnqit8flcsbpxzy84r70zl9f 0 192262 2712161 2691550 2026-09-25T09:28:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712161 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१६-१७ | team1_image = Flag of India.svg | team1_name = भारत | team2_image = Flag of New Zealand.svg | team2_name = न्यू झीलंड | from_date = २२ सप्टेंबर | to_date = २९ ऑक्टोबर २०१६ | team1_captain = [[विराट कोहली]] <small>(कसोटी)</small><br/>[[महेंद्रसिंग धोणी]] <small>(ए.दि.)</small> | team2_captain = [[केन विल्यमसन]]<br/>[[रॉस टेलर]] <small>(२री कसोटी)</small> | no_of_tests = 3 | team1_tests_won = 3 | team2_tests_won = 0 | team1_tests_most_runs = [[चेतेश्वर पुजारा]] (३७३) | team2_tests_most_runs = [[ल्युक रॉंची]] (२००) | team1_tests_most_wickets = [[रविचंद्रन अश्विन]] (२७) | team2_tests_most_wickets = [[ट्रेंट बोल्ट]] (१०)<br />[[मिचेल सॅंटनर]] (१०) | player_of_test_series = [[रविचंद्रन अश्विन]] (भा) | no_of_ODIs = 5 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 2 | team1_ODIs_most_runs = [[विराट कोहली]] (३५८) | team2_ODIs_most_runs = [[टॉम लॅथम]] (२४४) | team1_ODIs_most_wickets = [[अमित मिश्रा]] (१५) | team2_ODIs_most_wickets = [[टीम साउथी]] (७) | player_of_ODI_series =[[अमित मिश्रा]] (भा) }} '''[[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ]]ाने''' सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर २०१६ दरम्यान ३-कसोटी आणि ५-एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेसाठी '''भारताचा दौरा''' केला.<ref name="Fixtures">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ibtimes.co.in/cricket-schedule-2016-fixtures-dates-all-major-series-matches-new-year-661529 |title=क्रिकेट वेळापत्रक २०१६|ॲक्सेसदिनांक=३ जानेवारी २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इंटरनॅशनल बिझनेस टाईम्स}}</ref><ref name="NZH">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://m.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=11568745|title=क्रिकेट: प्लीज सेव्ह अस फ्रॉम ग्राऊंडहॉग डे|ॲक्सेसदिनांक=३ जानेवारी २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=न्यू झीलंड हेराल्ड|archive-date=2016-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207095827/http://m.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=11568745|url-status=dead}}</ref><ref name="IBT">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ibtimes.co.in/india-cricket-schedule-2016-fixtures-dates-timings-all-matches-men-blue-new-year-661514 |title=भारतीय क्रिकेट वेळापत्रक २०१६|ॲक्सेसदिनांक=३ जानेवारी २०१६ |भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इंटरनॅशनल बिझनेस टाईम्स}}</ref> कसोटी मालिका भारताने ३-० अशी जिंकली तर शेवटच्या एकदिवसीय सामन्यात न्यू झीलंडचा दणदणीत पराभव करून एकदिवसीय मालिका ३-२ अशी खिशात टाकली. एप्रिल २०१६ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने जाहीर केले होते की या कसोटी मालिकेतील एक कसोटी सामना दिवस-रात्र खेळवला जाईल.<ref name="DN">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1001381.html |title='भारत न्यू झीलंडविरूद्ध दिवस-रात्र कसोटी सामन्याचे आयोजन करणार' |ॲक्सेसदिनांक=२१ एप्रिल २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो }}</ref> त्यावर प्रतिक्रिया देताना न्यू झीलंड क्रिकेटने नमूद केले की "त्याआधी इतर बऱ्याच गोष्टींना अंतिम स्वरूप देणे बाकी आहे".<ref name="DNNZ">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/newzealand/content/story/1001599.html |title=दिवस-रात्र कसोटी अजून नक्की झालेली नाही – न्यू झीलंड क्रिकेट |ॲक्सेसदिनांक=२२ एप्रिल २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो }}</ref> जून २०१६, मध्ये भारताने २०१६/१७ च्या मोसमासाठी वेळापत्रक जाहीर केले, परंतु त्यात कोठेही दिवस/रात्र कसोटीबद्दल नमूद केले नव्हते.<ref name="June">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1024303.html |title=बीसीसीआयची मायदेशी मोसमाची घोषणा: १३ कसोटी आणि ६ नवीन मैदाने |ॲक्सेसदिनांक=९ जून २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो }}</ref> परंतु बंगाल क्रिकेट असोसिएशनच्या एका मोठ्या अधिकाऱ्याने सांगितले की कोलकातामधील सामना दिवस/रात्र होणार आहे.<ref name="IT">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://indiatoday.intoday.in/story/team-india-new-zealand-day-night-test-eden-gardens-kolkata/1/688166.html |title=इडन गार्डनवर न्यू झीलंडविरूद्ध होणार भारताचा पहिला दिवस/रात्र कसोटी सामना |ॲक्सेसदिनांक=१० जून २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इंडीया टुडे }}</ref><ref name="TH">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.thehindu.com/sport/cricket/eden-to-host-indias-first-daynight-test/article8710248.ece |title= इडन गार्डनवर भारताचा पहिला दिवस/रात्र कसोटी सामना |ॲक्सेसदिनांक=१० जून २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=द हिंदू }}</ref> परंतु यानंतर जूनच्या शेवटी सामन्यांच्या तारखांची घोषणा झाली, आणि बीसीसीआयने नमूद केले की सर्व कसोटी सामने स्थानिक वेळेनुसार ९:३० वाजता सुरू होतील.<ref name="dates">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1030187.html|title=भारत-न्यू झीलंड मालिकेत दिवस-रात्र कसोटी नाही |ॲक्सेसदिनांक=२८ जून २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इएसपीन क्रिकइन्फो}}</ref> सप्टेंबर २०१६ मध्ये, बीसीसीआयने २०१६-१७ मोसमातील कोणतीही कसोटी दिवस/रात्र खेळवली जाणार नाही ह्या वृत्ताला पुष्टी दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/no-pink-ball-test-this-year/articleshow/54530705.cms|title=यंदा गुलाबी चेंडूने कसोटी नाही|ॲक्सेसदिनांक=२८ सप्टेंबर २०१६|दिनांक=२७ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाईम्स}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="no">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1059318.html|title=ह्या मोसमात मायदेशातील कोणतीही कसोटी दिवस-रात्र नाही - ठाकूर|ॲक्सेसदिनांक=२७ सप्टेंबर २०१६|भाषा=इंग्लिश|प्रकाशक=इएसपीन क्रिकइन्फो|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930040742/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1059318.html|archive-date=2016-09-30|url-status=dead}}</ref> सप्टेंबर २०१६ मध्ये बीसीसीआयने १९ ऑक्टोबर रोजी निर्धारित असलेला दुसरा एकदिवसीय सामना [[करवा चौथ]]मुळे २० ऑक्टोबर रोजी खेळवण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.crictotal.com/articles/2016090812331.php|title=भारत-न्यू झीलंड दुसरा एकदिवसीय सामना २० ऑगस्टला होणार|ॲक्सेसदिनांक=९ सप्टेंबर २०१६|कृती=क्रिकटोटल|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref name="2ndODI">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1055521.html|title=दिल्लीचा एकदिवसीय सामना २० ऑक्टोबरला ढकलला|ॲक्सेसदिनांक=८ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[कानपूर]] येथे होणारा पहिला कसोटी सामना हा भारताचा ५०० कसोटी सामना असेल.<ref name="India500">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1058015.html|title =महत्त्वाच्या मोसमाची सुरवात महत्त्वाच्या कसोटीने|ॲक्सेसदिनांक=२१ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[धरमशाला]] येथे खेळवला गेलेला पहिला एकदिवसीय सामना हा भारताचा ९०० वा एकदिवसीय सामना होता.<ref name="India900">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1061811.html |title=कसोटीतील मरगळ दूर सारण्याची न्यू झीलंडला संधी|ॲक्सेसदिनांक=१६ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> दुसरी कसोटी संपल्या नंतर, लोढा समितीने बीसीसीआयची बँक खाती गोठविली आहेत अशा बातम्या आल्या.<ref name="Guardian">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.theguardian.com/business/2016/oct/04/india-new-zealand-test-tour-in-doubt-and-bcci-bank-accounts-frozen-report |title=भारतीय बोर्डाची बँक खाती गोठवली, न्यू झीलंड दौराविषयी शंका - बातमी |ॲक्सेसदिनांक=४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=द गार्डियन|भाषा=इंग्लिश }}</ref> त्यानंतर बीसीसीआयने दौऱ्यावरील उर्वरीत सामने रद्द होण्याची भिती व्यक्त केली.<ref name="IndExp">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://indianexpress.com/article/sports/cricket/miffed-bcci-to-cancel-new-zealand-series-3064101/ |title=नाराज बीसीसीआय सध्या सुरू असलेली भारत-न्यू झीलंड मालिका रद्द करणार | ॲक्सेसदिनांक=४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=इंडियन एक्सप्रेस|भाषा=इंग्लिश }}</ref> न्यू झीलंड क्रिकेटचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी डेव्हिड व्हाईट म्हणाले, संघ दौरा चालूच ठेवेल आणि सध्या इंदूरला जायची तयारी करत आहे.<ref name="Stuff">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.stuff.co.nz/sport/cricket/84933776/blacks-caps-tour-of-india-to-be-cancelled-report |title=बीसीसीआय वर कोसळलेल्या आपत्तीमुळे किवींचा भारतीय दौरा रद्द होणार | ॲक्सेसदिनांक=४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=स्टफ|भाषा=इंग्लिश }}</ref> लोढा समितीने त्यांचे म्हणणे स्पष्ट करताना सांगितले की बीसीसीआयची कोणतीही खाती गोठवण्यात आलेली नाहीत, परंतु मंडळाशी संलग्न राज्य संघटनांना पैसे देण्यास मनाई करण्यात आलेली आहे.<ref name="Lodha">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/bcci-accounts-not-frozen-lodha-panel-clarifies/articleshow/54673100.cms|title=बीसीसीआयची खाती गोठवली नाहीत: लोढा|ॲक्सेसदिनांक=५ ऑक्टोबर २०१६|दिनांक=४ ऑक्टोबर २०१६|कृती=महाराष्ट्र टाइम्स|archive-date=2016-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007224821/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/bcci-accounts-not-frozen-lodha-panel-clarifies/articleshow/54673100.cms|url-status=dead}}</ref><ref name="Lodha2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/lodha-committee-slams-bcci/articleshow/54682736.cms|title=बीसीसीआयकडून दिशाभूल : लोढा समितीचा आरोप|ॲक्सेसदिनांक=५ ऑक्टोबर २०१६|दिनांक=५ ऑक्टोबर २०१६|कृती=महाराष्ट्र टाइम्स|archive-date=2016-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008174651/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/lodha-committee-slams-bcci/articleshow/54682736.cms|url-status=dead}}</ref> कसोटी मालिकेतील दुसरी कसोटी जिंकून भारतीय संघाने पाकिस्तानला मागे टाकून आयसीसी कसोटी क्रमवारीत अव्वल स्थान पटकावले. तिसऱ्या कसोटीसह मालिका ३-० अशी जिंकल्यानंतर भारतीय संघाला आयसीसी कसोटी अजिंक्यपदाची गदा बहाल करण्यात आली. असा मान मिळवणारा [[विराट कोहली]] हा दुसरा भारतीय कर्णदार ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/icc-trophy-to-indian-captain/articleshow/54800288.cms|title=सर्वोत्तम कसोटी संघाचा भारताला मान|दिनांक=१२ ऑक्टोबर २०१६|ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर २०१६|कृती=महाराष्ट्र टाइम्स|archive-date=2016-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015112843/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/icc-trophy-to-indian-captain/articleshow/54800288.cms|url-status=dead}}</ref> =संघ= {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- !colspan=2|कसोटी !colspan=2|एकदिवसीय |- ! {{cr|IND}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/bcci-to-announce-india-test-squad-for-new-zealand-series/articleshow/54289604.cms|title=न्यू झीलंड विरुद्ध कसोटीसाठी रोहितला संधी|ॲक्सेसदिनांक=१२ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|archive-date=2016-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915140133/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/bcci-to-announce-india-test-squad-for-new-zealand-series/articleshow/54289604.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1056373.html |title=न्यू झीलंडविरुद्धच्या मालिकेसाठी भारताचा संपूर्ण ताकदीचा संघ|ॲक्सेसदिनांक=१२ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ! {{cr|NZL}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1054743.html |title=न्यू झीलंडच्या कसोटी संघात निशॅमचे पुनरागमन|ॲक्सेसदिनांक=५ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ! {{cr|IND}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/team-announce-for-one-day-series/articleshow/54723397.cms|title=सुरेश रैनाचे पुनरागमन|ॲक्सेसदिनांक=७ ऑक्टोबर २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011033724/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/team-announce-for-one-day-series/articleshow/54723397.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060602.html |title=पहिल्या तीन एकदिवसीय सामन्यांसाठी अश्विन, जडेजा, शमीला विश्रांती|ॲक्सेसदिनांक=६ ऑक्टोबर २०१६|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ! {{cr|NZL}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1057742.html |title=विशेषज्ञ फलंदाज म्हणून ॲंडरसनचे न्यू झीलंड संघात पुनरागमन| ॲक्सेसदिनांक=१९ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> |- style="vertical-align:top" | *[[विराट कोहली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[अजिंक्य रहाणे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उ.क.]]) *[[अमित मिश्र]] *<s>[[इशांत शर्मा]]</s> *[[उमेश यादव]] *[[गौतम गंभीर]] *[[चेतेश्वर पुजारा]] *[[जयंत यादव]] *<s>[[भुवनेश्वर कुमार]]</s> *[[मुरली विजय]] *[[मोहम्मद शमी]] *[[रविंद्र जडेजा]] *[[रविचंद्रन अश्विन]] *[[रोहित शर्मा]] *<s>[[लोकेश राहुल]]</s> *[[वृद्धिमान साहा]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[शार्दूल ठाकूर]] *<s>[[शिखर धवन]]</s> | *[[केन विल्यमसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[इश सोढी]] *[[जीतन पटेल]] *[[जेम्स नीशॅम]] *<s>[[टिम साऊथी]]</s> *[[टॉम लॅथम]] *[[ट्रेंट बोल्ट]] *[[डग ब्रेसवेल]] *[[नेल वॅगनर]] *[[बी.जे. वॅटलिंग]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *<s>[[मार्क क्रेग]]</s> *[[मार्टिन गुप्टिल]] *[[मिचेल सॅंटनर]] *[[मॅट हेन्री]] *[[रॉस टेलर]] *[[ल्युक रोंची]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[हेन्री निकोलस]] | *[[महेंद्रसिंग धोणी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]] व [[यष्टिरक्षक|य]]) *[[विराट कोहली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|उ.क.]]) *[[अक्षर पटेल]] *[[अजिंक्य रहाणे]] *[[अमित मिश्र]] *[[उमेश यादव]] *[[केदार जाधव]] *[[जयंत यादव]] *[[जसप्रीत बुमराह]] *[[धवल कुलकर्णी]] *[[मनदीप सिंग]] *[[मनीष पांडे]] *[[रोहित शर्मा]] *<s>[[सुरेश रैना]]</s> *[[हार्दिक पांड्या]] | *[[केन विल्यमसन]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) *[[ॲंटन डेव्हसिच]] *[[इश सोढी]] *[[कोरे अँडरसन]] *[[जेम्स नीशॅम]] *[[टिम साऊथी]] *[[टॉम लॅथम]] *[[ट्रेंट बोल्ट]] *[[डग ब्रेसवेल]] *[[बी.जे. वॅटलिंग]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) *[[मार्टिन गुप्टिल]] *[[मिचेल सॅंटनर]] *[[मॅट हेन्री]] *[[रॉस टेलर]] *[[ल्युक रोंची]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) |} *दुखापतीमुळे [[टीम साऊथी]]च्या ऐवजी [[मॅट हेन्री]]ची न्यू झीलंड कसोटी संघात निवड.<ref name="Southee">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1057490.html |title=भारताविरुद्ध कसोटी संघातून साऊथी बाहेर, हेन्रीची निवड|ॲक्सेसदिनांक=१७ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *पहिल्या कसोटीमध्ये झालेल्या दुखापतीमुळे [[मार्क क्रेग]]ला उर्वरित मालिकेसाठी संघाबाहेर जावे लागले. त्याच्या जागी [[जीतन पटेल]]ची निवड करण्यात आली.<ref name="Craig">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1059178.html|title=साईड स्ट्रेनमुळे क्रेग कसोटी मालिकेबाहेर, पटेलचा बदली खेळाडू म्हणून विचार|ॲक्सेसदिनांक=२६ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *दुखापतग्रस्त [[लोकेश राहुल]]ऐवजी [[गौतम गंभीर]]ची भारतीय कसोटी संघात निवड करण्यात आली<ref name="Gambhir">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1059400.html |title=गंभीरचे दोन वर्षांनंतर कसोटी संघात पुनरागमन| ॲक्सेसदिनांक=२७ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *आजारपणामुळे [[इशांत शर्मा]]च्या ऐवजी [[जयंत यादव]]चा संघात समावेश करण्यात आला.<ref name="Gambhir"/> *बोटाला झालेल्या दुखापतीमुळे [[शिखर धवन]]ला तिसऱ्या कसोटीतून वगळण्यात आले आणि त्याच्या जागी [[करुण नायर]]चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Dhawan">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060281.html |title=धवनला दुखापत, गंभीर इंदूर कसोटीत खेळण्याची शक्यता|ॲक्सेसदिनांक=३ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *पाठीच्या दुखण्यामुळे [[भुवनेश्वर कुमार]] ऐवजी [[शार्दूल ठाकूर]]ची संघात निवड करण्यात आली.<ref name="Kumar">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060536.html |title=दुखापतग्रस्त भुवेश्वर ऐवजी शार्दूल ठाकूर|ॲक्सेसदिनांक=५ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *आजारपणानंतर पूर्णपणे तंदरुस्त नसल्याने [[सुरेश रैना]]चा शेवटच्या दोन एकदिवसीय सामन्यांसाठी संघात समावेश होऊ शकला नाही.<ref name="Raina">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1063135.html |title=महत्त्वाच्या कसोटी गोलंदाजांना विश्रांती|ॲक्सेसदिनांक=२७ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> =सराव सामना= {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = १६-१८ सप्टेंबर | संघ१ = [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यूझीलॅंडर्स]] {{Flagicon|NZL}} | संघ२ = [[मुंबई क्रिकेट संघ|मुंबई]] | धावसंख्या१ = ३२४/७घो (७५ षटके) | धावा१ = [[टॉम लॅथम]] ५५ (९७) | बळी१ = [[बलविंदरसिंग संधू]] २/२१ (११ षटके) | धावसंख्या२ = ४६४/८घो (११४ षटके) | धावा२ = [[सुर्यकुमार यादव]] १०३ (८६) | बळी२ = [[इश सोधी]] २/१३२ (२० षटके) | धावसंख्या३ = २३५ (६६.४ षटके) | धावा३ = [[ल्युक रॉंची]] १०७ (११२) | बळी३ = [[परिक्षित वालसांगकर]] ३/४१ (१२.४ षटके) | धावसंख्या४ = | धावा४ = | बळी४ = | निकाल = सामना अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1054769.html धावफलक] | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[विरेंदर शर्मा]] (भा) | toss = मुंबई, गोलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = प्रत्येकी १५ खेळाडू (११ फलंदाज, ११ क्षेत्ररक्षक) }} =कसोटी सामने= ===१ली कसोटी=== {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = २२-२६ सप्टेंबर | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३१८ (९७ षटके) | धावा१ = [[मुरली विजय]] ६५ (१७०) | बळी१ = [[ट्रेंट बोल्ट]] ३/६७ (२० षटके) | धावसंख्या२ = २६२ (९५.५ षटके) | धावा२ = [[केन विल्यमसन]] ७५ (१३७) | बळी२ = [[रविंद्र जडेजा]] ५/७३ (३४ षटके) | धावसंख्या३ = ३७७/५घो (४७ षटके) | धावा३ = [[चेतेश्वर पुजारा]] ७८ (१५२) | बळी३ = [[मिचेल सॅंटनर]] २/७९ (३२.२ षटके) | धावसंख्या४ = २३६ (८७.३ षटके) | धावा४ = [[ल्युक रॉंची]] ८० (१२०) | बळी४ = [[रविचंद्रन अश्विन]] ६/१३२ (३५.३ षटके) | निकाल = भारत १९७ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030213.html धावफलक] | स्थळ = [[ग्रीन पार्क मैदान]], [[कानपूर]] | पंच = [[रिचर्ड केटेलबोरो]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | toss = भारत, फलंदाजी | पाऊस = २ऱ्या दिवशी चहापानापुर्वी आलेल्या पावसामुळे थांबवण्यात आला आणि शेवटच्या सत्राचा खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1058433.html|title=पावसाचा व्यत्यय आलेल्या दिवशी विल्यमसन आणि लॅथमची मजबूत फलंदाजी|दिनांक=२३ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=इएसपीएन क्रिकइन्फो|कृती=इएसपीएन स्पोर्ट मिडीया|भाषा=इंग्लिश}}</ref> | सामनावीर = [[रविंद्र जडेजा]] (भा) | टिपा = भारताचा ५०० वा कसोटी सामना.<ref name="India500"/> *''कसोटी क्रिकेट मध्ये सर्वात जलद २०० बळी पूर्ण करणारा (३८ कसोटी) [[रविचंद्रन अश्विन]] (भा) हा दुसरा गोलंदाज.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/ashwin-fastest-200-wickets/articleshow/54513050.cms|title=अश्विन जलद २००|ॲक्सेसदिनांक=२६ सप्टेंबर २०१६|दिनांक=२६ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=महाराष्ट्र टाइम्स}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Ashwin200">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1059091.html|title=वेगवान २०० कसोटी बळी घेणार्‍या गोलंदाजांमध्ये अश्विन दुसर्‍या क्रमांकावर|ॲक्सेसदिनांक=२५ सप्टेंबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} ===२री कसोटी === {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ३० सप्टेंबर–४ ऑक्टोबर | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ३१६ (१०४.५ षटके) | धावा१ = [[चेतेश्वर पुजारा]] ८७ (२१९) | बळी१ = [[मॅट हेन्री]] ३/४६ (२० षटके) | धावसंख्या२ = २०४ (५३ षटके) | धावा२ = [[जीतन पटेल]] ४७ (४७) | बळी२ = [[भुवनेश्वर कुमार]] ५/४८ (१५ षटके) | धावसंख्या३ = २६३ (७६.५ षटके) | धावा३ = [[रोहित शर्मा]] ८२ (१३२) | बळी३ = [[ट्रेंट बोल्ट]] ३/३८ (१७.५ षटके) | धावसंख्या४ = १९७ (८१.१ षटके) | धावा४ = [[टॉम लॅथम]] ७४ (१४८) | बळी४ = [[रविंद्र जडेजा]] ३/४१ (२० षटके) | निकाल = भारत १७८ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030215.html धावफलक] | स्थळ = [[इडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] | पंच = [[रिचर्ड केटेलबोरो]] (इं) आणि [[रॉड टकर]] (ऑ) | toss = भारत, फलंदाजी | पाऊस = २ऱ्या दिवशी दुपारच्या सत्रात पावसामुळे २ तासाचा खेळ वाया गेला. | सामनावीर = [[वृद्धिमान साहा]] (भा) | टिपा = भारतीय संघाचा मायदेशी २५०वा कसोटी सामना.<ref name="Hindu250">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindustantimes.com/cricket/eden-gardens-the-perfect-stage-for-india-s-250th-test-at-home/story-sXKv1p3f8cuBomnqRhoRzN.html|title=भारताच्या घरच्या २५० व्या कसोटीसाठी इडन गार्डन हे एक योग्य व्यासपीठ|दिनांक=२७ सप्टेंबर २०१६|ॲक्सेसदिनांक=२९ सप्टेंबर २०१६|प्रकाशक=हिन्दुस्तान टाइम्स}}</ref><ref name="Times250">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/India-v-NZ-2nd-Test-Kolkata-Rampant-India-eye-series-win-in-250th-home-Test/articleshow/54577236.cms|title=भारत वि न्यू झीलंड, २री कसोटी, कोलकाता: २५०व्या कसोटीसह मालिकाविजयावर भारताचे लक्ष् - टाईम्स ऑफ इंडीया|ॲक्सेसदिनांक=२९ सप्टेंबर २०१६}}</ref> *''[[केन विल्यमसन]]ला ताप आल्यामुळे त्याच्याऐवजी [[रॉस टेलर]]ने कर्णधाराची भूमिका पार पाडली.<ref name="Taylor">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1059742.html |title=विल्यमसनच्या गैरहजेरीत हेन्रीने केले न्यू झीलंडच्या लढ्याचे नेतृत्व| ॲक्सेसदिनांक=१ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=३० सप्टेंबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''ह्या सामन्यातील विजयामुळे भारतीय संघ [[कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|आयसीसी अजिंक्यपद स्पर्धा]] क्रमवारीत पहिल्या स्थानी पोहोचला.<ref name="Top">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/1060261.html |title=२-० आघाडीमुळे भारतला कसोटी क्रमवारीत पुन्हा अग्रस्थान| ॲक्सेसदिनांक=३ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=३ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> }} ===३री कसोटी === {{माहितीचौकट कसोटी सामने | तारीख = ८-१२ ऑक्टोबर २०१६ | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = ५५७/५घो (१६९ षटके) | धावा१ = [[विराट कोहली]] २११ (३६६) | बळी१ = [[ट्रेंट बोल्ट]] २/११३ (३२ षटके) | धावसंख्या२ = २९९ (९०.२ षटके) | धावा२ = [[मार्टिन गुप्टिल]] ७२ (१४४) | बळी२ = [[रविचंद्रन अश्विन]] ६/८१ (२७.२ षटके) | धावसंख्या३ = २१६/३घो (४९ षटके) | धावा३ = [[चेतेश्वर पुजारा]] १०१[[नाबाद|*]] (१४८) | बळी३ = [[जीतन पटेल]] २/५६ (१४ षटके) | धावसंख्या४ = १५३ (४४.५ षटके) | धावा४ = [[रॉस टेलर]] ३२ (२५) | बळी४ = [[रविचंद्रन अश्विन]] ७/५९ (१३.५ षटके) | निकाल = भारत ३२१ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030217.html धावफलक] | स्थळ = [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] | पंच = [[कुमार धर्मसेना]] (श्री) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | toss = भारत, फलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = [[रविचंद्रन अश्विन]] | टिपा = या मैदानावर खेळवली जाणारी पहिलीच कसोटी.<ref name="Indore">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060715.html |title=भारताचे लक्ष्य व्हाईटवॉशकडे, तर न्यू झीलंडचे विल्यमसनसोबत तगडा प्रतिकार करण्यातचे|ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=८ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''कसोटी क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण करणारा [[अजिंक्य रहाणे]] हा भारताचा ३६वा फलंदाज.<ref name="Rahane">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060879.html |title=कोहली गांगूलीच्या पुढे, धोणी| ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=८ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref name="Rahane2">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/virat-made-century-against-nz/articleshow/54756115.cms|title=विराट कोहलीचे शतक|ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=महाराष्ट्र टाइम्स|दिनांक=९ ऑक्टोबर २०१६|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011061540/http://www.maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/virat-made-century-against-nz/articleshow/54756115.cms|url-status=dead}}</ref> *''कसोटी क्रिकेटमध्ये कर्णधार म्हणून दोन द्विशतके करणारा [[विराट कोहली]] हा पहिलाच भारतीय.<ref name="Kohli200">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1060950.html |title=कोहली, रहाणेच्या ३६५ धावांच्या भागीदारीने भारताचा वरचष्मा| ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=९ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref name="Kohli2002">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/kohli-hits-double-ton-as-india-rout-kiwi-attack/articleshow/54764269.cms|title=कोहलीचा 'विराट' पराक्रम, रहाणेनंही मैदान गाजवलं|ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=महाराष्ट्र टाइम्स|दिनांक=९ ऑक्टोबर २०१६|archive-date=2016-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012204219/http://maharashtratimes.indiatimes.com/sports/cricket/kohli-hits-double-ton-as-india-rout-kiwi-attack/articleshow/54764269.cms|url-status=dead}}</ref> *''विराट कोहली आणि अजिंक्य रहाणेची ३६५ धावांची भागीदारी ही भारतातर्फे चवथ्या गड्यासाठी सर्वोत्कृष्ट भागीदारी होय.<ref name="Kohli2002"/><ref name="4thWicket">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1061009.html |title=भारताची सर्वोत्तम चवथ्या गड्यासाठीची भागीदारी| ॲक्सेसदिनांक=१० ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=९ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[रविचंद्रन अश्विन]]ची (भा) कसोटी डावातील तसेच कसोटी सामन्यातील सर्वोत्कृष्ट कामगिरी.<ref name="Ashwin">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1061218.html |title=अश्विनच्या कसोटीतील सर्वोत्तम कामगिरीने न्यू झीलंडला ३-० व्हाईटवॉश|ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=११ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/new-zealand-in-india-2016/top-stories/India-v-New-Zealand-3rd-Test-Indore-153-wickets-and-counting-R-Ashwin-a-colossus-at-home/articleshow/54795419.cms|title=भारत वि न्यू झीलंड, ३री कसोटी, इंदूर: १५३ बळी आणि मोजणी सुरुच, अश्विन घरच्या मायदेशी मोठा|ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर २०१६|कृती=टाइम्स ऑफ इंडिया|दिनांक=११ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''धावांच्या दृष्टीने, कसोटी इतिहासात भारताचा दुसरा सर्वात मोठा विजय तर न्यू झीलंडचा दुसरा सर्वात मोठा पराभव<ref name="second">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1061278.html |title=३२१: भारताचा धावांनी दुसरा सर्वात मोठा कसोटी विजय|ॲक्सेसदिनांक=१२ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|दिनांक=११ ऑक्टोबर २०१६|भाषा=इंग्लिश}}</ref> }} =एकदिवसीय मालिका= ===१ला सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६ ऑक्टोबर | time = १३:३० | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = १९० (४३.५ षटके) | धावसंख्या२ = १९४/४ (३३.१ षटके) | धावा१ = [[टॉम लॅथम]] ७९[[नाबाद|*]] (९८) | बळी१ = [[हार्दिक पंड्या]] ३/३१ (७ षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] ८५[[नाबाद|*]] (८१) | बळी२ = [[इश सोधी]] १/३४ (४.१ षटके) | निकाल = भारत ६ गडी व १०१ चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030219.html धावफलक] | स्थळ = [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[धरमशाला]] | पंच = [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | toss = भारत, गोलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[हार्दिक पंड्या]] (भा) | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[हार्दिक पंड्या]] (भा). *'' हा भारताचा ९०० वा एकदिवसीय सामना असून इतर कोणत्याही देशापेक्षा सर्वात जास्त एकदिवसीय सामने भारतीय संघ खेळला आहे.<ref name="India900"/> *'' [[अमित मिश्र]]चे (भा) ५० एकदिवसीय बळी पूर्ण. *'' डावामध्ये संघ सर्वबाद होवून शेवटपर्यंत नाबाद राहणारा [[टॉम लॅथम]] हा एकूण दहावा तर न्यू झीलंडचा पहिलाच फलंदाज<ref name="Latham">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1061890.html |title=न्यू झीलंड १९० धावांमध्ये सर्वबाद, लॅथमची शेवटपर्यंत नाबाद| ॲक्सेसदिनांक=१६ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> }} ===२रा सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २० ऑक्टोबर | time = १३ः३० | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|IND}} | धावसंख्या१ = २४२/९ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २३६ (४९.३ षटके) | धावा१ = [[केन विल्यमसन]] ११८ (१२८) | बळी१ = [[जसप्रित बुमराह]] ३/३५ (१० षटके) | धावा२ = [[केदार जाधव]] ४१ (३७) | बळी२ = [[टिम साऊथी]] ३/५२ (९.३ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड ६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030221.html धावफलक] | स्थळ = [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | toss = भारत, गोलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = [[केन विल्यमसन]](न्यू) | टीपा = हा भारताचा ४००वा एकदिवसीय पराभव असून कोणत्याही संघापेक्षा सर्वात जास्त एकदिवसीय पराभव भारतीय संघाच्या नावावर.<ref name="2ndODIStats">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.sportskeeda.com/cricket/india-vs-new-zealand-2nd-odi-stats |title= भारत वि न्यू झीलंड - २रा एकदिवसीय सामना: आकडेवारी|ॲक्सेसदिनांक=२१ ऑक्टोबर २०१६|कृती=स्पोर्ट्स किडा|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[रोहित शर्मा]]चा (भा) १५०वा एकदिवसीय सामना.<ref name="2ndODIStats" /> *''[[यष्टिरक्षक]] म्हणून [[ल्युक रॉंची]]चे (न्यू) १०० बळी पूर्ण.<ref name="2ndODIStats" /> *''आठ किंवा त्याहून जास्त एकदिवसीय शतके काढणारा [[केन विल्यमसन]] हा न्यू झीलंडचा पाचवा फलंदाज. तसेच भारताविरुद्ध शतक करणारा तो न्यू झीलंडचा तिसरा कर्णधार आणि भारतामध्ये भारताविरुद्ध सर्वाधिक धावा करणारा फलंदाज.<ref name="2ndODIStats" /> *''१३ वर्षांनंतर पहिल्यांदाच न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारतात एकदिवसीय विजय आणि फिरोजशहा कोटला मैदानावर पहिलाच विजय.''<ref name="2ndODIStats" /> }} ===३रा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २३ ऑक्टोबर | time = १३ः३० | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|IND}} | धावसंख्या१ = २८५ (४९.४ षटके) | धावसंख्या२ = २८९/३ (४८.२ षटके) | धावा१ = [[टॉम लॅथम]] ६१ (७२) | बळी१ = [[केदार जाधव]] ३/२९ (५ षटके) | धावा२ = [[विराट कोहली]] १५४[[नाबाद|*]] (१३४) | बळी२ = [[मॅट हेन्री]] २/५६ (९.२ षटके) | निकाल = भारत ७ गडी व १० चेंडू राखून विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030223.html धावफलक] | स्थळ = [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] | पंच = [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) आणि [[चेट्टीतोडी शमशुद्दीन]] (भा) | toss = भारत, गोलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = [[विराट कोहली]] (भा) | टीपा = [[जेम्स नीशॅम]] आणि [[मॅट हेन्री]] दरम्यानची ८४ धावांची भागीदारी ही न्यू झीलंडतर्फे ९व्या गड्यासाठीची सर्वोच्च एकदिवसीय भागीदारी.<ref name="9th">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_by_wicket.html?class=2;id=5;type=team |title=क्रिकेट नोंदी - विक्रम - न्यू झीलंड - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय - विकेटनुसार सर्वोच्च भागीदारी|ॲक्सेसदिनांक=२४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[महेंद्रसिंग धोणी]]च्या ९,००० एकदिवसीय धावा पूर्ण. तसेच त्याचा भारतातर्फे एकदिवसीय सामन्यांमध्ये सर्वाधिक षट्कार आणि कर्णधारातर्फे सर्वाधिक षट्कार मारण्याचा विक्रम.<ref name="Dhoni9000">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1062967.html |title=धोनीच्या ९००० धावा: २४४ डाव, १०१०९ चेंडू|ॲक्सेसदिनांक=२४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[विराट कोहली]]चे (भा) २६वे एकदिवसीय शतक. ह्या मैदानावरील ही कोणत्याही फलंदाजातर्फे सर्वोच्च धावसंख्या (१५४ धावा). *''विराट कोहलीचे हे यशस्वी पाठलागामधील १४वे शतक. ही त्याची संयुक्तरित्या पहिल्या क्रमांकाची कामगिरी.<ref name="Kohli">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sportskeeda.com/cricket/india-v-new-zealand-third-odi-stats-virat-masterclass-india-lead |title=भारत वि न्यू झीलंड तिसरा एकदिवसीय सामना आकडेवारी: कोहलीच्या दर्जेदार कामगिरीने भारत २-१ ने आघाडीवर|ॲक्सेसदिनांक=२४ ऑक्टोबर २०१६ |कृती=स्पोर्ट्स कीडा|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''विराट कोहलीच्या मायदेशी सर्वात कमी डावांमध्ये ३,००० एकदिवसीय धावा पूर्ण.(६३ डाव)<ref name="Kohli" /> *''एकदिवसीय क्रिकेट मध्ये १५० [[यष्टिचीत]] करणारा महेंद्रसिंग धोणी हा पहिलाच [[यष्टिरक्षक]].<ref name="Kohli" /> }} ===४था सामना === {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २६ ऑक्टोबर | time = १३:३० | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|NZL}} | संघ२ = {{cr|IND}} | धावसंख्या१ = २६०/७ (५० षटके) | धावसंख्या२ = २४१ (४८.४ षटके) | धावा१ = [[मार्टिन गुप्टिल]] ७२ (८४) | बळी१ = [[अमित मिश्रा]] २/४१ (१० षटके) | धावा२ = [[अजिंक्य रहाणे]] ५७ (७०) | बळी२ = [[टिम साऊथी]] ३/४० (९ षटके) | निकाल = न्यू झीलंड १९ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030225.html धावफलक] | स्थळ = [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय क्रीडा संकुल]], [[रांची]] | पंच = [[अनिल चौधरी]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | toss = न्यू झीलंड, फलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = [[मार्टिन गुप्टिल]] (न्यू) | टीपा = }} ===५वा सामना=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २९ ऑक्टोबर | time = १३:३० | daynight = Y | संघ१ = {{cr-rt|IND}} | संघ२ = {{cr|NZL}} | धावसंख्या१ = २६९/६ (५० षटके) | धावसंख्या२ = ७९ (२३.१ षटके) | धावा१ = [[रोहित शर्मा]] ७० (६५) | बळी१ = [[ट्रेंट बोल्ट]] २/५२ (१० षटके) | धावा२ = [[केन विल्यमसन]] २७ (४०) | बळी२ = [[अमित मिश्रा]] ५/१८ (६ षटके) | निकाल = भारत १९० धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030227.html धावफलक] | स्थळ = [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] | पंच = [[सी. के. नंदन]] (भा) आणि [[ब्रुस ऑक्सेनफोर्ड]] (ऑ) | toss = भारत, फलंदाजी | पाऊस = | सामनावीर = [[अमित मिश्रा]] (भा) | टीपा = एकदिवसीय पदार्पण: [[जयंत यादव]] (भा). *''[[सी. के. नंदन]] (भा) यांचा पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना. *''ही न्यू झीलंडची भारताविरुद्ध सर्वात लहान धावसंख्या आहे तसेच एकदिवसीय क्रिकेटमधील त्यांचा सर्वात लहान पूर्ण झालेला डाव आहे.<ref name="NZlow">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1063783.html |title=मिश्राच्या ५ बळींमुळे न्यू झीलंडचा ७९ धावांत खुर्दा |ॲक्सेसदिनांक=३१ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[अमित मिश्रा]]ची ह्या सामन्यातील कामगिरी ही भारतीय गोलंदाजातर्फे एकदिवसीय क्रिकेटमधील न्यू झीलंडविरुद्ध सर्वोत्कृष्ट कामगिरी.<ref name="5thODI">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.espncricinfo.com/india-v-new-zealand-2016-17/content/story/1063861.html |title=मिश्रा सेकंड ओन्ली टू मिश्रा|ॲक्सेसदिनांक=३१ ऑक्टोबर २०१६|कृती=इएसपीएन क्रिकइन्फो|भाषा=इंग्लिश}}</ref> *''[[विराट कोहली]]च्या मालिकेमधील ३५८ धावा ह्या कोणत्याही फलंदाजातर्फे भारत-न्यू झीलंड दरम्यानच्या मालिकेतील सर्वात जास्त धावा.<ref name="5thODI"/> }} =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी|3}} =बाह्य दुवे= * [http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/1030193.html मालिका मुख्यपान – इएसपीन क्रिकइन्फो] {{न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे भारत दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०१६-१७}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे}} [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे भारत दौरे|२०१६-१७]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे भारतीय दौरे]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील खेळ]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|भारत]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] ioz8asklvxh62esm8rflnv44r9sl9xa 0 194728 2711949 2586284 2026-09-25T00:30:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711949 wikitext text/x-wiki '''एक्कोर्ड मेट्रोपॉलिटन''' हे पंचतारांकित (5-स्टार) हॉटेल आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.emporis.com/buildings/263190/accord-metropolitan-chennai-india|title=एक्कोर्ड मेट्रोपॉलिटन पंचतारांकित हॉटेल|प्रकाशक=एम्पोरिस.कॉम|दिनांक=२० जुलै २०१२|प्राप्त दिनांक=|accessdate=2016-09-07|archive-date=2016-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160508221629/http://www.emporis.com/buildings/263190/accord-metropolitan-chennai-india|url-status=dead}}</ref> हे [[भारत]] देशाचे [[तामिळनाडू]] राज्याचे [[चेन्नई]] राजधानीत टी. नगर, जी.एन शेट्टी मार्ग, येथे आहे. हे हॉटेल पूर्वी ट्रडेर्स हॉटेल म्हणून ओळखले जात असे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-corporate/article2194069.ece|title=ट्रडेर्स हॉटेलच नाव बदलण्यात आले |प्रकाशक=दहिंदूबिझिनेसलाईन.कॉम |दिनांक=१ नोवेम्बर २००५| प्राप्त दिनांक=}}</ref> या हॉटेलच्या बांधकामाचा खर्च १००० मिल्यन होता. हे हॉटेल १३ मजल्याचे आहे आणि त्यात १६२ खोल्या आहेत. त्यात प्रेसीडेंशियल सुट्स, थ्री स्टुडिओ अपार्टमेंट्स, सिक्स ऐष आरामदाई (Deluxe) सुट्स आणि 9 एक्कोर्ड क्लब रूम्स आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.cleartrip.com/hotels/info/the-accord-metropolitan-41639|title=एक्कोर्ड मेट्रोपॉलिटन हॉटेलच्या सुख-सुविधा बद्दल |प्रकाशक= क्लियरट्रिप.कॉम |दिनांक=७ सेप्टेंबर २०१६| प्राप्त दिनांक=}}</ref> या हॉटेलचा खोल्यांचा आकार ३० चौ.मीटर आहे. या हॉटेल मध्ये ४ खानपान आणि मनोरंजनाच्या सुविधा आहेत. त्यामध्ये सोराजिमा(जॅपनीज रेस्टोरंट) रोयल इंडियाना, समकालीन इंडियन रेस्टोरंट(नोवेंबर २०११ मध्ये स्थपित), झोडियाक, बार हॉटेल, आणि पेर्गोला, रूफ्तोप रेस्टोरंट आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indiaprwire.com/pressrelease/restaurants/20111122104259.htm |title= रोयल इंडियाना रेस्टोरंट, हॉटेल एक्कोर्ड मेट्रोपॉलिटन मध्ये उघडण्यात आले |प्रकाशक=इंडियापीआरवायर.कॉम |दिनांक=२२ नोव्हेंबर २०११ | प्राप्त दिनांक=}}</ref> ३ मेजवानी हॉल या हॉटेलमध्ये आहेत. क्रिस्टल, एमीराल्ड आणि सफायर हे त्यांचे नाव आहेत. १००० अतिथी पर्यंत सामावून घ्याची क्षमता या हॉलची आहे. एक्कोर्ड मेट्रोपॉलिटन हॉटेलमध्ये ५१६ चौ.मीटर भव्य गोलाकार खोलीचा (ग्रँड बॉल रुम) समावेश आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.asiatraveltips.com/news05/284-Chennai.shtml |title=शांग्री-ला रेस्टोरंट, ट्रडेर्स हॉटेल मध्ये उघडण्यात आले |प्रकाशक=आशियाट्रॅव्हलटिप्स.कॉम|दिनांक=२८ एप्रिल २००५ | प्राप्त दिनांक=}}</ref> या खोलीची विभागणी 2 रूम्स मध्ये केली जाऊ शकते. त्या व्यतिरिक्त या हॉटेल मध्ये ४५० चौ.मीटर आकाराचा मेजवानी हॉल आहे. ==इतर सुविधा== दुरध्वनी, २४ तास सुरक्षा व्यवस्था, पाळणा घर, मुलांचा पोहण्याचा तलाव, ब्वुटी सलून, स्वास्थ्य केंद्र, मसाज केंद्र, प्रवासी मार्गदर्शक, वेड्डिंग सर्विसेस, शॉपिंग, बॉडी ट्रीटमेंट्स, वाहतूक सुविधा, स्टीम बाथ, वलेट पार्किंग, पार्किंग, केटरींग सर्विस, जकूज्जी व इ. सुविधा आहेत. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:चेन्नईतील पंचतारांकित हॉटेल्स]] ssmdwwcbuqdhsgaoko14c1jn2te8pai 0 195322 2712030 2569095 2026-09-25T04:34:17Z Dharmadhyaksha 28394 2712030 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganpati Visarjan - Ganesh Galli badrinath Set.jpg|इवलेसे]] '''लालबाग सार्वजनिक उत्सव मंडळ, गणेशगल्ली''' लालबाग मधील मानाच्या मंडळांपैकी एक आहे. हा '''मुंबईचा राजा''' या नावाने प्रसिद्ध आहे. इ.स. १९२८ मध्ये मंडळाची स्थापना झाली असून मंडळाचे हे ८९ वे वर्ष आहे. सन १९७७ साली सुवर्ण महोत्सवी वर्षात देशातील सर्वात पहिली २२ फूट उंच मूर्ती बनवली आणि लालबागचं नाव जगभरात पोहचवले. नवसाचा गणपती म्हणूनही त्यालाओळखले जाते. ==गणेशोत्सव== मुंबईतील मानाच्या गणेशोत्सव मंडळांपैकी एक मंडळ असून "मुंबईचा राजा" या नावाने प्रसिद्ध आहे. सन १९७७ साली सुवर्ण महोत्सवी वर्षात देशातील सर्वात पहिली २२ फूट उंच मूर्ती बनवली आणि लालबागचं नाव जगभरात पोहचवले. त्यानंतर सन २००२ मध्ये अमृत महोत्सवी वर्षात भव्य आणि नेत्रदीपक अशा सजावटीवर भर देऊन मदुराई येथील प्रसिद्ध मीनाक्षी मंदिराचा हुबेहूब देखावा उभा केला. मुंबईतील बहुसंख्य जनता ही आर्थिकदृष्ट्या मागासलेली आहे आणि आर्थिक अडचणीमुळे देशातील विविध तीर्थक्षेत्र पाहता येत नाहीत, त्यामुळे देशातल्या या विविध स्थळांचा आनंद सामान्य भक्तांना घेता यावा यासाठी मंडळाने मोठे मोठे देखावे उभारण्यास सुरुवात केली. ===महत्त्वाच्या घडामोडी=== * इ.स. १९२८ मध्ये मंडळाची स्थापना झाली * इ.स. १९७७ साली सुवर्ण महोत्सवी वर्षात देशातील सर्वात पहिली २२ फूट उंच मूर्ती बनवली. * इ.स. २००२ मध्ये अमृत महोत्सवी वर्षात भव्य आणि नेत्रदीपक अशा सजावटीवर भर देऊन मदुराई येथील प्रसिद्ध मीनाक्षी मंदिराचा हुबेहूब देखावा उभा केला. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव]] [[वर्ग:मुंबईचा गणेशोत्सव]] 86hpkw1q04h87h9gnrxzjbliv9kiuum 0 198198 2711928 2472557 2026-09-24T23:21:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711928 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''आसाम रायफल्स''' हे [[भारत|भारतातील]] सगळ्यात जुने निमलष्करी दल आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mha.nic.in/armedforces|title=Central Armed Police Forces|access-date=2016-12-09|archive-date=2016-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161120003246/http://mha.nic.in/armedforces|url-status=dead}}</ref> या दलाची रचना १८३५मध्ये ''कचर लेव्ही'' नावाने झाली. त्यानंतर त्याचे नाव अनेकदा बदलले. ''आसाम फ्रंटियर पोलिस'' (१८८३), ''आसाम मिलिटरी पोलिस'' (१८९१) आणि ''ईस्टर्न बेंगाॅल अँड आसाम मिलिटरी पोलिस'' (१९१३) या नावांनी ओळखले जाणाऱ्या या दलास १९१३ साली आसाम रायफल्स हे नाव देण्यात आले. या दलाने अनेक कारवायांमध्ये भाग घेतला. [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धात]] हे दल [[युरोप]] आणि [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेत]] तैनात झाले तर [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[म्यानमार]]मध्ये [[जपानी सैन्य|जपानी सैन्याविरुद्ध]] लढले. या दलात ४६ बटालियन असून त्यांत एकूण ६६,४११ सैनिक आहेत.<ref> [http://assamrifles.net/site/aboutus.htm History of the Assam Rifles]</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/AR(E)1516.pdf|title=MHA Annual Report 2016-16|access-date=2016-12-09|archive-date=2017-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625213524/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/AR(E)1516.pdf|url-status=dead}}</ref> हे दल [[भारताचे गृहमंत्रालय|भारताच्या गृहमंत्रालयाच्या]] अखत्यारीत आहे. अलीकडे या दलाने दहशतवादविरोधी कारवाया तसेच सीमा सुरक्षा कार्यात आणि आपत्कालीन परिस्थितीमध्ये नागरी दलांना मदत करण्यात भाग घेतला आहे. याशिवाय आसाम रायफल्स दुर्गम भागात दळणवळणाची, वैद्यकीय व शैक्षणिक मदत करते. युद्धकालीन परिस्थितीमध्ये देशाच्या सीमेच्या आतल्या भागांत सुरक्षा पुरविण्यासाठी या दलाचा उपयोग होतो. २००२ सालापासून आसाम रायफल्स म्यानमार सीमेवर तैनात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.outlookindia.com/article/one-border-one-force/221456|title=One Border One Force?|कृती=http://www.outlookindia.com/|access-date=2016-12-09|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924132543/http://www.outlookindia.com/article/one-border-one-force/221456|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताचे सैन्य]] dfva7hxa1deabl7du97907viuhet296 0 200614 2712114 2704303 2026-09-25T07:18:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712114 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|सर्वात महान भारतीय - [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] '''''द ग्रेटेस्ट इंडियन''''' (मराठी : '''सर्वात महान भारतीय''' किंवा '''सर्वश्रेष्ठ भारतीय''') हे [[सीएनएन]] आयबीएन आणि हिस्ट्री टिव्ही१८ या दूरचित्रवाहिन्यांसोबत [[आउटलुक (भारतीय नियतकालिक)|आऊटलुक मॅगझीन]] व [[रिलायन्स कम्युनिकेशन्स|रिलायन्स मोबाईलद्वारे]] आयोजित केले गेलेले सन २०१२ चे एक सर्वेक्षण होते. भारतीय जनतेच्या आयुष्यात क्रांतिकारी बदल घडवून आणणारा भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४७) आणि [[महात्मा गांधी]] यांच्यानंतरचा ‘''सर्वात महान भारतीय कोण''’? या संकल्पनेवर जून २०१२ ते ऑगस्ट २०१२ दरम्यान हे सर्वेक्षण आयोजित करण्यात आले होते.<ref name=":0" /> ११ ऑगस्ट २०१२ रोजी या सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर होऊन [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' म्हणून घोषित केले गेले.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' &#124; National - News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-01-05|archive-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201025107/https://lokmat.news18.com/amp/national/article-57045.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-11-498738.html|title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/the-greatest-indian-ambedkar-499990.html|title=The Greatest Indian: Know all about BR Ambedkar|website=News18|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/politics/watch-why-ambedkar-was-voted-as-the-greatest-indian-423570.html|title=Watch: Why Ambedkar was voted as the greatest Indian - Firstpost|website=www.firstpost.com|access-date=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as ‘Greatest Indian’|work=@businessline|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> == नामांकन आणि मतदान प्रक्रिया == सीएनएन-आयबीएन व हिस्ट्री१८ या नामांकित दूरचित्रवाहिन्यांच्या पुढाकारातून 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण केले गेले होते. यासाठी वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील २८ नामांकित व्यक्तींना परीक्षक म्हणून नेमण्यात आले. तीन टप्प्यांत हे सर्वेक्षण करण्यात आले. ;पहिल्या टप्प्यात — भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरच्या (१९४८ च्या नंतरच्या) भारताच्या वेगवेगळ्या क्षेत्रांतील १०० महान भारतीयांची यादी केली गेली, या यादीत [[महात्मा गांधी]] यांचासुद्धा समावेश करण्यात आला होता. ;दुसऱ्या टप्प्यात — परीक्षकांनी या १०० नावांपैकी ५० नावे निवडली, तसेच इतरांशी स्पर्धा करता येऊ शकत नाही असे कारण देत परीक्षकांनी या १०० नावांमधून गांधींचे नाव वगळले आणि "भारतीय स्वातंत्र्यानंतरचा (१९४८) सर्वात महान भारतीय कोण?" आणि "गांधींनंतरचा सर्वात महान भारतीय कोण?" असा एकत्रित सवाल जनतेसमोर ठेवला. 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवण्यासाठी इतर थोर व्यक्तींसाठी लागू केलेले निकष गांधींसाठी लागू करण्यात आले नाहीत, आणि स्पर्धेविनाच त्यांना "पहिला सर्वश्रेष्ठ भारतीय" घोषित करण्यात आले. यास परीक्षकांची पक्षपाती भूमिका ठरवत अनेकांनी त्यावर टीका केली. ४ वर्षांआधी, 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षण करणाऱ्या सीएनएन आयबीएन चॅनेलने एप्रिल २००८मध्ये लोकांना एक प्रश्न विचारला होता की, "इज आंबेडकर्स लेगसी मोअर इनड्युरींग दॅन गांधीस?" (आंबेडकरांचा प्रभाव गांधींपेक्षा अधिक आहे का?) त्यावर ७४% लोकांनी "होय" असे उत्तर दिले होते, तर केवळ २२% लोकांनी "नाही" असे मत गांधींच्या बाजूने दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-261-287294.html|title=Ambedkar's legacy lasts more than Gandhi's?|website=News18|access-date=2021-02-15}}</ref> ;तिसऱ्या टप्प्यात — [[दूरध्वनी]], [[मोबाईल फोन]] व [[इंटरनेट]]द्वारे मत नोंदविण्यात आले. सर्वेक्षणासाठी एसी नेल्सन या कंपनीची मदत घेण्यात आली. या कंपनीने भारतातील १५ शहरांतील नागरिकांची मते दोन टप्प्यांत जाणून घेतली. परीक्षक सदस्यांनीही आपापला पसंतीक्रम नोंदविला होता, ज्यात [[बाबासाहेब आंबेडकर]] व [[जवाहरलाल नेहरू]] यांना समान मते पडली होती. लोकांची मते, मार्केट रिसर्च आणि परीक्षकांची मते अशा सर्वेक्षणाच्या तीन पद्धतीतून निघालेले निष्कर्ष वेगवेगळे आहेत. मात्र तिन्ही सर्वेक्षणांचा एकंदरीत निष्कर्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरवून गेला. एकंदरीत निष्कर्षात पहिल्या दहामध्ये (सर्वोत्तम दहा) बाबासाहेबांनंतर [[एपीजे अब्दुल कलाम]], [[वल्लभभाई पटेल]], [[जवाहरलाल नेहरू]], [[मदर तेरेसा]], [[जे.आर.डी. टाटा]], [[इंदिरा गांधी]], [[सचिन तेंडुलकर]], [[अटलबिहारी वाजपेयी]] आणि [[लता मंगेशकर]] यांच्या नावांना पसंती मिळाली. लोकांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' ठरविले, लोकांच्या मतांमध्ये बाबासाहेब पहिल्या, अब्दुल कलाम दुसऱ्या, तर वल्लभभाई पटेल तिसऱ्या क्रमांकावर होते. एकूण सर्वेक्षणात जवळपास दोन कोटी (२,००,००,०००) लोकांनी वेगवेगळ्या माध्यमातून आपली मते नोंदविली होती.<ref>{{Citation|last=democracyandequality|title=The Greatest INDIAN Dr. B. R. AMBEDKAR Part 1|date=2012-08-20|url=https://m.youtube.com/watch?v=Dcp1MKjW9YE|accessdate=2018-03-24}}</ref> 'द ग्रेटेस्ट इंडियन' सर्वेक्षणाचे निष्कर्ष जाहीर झाल्यानंतर सीएनएन आयबीएन चॅनेलने १६ ऑगस्ट २०१२ मध्ये लोकांना असा प्रश्न विचारला होता की, "वॉझ [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकर]] मोअर ग्रेटर दॅन [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] अँड [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]]?" (आंबेडकर हे नेहरू आणि पटेल यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ होते का?) त्यावर ५९% लोकांनी "होय" आणि ४१% लोकांनी "नाही" असे मत दिले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/videos/india/face-the-nation-840-499122.html|title=FTN: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel?|website=News18|access-date=2021-02-27}}</ref> == पहिले १० सर्वश्रेष्ठ भारतीय == पहिल्या १० सर्वश्रेष्ठ भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|title=A Measure Of The Man &#124; Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-10-31|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949|url-status=dead}}</ref><ref>Weekly METRO TIMES, Oct. 2014-15, page 51</ref> या सर्वांना [[भारतरत्न]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.<ref>{{Citation|last=Ambedkar Archive|title=▶ Nehru and Ambedkar: Was Ambedkar greater than Nehru and Patel {{!}}{{!}} IBN DEBATE|date=2013-01-04|url=https://m.youtube.com/watch?v=5HThcki2mDY|accessdate=2018-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiainfoline.com/article/lifestyle-buzz/dr-b-r-ambedkar-is-%E2%80%98the-greatest-indian-after-the-mahatma%E2%80%99-113110105773_1.html|title=Dr. B R Ambedkar is ‘The Greatest Indian after the Mahatma’|last=indiainfoline.com|access-date=2018-03-24|language=en}}</ref> {|class="wikitable sortable" !क्रम !colspan=2|व्यक्तिमत्त्व !class="unsortable"| प्रसिद्धी !लोकांची मते |- | style="padding-right:5px; text-align:right;"| '''१''' | [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | [[File:Dr. Bhim Rao Ambedkar.jpg|100px]] | डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर उपाख्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारताचे पहिले [[कायदा|कायदा मंत्री]], [[भारतीय संविधान]]ाचे शिल्पकार, [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीचे जनक, भारतातील जातिप्रथा व अस्पृश्यता यांना त्यांनी विरोध केला. आंदोलनाचे नेते होते. त्यांना 'आधुनिक भारताचे निर्माता' म्हणले जाते. | '''१९,९१,७३५''' (१ले) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| २ | [[ए. पी. जे. अब्दुल कलाम|डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] | [[File:A. P. J. Abdul Kalam in 2008.jpg|100px]] | डॉक्टर ए. पी. जे. अब्दुल कलाम हे भारताचे अकरावे [[राष्ट्रपती]] होते, त्यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणूनही ओळखले जाते. ते वैज्ञानिक आणि अभियंता (इंजीनियर) म्हणून विख्यात होते. | '''१३,७४,४३१''' (२रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ३ | [[वल्लभभाई पटेल]] | [[File:Sardar patel (cropped).jpg|100px]] | वल्लभभाई पटेल हे स्वतंत्रता सेनानी, [[भारताचे गृहमंत्री|भारताचे पहिले गृहमंत्री]] आणि [[भारताचे उपपंतप्रधान|पहिले उपपंतप्रधान]] होते. बारडोली सत्याग्रहाचे नेतृत्व केलेल्या पटेलांना तेथील महिलांनी '[[सरदार]]' ही उपाधी दिली.  | '''५,५८,५३५''' (३रे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ४ | [[जवाहरलाल नेहरू]] | [[File:Jawaharlal Nehru, 1947.jpg|100px]] | जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे प्रथम प्रधानमंत्री होते आणि स्वातंत्र्याआधी आणि नंतरच्या भारतीय राजकारणामध्ये केंद्रीय व्यक्तिमत्त्व होते. सन १९४७ - १९६४ दरम्यान ते भारताचे पंतप्रधान होते. त्यांना आधुनिक भारतीय राष्ट्राचे शिल्पकार मानले जातात. | '''९,९२१''' (१०वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ५ | [[मदर तेरेसा]] | [[File:MotherTeresa 090.jpg|100px]] | मदर तेरेसा ह्या रोमन कॅथॅलिक नन होत्या. [[रोमन कॅथोलिक चर्च]] द्वारे त्यांना [[कलकत्ता]]ची [[संत]] तेरेसा असे घोषित केले आहे, त्यांचा जन्म [[अग्नेसे गोंकशे बोजशीयु]] नावाने एका [[अल्बेनीयाई]] परिवारात उस्कुब, उस्मान साम्राज्यात झाला होता. मदर तेरेसा ज्यांनी इ.स.१९४८ मध्ये स्वच्छेने भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले होते. त्या समाजसेविका होत्या.  | '''९२,६४५''' (५वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ६ | [[जे.आर.डी. टाटा]] | [[File:J.R.D. Tata (1955).jpg|100px]] | जहांगीर रतनजी दादाभाई टाटा भारताचे वायुयान उद्योग आणि इतर उद्योगांचे अग्रणी होते. ते दशकांपर्यंत टाटा ग्रुपचे निर्देशक राहिले. त्यांनी आणि पोलाद, इंजिनियरिंग, होटेल, वायुयान आणि इतर उद्योगांचा भारतात विकास केला. इ.स. १९३२ मध्ये त्यांनी टाटा एरलाइन्स सुरू केली. भारतासाठी इंजिनियरिंग कंपनी उघडण्याच्या स्वप्नासोबत त्यांनी इ.स. १९४५ मध्ये टेल्कोची सुरुवात केली जी मूलतः इंजिनियरिंग आणि लोकोमोटिव्हसाठी होती. | '''५०,४०७''' (६वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ७ | [[इंदिरा गांधी]] | [[File:Indira Gandhi in 1967.jpg|100px]] | इंदिरा गांधी ह्या भारताच्या प्रथम आणि एकमेव महिला प्रधानमंत्री होत्या. त्या चार वेळा प्रधानमंत्री पदावर होत्या. त्यांना आयर्न लेडी (लोह महिला) म्हणून ओळखले जाते. | '''१७,६४१''' (८वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ८ | [[सचिन तेंडुलकर]] | [[File:Sachin Tendulkar at MRF Promotion Event.jpg|100px]] | सचिन रमेश तेंडुलकर हे क्रिकेट विश्वातील सर्वश्रेष्ठ फलंदाज व गोलंदाज म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी कसोटी व एकदिवसीय क्रिकेट सामन्यात सर्वाधिक शतक मिळवण्याचा विक्रम केला. ते कसोटी [[क्रिकेट]] मध्ये सर्वाधिक धावा काढणारे फलंदाज म्हणून ओळखले जातात. तसेच त्याच्या नावावर कसोटी सामन्यात १४,००० धावा करण्याचा विश्वविक्रम आहे. एकदिवसीय सामन्यातही त्यांची कामगिरी सर्वोत्तम आहे. | '''४७,७०६''' (७वे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| ९ | [[अटल बिहारी वाजपेयी]] | [[File:Ab vajpayee.jpg|100px]] | अटल बिहारी वाजपेयी हे भारताचे माजी प्रधानमंत्री होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] नेते, हिंदी [[कवी]], [[पत्रकार]] व प्रखर वक्ते सुद्धा होते. ते भारतीय [[जनसंघ|जनसंघाची]] स्थापना करण्यात त्यांचा सहभाग होता आणि इ.स. १९६८ ते इ.स. १९७३ पर्यंत त्याचे अध्यक्षसुद्धा राहिले. ते आयुष्यभर भारतीय राजकारणात सक्रिय राहिले. | '''१,६७,३७८''' (४थे) |- | style="padding-right:9px; text-align:right;"| १० | [[लता मंगेशकर]] | [[File:Lata.Mangeshkar.jpg|100px]] | लता मंगेशकर, भारताची सर्वात लोकप्रिय गायिका आहे, ज्यांचा सहा दशकांचा प्रदिर्घ गायन कार्यकाळ आहे. त्यांनी जवळजवळ तीस पेक्षा जास्त भाषांत चित्रपट आणि चित्रपटबाह्य गाणे गायली आहेत. त्यांची ओळख भारतीय सिनेमात एक पार्श्वगायक म्हणून राहिलेली आहे. | '''११,५२०''' (९वे) |} == मूळ ५० महान भारतीयांची यादी == १०० नामांकित भारतीयांमधून परीक्षकांनी सर्वेक्षणाच्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी निवडलेल्या ५० महान भारतीयांची यादी खालीलप्रमाणे आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-greatest-indian-after-gandhi/281103|title=The Greatest Indian After Gandhi|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-24|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817060045/https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-greatest-indian-after-gandhi/281103|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bestmediainfo.com/2012/06/history-tv18-cnn-ibn-kicks-off-nationwide-poll-for-the-greatest-indian/|title=History TV18 & CNN-IBN kick-off nationwide poll for 'The Greatest Indian'|website=www.bestmediaifo.com|access-date=2018-03-24}}</ref> # [[बाबासाहेब आंबेडकर]] # [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] # [[जवाहरलाल नेहरू]] # [[जयप्रकाश नारायण]] # [[अटलबिहारी वाजपेयी]] # [[वल्लभभाई पटेल]] # [[कांशीराम]] # [[राममनोहर लोहिया]] # [[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] # [[सॅम माणेकशॉ]] # [[बाबा आमटे]] # [[मदर तेरेसा]] # [[इला भट्ट]] # [[विनोबा भावे]] # [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]] # [[पंडित रविशंकर]] # [[एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी]] # [[मकबूल फिदा हुसेन]] # [[बिस्मिल्ला खान]] # [[आर.के. नारायण]] # [[आर.के. लक्ष्मण]] # [[बी.के.एस. अय्यंगार]] # [[अमिताभ बच्चन]] # [[राज कपूर]] # [[कमल हासन]] # [[सत्यजित राय]] # [[लता मंगेशकर]] # [[ए.आर. रहमान]] # [[किशोर कुमार]] # [[दिलीपकुमार]] # [[देव आनंद]] # [[मोहम्मद रफी]] # [[होमी भाभा]] # [[धीरूभाई अंबाणी]] # [[व्हर्गीज कुरियन]] # [[घनश्यामदास बिर्ला]] # [[जे.आर.डी. टाटा]] # [[एन.आर. नारायणमूर्ती]] # [[विक्रम साराभाई]] # [[एम.एस. स्वामीनाथन]] # [[रामनाथ गोएंका]] # [[अमर्त्य सेन]] # [[ई. श्रीधरन]] # [[सचिन तेंडुलकर]] # [[कपिल देव निखंज]] # [[सुनील गावसकर]] # [[ध्यानचंद सिंग]] # [[विश्वनाथन आनंद]] # [[मिल्खा सिंग]] # [[इंदिरा गांधी]] == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == बाह्य दुवे == * इतर देशांतसुद्धा त्या त्या देशातील सर्वश्रेष्ठ मानव शोधण्यासाठी अशाप्रकारची सर्वेक्षणे झालेली आहेत. ते इथे पहा – ([[:en:Greatest Britons spin-offs|विविध देशातील महान व्यक्तींची सर्वेक्षणे]]) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:भारत]] [[वर्ग:भारतातील सर्वेक्षणे]] [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन| ]] ldewevxjmqiokhepiz6s933b2cpt2h3 0 207689 2712026 1459438 2026-09-25T04:31:36Z अभय नातू 206 माहिती 2712026 wikitext text/x-wiki '''रेमणे''' हे एक मराठी आडनाव आहे. हे [[देशस्थ ब्राह्मण|देशस्थ ब्राह्मणांमध्ये]] पश्चिम महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळते. == उल्लेखनीय व्यक्ती == * [[विजय रेमणे]] - महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्यकर्ते आणि समाजसेवक. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] e38uh4qp62kz4cs07ejasay6wr4xqtb 0 207753 2711873 1459956 2026-09-24T17:03:59Z अभय नातू 206 माहिती 2711873 wikitext text/x-wiki '''कात्रे''' हे भारतातील विशेषतः [[महाराष्ट्र]] आणि [[कर्नाटक]] या राज्यांत आढळणारे एक प्रामुख्याने [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[कोकणी भाषा|कोकणी]] आडनाव आहे. हे [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये]] आढळते. == निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती == * [[जोगिंदर पाल कात्रे]] (जे.पी. कात्रे) - [[सेंट्रल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशन]] (सीबीआय) चे माजी संचालक आणि वरिष्ठ [[भारतीय पोलिस सेवा|आयपीएस]] अधिकारी. * [[ओमप्रकाश कात्रे]] - [[मराठी]] आणि [[हिंदी]] चित्रपट क्षेत्रातील कला दिग्दर्शक व तंत्रज्ञ. * डॉ. [[सुमित्रा मंगेश कात्रे]] - भाषाशास्त्रज्ञ, विचारवंत आणि [[डेक्कन कॉलेज]]चे माजी संचालक, ज्यांनी 'डिक्शनरी ऑफ संस्कृत ऑन हिस्टॉरिकल प्रिन्सिपल्स' या विशाल प्रकल्पात योगदान दिले. * [[शशिकांत कात्रे]] - प्रसिद्ध मराठी सामाजिक कार्यकर्ते आणि लेखक. * [[आनंद कात्रे]] - भारतीय उद्योग आणि व्यवस्थापन क्षेत्रातील तज्ज्ञ. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] 8jctm7iejf2gihamclpqyadazuw9m9p 2711874 2711873 2026-09-24T17:09:08Z अभय नातू 206 /* निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती */ 2711874 wikitext text/x-wiki '''कात्रे''' हे भारतातील विशेषतः [[महाराष्ट्र]] आणि [[कर्नाटक]] या राज्यांत आढळणारे एक प्रामुख्याने [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[कोकणी भाषा|कोकणी]] आडनाव आहे. हे [[कऱ्हाडे ब्राह्मण|कऱ्हाडे ब्राह्मणांमध्ये]] आढळते. == निवडक प्रसिद्ध व्यक्ती == * [[जोगिंदर पाल कात्रे]] (जे.पी. कात्रे) - [[सेंट्रल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशन]] (सीबीआय) चे माजी संचालक आणि वरिष्ठ [[भारतीय पोलिस सेवा|आयपीएस]] अधिकारी. * [[ओमप्रकाश कात्रे]] - [[मराठी]] आणि [[हिंदी]] चित्रपट क्षेत्रातील कला दिग्दर्शक व तंत्रज्ञ. * डॉ. [[सुमित्रा मंगेश कात्रे]] - भाषाशास्त्रज्ञ, विचारवंत आणि [[डेक्कन कॉलेज]]चे माजी संचालक. यांनी [[डिक्शनरी ऑफ संस्कृत ऑन हिस्टॉरिकल प्रिन्सिपल्स]] या विशाल प्रकल्पावर काम केले. * [[शशिकांत कात्रे]] - मराठी सामाजिक कार्यकर्ते आणि लेखक. * [[आनंद कात्रे]] - भारतीय उद्योग आणि व्यवस्थापन क्षेत्रातील तज्ज्ञ. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी आडनावे]] 1q3dyw2ao5oiiccd03cdrk7nu0z7mor 0 219147 2712067 2697929 2026-09-25T05:32:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712067 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संगीतकार|embed=[[Salman Ahmad|<br> ]]|image_size=250px|caption=Junoon performing live at a concert. Visible from left to right are; [[Ali Azmat]] and [[Brian O'Connell (musician)|Brian O'Connell]].|मूळ=लाहोर, पंजाब, पाकिस्तान <br>|origin=लाहोर, पंजाब, पाकिस्तान <br>|संगीत प्रकार=[[Sufi rock| सुफी रॉक, सायाकाडेलिक ]][[Sufi rock|रॉक, अल्तार्नेतीव ]][[Sufi rock|रॉक]][[Sufi rock|<br> ]][[Alternative rock|<nowiki/>]]|genre=[[Sufi rock| सुफी रॉक, सायाकाडेलिक ]][[Sufi rock|रॉक, अल्तार्नेतीव ]][[Sufi rock|रॉक]][[Sufi rock|<br> ]][[Alternative rock|<nowiki/>]]|कार्यकाळ=१९९०-२००५, २००९ – चालू<br>|years_active=१९९०-२००५, २००९ – चालू<br>|रेकॉर्ड=सदाफ स्तेरिओ, ई. एम. आई. रेकॉर्ड्स, लिप्स मुसिक, उनिवेर्साल म्युसिक|label=Sadaf Stereo, [[EMI Records]], Lips Music, [[Universal Music Group|Universal Music]]}}'''जुनून''' (उर्दू : جنون‎) हा लाहोर, पाकिस्तान इथला १९९० साली बनलेला एक सुफी रॉक संगीत गट आहे.<ref>[https://www.billboard.com/artists/top-100#/artist/junoon/bio/338514] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190516165957/https://www.billboard.com/artists/top-100#/artist/junoon/bio/338514 |date=2019-05-16 }} Junoon Biography and awards</ref> हा गट सलमान एहमद ह्याच्या नेतृत्वाखाली कार्यरत आहे. गटाचे निर्माण मुख्य गीतार वादक व गीतलेखक अहमद, कीबोर्ड वादक नुसरत हुसैन, व गायक अली अझमत ह्यांने केले.<ref>[https://web.archive.org/web/20110614133145/http://www.junoon.com/articles/art_52_musicworld_may6.html] Salman Ahmed Interview to the wayback machine : Archive</ref> जुनून हा पाकिस्तानच्या व आशियाच्या सगळ्यात यशस्वी गटांपैकी आहे; 'निऊ योर्क टाइम्स' ह्या वर्तमानपत्राने त्यांना पाकिस्तानचे 'U2' अशी उपमा दिली.<ref>[http://magnatune.com/artists/junoon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054003/http://magnatune.com/artists/junoon |date=2014-12-20 }} : U2 of Pakistan</ref> सुरुवातीपासून तर आता पर्यंत, जुनून ने एकूण १९ अल्बम प्रकाशित केले; ज्यात ७ स्टुडिओ अल्बम, एक चित्रपट गाणे, २ प्रत्यक्ष अल्बम, ४ विदिओ अल्बम, व ५ संकलन अल्बम आहेत. त्यांचे जगभरात ३ करोडहून जास्त अल्बम विकले गेले आहेत.<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Salman-Ahmad-From-Junoon-to-Rock-and-Roll-Jihad/articleshow/6014865.cms] : Salman Ahmed : From Junoon To rock and roll Jihad</ref> जुनूनला सुफी रॉक ह्या संगीतप्रकाराचे आद्य चासाहात्कार असे समजले जाते.<ref>[https://www.huffingtonpost.com/rob-asghar/a-rock-and-roll-jihad-for_b_197234.html] : A rock and roll Jihad for the soul of Pakistan</ref> १९९१ला 'जुनून' हा अल्बम प्रकाशित झाल्यावर जुनूनचे सदस्य हे ई. एम. आई. रेकॉर्ड्स ह्या लेबल कंपनीला जुळले गेले. दोन वर्षांने गटाने त्यांचा दुसरा अल्बम तलाश(१९९३) प्रकाशित केला. ह्या अल्बम मध्ये गटात नवीन बेस वादक ब्रायन ओ कोनल ह्याने सदर केले, व नुसरत हुसैन ने ह्या अल्बम अगोदरच गट सोडला. दुसऱ्या अल्बम नंतर गटाला मोठी प्रसिद्धी मिळायला सुरुवात झाली. १९९६ मध्ये जुनूनने 'इन्कलाब' हा अल्बम प्रकाशित केला. 'इन्कलाब' नंतरच जुनुनला देशभर प्रसिद्धी मिळाली. ह्या अल्बम मध्ये वेस्टर्न व सुफी प्रकारचे वादन, ब्लूज संगीतासारखे गायन, व शास्त्रीय वाद्य जसे कि तबला, आणि जुने पाकिस्तानी काव्य ह्याचा वापर केलेला आहे. १९९७ मध्ये गटाचा सर्वात स्तुत्य अल्बम 'आझादी' हा प्रकाशित झाला. आझादी हा भारतात प्रकाशित होणारा जुनूनचा पहिला अल्बम आहे. त्यानंतर १९९९ मध्ये 'परवाझ', २००१ मध्ये 'अंदाज', २००३ मध्ये 'दिवार' ह्या अल्बुमांमुळे व सतत संगीत कार्यक्रमांमुळे जुनुनला जगभर प्रसिद्धी मिळाली. त्यांच्या २५ वर्ष्याच्या वर्धापनदिनी जुनूनने 'दूर' हा अल्बम २०१६ला प्रकाशित केला.<ref>[http://taazi.com/blog/junoons-new-album-door-is-going-to-send-you-in-a-state-of-ecstasy/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521103624/http://taazi.com/blog/junoons-new-album-door-is-going-to-send-you-in-a-state-of-ecstasy/ |date=2017-05-21 }} : Junoon's new album will take you in a state of ecstasy</ref> जुनूनचे संगीत प्रेरणा स्थान इंग्रजी गट 'लेड झेपलिन' व नुसरत फतेह अली खान आहेत असे गटाचा मुख्य गीतलेखक अहमेद सांगतो. मौलाना रुमी, अल्लामा इक़्बल, बुल्लेह शाह ह्या कवींच्या कवितांचा देखील जुनूनच्या गीतांवर प्रभाव दिसून येतो. <ref>[http://www.nytimes.com/1998/08/11/arts/pop-review-moving-the-spirit-and-feet-with-ancient-utterances-updated.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FC%2FCentral%20Park%20Summerstage&scp=10&sq=Junoon&st=cse] Pop review : The new york times</ref> १९९८ च्या चानल वी पुरस्कारांमध्ये जुनुनला 'बेस्ट इंटरनाशनल संगीतकार' हा पुरस्कार डेफ लेपर्ड, स्टिंग व प्रोदिगी ह्या सुप्रसिद्ध संगीतकारांना व गटांना मात करून मिळाला.<ref>[http://www.angelfire.com/mac/yazdaan/artchds.html] : Channel V awards reaffirm the impact of all things Indian</ref> 'सय्योनी', जे कि त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध गण म्हणून समजलं जाते, एम. टी. वी. व चानल वी वर दोन महिने शीर्षस्थानी होते. == References == {{संदर्भयादी}} {{अवर्गीकृत संदेश}} 3k03nrsvtsv0uly4tofqqc2kbhg6ljb 0 219460 2711902 2623012 2026-09-24T21:31:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711902 wikitext text/x-wiki {{मट्रा अनुवादीत}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी|नाव=अब्द्रबबुह मन्सूर हदी<br> <small>عبدربه منصور هادي</small><!--|चित्र=चित्र:Abd Rabbuh Mansur Hadi 2013.jpg|180px|right|thumb|party=[[General People's Congress (Yemen)|General People's Congress]]|vicepresident1=[[Khaled Bahah]]<br>[[Ali Mohsen al-Ahmar]]-->|जन्मदिनांक={{birth date and age|1945|9|1|df=y}}}}'''अब्द्रबबुह मन्सूर हदी''' ('Abdrabbuh Manṣūr Hādī; {{Lang-ar|عبدربه منصور هادي}}&nbsp; <small>येमेनी उच्चारण:</small> {{IPA-ar|ˈʕæbdˈrɑb.bu mænˈsˤuːr ˈhæːdi|}}; जन्म 1 सप्टेंबर 1945) एक येमेनी राजकारणी आणि माजी येमेन सशस्त्र सेनाचे फील्ड मार्शल आहे. ते २७ फेब्रुवारी २०१२ पासून येमेनचे राष्ट्राध्यक्ष आहेत आणि १९९४ ते २०१२ पर्यंत ते उपाध्यक्ष होते.<ref>[http://www.bbc.com/news/world-middle-east-30936940 Profile], bbc.co.uk; accessed 6 April 2015.</ref> ४ जून ते २३ सप्टेंबर २०११ दरम्यान, हदी  येमेनचे राष्ट्रपती होते, करण अली अब्दुल्ला सालेह सौदी अरेबियातील वैद्यकीय उपचार घेत होते. २०११ च्या यमनी बंडखोर दरम्यान राष्ट्रपती महलवर हल्ला झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/yemen-jun-4-2011-2332|title=Al-Hadi acting President of Yemen|newspaper=अल जझीरा|दिनांक=4 June 2011}}</ref> 23 नोव्हेंबर रोजी ते पुन्हा अध्यक्ष झाले आणि सलेह हे राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी प्रलंबित राहिले. हडी "राष्ट्रीय एकता सरकार स्थापन करण्याची अपेक्षा ठेवत होते आणि ९० दिवसांच्या आत लवकर राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक लढण्याची अपेक्षा होती" आणि "सालेह" हे नाव केवळ राष्ट्रपती म्हणूनच चालू राहिले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-15858911|title=Yemeni President Saleh signs deal on ceding power|newspaper=BBC News|दिनांक=23 November 2011}}</ref> २१ फेब्रुवारी २०१२ रोजी दोन वर्षांच्या ट्रान्सिशनल कालावधीसाठी मन्सूर हदी यांची निवड राष्ट्रपती म्हणून झाली होती. त्या निवडणुकीत ते एकमेव उमेदवार होते. जानेवारी 2014 मध्ये त्याच्या आज्ञा आणखी एका वर्षासाठी वाढविण्यात आला..<ref>[https://www.reuters.com/article/us-yemen-assassination-idUSBREA0K13420140121 Yemeni president's term extended, Shi'ite Muslim leader killed]</ref> तथापि, आपल्या मतांच्या समाप्तीनंतर ते सत्तेत राहिले.<ref>[http://www.sabanews.net/en/news387412.htm Hadi affirms his presidential resignation final]</ref> २२ जानेवारी २०१५ रोजी, हुडींना हौथिसने राजीनामा देण्यास भाग पाडले. त्यानंतर हौथांनी राष्ट्राध्यक्षांच्या महलला जप्त केला आणि त्यांना वर्च्युअल घराने अटक केली. एका महिन्यानंतर तो [[एडन]]च्या आपल्या गावी पळून गेला.राजीनामा परत दिला, आणि हुडीं टेकओव्हर एक असंवैधानिक निर्णायक मत म्हणून दोष दिले. हौथिस यांनी रेव्हॉल्व्हरसन समितीची स्थापना केली आणि राष्ट्राध्यक्षपदाच्या शक्ती, तसेच जनरल पीपल्स काँग्रेस, हदींच्या स्वतःच्या राजकीय पक्षाची सत्ता धारण केली.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.yementimes.com/en/1863/news/4928/President-or-fugitive-Houthis-reject-Hadi%E2%80%99s-letter-to-Parliament.htm|agency=Yemen Times|title=PRESIDENT OR FUGITIVE? HOUTHIS REJECT HADI'S LETTER TO PARLIAMENT|first=Ali Ibrahim|last=Al-Moshki|date=25 February 2015|accessdate=26 February 2015|archive-date=2015-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151224051459/http://www.yementimes.com/en/1863/news/4928/President-or-fugitive-Houthis-reject-Hadi%E2%80%99s-letter-to-Parliament.htm|url-status=dead}}</ref> 25 मार्च 2015 रोजी, हाडीने एका बोटात येमेन पळाले करण हौथिस सैन्याने एडन वरकब्जा केले<ref name="bysea">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.foxnews.com/world/2015/03/25/shiite-rebels-reportedly-seize-yemen-air-base|agency=Fox News|date=25 March 2015|accessdate=25 March 2015|title=Yemen's president flees country by sea amid rebel advance|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021025807/http://www.foxnews.com/world/2015/03/25/shiite-rebels-reportedly-seize-yemen-air-base/|url-status=dead}}</ref> दुसऱ्या दिवशी [[रियाध]] येथे पोहोचल्यावर [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियाने]] आपल्या सरकारच्या पाठिंब्याने बमबारीची मोहीम सुरू केली.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.huffingtonpost.com/2015/03/26/hadi-saudi-riyadh_n_6948558.html|agency=The Huffington Post|title=Saudi Arabia: Yemen's President Hadi Arrives In Saudi Capital Riyadh|date=26 March 2015|accessdate=26 March 2015}}</ref> सप्टेंबर 2015 मध्ये, तो एडन परत आला कारण सऊदी समर्थक शासकीय सैन्याने शहरावर पुन्हा कब्जा केला<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा = http://www.bbc.com/news/world-middle-east-14704951|agency = BBC World News|title = Yemen profile: timeline|date = 24 September 2015|accessdate = 4 October 2015}}</ref> == जीवन आणि शिक्षण == [[चित्र:Hadi_2.jpg|उजवे|180px|तरुण अब्द्रबबुह मन्सूर हदी [[दक्षिण येमेन]]ी दरम्यान त्याच्या सेवा सैन्य]] हुडीचा जन्म १९४५ ठुकैं, अब्यानएक जो एक दक्षिण येमेनी गव्हरनरेट आहे इथे झाला.<ref name="yfox23feb">{{स्रोत बातमी|title=Abdrabbuh Mansur Hadi biography|दुवा=http://www.yemenfox.net/news_details.php?sid=2166|ॲक्सेसदिनांक=14 April 2013|magazine=Yemen Fox|दिनांक=23 February 2012|archive-date=2015-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150607033659/http://www.yemenfox.net/news_details.php?sid=2166|url-status=dead}}</ref> १९६४ मध्ये फेडरेशन ऑफ साउथ अरेबियामध्ये त्यांनी एका सैन्य अकादमीतून पदवी प्राप्त केली. १९६६ साली त्यांनी ब्रिटनमध्ये शिकण्यासाठी सैन्य शिष्यवृत्ती घेतल्यानंतर पदवी प्राप्त केली, पण [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] बोलू शकले नाही.<ref name=yfox23feb/> १९७० मध्ये त्यांना सहा वर्षांत इजिप्तमधील टॅंकचा अभ्यास करण्यासाठी आणखी एक लष्करी शिष्यवृत्ती मिळाली सोबियन युनियनमधील लष्करी कमांडिंगचा अभ्यास करत असतांना चार चार वर्षे त्यांनी सोबत काम केले. त्यांनी १९८६ पर्यंत [[दक्षिण येमेन]]च्या सैन्यात अनेक सैन्य पदांचा कब्जा केला जेव्हा ते दक्षिण येमेनचे अध्यक्ष अली नासर मोहम्मद, दक्षिण येमेनचे राष्ट्रपती, १९८६ च्या गृहयुद्धानंतर अली नसीर यांच्या सत्तारूढ येमेनी समाजवादी पक्षाच्या गटाचा पराभव झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://yemen24news.blogspot.com/2012/02/hadi-elected-as-yemen-new-president.html|title="Hadi elected as Yemen new president", 25 February 2012}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|33em}} [[वर्ग:इ.स. १९४५ मधील जन्म]] [[वर्ग:यमनचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] dtjzwdptdmpwivfsxi1dv1davi6jiy3 0 224233 2711881 2711605 2026-09-24T19:33:49Z KiranBOT 139572 दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v3.1.1-current 2711881 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = संभाजी भिडे | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = संभाजी विनायक भिडे<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42556398|title=संभाजी भिडेंबद्दल या 10 गोष्टी तुम्हाला माहिती आहेत का?|date=2018|work=BBC News मराठी|access-date=2018-03-27|language=en-GB}}</ref> | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = सांगली | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = भिडे गुरूजी | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू]] | जोडीदार = | वडील = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ =https://www.shrishivpratishthan.com/ | तळटिपा = | संकीर्ण = श्री शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थान या संस्थेचे संस्थापक }} '''संभाजी भिडे''' (जन्म : इ. स. १९३४)<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42556398|title=संभाजी भिडेंबद्दल या 10 गोष्टी तुम्हाला माहिती आहेत का?|date=2018|work=BBC News मराठी|access-date=2018-03-27|language=en-GB}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://showtodaytv.com/play-clip-bedhadak-with-sambhaji-bhide-by-dr-uday-nirgudkar_tvdPL_3dUIU60|title=संभाजी भिडे यांची उदय निरगुडकर यांनी घेतलेली मुलाखत|last=|first=|date=८ जानेवारी २०१८|work=न्यूज18 लोकमत|access-date=२८ मार्च २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110070555/http://showtodaytv.com/play-clip-bedhadak-with-sambhaji-bhide-by-dr-uday-nirgudkar_tvdPL_3dUIU60|archive-date=2019-01-10|dead-url=|url-status=dead}}</ref> हे [[महाराष्ट्र]]ात कार्यरत असलेल्या शिवप्रतिष्ठान हिंदुस्थान या संस्थेचे संस्थापक व प्रमुख आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=V-RDDwAAQBAJ&pg=PT528|title=Contributions of Thanjavur Maratha Kings: 2nd Edition (with a Brief History of Chatrapathi Shivaji Maharaj,Dharmaveer Sambhaji Maharajah,Swami Samartha Ramdas, Cholas,Nayakas and Indian Classical Art-Bharatanatyam)|last=Bhosle|first=Prince Pratap Sinh Serfoji Raje|date=2017-12-20|publisher=Notion Press|isbn=978-1-948230-95-7|language=en}}</ref> ते आपल्या समर्थकांत 'भिडे गुरुजी' या नावाने प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://suvarnasinhasan.com/info_guruji/|title=गुरुजींची ओळख – सुवर्ण सिंहासन|website=suvarnasinhasan.com|language=en|access-date=2018-06-28|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014224655/http://suvarnasinhasan.com/info_guruji/|url-status=dead}}</ref> शिवप्रतिष्ठान ही संस्था स्थापन करण्याआधी भिडे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाचे प्रचारक होते.<ref>https://www.bbc.com/marathi/india-48720029</ref> == शिवप्रतिष्ठान संस्थचे विचार व कार्य == शिवप्रतिष्ठान ही राजनैतिक पक्षाशी संलग्न नसणारी सामाजिक व सांस्कृतिक क्षेत्रात काम करणारी संस्था आहे. तिचे भारतीय जनता पक्षाशी व राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी असलेले संबंध अनेकदा समोर येतात.<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/hindutva-activist-revered-by-uddhav-modi-slams-both/|title=Hindutva activist revered by Uddhav, Modi slams both|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2018-03-25|language=en-US}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/india/who-is-this-man-with-narendra-modi_1834745.html|title=Who is this man with Narendra Modi?|date=2015-12-15|work=Zee News|access-date=2018-03-25|language=en}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.newsx.com/national/sambhaji-bhide-the-85-year-old-inspirational-public-leader-who-is-admired-by-pm-narendra-modi|title=Sambhaji Bhide: The 85-year-old inspirational public leader who is admired by PM Narendra Modi – NewsX|date=2017-11-16|work=NewsX|access-date=2018-03-25|language=en-GB|archive-date=2018-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180123131702/https://www.newsx.com/national/sambhaji-bhide-the-85-year-old-inspirational-public-leader-who-is-admired-by-pm-narendra-modi|url-status=dead}}</ref> प्रीती सोमपुरा यांच्याशी बोलताना भिडे यांनी हिंदू तत्त्वज्ञानाचा पाया “एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति” आहे असे आपले मत मांडले.<ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://showtodaytv.com/play-clip-sambhaji-bhide-gurujis-exclusive-interview-tv9_tv2hAPtI4pIVk|title=Sambhaji Bhide Guruji’s Exclusive Interview-TV9|website=Best video clip, most viewed {{!}} ShowTodayTV.com|language=en|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109121848/http://showtodaytv.com/play-clip-sambhaji-bhide-gurujis-exclusive-interview-tv9_tv2hAPtI4pIVk|url-status=dead}}</ref> == ज्ञानेश्वर महाराज पालखी प्रकरण == १८ जून २०१७ रोजी पुणे येथील डेक्कन जिमखाना भागामध्ये ज्ञानेश्वर महाराज पालखीच्या वारकऱ्यांनी प्रवेश केल्याबरोबर संभाजी भिडे आणि त्यांच्या अनुयायांनी पालखीच्या मार्गामध्ये तलवारी आणि मशाली घेऊन प्रवेश केला. पालखी सोहळ्यामध्ये सहभागी होण्याची त्यांची अपेक्षा असली तरीही वारकऱ्यांनी आणि पालखी व्यवस्थापनाने हा प्रकार दरवर्षी होत असल्याचे सांगत संभाजी भिडे आणि अनुयायांबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/pune-news/fir-against-bhide-guruji-and-supporters/articleshow/59219201.cms|title=पालखीत अडथळा; भिडे गुरुजींविरुद्ध गुन्हा -Maharashtra Times|date=2017-06-19|work=Maharashtra Times|access-date=2018-03-25|language=mr}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ह्याच प्रकरणाबद्दल भिडे आणि त्यांचे १००० अनुयायांवर डेक्कन पोलीस ठाण्यामध्ये गुन्हा दाखल केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pudhari.news/news/Pune/Bhima-Koregaon-Violence-You-Know-About-Sambhaji-Bhide-And-Milind-Ekbote/|title=कोण आहेत संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे {{!}} पुढारी|website=www.pudhari.news|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180111071220/http://www.pudhari.news/news/Pune/Bhima-Koregaon-Violence-You-Know-About-Sambhaji-Bhide-And-Milind-Ekbote/|url-status=dead}}</ref><ref name=":3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/case-against-sambhaji-bhide-followers-for-obstructing-waari/1079688|title=Case against Sambhaji Bhide, followers for `obstructing' waari|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-25|archive-date=2018-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180109185532/https://www.outlookindia.com/newsscroll/case-against-sambhaji-bhide-followers-for-obstructing-waari/1079688|url-status=dead}}</ref> == कोरेगाव-भीमा प्रकरण == १ जानेवारी २०१८ रोजी [[कोरेगाव भीमा]] येथील [[कोरेगाव भिमाची लढाई|जयस्तंभास]] अभिवादन करण्यासाठी आलेल्या जनतेवरील झालेल्या हल्ल्यात संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे यांचा हात असल्याचा अहवाल ह्या प्रकरणाच्या चौकशीसाठी स्थापन करण्यात आलेल्या दहा [[अनुसूचित जाती]]चे सदस्य असलेल्या सत्यशोधन समितीने दिला होता. ह्या दंगलीपूर्वी संभाजी भिडे कोरेगावला सतत भेटी देत होते असेही अहवालात नमूद केले गेले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/koregaon-bhima-roits-sambhji-bhide-and-milind-ekbote/407679|title=कोरेगाव भीमा दंगलीत भिडे, एकबोटेंचा हात - सत्यशोधन समिती|date=2018-01-20|work=24taas.com|access-date=2018-03-25|language=en}}</ref> [[प्रकाश आंबेडकर]] यांनी संभाजी भिडे आणि मिलिंद एकबोटे यांच्यावर या हल्ल्याला जबाबदार असल्याचा आरोप करून त्यांच्या अटकेची मागणी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://elokpatra.com/26-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%82%E0%A4%A4-%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%B0-%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%A1%E0%A5%87-%E0%A4%89/|title=26 मार्च पर्यंत मनोहर भिडे उर्फ संभाजी भिडेला अटक करा अन्यथा विधानसभेला घेराव – लोकपत्र|website=elokpatra.com|language=en-GB|access-date=2018-03-27}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pudhari.news/news/Mumbai-Thane-Raigad/Prakash-Ambedkar-carries-out-a-protest-march-in-Mumbai-demanding-the-arrest-of-Hindutva-leader-Sambhaji-Bhide-/m/|title=संभाजी भिडेंच्या अटकेसाठी एल्गार (video) {{!}} पुढारी|website=www.pudhari.news|language=en|access-date=2018-03-27}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:हिंदुत्व]] [[वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म]] ngs2hfspjgrue1y79tm6vygvs5b8r3s 0 230537 2711926 2466137 2026-09-24T23:09:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711926 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''आरती साहा''' (२४ [[सप्टेंबर]] १९४० ते २३ [[ऑगस्ट]] १९९४) ह्या एक लांब अंतर पोहणाऱ्या प्रसिद्ध भारतीय [[महिला]] आहेत. आरती चार वर्षाची असताना तिने पोहायला सुरुवात केली. तिचे पोहणे सचिन नाग यांनी पाहिले आणि तिची शिफारस केली. इंग्लिश खाडी पार करण्याचा प्रयत्न करण्यासाठी भारतीय जलतरणपटू मिहिर सेन यांनी त्यांना प्रेरणा दिली.१९५९ मध्ये त्यांनी इंग्लिश खाडी पार केली. त्यानंतर त्या असे करणाऱ्या आशियायी खंडातल्या पहिल्या महिला ठरल्या. १९६० मध्ये त्यांना [[पद्मश्री]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.thecolorsofindia.com/interesting-facts/adventure/first-indian-woman-to-swim-across-english-channel.html|title=First Indian Woman to Swim Across English Channel - Arati Saha - First Woman from India to Swim English Channel|website=www.thecolorsofindia.com|access-date=2018-07-05}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://biographyhindi.com/arati-saha-biography-in-hindi/|title=Arati Saha Biography in Hindi {{!}} आरती साहा की जीवनी|date=2018-01-06|work=Biography Hindi|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref> ==सुरुवातीचे जीवन== आरतीचा जन्म कलकत्यातील एका मध्यमवर्गीय बंगाली कुटुंबात १९४८ साली झाला. त्यांना दोन मोठ्या बहिणी व एक मोठा भाऊ होता वडिलांचे नाव पंचगोल साहा असे होते. ते भारतीय सैन्यात एक सामान्य कर्मचारी होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2017-07-13|title=आरती साहा|दुवा=https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE&oldid=3523909|journal=विकिपीडिया|language=hi}}</ref> आरती दोन वर्षाची असताना तिची आई गेली. जेव्हा ती चार वर्षांची होती, तेव्हा ती तिच्या काकांकडे नागपूरजवळच्या चामपटाला घाटात जायची. तिथे ती पोहायला शिकली. १९४६मध्ये पाच वर्षे वयाची असताना तिने शैलेंद्र मेमोरियल जलतरण स्पर्धेत ११० यार्ड फ्रीस्टाईलमध्ये सुवर्णपदक जिंकले, आणि तेव्हापासून तिच्या पोहण्याच्या कारकिर्दीची सुरुवात झाली..<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2018-06-15|title=Arati Saha|दुवा=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Arati_Saha&oldid=845983376|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> ==कारकीर्द== ===राज्य,राष्ट्रीय आणि ऑलिम्पिक=== १९४६ आणि १९५६ दरम्यान, आरतीने अनेक जलतरण स्पर्धांमध्ये भाग घेतला. १९४५ आणि १९५१ च्या दरम्यान तिने [[पश्चिम]] बंगालमधील २२ राज्यस्तरीय स्पर्धा जिंकल्या. तिचे मुख्य क्षेत्र १०० मीटर फ्रीस्टाईल, १०० मीटर ब्रेस्ट स्ट्रोक आणि २०० मीटर ब्रेस्ट स्ट्रोक असे होते. १९४८ मध्ये तिने मुंबई येथे आयोजित झालेल्या राष्ट्रीय विजेतेपद स्पर्धेत भाग घेतला. तिने १०० मीटर फ्रीस्टाईल आणि २०० मीटर ब्रेस्ट स्ट्रोकमध्ये रौप्यपदक, आणि २०० मीटर फ्रीस्टाइलमध्ये कांस्यपदक जिंकले. १९४९ साली तिने अखिल भारतीय विक्रम केला. १९५१मधील [[पश्चिम बंगाल]] राज्याच्या दौऱ्यावर असताना ती १ मिनिट ३७.७ सेकंदांत ब्रेस्ट स्ट्रोक मारून १०० मीटर पोहली व तिने डॉली नझीरचा अखिल भारतीय विक्रम मोडला. त्याच स्पर्धेत तिने १०० मीटर फ्रीस्टाईल, २०० मीटर फ्रीस्टाईल आणि १०० मीटर बॅक स्ट्रोक्समध्ये नवीन राज्यस्तरीय रेकॉर्ड सेट केले. १९५२ च्या हेलसिंकी ऑलिम्पिक स्पर्धेत भारतीय संघटनेचे सदस्य संख्यने सर्वात कमी होते. त्यावेळी तिने भारताच्या डॉली नझीर आणखी आणि दोघींसह भारताचे प्रतिनिधित्व केले. तेथे तिने २०० मीटर ब्रेस्ट स्ट्रोक इव्हेंटमध्ये भाग घेतला. हिट्सवर तिने ३ मिनिटे ४०.८ सेकंदांची कमाई केली (म्हणजे काय?). ऑलिम्पिकमधून परतल्यानंतर तिने १०० मीटर फ्रीस्टाईलसाठी तिने तिची बहीण भारती साहा हिला गमावले(??).<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.thebetterindia.com/88621/arati-saha-first-indian-asian-woman-swim-english-channel/|title=How a 19-Year-Old Girl From Bengal Became the First Asian Woman to Conquer the English Channel|date=2017-02-23|work=The Better India|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sa/arati-saha-1.html|title=Arati Saha Bio, Stats, and Results|website=Olympics at Sports-Reference.com|language=en|access-date=2018-07-06|archive-date=2020-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200418085000/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sa/arati-saha-1.html|url-status=dead}}</ref> ==सन्मान== १९९६ साली त्यांच्या निवासस्थानाजवळ आरती साहा यांचा एक भव्य अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला. तेथे 100 मीटर लांबीचे मोठे दिवे लावण्यात आले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:महिला जलतरणपटू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील मृत्यू]] 66gf8k0zyzj9wvj1r47jg6gj2131u5m 0 232764 2711942 2697124 2026-09-25T00:06:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711942 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = ईशा ओझा | female = true | image = | country = संयुक्त अरब अमिराती | international = true | fullname = ईशा रोहित ओझा | birth_date = {{birth date and age|1998|1|8|df=yes}} | birth_place = [[मुंबई]], [[भारत]]<ref name="icc1" /><ref>{{cite news |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान.|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |quote="Oza, who hails from Mumbai in India" |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर |date=२९ मे २०१८}}</ref> | death_date = | death_place = | batting = उजव्या हाताने | bowling = उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] | role = [[अष्टपैलू]] | odidebutdate = २६ सप्टेंबर | odidebutyear = २०२५ | odidebutagainst = झिम्बाब्वे | odicap = ७ | lastodidate = १९ ऑक्टोबर | lastodiyear = २०२५ | lastodiagainst = पापुआ न्यू गिनी | T20Idebutdate = ७ जुलै | T20Idebutyear = २०१८ | T20Idebutagainst = नेदरलँड्स | T20Icap = ७ | lastT20Idate = ६ ऑक्टोबर | lastT20Iyear = २०२५ | lastT20Iagainst = झिम्बाब्वे | club1 = डेझर्ट कब्स क्रिकेट अकादमी | year1 = २०१७/१८ | club2 = [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई महिला]] | year2 = २०१९–सद्य | columns = 2 | column1 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|म.आं.टी२०]] | matches1 = ९७ | runs1 = २,६८९ | bat avg1 = ३१.६३ | 100s/50s1 = ४/११ | top score1 = १५८[[नाबाद|*]] | deliveries1 = १,१३० | wickets1 = ७० | bowl avg1 = १६.१४ | fivefor1 = ० | tenfor1 = ० | best bowling1 = ३/० | catches/stumpings1 = २३/१ | column2 = [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|म.आं.ए.दि.]] | matches2 = ८ | runs2 = १४८ | bat avg2 = १८.५० | 100s/50s2 = ०/१ | top score2 = ८२ | deliveries2 = ३९० | wickets2 = १४ | bowl avg2 = १५.१४ | fivefor2 = ० | tenfor2 = ० | best bowling2 = ३/२५ | catches/stumpings2 = ६/० | date = २८ ऑक्टोबर २०२५ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो }} '''ईशा रोहित ओझा''' ([[८ जानेवारी]], [[इ.स. १९९८|१९९८]] - ) ही एक भारतीय वंशाची क्रिकेट खेळाडू असून, ती [[संयुक्त अरब अमिराती राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाचे नेतृत्व करते.<ref name="Bio1">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/player/esha-oza-1255538 |trans-title=ईशा ओझा|title=Esha Oza |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref><ref name="Bio">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1126416.html |trans-title=ईशा रोहित|title=Esha Rohit |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref><ref name="Gulf" /> जुलै २०१८ मध्ये, तिला [[२०१८ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेसाठी यूएई संघात स्थान देण्यात आले.<ref name="WT20Squads">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/icc-announces-umpire-and-referee-appointments-for-icc-womens-world-twenty20-qualifier-2018 |trans-title=आयसीसी महिला विश्व टी२० पात्रता २०१८ साठी आयसीसीतर्फे पंच आणि सामना अधिकाऱ्यांच्या नियुक्त्यांची घोषणा.|title=ICC announces umpire and referee appointments for ICC Women's World Twenty20 Qualifier 2018 |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> तिने ७ जुलै २०१८ रोजी विश्व टी२० पात्रता स्पर्धेत [[नेदरलँड्स राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नेदरलँड्स]] विरुद्ध यूएईसाठी महिला [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147709.html|trans-title=तिसरा सामना, गट अ, आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धा, उट्रेक्ट, ७ जुलै २०१८|title=3rd Match, Group A, ICC Women's World Twenty20 Qualifier at Utrecht, Jul 7 2018|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५|archive-date=2023-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331144503/https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1147709.html|url-status=dead}}</ref> जुलै २०१८ मध्ये, तिला आयसीसी महिला जागतिक विकास पथकात स्थान देण्यात आले.<ref name="DevSquad">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/785532 |trans-title=भेटा जागतिक विकास पथकाला|title=Meet the Global Development Squad |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}</ref><ref name="Gulf" >{{cite news |trans-title=युएईच्या ओझाला आयसीसी ग्लोबल संघात स्थान|title=UAE’s Oza earns a call-up in ICC Global team |url=https://gulfnews.com/sport/uaes-oza-earns-a-call-up-in-icc-global-team-1.2228758 |website=गल्फ न्यूज |last1=नायर|first1=के आर|date=२९ मे २०१८}}</ref><ref name="icc1" >{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/778086 |trans-title=यूएईची सलामीवीर ईशा ओझा आकाशाला भिडण्यासाठी उंच उभी.|title=UAE opener Esha Oza stands tall to reach for the sky |work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५}}</ref> मर्यादित षटकांच्या क्रिकेटमध्ये यूएई आंतरराष्ट्रीय संघाकडून सर्वाधिक धावा करण्याचा विक्रम ओझाकडे आहे आणि सप्टेंबर २०२५ पर्यंत, आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा पूर्ण करणारी ती तिसरी खेळाडू आहे.<ref>{{Cite web |trans-title=आंतरराष्ट्रीय महिला टी२० मध्ये सर्वात जलद १,००० धावा |title=Fastest to 1000 runs in WT20Is |url=https://www.espncricinfo.com/records/fastest-to-1000-runs-1233275 |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}</ref> २०२२ च्या एसीसी महिला अजिंक्यपद स्पर्धेत कतारविरुद्ध ११५ धावा करून तिने हा विक्रम केला. जानेवारी २०२३ मध्ये, एशा ओझाला २०२२ साठी आयसीसी महिला असोसिएट प्लेअर ऑफ द इयर म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref name="icc 2023-01-25">{{cite web |trans-title=महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयरचा विजेता जाहीर.|title=Winner of the Women's Associate Cricketer of the Year revealed |url=https://www.icc-cricket.com/news/3037066 |website=www.icc-cricket.com |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |language=en |date=२५ जानेवारी २०२३}}</ref><ref name="tn 2023-01-25">{{cite news |last1=रॅडले|first1=पॉल |trans-title=युएईची ईशा ओझाची २०२२ आयसीसी महिला असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर म्हणून निवड|title=UAE's Esha Oza voted ICC Women's Associate Cricketer of the Year for 2022 |url=https://www.thenationalnews.com/sport/cricket/2023/01/25/uaes-esha-oza-voted-icc-womens-associate-cricketer-of-the-year-for-2022/ |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |work=द नॅशनल (अबुधाबी) |date=२५ जानेवारी २०२३|language=en}}</ref><ref name="fc 2023-01-26">{{cite web |last1=Chaudhary |first1=Harsh |trans-title=युएईच्या ईशा ओझा हिला आयसीसीचा २०२२ चा असोसिएट क्रिकेटर ऑफ द इयर घोषित.|title=UAE's Esha Oza declared ICC's Associate Cricketer of the Year 2022 |url=https://femalecricket.com/women-cricket-news/29708-uaes-esha-oza-declared-iccs-associate-cricketer-of-the-year-2022.html |website=फिमेल क्रिकेट |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |date=२५ जानेवारी २०२३}}</ref> १० मे २०२५ रोजी [[२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता#गट ब|२०२५ महिला टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता]] फेरीत, ती यूएई संघाचा भाग होती जी क्रिकेट इतिहासातील पहिला संघ बनला ज्याने पावसाच्या धोक्यात असलेल्या सामन्यात आंतरराष्ट्रीय टी२० सामन्यात सर्व १० फलंदाजांना निवृत्त केले आणि निर्णय घेण्यास भाग पाडले. ओझाने सामन्यात तिचे चौथे आंतरराष्ट्रीय टी२०आय शतक केले, ११३ धावांची नाबाद खेळी.<ref>{{Cite web |date=२० मे २०२५|trans-title=महिला टी-२० विश्वचषक आशिया पात्रता फेरीत पावसामुळे युएईने कतारविरुद्ध १० फलंदाजांना निवृत्त केले.|title=UAE retire out 10 batters against Qatar to beat rain in Women's T20 World Cup Asia qualifier |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/c2e3k3xx7edo |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=बीबीसी स्पोर्ट|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=१० मे २०२५ |trans-title=कतारवर १६३ धावांनी विजय मिळवताना युएई महिला संघाने सर्व दहा फलंदाजांना केले निवृत्त|title=UAE Women retire out all ten batters in 163-run win over Qatar |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-women-s-t20-world-cup-asia-region-qualifier-2025-1483752/qatar-women-vs-united-arab-emirates-women-6th-match-group-b-1483765/match-report |access-date=२८ ऑक्टोबर २०२५ |website=www.espncricinfo.com}}</ref> == आंतरराष्ट्रीय टी२० आकडेवारी == {| class="wikitable style="text-align:center" ! प्रकार !! सामने !! डाव !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! स्ट्राईक रेट !! शतके !! अर्धशतके !! चौकार !! षटकार |- ! फलंदाजी | ७६ || ७५ || २,१९० || १५८* || ३१.२८ || ११४.१८ || २ || १२ || २५९ || ६५ |} {| class="wikitable style="text-align:center" ! प्रकार !! डाव !! षटके !! धावा !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी !! सरासरी !! इकॉनॉमी !! स्ट्राइक रेट !! ४ बळी |- ! गोलंदाजी | ५३ || १४३.३ || ७७० || ५० || ३/६ || १५.४० || ५.३६ || १७.२ || ० |} === लिस्ट-अ आणि एकूण टी२० === {| class="wikitable style="text-align:center" ! प्रकार !! सामने !! धावा !! सर्वोच्च धावसंख्या !! सरासरी !! १००/५० !! बळी !! सर्वोत्तम गोलंदाजी |- ! लिस्ट-अ (स्थानिक ५० षटके) | १५ || ४५० || १०८ || ३२.१४ || १/३ || १२ || ४/२२ |- ! एकूण टी२० (आंतरराष्ट्रीय + लीग) | ९८ || २,७४५ || १५८* || ३२.२९ || ३/१६ || ६५ || ४/१२ |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ओझा, ईशा}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 9ye1s8gxj0lponkmjv7nvrfs3281mm1 0 232910 2712037 2651399 2026-09-25T04:42:33Z Dharmadhyaksha 28394 {{गणपती}} 2712037 wikitext text/x-wiki [[File:Lalbagcha Raja (2011).jpg|thumb|] लालबागचा राजा प्रसिद्ध गणपती]] [[मुंबई]]तील गणेशोत्सव हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]तील प्रसिद्ध सार्वजनिक उत्सव म्हणून ओळखला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbai.org.uk/ganesh-chaturthi.html|title=Ganesh chaturthi rituals|last=इंग्रजी मजकूर|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190326211254/https://www.mumbai.org.uk/ganesh-chaturthi.html|archive-date=2019-03-26|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SqJoDwAAQBAJ&pg=PT96&dq=ganesh+festival+in+mumbai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjM7IKpr5zdAhWZWysKHaQCDVkQ6AEIKDAA#v=onepage&q=ganesh%20festival%20in%20mumbai&f=false|title=The Soul of Mumbai|last=Raskino|first=Ivan|date=2018-07-20|publisher=Ivan Raskino|language=en}}</ref> मुंबईत दहा दिवस हा उत्सव विशेष उत्साहाने साजरा केला जातो.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=u2enCgAAQBAJ&pg=PT50&dq=ganesh+festival+in+mumbai&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjM7IKpr5zdAhWZWysKHaQCDVkQ6AEIPjAE#v=onepage&q=ganesh%20festival%20in%20mumbai&f=false|title=Lonely Planet Goa & Mumbai|last=Planet|first=Lonely|last2=Harding|first2=Paul|last3=Blasi|first3=Abigail|last4=Holden|first4=Trent|last5=Stewart|first5=Iain|date=2015-09-01|publisher=Lonely Planet|isbn=9781743609743|language=en}}</ref> ==इतिहास== मुंबईतील सर्वात जुने सार्वजनिक गणेश मंडळ म्हणून १२५ वर्षापूर्वीचे [[गिरगाव]] येथील केशवजी नाईक चाळ मंडळ प्रसिद्ध आहे.[[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकां]]च्या प्रेरणेतून हा उत्सव मुंबईत सुरू झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/maharashtra/mumbais-first-public-ganesh-festival-125-years-keshavji-naik-chawni-ganpati/|title=मुंबईचा पहिला सार्वजनिक गणेशोत्सव, केशवजी नाईक चाळीच्या गणपतीची १२५ वर्षे (२. ९. २०१८)|website=[[लोकमत]]}}</ref> ==प्रसिद्ध गणेश मंडळे== [[चिंचपोकळी]] येथील चिंतामणी गणेश, [[लालबागचा राजा]],<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-first-glimpse-of-mumbai-famous-lalbaugcha-raja-5675860-PHO.html|title=1934 पासून असे बदलत गेले मुंबईतील 'लालबागच्या राजा'चे रुप (२२. ८. २०१७)|website=[[दिव्य मराठी]]}}</ref> [[परळ]] येथील नरे पार्कचा गणपती, गणेश गल्लीचा राजा हे [[मुंबई]]तील गणपती विशेष प्रसिद्ध आहेत. [[गणेशोत्सव|गणेशोत्सवा]]त [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]च्या विविध ठिकाणाहून या गणपतींच्या दर्शनाला भाविक मुंबईत येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/gadget-news/mobile-phones/mumbaicha-ganeshotsav/articleshow/59631587.cms|title=दर्शन घ्यावे आता (१८. ७. २०१८)|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|accessdate=2018-09-02|archive-date=2017-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723040251/http://maharashtratimes.indiatimes.com/gadget-news/mobile-phones/mumbaicha-ganeshotsav/articleshow/59631587.cms|url-status=dead}}</ref> ==विसर्जन मिरवणूक== मुंबईच्या गणपतीची विसर्जन मिरवणूक पहायला [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]तून भाविक येतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ganpati-immersion-2018-ganeshotsav-anant-chaturdashi-mumbai-pune-maharastra-update-1757914/|title=निरोप देतो आता देवा, आज्ञा असावी!|date=२४. ९. २०१८|work=[[लोकसत्ता]]|access-date=२९. ८. २०१९}}</ref> प्रामुख्याने [[दादर]] चौपाटी आणि [[गिरगांव]] चौपाटी,[[वर्सोवा]] येथील समुद्रात या गणेश मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/mumbai-ganesh-visarjan-2017/articleshow/60381789.cms|title=गणपती निघाले गावाला, चैन पडेना आम्हाला...|date=६. ९. २०१७|work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|access-date=२९. ८. २०१९|archive-date=2019-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829060904/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai-news/mumbai-ganesh-visarjan-2017/articleshow/60381789.cms|url-status=dead}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery> File:Grantroad Cha Raja Agman Sohala.jpg|ग्रँटरोडचा राजा गणेश मंडळ File:Mumbai&#039;s Ganesh Festival (3884108431).jpg|मुंबईतील एक गणेश मंडळ File:Mumbai&#039;s Ganesh Festival (3885200506).jpg|विसर्जन मिरवणूक चौपाटी File:Mumbai&#039;s Ganesh Festival (3885446792).jpg|मुंबईतील मोठ्या आकाराच्या उंच गणेश मूर्ती File:Mumbai's Ganesh Festival (3885299224).jpg|मुंबई गणेशोत्सव File:Mumbai's Ganesh Festival (3885223022).jpg|मुंबईतील गणेश विसर्जन मिरवणूक </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:मुंबईचा गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:मुंबई]] [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] n69hrdkkt38bqr5cwy4z7daaes8yyyy 0 234020 2712051 2502922 2026-09-25T04:57:58Z Dharmadhyaksha 28394 [[कोकणातील गौरी गणपती]] कडे पुनर्निर्देशित 2712051 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कोकणातील गौरी गणपती]] l71i5tsahhu92e5vsz7jf5y8jo8mcns 0 237771 2712140 1669171 2026-09-25T08:26:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712140 wikitext text/x-wiki '''नरेश गोयल''' ([[२९ जुलै]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]:[[संगरुर]], [[पंजाब]], [[भारत]] - ) हे अनिवासी भारतीय उद्योगपती आहेत. हे [[जेट एरवेझ]] या विमानवाहतूक कंपनीचे संस्थापक आहेत.<ref>{{cite news |last1=Joseph |first1=Josy |title=A jet propelled by Don Ibrahim |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-jet-propelled-by-don-ibrahim/297557 |accessdate=26 October 2018 |publisher=Outlook India |date=21 July 2016 |archive-date=2018-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026182635/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-jet-propelled-by-don-ibrahim/297557 |url-status=dead}}</ref> २००५ मध्ये जेट एरवेझच्या समभागांची खुली विक्री झाल्यावर त्यांची मालमत्ता अंदाजे १.९ अब्ज [[अमेरिकन डॉलर]] इतकी होती व ते [[फोर्ब्स|फोर्ब्स नियतकालिकानुसार]] भारतातील १६व्या क्रमांकाचे धनाढ्य व्यक्ती होते. त्यानंतर त्यांची गणना या यादीत होत नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=#16 Naresh Goyal|url=https://www.forbes.com/lists/2005/77/D67A.html|publisher=Forbes.com|accessdate=25 July 2013}}</ref><ref name="Indian Billionaires">{{cite news|url=https://www.forbes.com/billionaires/list/#version:static_country:India|title=The World's Billionaires - India|publisher=[[Forbes]]|accessdate=2016-09-07}}</ref> गोयल आणि दहशतवादी [[दाउद इब्राहीम]] यांच्यात संधान असल्याच्या बातम्या १९९०पासून आहेत.<ref name="Alleged mafia links">{{cite news|url=http://www.indiatimes.com/news/india/was-jet-fuelled-by-d-company-money-new-book-reveals-old-links-between-dawood-and-jet-chairman-naresh-goyal-259102.html|title=Was Jet Fuelled By D-Company Money? New Book Reveals Old Links Between Dawood And Jet Chairman Naresh Goyal|publisher=[[Times Internet]]|accessdate=22 February 2017}}</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गोयल, नरेश}} [[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]] [[वर्ग:जेट एरवेझ]] [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ch7j4tr6z48kkojjl8r35o1e4a7m3ye 0 243632 2711994 2647154 2026-09-25T02:18:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711994 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट मैदान |मैदान_नाव = कॅसल ॲव्हेन्यू |टोपणनाव = |चित्र = |शीर्षक = |देश_इंग्लिश_नाव =IRELAND |देश = [[आयर्लंड]] |स्थळ = [[डब्लिन]], |स्थापना = १९५८ |बसण्याची_क्षमता = ३,२०० |मालक = [[आयर्लंड|आयर्लंड सरकार]] |प्रचालक = [[क्रिकेट आयर्लंड]] |इतर_यजमान = [[आयर्लंड क्रिकेट संघ]] |architect= |आंतरराष्ट्रीय = yes |प्रथम_एकदिवसीय_दिनांक = २१ मे |प्रथम_एकदिवसीय_वर्ष = १९९९ |प्रथम_एकदिवसीय_संघ1 = {{cr-rt|BAN}} |प्रथम_एकदिवसीय_संघ2 = {{cr|WIN}} |अंतिम_एकदिवसीय_दिनांक = १५ मे |अंतिम_एकदिवसीय_वर्ष = २०१९ |अंतिम_एकदिवसीय_संघ1 = {{cr-rt|IRE}} |अंतिम_एकदिवसीय_संघ2 = {{cr|BAN}} |केवळ_२०-२०_दिनांक = २५ जुलै |केवळ_२०-२०_वर्ष = २०१५ |केवळ_२०-२०_संघ१ = {{cr-rt|AFG}} |केवळ_२०-२०_संघ२ = {{cr|OMA}} |दिनांक = १२ जून |वर्ष = २०१९ |स्रोत = http://www.espncricinfo.com/india/content/ground/58604.html क्रिकइन्फो }} '''कॅसल ॲव्हेन्यू''' हे [[आयर्लंड]]मधील [[डब्लिन]] शहरातील एक क्रिकेट स्टेडियम आहे. == क्रिकेट सामन्यांची यादी == * {{Color box|#ddeeff|border=darkgray}} सामने आयसीसीच्या स्पर्धेत खेळवले गेले याचा संकेत === आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने === {| class="wikitable" |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! विजेता संघ ! साल ! स्रोत |- bgcolor="#ddeeff" | १. || २१ मे १९९९ || {{cr|BAN}} || {{cr|WIN}} || {{cr|WIN}} || [[क्रिकेट विश्वचषक, १९९९#गट ब|१९९९]] || [http://www.espncricinfo.com/series/8039/scorecard/65204/bangladesh-vs-west-indies-12th-match-icc-world-cup-1999] |- | २. || १० जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{cr|WIN}} || {{cr|WIN}} || [[आयर्लंड चौरंगी मालिका, २००७#सामने|२००७]] || [http://www.espncricinfo.com/4natireland/engine/match/295784.html] |- | ३. || १२ जुलै २००७ || {{cr|WIN}} || {{cr|SCO}} || {{cr|WIN}} || [[आयर्लंड चौरंगी मालिका, २००७#सामने|२००७]] || [http://www.espncricinfo.com/4natireland/engine/match/295786.html] |- | ४. || १४ जुलै २००७ || {{cr|BAN}} || {{cr|WIN}} || सामना अनिर्णित || [[आयर्लंड चौरंगी मालिका, २००७#सामने|२००७]] || [http://www.espncricinfo.com/4natireland/engine/match/295788.html] |- | ५. || २८ जुलै २००८ || {{cr|IRE}} || {{cr|NED}} || {{cr|IRE}} || [[२००८ युरोपियन चॅंपियनशीप#साखळी सामने|२००८]] || [http://www.espncricinfo.com/series/8600/scorecard/325578/ireland-vs-netherlands-european-championship-division-one-2008] |- | ६. || २९ जुलै २००८ || {{cr|NED}} || {{cr|SCO}} || {{cr|SCO}} || [[२००८ युरोपियन चॅंपियनशीप#साखळी सामने|२००८]] || [http://www.espncricinfo.com/series/8600/scorecard/325579/netherlands-vs-scotland-european-championship-division-one-2008] |- | ७. || ३१ जुलै २००८ || {{cr|IRE}} || {{cr|SCO}} || {{cr|IRE}} || [[२००८ युरोपियन चॅंपियनशीप#साखळी सामने|२००८]] || [http://www.espncricinfo.com/series/8600/scorecard/325580/ireland-vs-scotland-european-championship-division-one-2008] |- | ८. || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{cr|CAN}} || सामना रद्द || [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २००८#एकमेव ए.दि.|२००८]] || [http://content-usa.cricinfo.com/ireland/engine/current/match/325571.html] |- | ९. || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{cr|KEN}} || {{cr|IRE}} || [[केन्या क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २००९#१ला ए.दि.|२००९]] || [http://www.espncricinfo.com/scotland/engine/match/408623.html] |- | १०. || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{cr|KEN}} || {{cr|IRE}} || [[केन्या क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २००९#२रा ए.दि.|२००९]] || [http://www.espncricinfo.com/ireland/engine/match/408624.html] |- | ११. || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{cr|KEN}} || {{cr|IRE}} || [[केन्या क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २००९#३रा ए.दि.|२००९]] || [http://www.espncricinfo.com/scotland/engine/match/410577.html] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | १२. || १७ जून २०१० || {{cr|IRE}} || {{cr|AUS}} || {{cr|AUS}} || [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१०#एकमेव ए.दि.|२०१०]] || [http://www.espncricinfo.com/engine/match/426384.html] |- | १३. || १६ ऑगस्ट २०१० || {{cr|IRE}} || {{cr|NED}} || {{cr|IRE}} || [[नेदरलॅंड्स क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१०#१ला ए.दि.|२०१०]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464717.html] |- | १४. || १८ ऑगस्ट २०१० || {{cr|IRE}} || {{cr|NED}} || {{cr|IRE}} || [[नेदरलॅंड्स क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१०#२रा ए.दि.|२०१०]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/464720.html] |- | १५. || २५ ऑगस्ट २०११ || {{cr|IRE}} || {{cr|ENG}} || {{cr|ENG}} || [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०११#एकमेव ए.दि.|२०११]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/current/match/483126.html] |- | १६. || १९ सप्टेंबर २०११ || {{cr|IRE}} || {{cr|CAN}} || {{cr|IRE}} || [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०११#१ला ए.दि.|२०११]] || [http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2011-13/engine/match/523804.html] |- | १७. || २० सप्टेंबर २०११ || {{cr|IRE}} || {{cr|CAN}} || {{cr|IRE}} || [[कॅनडा क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०११#२रा ए.दि.|२०११]] || [http://www.espncricinfo.com/icc-intercontinental-cup-2011-13/engine/match/523805.html] |- | १८. || ३ जुलै २०१२ || {{cr|IRE}} || {{cr|AFG}} || सामना रद्द || [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१२#१ला ए.दि.|२०१२]] || [http://www.espncricinfo.com/wcl-championship-2011-13/engine/match/555891.html] |- | १९. || ५ जुलै २०१२ || {{cr|IRE}} || {{cr|AFG}} || {{cr|IRE}} || [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१२#२रा ए.दि.|२०१२]] || [http://www.espncricinfo.com/wcl-championship-2011-13/engine/match/555892.html] |- | २०. || २३ मे २०१३ || {{cr|IRE}} || {{cr|PAK}} || सामना बरोबरीत || [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१३#१ला ए.दि.|२०१३]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/601612.html] |- | २१. || २६ मे २०१३ || {{cr|IRE}} || {{cr|PAK}} || {{cr|PAK}} || [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१३#२रा ए.दि.|२०१३]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/601613.html] |- | २२. || ६ मे २०१४ || {{cr|IRE}} || {{cr|SL}} || {{cr|SL}} || [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१४#१ला ए.दि.|२०१४]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/706767.html] |- | २३. || ८ मे २०१४ || {{cr|IRE}} || {{cr|SL}} || सामना रद्द || [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१४#२रा ए.दि.|२०१४]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/706769.html] |- | २४. || १७ मे २०१७ || {{cr|BAN}} || {{cr|NZ}} || {{cr|NZ}} || [[२०१७ आयर्लंड त्रिकोणी मालिका#३रा एकदिवसीय सामना|२०१७]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1033365.html] |- | २५. || ८ मे २०१७ || {{cr|BAN}} || {{cr|NZ}} || {{cr|BAN}} || [[२०१७ आयर्लंड त्रिकोणी मालिका#६वा एकदिवसीय सामना|२०१७]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1033371.html] |- | २६. || ५ मे २०१९ || {{cr|IRE}} || {{cr|WIN}} || {{cr|WIN}} || [[२०१९ आयर्लंड तिरंगी मालिका#१ला सामना|२०१९]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168508.html] |- | २७. || ७ मे २०१९ || {{cr|BAN}} || {{cr|WIN}} || {{cr|BAN}} || [[२०१९ आयर्लंड तिरंगी मालिका#२रा सामना|२०१९]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168509.html] |- | २८. || १५ मे २०१९ || {{cr|IRE}} || {{cr|BAN}} || {{cr|BAN}} || [[२०१९ आयर्लंड तिरंगी मालिका#६वा सामना|२०१९]] || [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168513.html] |} === आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने === {| class="wikitable" |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! विजेता संघ ! साल ! स्रोत |- bgcolor="#ddeeff" | १. || २५ जुलै २०१५ || {{cr|AFG}} || {{cr|OMA}} || {{cr|AFG}} || [[२०१५, २०-२० विश्व अजिंक्यपद पात्रता फेरी#प्ले ऑफ|२०१५]] || [http://www.espncricinfo.com/series/8040/scorecard/875551/afghanistan-vs-oman-5th-place-play-off-icc-world-twenty20-qualifier-2015] |} === या मैदानावर शतके काढलेले फलंदाज === जानेवारी २०२६ पर्यंत या मैदानावर ७ फलंदाजांनी शतके झळकावली आहेत.<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=2;filter=advanced;ground=613;orderby=start;runsmin1=100;runsval1=runs;size=200;template=results;type=batting;view=innings|title=Statistics / Statsguru / One-Day Internationals / Batting records|access-date=28 December 2016}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" ! क्रमांक !! धावसंख्या !! खेळाडू !! संघ !! चेंडू !! प्रतिस्पर्धी संघ !! दिनांक !! निकाल |- | १ || ११६* || [[गॅरी विल्सन (क्रिकेटर)|गॅरी विल्सन]] || {{cr|IRE}} || {{ntsh|1100}} ११३ || {{cr|NED}} || {{dts|format=dmy|2010|August|16}} || जिंकले |- | २ || १२२* || [[मोहम्मद हफीज]] || {{cr|PAK}} || {{ntsh|1100}} ११३ || {{cr|IRE}} || {{dts|format=dmy|2013|May|23}} || अनिर्णित |- | ३ || १०३ || [[पॉल स्टर्लिंग]] (१/२) || {{cr|IRE}} || {{ntsh|1100}} १०७ || {{cr|PAK}} || {{dts|format=dmy|2013|May|23}} || अनिर्णित |- | ४ || ११६* || [[एड जॉइस]] || {{cr|IRE}} || {{ntsh|1100}} १३२ || {{cr|PAK}} || {{dts|format=dmy|2013|May|26}} || हरले |- | ५ || १७९ || [[जॉन कॅम्पबेल (क्रिकेटर)|जॉन कॅम्पबेल]] || {{cr|WIN}} || {{ntsh|1370}} १३७ || {{cr|IRE}} || {{dts|format=dmy|2019|May|5}} || जिंकले |- | ६ || १७० || [[शे होप]] <small>(१/२)</small> || {{cr|WIN}} || {{ntsh|1520}} १५२ || {{cr|IRE}} || {{dts|format=dmy|2019|May|5}} || जिंकले |- | ७ || १०९ || [[शे होप]] <small>(२/२)</small> || {{cr|WIN}} || {{ntsh|1320}} १३२ || {{cr|BAN}} || {{dts|format=dmy|2019|May|7}} || हरले |- | ८ || १३० || [[पॉल स्टर्लिंग]] (२/२)|| {{cr|IRE}} || {{ntsh|1410}} १४१ || {{cr|BAN}} || {{dts|format=dmy|2019|May|15}} || हरले |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:डब्लिन]] [[वर्ग:आयर्लंडमधील क्रिकेट मैदाने]] 3pe6tykbdpthogh0hhkgwpnovsu8u4t 0 249381 2711945 2693715 2026-09-25T00:20:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711945 wikitext text/x-wiki [[Image:Bisexual Pride Flag.svg|thumb|[[उभयलैंगिक स्वाभिमान ध्वज]]]] '''उभयलैंगिकता''' म्हणजे [[नर]] व मादी दोघांप्रती, किंवा एकापेक्षा जास्त लिंगा प्रती असलेले प्रणयपुर्ण आकर्षण, [[लैंगिक आकर्षण]] किंवा लैंगिक वर्तन. उभयलैंगिकता हा शब्द पुरुष आणि स्त्रिया दोघांबद्दलच्या प्रणयपुर्ण किंवा लैंगिक भावना दर्शविण्यासाठी वापरला जातो. ही संकल्पना लैंगिक प्रवृत्तीच्या तीन मुख्य वर्गीकरणांपैकी एक आहे जसे: [[विषमलैंगिकता]] आणी [[समलैंगिकता]]. वैज्ञानिकांना लैंगिक प्रवृत्तीचे नेमके कारण माहित नाही, परंतु ते सिद्धांत सांगतात की हे अनुवांशिक, हार्मोनल आणि पर्यावरणीय प्रभावांच्या जटिल गुंतागुंतमुळे उद्भवली आहे. लैंगिक अभिमुखतेच्या कारणास्तव अद्याप कोणत्याही एका सिद्धांताला व्यापक पाठिंबा मिळाला नाही, परंतु वैज्ञानिक जैविक दृष्ट्या आधारित सिद्धांतांना जास्त अनुकूल मानतात. उभयलैंगिकता विविध मानवी संस्कृतीत अगदी ऐतिहासिक काळापासून आढळते. तथापि, उभयलैंगिक हा शब्द, विषमलैंगिकता आणि समलैंगिकता या शब्दाप्रमाणेच १९व्या शतकात आला. अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन असे नमूद करते की लैंगिक प्रवृत्ती सतत बदलत जाते. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, एखाद्याला केवळ समलैंगिक किंवा विषमलैंगिक असणे आवश्यक नसते, परंतु त्या दोघांचे वेगवेगळे अंश जाणवू शकतात. लैंगिक आवड एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्यात विकसित होते व वेगवेगळ्या लोकांना वेगवेगळ्या गोष्टी लक्षात येतात ज्याने त्यांच्या जीवनात असे मुद्दे दर्शवतात की ते भिन्नलैंगिक, उभयलैंगिक किंवा समलैंगिक आहेत. एक सामान्य समज आहे की प्रत्येकजण उभयलैंगिक आहे (विशेषतः पुरुषांपेक्षा स्त्रिया), किंवा ती उभयलैंगिकता एक वेगळी ओळख म्हणुन अस्तित्वात नाही. == लोकसंख्याशास्त्र == उभयलैंगिकपणासाठी लोकसंख्याशास्त्र अंदाज लावणाऱ्या अभ्यासाचे भिन्न परिणाम आहेत. १९९३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या लैंगिक वर्तनावरील जॅनस अहवालात असे दिसून आले आहे की ५ टक्के पुरुष आणि ३ टक्के स्त्रिया स्वतःला उभयलैंगिक मानतात आणि ४ टक्के पुरुष आणि २ टक्के स्त्रिया स्वतःला समलैंगिक मानतात. सर्व संस्कृतींमध्ये, उभयलैंगिक वर्तनाच्या व्याप्तीत काही भिन्नता आढळते, परंतु समलैंगिक आकर्षणाच्या दरामध्ये बरेच भिन्नता असल्याचा कोणताही खात्री पटणारा पुरावा नाही. == समुदाय == इतर एलजीबीटी लैंगिकतेच्या लोकांप्रमाणेच, उभयलैंगिक लोकांना बऱ्याचदा भेदभावाचा सामना करावा लागतो. होमोफोबियाशी संबंधित भेदभावाव्यतिरिक्त, उभयलैंगिक लोकांना [[गे]] व [[लेस्बियन]] समाजातील भेदभावांना सामोरे जावे लागते. == इतिहास == प्राचीन ग्रीक आणि रोमन लोक लैंगिक संबंध चांगल्या परिभाषित शिक्क्यां सोबत जोडत नव्हते जसे आधुनिक पाश्चात्य समाज करतो. पुरुषांवर प्रेम करणारे पुरुष समलैंगिक म्हणून ओळखले जात नव्हते आणि कदाचित त्यांच्या बायका किंवा इतर महिला प्रेमी पण असत. == मीडिया == उभयलैंगिकता दाखवणारे अनेक चित्रपट आहेत जसे कि [[ब्रोकबॅक माउंटन]] (२००५), [[कॉल मी बाय युअर नेम]] (२०१७). सेक्स एज्युकेशन या सिरिजमध्येही उभयलिंगी पात्रे आहेत. [[ॲंजेलिना जोली]] ही एक खुलेआम उभयलैंगिक अमेरिकन अभिनेत्री आहे.<ref>{{cite news|last1=Silverman|first1=Stephen M.|title=Angelina Jolie Airs Colorful Past on TV|url=http://www.people.com/people/article/0,,626414,00.html|accessdate=April 7, 2015|work=People|date=July 9, 2003|archive-date=2015-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321164535/http://www.people.com/people/article/0,,626414,00.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:प्रेम]] [[वर्ग:लैंगिकता]] [[वर्ग:लैंगिक कल]] [[वर्ग:उभयलैंगिकता]] 6tich4qgkyl1sfdtyuewoy56475463a 0 252229 2711916 2688210 2026-09-24T22:31:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711916 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०१९-२०|२०२०-२१}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|ट्वेंटी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा आयर्लंड आणि इंग्लंड दौरा|१४ मे २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID|कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा रद्द करण्यात आला.}} | style="text-align:left" | {{flagicon|ENG}} {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | — || [३] || [४] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा स्कॉटलंड दौरा|१० जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || [१] || [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|११ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा नेदरलँड्स दौरा|१५ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || — || [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|१९ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || [३] || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा स्कॉटलंड दौरा|२९ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || — || [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा|जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | — || [३] || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा नेदरलँड्स दौरा|४ जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा इंग्लंड दौरा|८ जुलै २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-१ [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|८ जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=Fixture clash|वेस्ट इंडिजच्या इंग्लंड दौर्‍याचे वेळापत्रक बदलल्यानंतर झालेल्या सामन्यातील संघर्षामुळे हा दौरा रद्द करण्यात आला.}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || [३] || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा आयर्लंड दौरा|१२ जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || — || [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा|२३ जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=Fixture clash}} | style="text-align:left" | {{flagicon|USA}} {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | [२] || — || [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा इंग्लंड दौरा|३० जुलै २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || २-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा नेदरलँड्स दौरा|जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | — || [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा|जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | — || — || [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|५ ऑगस्ट २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | १-० [३] || — || १-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ ऑगस्ट २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|ऑगस्ट २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|ऑगस्ट २०२०]]{{refn|group=n|name=IPL|२०२० इंडियन प्रीमियर लीगच्या फेरशेड्यूलनंतर झालेल्या सामन्यातील संघर्षामुळे हा दौरा रद्द करण्यात आला.}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | — || — || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|ऑगस्ट २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | — || [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा श्रीलंका दौरा|ऑगस्ट २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | — || [३] || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा इंग्लंड दौरा|४ सप्टेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || १-२ [३] || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँडचा झिम्बाब्वे दौरा|९ सप्टेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | — || [३] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका|९ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=ODI|एकदिवसीय मालिका होणार होती, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे ती रद्द करण्यात आली.}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PNG}} [[२०२० पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स चौरंगी मालिका|१८ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=ODI}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|NED}} [[२०२० नेदरलँड्स चौरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|४ जुलै २०२०]]{{refn|group=n|name=ODI}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|SCO}} २०२० स्कॉटलंड तिरंगी मालिका | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#युगांडा क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग ब|३ ऑगस्ट २०२०]]<ref name="Uga" group="n">लिस्ट ए मालिका होणार होती, परंतु कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे ती रद्द करण्यात आली.</ref> | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UGA}} [[२०२० युगांडा क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|२५ जून २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | — || [४] || [२] |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|SA}} | — || [४] || [२] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा इंग्लंड दौरा|२१ सप्टेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | — || — || ५-० [५] |} ==मे== ===बांगलादेशचा आयर्लंड आणि इंग्लंड दौरा=== मार्च २०२० मध्ये कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000003/000372.shtml |title=Ireland postpone series against Bangladesh |work=Cricket Europe |access-date=21 March 2020 |archive-date=2023-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201145049/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000003/000372.shtml |url-status=dead }}</ref> आणि नंतर मे २०२२ मध्ये पुन्हा शेड्यूल करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/119826/bangladesh-to-only-play-odis-in-ireland |title=Bangladesh to only play ODIs in Ireland |work=CricBuzz |access-date=12 November 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211017.html पहिला सामना] || १४ मे || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211018.html दुसरा सामना] || १६ मे || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211019.html तिसरा सामना] || १९ मे || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || २२ मे || || || [[ओव्हल]], [[लंडन]] || |- | [दुसरी टी२०आ] || २४ मे || || || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड]] || |- | [तिसरी टी२०आ] || २७ मे || || || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड|कौंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || |- | [चौथी टी२०आ] || २९ मे || || || [[एजबॅस्टन क्रिकेट ग्राउंड|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || |} ==जून== ===पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका=== {{main|२०२० पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका}} कोविड-१९ महामारीमुळे मार्च २०२० मध्ये एकदिवसीय मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref name="ICC-pp"/> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || ९ जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [दुसरा सामना] || १० जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [तिसरा सामना] || १२ जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [चौथा सामना] || १३ जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [पाचवा सामना] || १५ जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [सहावी वनडे] || १६ जून || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |} ===न्यू झीलंडचा स्कॉटलंड दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मे २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52667316 |title=Scotland v New Zealand games postponed amid coronavirus outbreak |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=15 May 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकमेव आंतरराष्ट्रीय टी२० |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1210427.html एकमेव टी२०आ] || १० जून || || || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || |- ! colspan="9"|एकमेव वनडे |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201663.html एकमेव वनडे] || १२ जून || || || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२०}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/australia-test-tour-of-bangladesh-postponed-2020-world-test-championship-coronavirus-covid-19/2020-04-09 |title=Scheduling crunch looms as Bangladesh tour postponed |work=Cricket Australia |access-date=9 April 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| [[२०१९-२०२१ आयसीसी विश्व टेस्ट चॅम्पियनशिप]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1219116.html पहिली कसोटी] || ११-१५ जून || || || [[जोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चितगाव]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1219117.html दुसरी कसोटी] || १९-२३ जून || || || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || |} ===न्यू झीलंडचा नेदरलँड्स दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा नेदरलँड्स दौरा, २०२०}} कोविड-१९ महामारीमुळे एप्रिल २०२० मध्ये सामना पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/121213055/coronavirus-huge-cloud-over-black-caps-tours-to-uk-and-west-indies-because-of-covid19 |title=Coronavirus: Huge cloud over Black Caps tours to UK and West Indies because of Covid-19 |work=Stuff |access-date=23 April 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकमेव आंतरराष्ट्रीय टी२० |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1216420.html एकमेव टी२०आ] || १५ जून || || || [[हेझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || |} ===नेदरलँड्स चौरंगी मालिका=== {{main|२०२० नेदरलँड्स चौरंगी मालिका}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000004/000476.shtml |title=All international matches in the Netherlands postponed |work=Cricket Europe |access-date=23 April 2020 |archive-date=2022-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207043433/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2020/articles/000004/000476.shtml |url-status=dead }}</ref> ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मे २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref name="IrePak">{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52664231/ |title=Ireland: Home games against New Zealand and Pakistan called off because of Covid-19 restrictions |work=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |access-date=15 May 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211009.html पहिली टी२०आ] || १९ जून || || || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], माघेरामासन || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211010.html दुसरी टी२०आ] || २१ जून || || || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], माघेरामासन || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211011.html तिसरी टी२०आ] || २३ जून || || || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब ग्राउंड]], माघेरामासन || |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211012.html पहिला सामना] || २७ जून || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211013.html दुसरा सामना] || ३० जून || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211014.html तिसरा सामना] || २ जुलै || || || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट ग्राउंड)|स्टॉर्मॉन्ट]], [[बेलफास्ट]] || |} ===भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52409980 |title=Season delayed until July as England-West Indies postponed |work=BBC Sport |access-date=24 April 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली मटी२०आ] || २५ जून || || || [[काउंटी ग्राउंड, टॉंटन|कौंटी ग्राउंड]], [[टॉन्टन]] || |- | [दुसरी मटी२०आ] || २७ जून || || || [[ब्रिस्टल काउंटी ग्राउंड]], [[ब्रिस्टल]] || |- ! colspan="9"|महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली म.वनडे] || १ जुलै || || || [[न्यू रोड, वर्सेस्टर]] || |- | [दुसरी म.वनडे] || ४ जुलै || || || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, चेम्सफोर्ड]] || |- | [तिसरी म.वनडे] || ६ जुलै || || || [[सेंट लॉरेन्स ग्राउंड]], कँटरबरी || |- | [चौथी म.वनडे] || ९ जुलै || || || [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, होव]] || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/35313/CSA-and-SLC-jointly-announce-postponement-of-Proteas-Tour-to-Sri-Lanka |title=CSA and SLC jointly announce postponement of Proteas Tour to Sri Lanka |work=Cricket South Africa |access-date=20 April 2020 |archive-date=1 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200501123758/https://cricket.co.za/news/35313/CSA-and-SLC-jointly-announce-postponement-of-Proteas-Tour-to-Sri-Lanka |url-status=dead }}</ref> ते [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१-२२|सप्टेंबर २०२१]] मध्ये होण्यासाठी जुलै २०२१ मध्ये पुन्हा शेड्यूल करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.thepapare.com/south-africa-tour-sri-lanka-2021-fixtures/ |title=South Africa tour of Sri Lanka schedule released |work=The Papare |access-date=30 July 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२०}} कोविड-१९ महामारीमुळे जून २०२० मध्ये सामना रद्द करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.glasgowtimes.co.uk/sport/18522764.cricket-scotland-confirm-t20-versus-australia-cancelled/ |title=Cricket Scotland confirm T20 versus Australia has been cancelled |work=Glasgow Evening Times |access-date=17 June 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकमेव आंतरराष्ट्रीय टी२० |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1210428.html एकमेव टी२०आ] || २९ जून || || || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबर्ग]] || |} ==जुलै== ===पाकिस्तानचा नेदरलँड्स दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29083254/pakistan-tour-netherlands-postponed-indefinitely |title=Pakistan's tour of Netherlands postponed indefinitely |work=ESPN Cricinfo |access-date=23 April 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202521.html पहिला सामना] || ४ जुलै || || || [[व्हीआरए क्रिकेट मैदान]], अॅम्स्टेलवीन || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202522.html दुसरा सामना] || ७ जुलै || || || [[व्हीआरए क्रिकेट मैदान]], अॅम्स्टेलवीन || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202523.html तिसरा सामना] || ९ जुलै || || || [[व्हीआरए क्रिकेट मैदान]], अॅम्स्टेलवीन || |} ===स्कॉटलंड तिरंगी मालिका=== कोविड-१९ महामारीमुळे जून २०२० मध्ये एकदिवसीय मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketscotland.com/ninth-round-of-cricket-world-cup-league-2-postponed/ |title=Ninth round of Cricket World Cup League 2 postponed |work=Cricket Scotland |access-date=11 June 2020}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || ४ जुलै || || || || || || |- | [दुसरा सामना] || ५ जुलै || || || || || || |- | [तिसरा सामना] || ७ जुलै || || || || || || |- | [चौथा सामना] || ८ जुलै || || || || || || |- | [पाचवा सामना] || १० जुलै || || || || || || |- | [सहावी वनडे] || ११ जुलै || || || || || || |} ===वेस्ट इंडीजचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198232.html कसोटी २३८८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ८-१२ जुलै || [[बेन स्टोक्स]] || [[जेसन होल्डर]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198233.html कसोटी २३८९] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १६-२० जुलै || [[ज्यो रूट]] || [[जेसन होल्डर]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} ११३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198234.html कसोटी २३९०] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २४-२८ जुलै || [[ज्यो रूट]] || [[जेसन होल्डर]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} २६९ धावांनी विजयी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== वेस्ट इंडीजच्या [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|इंग्लंड दौऱ्याचे]] वेळापत्रक बदलल्यानंतर झालेल्या लढतीमुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/50404085 |title=New Zealand in West Indies 2020 |work=BBC Sport |access-date=2 July 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204899.html पहिला सामना] || ८ जुलै || || || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[अँटिग्वा]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204900.html दुसरा सामना] || १० जुलै || || || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्स स्टेडियम]], [[अँटिग्वा]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204901.html तिसरा सामना] || १३ जुलै || || || [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[डोमिनिका]] || |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204902.html पहिली टी२०आ] || १५ जुलै || || || [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[डोमिनिका]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204903.html दुसरी टी२०आ] || १८ जुलै || || || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम|गियाना नॅशनल स्टेडियम]], [[गियाना]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204904.html तिसरी टी२०आ] || १९ जुलै || || || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम|गियाना नॅशनल स्टेडियम]], [[गियाना]] || |} ===पाकिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== मे २०२० मध्ये कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता,<ref name="IrePak" /> [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२१|पुढील वर्षासाठी]] सामने पुन्हा शेड्यूल करण्यात आले होते. <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ireland-could-host-pakistan-t20is-in-england-but-test-opportunities-remain-limited-1246421 |title=Ireland could host Pakistan T20Is in England but Test opportunities remain limited |work=ESPN Cricinfo |access-date=5 January 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202524.html पहिली टी२०आ] || १२ जुलै || || || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202525.html दुसरी टी२०आ] || १४ जुलै || || || [[मलाहाइड क्रिकेट क्लब ग्राउंड|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा=== वेस्ट इंडीजच्या [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०|इंग्लंड दौऱ्याचे]] शेड्युल बदलल्यानंतर झालेल्या सामन्यातील संघर्षामुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/50404956 |title=South Africa in West Indies 2020 |work=BBC Sport |access-date=12 July 2020}}</ref> आणि [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१|जून २०२१]] साठी पुन्हा शेड्यूल करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/firstcricket/sports-news/south-africa-to-tour-west-indies-for-two-tests-five-t20is-in-june-9598451.html |title=South Africa to tour West Indies for two Tests, five T20Is in June |work=First Post |access-date=7 May 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| [[२०१९-२०२१ आयसीसी विश्व टेस्ट चॅम्पियनशिप]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204890.html पहिली कसोटी] || २३-२७ जुलै || || || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204891.html दुसरी कसोटी] || ३१ जुलै - ४ ऑगस्ट || || || [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सेंट लुसिया]] || |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204892.html पहिली टी२०आ] || ८ ऑगस्ट || || || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204893.html दुसरी टी२०आ] || ९ ऑगस्ट || || || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], लॉडरहिल || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204894.html तिसरी टी२०आ] || १२ ऑगस्ट || || || [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204895.html चौथी टी२०आ] || १५ ऑगस्ट || || || [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204896.html पाचवी टी२०आ] || १६ ऑगस्ट || || || [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || |} ===वेस्ट इंडीजचा नेदरलँड्स दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे एप्रिल २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता<ref>{{cite web|url=https://www.cricketworld.com/pakistan-s-tour-to-netherlands-postponed/63014.htm |title=Pakistan’s tour to Netherlands postponed |work=Cricket World |access-date=23 April 2020}}</ref> आणि [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा नेदरलँड्स दौरा, २०२२|जून २०२२]] मध्ये पुनर्नियोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.kncb.nl/nieuws/data-bekend-van-cwc-super-league-serie-nederland-west-indie/ |title=Data bekend van CWC Super League serie Nederland - West-Indië |work=Royal Dutch Cricket Association |access-date=12 October 2021 |archive-date=2023-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308075804/https://www.kncb.nl/nieuws/data-bekend-van-cwc-super-league-serie-nederland-west-indie/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |} ===आयर्लंडचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198247.html ए.दि. ४२५६] || ३० जुलै || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198248.html ए.दि. ४२५७] || १ ऑगस्ट || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198249.html ए.दि. ४२५८] || ४ ऑगस्ट || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IRE}} ७ गडी राखून विजयी |} ===अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे ऑगस्ट २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29619831/covid-19-impact-zimbabwe-v-afghanistan-t20i-series-called-off |title=Covid-19 impact: Zimbabwe v Afghanistan T20I series called off |work=ESPN Cricinfo |access-date=8 August 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |- | [चौथी टी२०आ] || || || || || |- | [पाचवी टी२०आ] || || || || || |} ==ऑगस्ट== ===युगांडा क्रिकेट वर्ल्ड कप चॅलेंज लीग ब=== {{main|२०२० युगांडा क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे लिस्ट ए मालिका जून २०२० मध्ये पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/icc-postpones-2-series-on-road-to-world-cup-202320200611125038/ |title=ICC postpones 2 series on road to World Cup 2023 |work=ANI News |access-date=11 June 2020 |archive-date=2023-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308081459/https://www.aninews.in/news/sports/cricket/icc-postpones-2-series-on-road-to-world-cup-202320200611125038/ |url-status=dead }}</ref> ===पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198241.html कसोटी २३९१] || ५-९ ऑगस्ट || [[ज्यो रूट]] || [[अझहर अली]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198242.html कसोटी २३९२] || १३-१७ ऑगस्ट || [[ज्यो रूट]] || [[अझहर अली]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198243.html कसोटी २३९३] || २१-२५ ऑगस्ट || [[ज्यो रूट]] || [[अझहर अली]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198244.html ट्वेंटी२० १०८७] || २८ ऑगस्ट || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[बाबर आझम]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198245.html ट्वेंटी२० १०९३] || ३० ऑगस्ट || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[बाबर आझम]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198246.html ट्वेंटी२० १०९४] || १ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[बाबर आझम]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|PAK}} ५ धावांनी विजयी |} ===झिम्बाब्वेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे जून २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/zimbabwe-tour-of-australia-in-august-postponed-due-to-covid-19-2693519.html |title=Zimbabwe Tour of Australia in August Postponed Due to COVID-19 |work=Network18 Media and Investments Ltd |access-date=30 June 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223963.html पहिला सामना] || ९ ऑगस्ट || || || || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223964.html दुसरा सामना] || १२ ऑगस्ट || || || || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223965.html तिसरा सामना] || १५ ऑगस्ट || || || [[रिव्हरवे स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || |} ===न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२०}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे जून २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.eurosport.co.uk/cricket/new-zealand-tour-of-bangladesh-postponed-due-to-covid-19_sto7784325/story.shtml |title=New Zealand tour of Bangladesh postponed due to COVID-19 |work=Eurosport |access-date=23 June 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| [[२०१९–२०२१ आयसीसी विश्व टेस्ट चॅम्पियनशिप]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली कसोटी] || || || || || |- | [दुसरी कसोटी] || || || || || |} ===भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०}} पुनर्नियोजित २०२० इंडियन प्रीमियर लीगमधील सामन्यातील संघर्षामुळे ऑगस्ट २०२० मध्ये दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://sportscafe.in/cricket/articles/2020/aug/15/reports-india-unlikely-to-tour-south-africa-as-csa-looks-at-blank-coffers |title=India unlikely to tour South Africa as CSA looks at blank coffers |work=Sports Cafe |access-date=16 August 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे जून २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref name="BCCI-June">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/1680515 |title=India's tours to Sri Lanka, Zimbabwe postponed |work=International Cricket Council |access-date=12 June 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |} ===भारताचा श्रीलंका दौरा=== हा दौरा जून २०२० मध्ये कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे पुढे ढकलण्यात आला होता<ref name="BCCI-June"/> आणि तो [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१|जुलै २०२१]] मध्ये पुनर्नियोजित करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1262602.html |title=India to play three ODIs and five T20Is in Sri Lanka, says BCCI presidentसौरव गांगुली |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 May 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |} ==सप्टेंबर== ===दक्षिण आफ्रिका महिलांचा इंग्लंड दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे ऑगस्ट २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web |url=https://cricket.co.za/news/35853/Momentum-Proteas-unable-to-travel-for-England-Women-Tour |title=Momentum Proteas unable to travel for England Women Tour |work=Cricket South Africa |access-date=18 August 2020 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918133143/http://cricket.co.za/news/35853/Momentum-Proteas-unable-to-travel-for-England-Women-Tour |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली मटी२०आ] || १ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |- | [दुसरी मटी२०आ] || ४ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |- ! colspan="9"|महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली म.वनडे] || ८ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |- | [दूसरी म.वनडे] || ११ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |- | [तिसरी म.वनडे] || १३ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |- | [चौथी म.वनडे] || १६ सप्टेंबर || || || काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, [[डर्बी]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198235.html ट्वेंटी२० १०९५] || ४ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} २ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198236.html ट्वेंटी२० १०९६] || ६ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198237.html ट्वेंटी२० १०९७] || ८ सप्टेंबर || [[मोईन अली]] || [[ॲरन फिंच]] || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198238.html ए.दि. ४२५९] || ११ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} १९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198239.html ए.दि. ४२६०] || १३ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} २४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198240.html ए.दि. ४२६१] || १६ सप्टेंबर || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून विजयी |} ===नेदरलँडचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२०}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे ऑगस्ट २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.chronicle.co.zw/zimbabwe-national-cricket-team-still-hopes-to-tour-pakistan/ |title=Zimbabwe national cricket team still hopes to tour Pakistan |work=The Chronicle |access-date=16 August 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || ९ सप्टेंबर || || || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [दुसरा सामना] || ११ सप्टेंबर || || || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [तिसरा सामना] || १३ सप्टेंबर || || || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |} ===वेस्ट इंडीज महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1230855.html म.ट्वेंटी२० ८७२] || २१ सप्टेंबर || [[हेदर नाइट]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1230856.html म.ट्वेंटी२० ८७३] || २३ सप्टेंबर || [[हेदर नाइट]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1230857.html म.ट्वेंटी२० ८७५] || २६ सप्टेंबर || [[हेदर नाइट]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} २० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1230858.html म.ट्वेंटी२० ८७७] || २८ सप्टेंबर || [[हेदर नाइट]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} ४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1230859.html म.ट्वेंटी२० ८७९] || ३० सप्टेंबर || [[हेदर नाइट]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} ३ गडी राखून विजयी |} ==नोंदी== {{संदर्भयादी|group=n}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील क्रिकेट]] 7fqusgo04ldry0id00lw8rg8dxy7de6 0 256004 2711980 2644959 2026-09-25T01:53:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711980 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कालापाणी प्रदेश | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = भारत नेपाळ सीमाप्रश्न | imagesize = 300px | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = उत्तराखंड | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = Map of Uttarakhand | pushpin_map_caption = [[उत्तराखंड]]मधील स्थान {{OSM Location map | coord = {{coord|30.22|80.98}} <!-- Map center --> | float = right | zoom = 11 | width = 250 | height = 250 | caption = <center>Kalapani territory is the southern half of the Kalapani river basin</center> | nolabels = 1 | map-data = Q1499 <!-- Uttarakhand --> <!-- Lipulekh Pass --> | mark-coord1 = {{coord| 30.2328|81.0284}} | mark1 = Mountain pass 12x12 se.svg | mark-size1 = 12 | label1 = Lipulekh |labela1 = Pass | label-size1 = 10 | label-color1 = hard red | label-pos1 = right | label-offset-x1 = 0 | label-offset-y1 = -5 | mark-title1 = [[Lipulekh Pass]] | mark-description1 = Point on China–India border <!-- Kalapani village --> | mark-coord2 = {{coord|30.2234|80.9123}} | mark2 = Red pog.svg | mark-size2 = 6 | label2 = Kalapani |labela2 = village | label-size2 = 10 | label-color2 = hard red | label-pos2 = bottom |label-offset-x2 = -8 |label-offset-y2 = 0 | mark-title2 = Kalapani village | mark-description2 = <!-- Kalapani campground --> | mark-coord3 = {{coord|30.22738|80.92062}} | mark3 = Red pog.svg | mark-size3 = 6 | label3 = camp |labela3=ground | label-size3 = 10 | label-color3 = hard red | label-pos3 = top |label-offset-x3 = -15 |label-offset-y3 = 2 | mark-title3 = Kalapani camping ground | mark-description3 = <!-- Gunji village --> | mark-coord4 = {{coord|30.1860407|80.8515430}} | mark4 = Red pog.svg | mark-size4 = 6 | label4 = Gunji | label-size4 = 10 | label-color4 = hard red | label-pos4 = top |label-offset-x4 = 0 |label-offset-y4 = 0 | mark-title4 = [[Gunji, Uttarakhand|Gunji]] | mark-description4 = <!-- P. 6172 --> | mark-coord5 = {{coord|30.1795|80.9417}} | mark5 = Blue Fire.svg | mark-size5 = 12 | label5 = P. 6172 | label-size5 = 10 | label-color5 = hard blue | label-pos5 = bottom |label-offset-x5 = -4 |label-offset-y5 = 0 | mark-title5 = P. 6172 | mark-description5 = <!-- Om Parvat --> | mark-coord6 = {{coord|30.1969443|81.0327243}} | mark6 = Blue Fire.svg | mark-size6 = 12 | label6 = Om Parvat | label-size6 = 10 | label-color6 = hard blue | label-pos6 = top |label-offset-x6 = -28 |label-offset-y6 = 5 | mark-title6 = Om Parvat | mark-description6 = Peak on India–Nepal border <!-- Tinkar Pass --> | mark-coord7 = {{coord|30.1941715|81.0397054}} | mark7 = Mountain pass 12x12 ne.svg | mark-size7 = 12 | label7 = Tinkar |labela7 = Pass | label-size7 = 10 | label-color7 = hard red | label-pos7 = right |label-offset-x7 = 0 |label-offset-y7 = -5 | mark-title7 = Tinkar Pass | mark-description7 = Mountain pass on China–Nepal border <!-- RIVERS --> <!-- Kalapani River --> | mark-coord10 = {{coord|30.23565|80.94821}} <!-- 30.24241|81.00242 --> | mark10 = AS-rzeka-icon.svg | mark-size10 = 11 | label10 = Kalapani |labela10 = River | label-size10 = 10 | label-color10 = hard blue | label-pos10 = bottom |label-offset-x10 = 10 |label-offset-y10 = 0 | mark-title10 = [[Kalapani River]] | mark-description10= Also called Lipu Gad, headwater of Kali <!-- Lipu Gad --> | mark-coord11 = {{coord|30.2425|81.0022}} | mark11 = AS-rzeka-icon.svg | mark-size11 = 11 | label11 = Lipu | labela11 = Gad | label-size11 = 10 | label-color11 = hard blue | label-pos11 = top |label-offset-x11 = -5 |label-offset-y11 = 0 | mark-title11 = Lipu Gad | mark-description11 = Upper stream of the Kalapani River <!-- Lilinthi Gad --> | mark-coord12 = {{coord|30.21803|80.99649}} | mark12 = AS-rzeka-icon.svg | mark-size12 = 11 | label12 = Lilinthi |labela12 = Gad | label-size12 = 10 | label-color12 = hard blue | label-pos12 = right |label-offset-x12 = 0 |label-offset-y12 = -5 | mark-title12 = Lilinthi Gad | mark-description12 = Tributary of the Kalapani River <!-- Pankha Gad --> | mark-coord13 = {{coord|30.21134|80.933}} | mark13 = AS-rzeka-icon.svg | mark-size13 = 11 | label13 = Pankha |labela13 = Gad | label-size13 = 10 | label-color13 = hard blue | label-pos13 = right |label-offset-x13 = 0 |label-offset-y13 = -5 | mark-title13 = Pankha Gad | mark-description13 = Tributary of the Kalapani River <!-- Tera Gad --> | mark-coord14 = {{coord|30.26089|80.9014}} <!-- {{coord|30.24933|80.90689}} --> | mark14 = AS-rzeka-icon.svg | mark-size14 = 11 | label14 = Tera |labela14 = Gad | label-size14 = 10 | label-color14 = hard blue | label-pos14 = right |label-offset-x14 = 0 |label-offset-y14 = -5 | mark-title14 = Tera Gad | mark-description14 = Tributary of the Kalapani River <!-- AREAS --> <!-- Kumaon --> | mark-coord20 = {{coord|30.26|80.68}} | mark20 = red pog.svg | mark-size20 = 0 | label20 = KUMAON |labela20 = (INDIA) | label-size20 = 14 | label-color20 = dark grey | label-pos20 = top |label-offset-x20 = 0 |label-offset-y20 = 0 | mark-title20 = [[Kumaon division|Kumaon]] | mark-description20 = Part of [[Uttarakhand]] <!-- Nepal --> | mark-coord21 = {{coord|30.08|80.95}} | mark21 = red pog.svg | mark-size21 = 0 | label21 = NEPAL | label-size21 = 14 | label-color21 = dark grey | label-pos21 = top |label-offset-x21 = 0 |label-offset-y21 = 0 | mark-title21 = [[Nepal]] | mark-description21 = <!-- Tibet --> | mark-coord22 = {{coord|30.40|80.85}} | mark22 = red pog.svg | mark-size22 = 0 | label22 = TIBET |labela22 = (CHINA) | label-size22 = 14 | label-color22 = dark grey | label-pos22 = top |label-offset-x22 = 0 |label-offset-y22 = 0 | mark-title22 = [[Tibet]] | mark-description22 = Autonomous region of [[China]] }} | coordinates = {{coord|30.214|80.984|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = सद्य स्थिती | subdivision_name = [[भारत]] देशाचे अधिपत्य<br/>[[नेपाळ]]चा दावा | established_title = स्थापना | established_date = {{circa|1865}} | founder = [[ब्रिटिश राज]] | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Border security | governing_body = [[Indo-Tibetan Border Police]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chinese-threat-of-entering-uttarakhand-s-kalapani-area-should-not-be-taken-lightly-experts/story-DVwye0tu5pRkDpcjSFkAuK.html|title=Why Kalapani is crucial and the Chinese threat should not be taken lightly|date=9 August 2017|website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|quote=Kalapani is a 35 square kilometre area in the hill state’s Pithoragarh district under control of Indo Tibetan Border Police.|language=en|access-date=3 January 2020}}</ref> | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = <ref name=Alok/> | area_magnitude = | area_total_km2 = ३५ | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_blank2_km2 = | area_note = | dimensions_footnotes = | length_km = | width_km = | elevation_min_m = 3650 | elevation_max_footnotes = <ref>{{harvp|Śreshṭha, Border Management of Nepal|2003|p=243}}</ref> | population_total = 50–100 | population_as_of = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = +5:30 | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | area_code_type = | iso_code = | unemployment_rate = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''कालापाणी प्रदेश''' हे भारताच्या [[उत्तराखंड]] राज्यातील [[पिथोरागढ जिल्हा|पिथोरागढ जिल्ह्यातील]] पूर्वोत्तर [[तिबेट]] आणि [[नेपाळ|नेपाळच्या]] सीमेवरील उत्तरेकडील [[हिमालय|हिमालयातील]] एक भाग आहे. हा प्रदेश हिमालयात समुद्र पातळी पासून ६१८० मीटर उंचीवर आहे. {{Sfnp|Manzardo, Dahal & Rai, The Byanshi|1976}} <ref name="line of control">K. C. Sharad, [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_213.pdf Kalapani's new ‘line of control’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328001415/https://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/nepalitimes/pdf/Nepali_Times_213.pdf |date=2023-03-28 }}, Nepali Times, 10 September 2004, p.&nbsp;6</ref> परंतु [[नेपाळ|नेपाळने]] १९९८ पासून या क्षेत्राचा दावा केला आहे.<ref name="ours"> [https://www.economist.com/asia/1998/07/02/its-ours It's ours], The Economist, 2 July 1998. </ref><ref name="dark waters">Ramananda Sengupta, Akhilesh Upadhyay, [https://www.outlookindia.com/magazine/story/in-dark-waters/205875 In Dark Waters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230402022558/https://www.outlookindia.com/magazine/story/in-dark-waters/205875 |date=2023-04-02 }}, Outlook, 20 July 1998.</ref> नेपाळच्या दाव्यानुसार हा भाग सुदूरपश्चिम प्रदेशच्या दार्चुला जिल्ह्यात आहे..<ref name="The Print bone of contention">{{स्रोत बातमी|last=Shukla|first=Srijan|url=https://theprint.in/theprint-essential/why-kalapani-is-a-bone-of-contention-between-india-and-nepal/317926/|title=Why Kalapani is a bone of contention between India and Nepal|date=11 November 2019|work=ThePrint}}</ref> हे प्रदेश कालापाणी [[पाणलोट क्षेत्र|नदीचे खोरे]] आहे. ही नदी [[महाकाली नदी (उत्तराखंड)|काली नदी]]ची [[हिमालय|हिमालयातील]] समुद्रपातळी पासून ३६००-५२०० मीटर उंची वर एक उपनदी आहे. कलापिनी आणि लिपुलेख खिंड, हा भारतापासून [[कैलास पर्वत|कैलास]] - [[मानस सरोवर|मानसरोवर]] या प्राचीन तीर्थस्थळाला जाण्याचा एक मार्ग आहे. हा [[उत्तराखंड]] प्रांतातील टिंकर खोऱ्यातील भोतिया लोकांसाठी तिबेटला जोडणारा पारंपारिक व्यापार मार्ग देखील आहे. {{Sfnp|Chatterjee, The Bhotias of Uttarakhand|1976}} {{Sfnp|Manzardo, Dahal & Rai, The Byanshi|1976}} या प्रदेशात काली नदी [[भारत]] आणि [[नेपाळ]] दरम्यानची सीमा बनवते. तथापि, भारत असे सांगते की नदीच्या उगम हद्दीत समाविष्ट केलेले नाही. येथे सीमा पाणलोटा बाजूने धावते. ही स्थिती [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारता]] पासून आहे (इ.स.१८६५) . या प्रदेशच्या परिसराजवळ नेपाळ मध्ये टिनकर पास (किंवा "टिंकर लिपू") नावाची आणखी एक खिंड आहे. {{Efn|According to Nepalese analyst, Buddhi Narayana Shreshta, the distance between the two passes is 3.84&nbsp;km.{{sfnp|Śreshṭha, Border Management of Nepal|2003|p=243}}}} १९६२ च्या [[भारत-चीन युद्ध|चीन-भारतीय]] युद्धानंतर भारताने लिपुलेख पास बंद केल्यानंतर भोटिया व्यापार बहुतेक टिंकर खिंडीतून जात असे. १९९७ मध्ये भारत आणि चीनने लिपुलेख खिंडाला पुन्हा उघडण्यास सहमती दर्शविल्यानंतर, कलापाणी प्रदेशाबद्दल नेपाळी निषेध सुरू झाला.<ref name="Rose">{{Citation|title=Nepal and Bhutan in 1998: Two Himalayan Kingdoms|number=1}}</ref><ref name="Mahaseth">Harsh Mahaseth, [https://papers.ssrn.com/Sol3/papers.cfm?abstract_id=2930922 Nepal: The Different Interpretations of Crime], National Academy of Legal Studies and Research University, 10 March 2017, via Social Science Research Network.</ref> भारतीय आणि नेपाळच्या अधिकाऱ्यांची संयुक्त तांत्रिक समिती १९९८ पासून सीमेच्या इतर मुद्द्यांसह या विषयावर चर्चा करीत आहे. परंतु अद्याप हे प्रकरण सोडविले नाही.२० मे २०२० रोजी नेपाळने स्वत: च्या हद्दीचा नवीन नकाशा प्रसिद्ध केला ज्यात पहिल्यांदाच कलापाणी, लिपुलेख आणि लिंपियाधुरासह कुटी यंगती नदी पर्यंतची सर्व जमीन नेपाळचा भाग म्हणून दाखविण्यात आली.<ref name="KTMPost">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kathmandupost.com/editorial/2020/05/21/dialogue-of-the-deaf|title=Dialogue of the deaf|date=21 May 2020|website=|publisher=kathmandupost.com|access-date=25 May 2020}}</ref> नेपाळच्या दार्चुला जिल्ह्याचा भाग म्हणून नेपाळचे नकाशे हे क्षेत्र दर्शवितात, हे क्षेत्र ३५ चौरस किलोमीटर आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/nepal-new-map-includes-lipulekh-kalapani-amid-border-dispute-1680041-2020-05-20|title=Nepal launches new map including Lipulekh, Kalapani amid border dispute with India|date=20 May 2020|website=|publisher=indiatoday.in|access-date=21 May 2020}}</ref> == भूगोल आणि परंपरा == ''अल्मोडा जिल्हा गॅझेटियर'' (१९११) नुसार कलापाणी गावाजवळ असलेल्या झऱ्यांना संग्रहात "कलापानी" (अक्षरशः "गडद पाणी") असे नाव आहे. वायव्य-रिखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शिखराच्या उत्तर-पूर्वशिखरापासून हे झरे {{Convert|14220|ft|m}} उंचीवरूनउगम पावतात आणि खोऱ्यातील प्रवाहात वाहतात (उंची: १२,००० फूट). "कालापाणी नदी" नावाचा नाला, दोन प्रवाहांनी तयार होतो, एक पश्चिमेकडील लिपूलेख ''(लिपूगड)'' किडीपासून आणि दुसरा कुंतास शिखर ''(तेरा गड)'' च्या पश्चिम उतरणापासून. आधुनिक नकाशे अनुक्रमे ''ओम पर्वत'' आणि ''माउंट आपी'' येथे उद्भवणारे आग्नेय दिशेने आणखी दोन प्रवाह सामील झाले आहेत. त्यातील नंतरचे नाव, ''पनखा गड'' , कलापानी गावाजवळ नदीला मिळते. {{Sfnp|Walton, Almora District Gazetteer|1911}} {{Efn|Some survey maps of Nepal transpose the names of the ''Pankha Gad'' and ''Lilinti Gad'', the two tributaries that join the Kalapani from the southeast.<ref name="Survey of Nepal 1996">[http://pahar.in/pahar/Maps--Primary/Nepal/Nepal%20Topo%20Maps/3080%2016%20Tinkar.jpg Tinkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524070550/http://pahar.in/pahar/Maps--Primary/Nepal/Nepal%20Topo%20Maps/3080%2016%20Tinkar.jpg |date=2020-05-24 }}, Survey of Nepal, 1996.</ref>}} [[चित्र:Sketch_of_Kumaon_(Survey_of_India),_1819.jpg|डावे|इवलेसे|280x280अंश| कुमाऊचा सर्वेक्षण नकाशा (डब्ल्यूजे वेब, १८१९) "कलापाणी कारंजे" एक खूण म्हणून दर्शवितो. "बियन्स" खोऱ्यात बिनबाहीत कुथी नदी वाहते. {{Efn|Col. William J. Webb surveyed the Kumaon area between 1815–1821. By May 1816, "he had surveyed to the sources of the Kali and was working along the north border".<ref name="Survey of India history">{{citation |editor-last=Phillimore |editor-first=R. H. |title=Historical Records of the Survey of India, 1815–1830 |date=1954 |publisher=Survey of India |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/rarebooks/downloads/HRSA_03.pdf |p=45}}</ref> Webb did not assign names to the three large tributaries that join the Kali River in Kumaon, even though he labelled their valleys as Byans, Darma and Johar. The name "Kuthi valley" for Byans valley and "Kuthi Yankti" for the river are later coinages, apparently named after the village Kuthi, the main village of the valley. Webb spelt its name as "Koontee", which was presumably related to the "Koontas Mountains" immediately to its northeast.}}]] पुढे हे गॅझेटिअर सांगत की कालापाणी चा संघटित प्रवाह असलेला नाला पाच मैल नैऋत्य दिशेला वाहतो. हुंजी गावाजवळ लिंपियाधुरा खिंडीतून येणाऱ्या कुथी यंगति नदीत या नाल्याचा समावेश होतो. या मिलनानंतर या नदीला ‘[[महांकाली नदी]]’ म्हणतात. या पुस्तकात असेही म्हणले आहे की [[महांकाली नदी|महांकाली नदीचा]] खरा स्रोत म्हणजे ‘कुथी येंकटी’. {{Sfnp|Walton, Almora District Gazetteer|1911}} भाषा पूर्णपणे तार्किक नसल्यामुळे, "महांकाली नदी" हा शब्द बहुधा नदीच्या झरेच्या जागेला लागू होतो. तेथील लोक झरे पवित्र मानतात आणि महांकाली नदीचे मूळ म्हणून चुकीने मानले जातात. {{Sfnp|Walton, Almora District Gazetteer|1911}} तथापि, ते १८१६ मध्ये डब्ल्यू.जे. वेबने केलेल्या पहिल्याच सर्वेक्षणातून ब्रिटीशांनी महत्त्वाचे स्थान मानले होते. {{OSM Location map|coord={{coord|30.26|80.84}} <!-- Map center -->|mark-description11=Headwater of Kali <!-- Tinker Khola -->|label11=Kuthi|labela11=Yankti|label-size11=10|label-color11=hard blue|label-pos11=left|label-offset-x11=0|label-offset-y11=-5|mark-title11=[[Kuthi Yankti]]|mark-coord12={{coord|30.0993|81.0289}} <!-- 30.1247|81.0128 -->|mark11=AS-rzeka-icon.svg|mark12=AS-rzeka-icon.svg|mark-size12=11|label12=Tinkar River|label-size12=10|label-color12=hard blue|label-pos12=bottom|label-offset-x12=0|label-offset-y12=0|mark-title12=Tinkar Khola|mark-size11=11|mark-coord11={{coord|30.323|80.7229}} <!-- 30.3065|80.7447; 30.247|80.789 -->|mark-coord13={{coord|30.0834|80.8011}} <!-- 30.14935|80.87203 -->|mark-description9=<!-- RIVERS --> <!-- Kalapani River -->|mark9=Red pog.svg|mark-size9=6|label9=Tinkar|label-size9=10|label-color9=hard red|label-pos9=right|label-offset-x9=0|label-offset-y9=0|mark-title9=Tinkar|mark-coord10={{coord|30.23565|80.94821}} <!-- 30.24241|81.00242 -->|mark-description10=Also called Lipu Gad, headwater of Kali <!-- Kuthi Yankti -->|mark10=AS-rzeka-icon.svg|mark-size10=11|label10=Kalapani <!-- |labela10 = River -->|label-size10=10|label-color10=hard blue|label-pos10=top|label-offset-x10=0|label-offset-y10=0|mark-title10=[[Kalapani River]]|mark-description12=Tributary of Kali in Nepal <!-- Kali River -->|mark13=AS-rzeka-icon.svg|mark-description8=<!-- Tinkar village -->|mark-coord22={{coord|30.40|80.90}}|label21=NEPAL|label-size21=14|label-color21=dark grey|label-pos21=top|label-offset-x21=0|label-offset-y21=0|mark-title21=[[Nepal]]|mark-description21=<!-- Tibet -->|mark22=red pog.svg|mark21=red pog.svg|mark-size22=0|label22=TIBET|labela22=(CHINA)|label-size22=14|label-color22=dark grey|label-pos22=top|label-offset-x22=0|label-offset-y22=0|mark-title22=[[Tibet]]|mark-size21=0|mark-coord21={{coord|29.95|80.95}}|mark-size13=11|mark-coord20={{coord|30.20|80.55}}|label13=Kali|labela13=River|label-size13=12|label-color13=hard blue|label-pos13=left|label-offset-x13=0|label-offset-y13=-5|mark-title13=[[Kali River (Uttarakhand)|Kali River]]|mark-description13=Sharda River in the hills <!-- AREAS --> <!-- Kumaon -->|mark20=red pog.svg|mark-description20=Part of [[Uttarakhand]] <!-- Nepal -->|mark-size20=0|label20=KUMAON|labela20=(INDIA)|label-size20=14|label-color20=dark grey|label-pos20=top|label-offset-x20=0|label-offset-y20=0|mark-title20=[[Kumaon division|Kumaon]]|mark-coord9={{coord|30.1355|80.9848}}|mark-title8=Changru|float=right|label-size3=10|label-offset-x2=-2|label-offset-y2=0|mark-title2=Kalapani village|mark-description2=<!-- Gunji village -->|mark-coord3={{coord|30.1860407|80.8515430}}|mark3=Red pog.svg|mark-size3=6|label3=Gunji|label-color3=hard red|label-color2=hard red|label-pos3=left|label-offset-x3=0|label-offset-y3=0|mark-title3=[[Gunji, Uttarakhand|Gunji]]|mark-description3=<!-- Kuthi village -->|mark-coord4={{coord|30.3078|80.7599}}|mark4=Red pog.svg|mark-size4=6|label4=Kuthi|label-pos2=left|label-size2=10|label-color4=hard red|label1=Lipulekh <!-- |labela1 = Pass -->|zoom=9|width=275|height=275|caption=<center>Byans divided between Kumaon and Nepal</center>|nolabels=1|map-data=Q1945425, Q1499 <!-- Pithoragarh district --> <!-- Lipulekh Pass -->|mark-coord1={{coord| 30.2328|81.0284}}|mark1=Mountain pass 12x12 e.svg|mark-size1=10|label-size1=10|label2=Kalapani|label-color1=hard red|label-pos1=right|label-offset-x1=0|label-offset-y1=-5|mark-title1=[[Lipulekh Pass]]|mark-description1=Point on China–India border <!-- Kalapani village -->|mark-coord2={{coord|30.2234|80.9123}}|mark2=Red pog.svg|mark-size2=6|label-size4=10|label-pos4=right|label-offset-y8=1|label-offset-y7=-5|mark-description6=<!-- Tinkar Pass -->|mark-coord7={{coord|30.1941715|81.0397054}}|mark7=Mountain pass 12x12 ne.svg|mark-size7=10|label7=Tinkar Pass|label-size7=10|label-color7=hard red|label-pos7=right|label-offset-x7=0|mark-title7=Tinkar Pass|label-offset-y6=0|mark-description7=Mountain pass on China–Nepal border <!-- Changru -->|mark-coord8={{coord|30.1295|80.8834}}|mark8=Red pog.svg|mark-size8=6|label8=Changru|label-size8=10|label-color8=hard red|label-pos8=top|label-offset-x8=17|mark-title6=Garbyang|label-offset-x6=-4|label-offset-x4=0|label-pos5=right|label-offset-y4=0|mark-title4=Kuthi|mark-description4=<!-- Limpiyadhura Pass -->|mark-coord5={{coord|30.4608|80.6121}}|mark5=Mountain pass 12x12 ne.svg|mark-size5=10|label5=Limpiyadhura <!-- |labela5 = Pass -->|label-size5=10|label-color5=hard red|label-offset-x5=2|label-pos6=left|label-offset-y5=-10|mark-title5=Limpiyadhura Pass|mark-description5=Point on China–India border <!-- Garbyang -->|mark-coord6={{coord|30.1251|80.8575}}|mark6=Red pog.svg|mark-size6=6|label6=Garbyang|label-size6=10|label-color6=hard red|mark-description22=Autonomous region of [[China]]}} महांकाली नदीच्या दोन्ही बाजूंच्या भागास बायन्स म्हणतात. हा एक परगणा ( [[मुघल साम्राज्य|मुघल]] काळातील जिल्हा) होता. हे पश्चिम हिमालयी (एकेकाळी पश्चिम तिबेटमध्ये बोलल्या जाणाऱ्या झांग-झुंग भाषेशी अगदी जवळून संबंधित) भाषिक ब्यानसांद्वारे वसलेले आहे.<ref>{{Citation|title=New Research on Zhangzhung and Related Himalayan Languages: Bon Studies 3|year=2001}}: "Geographically, the traditional Byans region is divided into two parts, Pangjungkhu, including Budi, Garbyang and Chhangru, and Yerjungkhu, consisting of Gunji, Nabi, Rongkang, and Napalchu. The Byans people recognize two varieties of their language, Pangjungkhu boli Yerjungkhu boli, which correspond to this geographical division, but the differences between the two are now minor."</ref> लिंपियाधुरा पास आणि लिपुलेख पास दोन्ही बायन्सिसद्वारे वारंवार वापरला जात असे, {{Sfnp|Negi, Singh & Das, Trade in the Cis and Trans Himalayas|1996|p=58}} परंतु लिपुलेख पास तिबेट व्यापारी शहर असलेल्या बुरंग (किंवा टाकलाकोट) कडे सर्वात लोकप्रिय होता.<ref>{{Citation|title=The Bhotias of Uttarakhand}}: "The reference point defining the right extremity of Bhot Pradesh is another mountain pass, the famous Lipu Lekh, which was the most popular traditional gateway to western Tibet and to great Hindu and Buddhist pilgrimage centers of Kailash and Mansarovar."</ref> कलापानी नदीच्या आग्नेय दिशेला टिंगर खोरे (सध्या नेपाळमध्ये) आहे, तेथील चांगृ व टिनकर यांची मोठी गावे आहेत. हे क्षेत्र देखील बियानसिसने वसलेले आहे.<ref>{{Citation|title=Ethnic Categories and their Usages in Byans, Far Western Nepal|number=18|year=2000}}</ref> त्यांच्याकडे आणखी एक पास आहे, ज्याचा क्रमांक बुंगारकडे जाणारा टिंकर पास आहे.<ref>{{Citation|title=Western Tibet and the British Border Land}}: "On the Nepal side there is the Tinkar Pass, quite close to the Lipu Lekh, which is of about the same altitude and is approached by just as easy a route. However, the Tinkar Pass is of little use to Nepal, as this portion of that country is cut off from the rest of Nepal by impassable glaciers and mountains; it simply affords an alternative route to traders from Garbyang."</ref> [[चित्र:Kumaon_Garhwal.jpg|डावे|इवलेसे|280x280अंश| सध्याचे उत्तराखंडमधील गढवाल आणि कुमाऊं]] == वाद == अभ्यासक लिओ रोझ म्हणतो की नेपाळने १९६१ ते १९९७ दरम्यान कलापाणी विषयाकडे अक्षरशः दुर्लक्ष केले. १९९८ मध्ये नेपाळला देशांतर्गत राजकीय कारणांमुळे त्याबद्दल वाद निर्माण करणे "सोयीचे" झाले.<ref name="Rose"/> त्यावर्षी सप्टेंबरमध्ये नेपाळने भारताशी सहमती दर्शविली की कलापाणी सह सर्व सीमा विवाद द्विपक्षीय चर्चेच्या माध्यमातून सोडविले जातील. नेपाळने लिपू गड / कलापाणी नदीच्या पूर्वेकडील सर्व भागात हक्क गाजविला . नेपाळचा मत असा होता की लिपू गड खरं तर [[महांकाली नदी|महांकाली नदीचे]] उगमस्थान आहे. त्यांना पश्चिम सीमा ५.५ किमी पश्चिमेकडे हवी होती &nbsp;ज्यामुळे लिपुलेख खिंडीचा समावेश नेपाळ मध्ये झाला असता. भारतीय अधिकाऱ्यांनी यावर प्रतिक्रिया दिली की १८३० च्या दशकाच्या प्रशासकीय नोंदीवरून असे दिसून येते की कलापिनी हा भाग [[पिथोरगढ जिल्हा|पिथोरगड जिल्ह्याचा]] भाग होता (त्या काळात [[अलमोडा जिल्हा|अल्मोडा जिल्ह्यातील]] एक तहसील). लिपू गड ही [[महांकाली नदी]] असल्याचे नेपाळमधील मतभेदही भारताने नाकारले. भारतीय दृष्टिकोनातून, महांकाली नदी लिपू गडनंतर उगम पावते आणि या नदीला लिपूगडाच्या झऱ्यांमधून येणारे अनेक नाले मिळतात. म्हणूनच, भारतीय सीमा कालपाणीजवळ नदीच्या मध्यभागी सोडते आणि त्यात सामील नवणाऱ्या नाल्यांचा उंच पाण्याचा प्रवाह पाळतात. लिपू गाड / महांकाली नदी आणि नदीचे पाणलोट यामधील ३५ चौरस क्षेत्रफळाचा हा वादग्रस्त कलापाणी क्षेत्र आहे. १९९८ पासून आत्तापर्यंत बऱ्याच वाटाघाटीच्या फेऱ्या सुरू असूनही हा मुद्दा सुटलेला नाही. मे २०२० मध्ये भारताने कैलास-मानसरोव्हर या नव्या लिंक रोडचे उद्घाटन केले. नेपाळने या अभ्यासाला आक्षेप घेतला आणि म्हणले की सीमेचे प्रश्न वाटाघाटीद्वारे सोडविले जातील या समजुतीचे उल्लंघन होते. भारताने वाटाघाटीसाठी आपल्या वचनबद्धतेची पुष्टी केली परंतु ते म्हणाले की हा रस्ता पूर्वीच्या मार्गाच्या मार्गावरच आहे.<ref>Suhasini Haidar, [https://www.thehindu.com/news/national/new-road-to-kailash-mansarovar-runs-into-diplomatic-trouble/article31545943.ece New road to Kailash Mansarovar runs into diplomatic trouble], द हिंदू, 9 May 2020.</ref> == विस्तृत दावे == १९९८ in मध्ये सशस्त्र बंडखोरी करणाऱ्या माओवाद्यांनी नेपाळ सरकारपेक्षा जास्त दावे केले. अनेक नेपाळी विचारवंतांनी हे दावे पिटाळले. त्यांच्या मते, “महांकाली नदी” खरं तर लिंपियाधुरा पर्वतरांगेतून उगम पावणारी कुथी येंकटी नदी आहे. म्हणून ते [[कुमाऊं प्रांत|कुमाऊं]] च्या संपूर्ण भागावर कुथी खोऱ्यात, सुमारे ४०० चौरसांचा त्यांने दावा केला. या विस्तृत मागण्यांसाठी नेपाळ सरकारने अजूनही सदस्यता घेतली की नाही हे अस्पष्ट आहे.<ref name="CIA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html|title=Field Listing – Disputes – international|website=The World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404200356/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html|archive-date=4 April 2014|access-date=25 February 2014}}</ref><ref name="Kyodo">{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=http://www.thefreelibrary.com/Defining+Himalayan+borders+an+uphill+battle.-a058533253|title=Defining Himalayan borders an uphill battle|date=3 January 2000|work=[[Kyodo News|Kyodo News International]]|access-date=25 February 2014|via=thefreelibrary.com}}</ref> भारतीय संसदेला दिलेल्या निवेदनात, भारतीय परराष्ट्रमंत्री [[जसवंतसिंग|जसवंत सिंग]] यांनी अशी सूचना केली की नेपाळने कालापाणी नदीच्या उगमावर प्रश्न विचारला आहे. परंतु या प्रकरणाबाबत कोणताही वाद झाल्याचे त्यांनी नाकारले. २० मे २०२० रोजी नेपाळने पहिल्यांदाच नकाशा प्रसिद्ध केला ज्याच्या अनुषंगाने अधिक दावे केले गेले, ज्यामुळे हे संपूर्ण प्रदेश त्यांच्या भागातील एक भाग म्हणून कुथी यांकटी नदीच्या पूर्वेस दर्शविला गेला.<ref name="KTMPost"/> == हे सुद्धा पहा == * भारत आणि नेपाळमधील प्रादेशिक वाद * सुस्ता प्रदेश * चीन – नेपाळ सीमा == नोंदी == {{Notelist}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == पुढील वाचन == * एसडी पंत, (2006) ''नेपाळ-भारत सीमा समस्या'' . * {{जर्नल स्रोत|last=Prem Kumari Pant|year=2009|title=Long and Unsolved Indo-Nepal Border Dispute|url=http://weeklymirror.com.np/index.php?action=news&id=1690|journal=The Weekly Mirror|location=Kathmandu|access-date=22 December 2013|archive-date=2017-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820162347/http://weeklymirror.com.np/index.php?action=news&id=1690|url-status=dead}} == बाह्य दुवे == * [https://www.openstreetmap.org/relation/9836793 कलापाणी mp लिंपियाधुरा प्रदेश ओपनस्ट्रिटमॅपवर चिन्हांकित केला] . 8 नोव्हेंबर 2019 रोजी पुनर्प्राप्त. * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/theprint-essential/why-kalapani-is-a-bone-of-contention-between-india-and-nepal/317926/|title=Why Kalapani is a bone of contention between India and Nepal|last=Shukla|first=Srijan|date=11 November 2019|website=ThePrint|access-date=20 May 2020}} * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/05/nepal-angry-india-road-disputed-border-area-200511133007074.html|title=Why Nepal is angry over India's new road in disputed border area|website=www.aljazeera.com|access-date=20 May 2020}} [[वर्ग:भारताच्या सीमा]] [[वर्ग:विकिडाटामध्ये गुणक अनुपलब्ध]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारत]] 4k6782ckhc18suq7nrogp26q83m0bit 0 256443 2712045 2711762 2026-09-25T04:48:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712045 wikitext text/x-wiki {{संदर्भयादी|25em}} हवामान बदलामध्ये जंगलतोड हे प्राथमिक योगदान आहे.जमीनी वापरात बदल, विशेषतः जंगलतोडीच्या स्वरूपात, जीवाश्म इंधन ज्वलनानंतर वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाचा दुसरा सर्वात मोठा मानवनिर्मित स्रोत आहे. जीवाष्म इंधनाच्या ज्वलन, वनस्पती सामग्री आणि माती कार्बनचे विघटन दरम्यान ग्रीनहाऊस वायू उत्सर्जित होतात. ग्लोबल मॉडेल्स आणि नॅशनल ग्रीनहाऊस गॅस यादी जंगलतोड उत्सर्जनासाठी समान परिणाम देतात.२०१९ पर्यंत, जंगलतोड व पीटलँडचे विखुरलेले प्रमाण हे जागतिक कार्बन डाय ऑक्साईड उत्सर्जनाच्या केवळ १०% आहे. वाढणारी वने देखील एक कार्बन मोठे आगर आहेत.यामध्ये  हवामान बदलाच्या परिणामाचे कमी होण्याची अतिरिक्त क्षमता आहे. हवामान बदलाचे काही परिणाम, जसे की अधिक वन्य अग्नि, जंगलतोड वाढवू शकतात. जंगलतोड वन्य अग्निशामक, शेती साफ करणे, पशुधन पाळणे आणि इमारती लाकूड यासाठी याचा बऱ्याच प्रकारात समावेश होतो. पृथ्वीवरील जमीनीच्या क्षेत्राच्या ३१% क्षेत्रे जंगले व्यापतात आणि दरवर्षी ७५,७०० चौरस किलोमीटर (१८.७ दशलक्ष एकर) जंगलाचे नुकसान होते. मोठ्या प्रमाणात जंगलतोडीमुळे उष्णदेशीय जंगले, त्यांची जैवविविधता आणि त्यांनी प्रदान केलेल्या पारिस्थितिकी तंत्र सेवांचा धोका आहे. जंगलतोड करण्याच्या चिंतेचे मुख्य क्षेत्र उष्णदेशीय पर्जन्य जंगलांमध्ये आहे.कारण, ते बहुतेक ग्रहांच्या जैवविविधतेचे घर आहेत. [[चित्र:Deforested-03773.JPG|इवलेसे|448x448अंश| क्लियर कट फॉरेस्टचे]] == हवामान बदल == जमीन व समुद्राच्या सर्व पृष्ठ भागांवर सरासरी तापमान हे अंदाजे १°C (१.८ °F) असते. हवामान बदलावरील आंतर-सरकारी पॅनेलनुसार १८८० ते २०२० या दरम्यान उत्तर गोलार्धात १९८३ ते २०१२ हा गेल्या १४०० वर्षातील सर्वात गरम कालावधी वर्षांचा होता. == जंगलतोडीची कारणे == === कार्यपद्धती === जंगलतोडीसाठी मोठा वाटा घटक म्हणजे लाकूड उद्योग हा होय. यामागील मुख्यत: कारण लाकूडतोड हे आहे. एकूण जवळपास ४ दशलक्ष हेक्टर ( ९.९×१०⁶ एकर) लाकडाची दर वर्षी कापणी केली जाते.लाकूड उत्पादनांमध्ये लाकूड रूपांतरित करण्याच्या प्रक्रियेतून उत्सर्जित होणारा कार्बन हा वातावरणातील कार्बन उत्सर्जनाच्या १५% आहे. कोट्यावधी प्राणी आणि जास्त जैवविविधता आहेत, म्हणून उष्णकटिबंधीय पावसाच्या जंगलांमध्ये वनराई ही मुख्य चिंता आहे. केवळ लाकूड उद्योगाचा स्थानिक जंगलतोडांवर परिणाम होत नाही तर संपूर्ण वातावरणावरही याचा परिणाम होतो, कारण जंगलतोड ही हवामान बदलाची प्रमुख कारण आहे. === पाम तेलाचे उत्पादन === पाम तेल या उद्योगाचा विस्तार आणि मागणी वाढल्यामुळे उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. आज पाम तेलाची अंदाजित मागणी ही २०५० पर्यंत २४० दशलक्ष टनांच्या तुलनेत आज दुपटीने वाढण्याची अपेक्षा आहे. पाम तेलाने दोन हेतूंची पूर्ती केली आहे, ज्यांना मानववंशीय वापराची जास्त मागणी आहे: खाद्यतेल वापर आणि जैवइंधन वापर.अशी अपेक्षा केली जाते की, जैविक ईंधन मागणी खाद्यतेल पाम तेलाच्या उत्पादनाच्या मागणीपेक्षा पुढे जाईल. एकंदरीत, मागणी वाढीमुळे पाम तेलाच्या मोठ्या प्रमाणात विस्तार होईल.ज्यामुळे पुढील उष्णकटिबंधीय जंगलतोड होण्यास हातभार लागेल. === पशुधन पालन === पाळीव पशुपालकांना पशुधनाचे पालन करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात जमीन आणि पशुपालन हे आवश्यक आहे. १८२० ते १८६५ दरम्यान स्पॅनिश मिशनच्या वेळी पशुधन पालन करण्याची स्थापना केली गेली आणि प्रामुख्याने मेक्सिकन गुरेपालन करणारे चालवतात. नंतर,जेव्हा गट बंद केली गेली आणि पुजारी आणि सैनिकांनी त्या भागाचा त्याग केला.परंतु, गुरेढोरे मागे ठेवून खासगी नागरिकांनी ही जबाबदारी घेतली. गृहयुद्धानंतर, टेक्सननी जनावरे गोळा केली आणि उत्तर दिशेने कॅनसास आणि इलिनॉय यासारख्या राज्यांना विकण्यास सुरुवात केली. ग्रीनपीस या स्वयंसेवी जागतिक जागतिक पर्यावरण संघटनेच्या म्हणण्यानुसार, पृथ्वीवरील सर्व सस्तन प्राण्यांपैकी ६०% पशुधन गायी असल्याने पशुधन उद्योग मोठ्या प्रमाणात मिथेन उत्सर्जनासाठी जबाबदार आहे. === कृषी विस्तार === जंगलतोड आणि त्याचे प्रमाण वाढण्याचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे शेती होय. वेगेनिंगेन युनिव्हर्सिटी अँड रिसर्च सेंटरच्या मते, ८० % पेक्षा जास्त जंगलतोड यामध्ये शेतीचे योगदान असू शकते.<ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/09/120925091608.htm|title=Agriculture is the direct driver for worldwide deforestation|work=ScienceDaily|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> कॉफी, चहा, पाम तेल, तांदूळ, रबर आणि इतर अनेक लोकप्रिय उत्पादनांसाठी जंगलांना व्यापारी तत्त्वावर लागवड केली जात आहे . विशिष्ट उत्पादनांची वाढती मागणी आणि जागतिक व्यापार व्यवस्थेमुळे वन रूपांतरण होते,यामुळे शेवटी मृदेची धूप होते.वरच्या थराची  मृदा  बहुतेक वेळा जंगले साफ झाल्यानंतर कमी होते. .<ref>{{Cite journal|last=Starkel|first=Leszek|date=2018|title=ROLE OF CLIMATIC AND ANTHROPOGENIC FACTORS ACCELERATING SOIL EROSION AND FLUVIAL ACTIVITY IN CENTRAL EUROPE|url=http://www.studia.quaternaria.pan.pl/pdfs/sq22/s_27_33.pdf|journal=Studia Quaternaria|volume=22|pages=|via=}}</ref> ज्यामुळे नद्यांमध्ये व नाल्यांमध्ये गाळ वाढतो. कालांतराने, शेतीच्या उद्देशाने वापरली जाणारी जमीन खराब होत आहे, परिणामी निरुपयोगी जमीन परिणामी उत्पादकांना नवीन उत्पादनक्षम जमीन शोधण्याची आवश्यकता आहे. शिवाय कृषी विस्तार ही जोडप्यांच्या प्रणालीत भूमिका निभावते ज्यामुळे शेती पिकाच्या पलिकडे जाऊन हवामानाचा परिणाम होतो. पर्यावरणीय घटक # सामाजिक-आर्थिक ड्राइव्हर्स [[चित्र:Anthropogenic_Biomes_of_the_World,_Version_2,_2000_Global_(13603947015).jpg|इवलेसे|512x512अंश| अ‍ॅन्थ्रोपोजेनिक बायोम्स ऑफ वर्ल्ड]] बहुतेक जंगलतोड उष्णदेशीय भागात देखील होते. तथापि, अभ्यासानुसार असे दर्शविले गेले आहे की, अ-उष्णकटिबंधीय जंगले जंगलतोडीमुळे होणारे दुष्परिणामदेखील पाहतील.  कारण, एकेकाळी अबाधित किंवा फारच काटकसरी नसलेल्या भागात हवामान बदलांचे नवीन दबाव वाढतात. शेतीद्वारे वापरल्या जाणा-या एकूण भू-वस्तुमानांची अंदाजे संख्या सुमारे ३८% आहे. शेतीच्या संदर्भात, जंगलतोडीचे मुख्य चालक म्हणजे लोकसंख्या वाढ आणि कृषी विस्तारासाठी वाढलेला दबाव होय. वनक्षेत्र सीओ २ उत्सर्जनाशी जोडले गेले आहे , एक भाग म्हणजे प्रति युनिट क्षेत्राच्या तुलनेत कमी प्रभावशाली कार्बन स्टोरेज असणाऱ्या जंगलात किंवा जंगले जंगले. कृषी जंगलतोड विविध प्रकार घेऊ शकतात, त्यापैकी मुख्य म्हणजे उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील व्यावसायिक जंगलतोड होय. कृषी जंगलतोडीची आणखी एक प्रचलित पद्धत म्हणजे स्लॅश-अँड बर्न शेती, जी प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय भागातील उपजीविका शेतक-यांद्वारे वापरली जात होती.  परंतु, आता ही कमी प्रमाणात वापरली जाते. ही पद्धत सतत शेती उत्पादनासाठी जमीन सोडत नाही, परंतु त्याऐवजी वनक्षेत्रांचे लहान भूखंड तोडून टाकले आणि त्यास शेती झोनमध्ये रूपांतरित केले. त्यानंतर जळलेल्या रोपांच्या राखेत शेतकरी पोषक घटकांचा उपयोग करतात. ही पद्धत टिकाऊ नाही कारण भूखंड केवळ २-३ वर्षांसाठीच तयार केले जाऊ शकतात, त्यानंतर शेतकरी एका वेगळ्या प्लॉटवर जातील आणि प्रक्रिया पुन्हा करतील. शेतकरी एकदा जंगलातील जंगलतोड झालेल्या जमीनीच्या जंगलात परत जंगलाच्या भागात  परत जाण्यापूर्वी या प्रक्रियेची ५ ते १० वेळा पुनरावृत्ती होईल. जर जमीन उपलब्ध नसेल तर चक्रांमधील कालावधी कमी करता येतो आणि त्यामुळे जमिनीत कमी पोषकद्रव्ये मिळतात. पोषक तत्त्वांच्या कमतरतेमुळे नंतर पिकाचे उत्पादन कमी होते आणि अधिक वनजमिनींना शेती झोनमध्ये रूपांतरित करण्याची आवश्यकता निर्माण होते. कमी उत्पन्न आणि लहान पडलेल्या कालावधीचे वारंवार चक्र अखेरीस एकदा कमी जास्तीत जास्त जमीनीवर वाढण्यास सक्षम होते आणि जमिनीत सरासरी बायोमास कमी होतो. छोट्या स्थानिक भूखंडांमध्ये टिकाव धरणे ही फार मोठी समस्या नसते कारण जास्त काळ पडीक कालावधी आणि एकूणच जंगलतोड कमी होते. सीओ २ चेशुद्ध इनपुट सोडण्यासाठी परवानगी असलेल्या भूखंडांच्या तुलनेने लहान आकाराने.  शेती उत्पादनांचा विस्तार करण्याच्या वाढीव दबावामुळे ही पद्धत मोठ्या प्रमाणात वापरली जात आहे त्यानंतर पारंपारिक निर्वाह शेती. जगभरातील कृषीयोग्य क्षेत्रापैकी ३०% भूमी स्लॅश-बर्न शेतीमध्ये आहे. ऑफिऑनग आणि इटा या संशोधकांनी हवामानातील मोठ्या परिणामांचा परिणाम न करता पीकक्षेत्राच्या विस्ताराद्वारे वाढलेले अन्न उत्पादन शक्य होईल का असा प्रश्न केला आहे. हे काढले जाते की वनराई केलेली माती बहुतेक वेळेस पिकासाठी असमाधानकारक असते. निकृष्ट दर्जाच्या मातीसाठी प्रामुख्याने रासायनिक खतांचा वापर करून त्यात मोठ्या प्रमाणात बदल करणे आणि त्या सुधारणे आवश्यक आहेत. समकालीन शेती पद्धतींसह रासायनिक आधारीत बदलांमुळे या पदार्थांचा सतत उपचार केल्याशिवाय धूप आणि माती कमी होईल. या वारंवार केलेल्या सरावांमुळे अपेक्षित उत्पादन मिळवण्यासाठी आवश्यक असुरक्षित चक्र तयार होईल.<ref name=":07">{{जर्नल स्रोत|last=Offiong|first=E. E.|last2=Ita|first2=P. B.|date=2012-01-01|title=Climate change and agricultural production|url=https://www.ajol.info/index.php/gjass/article/view/79130|journal=Global Journal of Agricultural Sciences|language=en|volume=11|issue=1|pages=25–31|doi=10.4314/gjass.v11i1.5|issn=1596-2903|doi-access=free}}</ref> जंगलतोड न करता जंगलतोडीचा नकारात्मक हवामान परिणाम होतो परंतु विशेषतः कृषी विस्तारासाठी कमी उत्पन्न मिळण्याची परिस्थिती निर्माण होते. ऑफिओइंग आणि इटा यांनी नमूद केल्यानुसार, यामुळे पीकांचे उत्पादन संकुचित होण्याचे आणि मातीचे ऱ्हास होत नसल्यामुळे सतत निकृष्ट दर्जाच्या मातीमध्ये बदल घडवून आणण्याचे चक्र होते. यामुळे पूर, भूस्खलन, दुष्काळ, धूप आणि वाळवंट तसेच पाण्याचे चक्र विस्कळीत होणे आणि जैवविविधता नष्ट होण्याचे प्रमाण देखील वाढते.<ref name=":13">{{जर्नल स्रोत|last=Oljirra|first=Alemayehu|date=2019-04-15|title=The causes, consequences and remedies of deforestation in Ethiopia|journal=Journal of Degraded and Mining Lands Management|volume=6|issue=3|pages=1747–1754|doi=10.15243/jdmlm.2019.063.1747|doi-access=free}}</ref> पाण्याच्या व्यवस्थेमध्ये सुरुवातीच्या व्यत्ययामुळे आणि सीओ 2 हस्तांतरणामुळे झाडाच्या झाकणास या सर्व पर्यावरणीय बदलांचा परिणाम होतो. [[चित्र:Amazon_slash_and_burn_agriculture_Colombia_South_America.jpg|इवलेसे|361x361अंश| Amazonमेझॉन स्लॅश आणि बर्न शेती कोलंबिया दक्षिण अमेरिका]] वनस्पती आधारित अन्न उत्पादनासाठी वापरल्या जाणा . या जंगलतोडीच्या जमीनीच्या वापराव्यतिरिक्त ते फ्युज किंवा पशू-आधारित अन्न उत्पादनासाठी देखील वापरले जाते. प्राणी-आधारित अन्न उत्पादन (मांस, डेरी किंवा इतर उत्पादनांसाठी असो) भूमीवर वेगळ्या प्रकारे प्रभावित करते. चरण्यासाठी पशुधनासाठी वापरण्यात येणारी जमीन भूक्षय, मातीचे बायोम कमी करणे, वाळवंटासाठी असुरक्षित आहे. याव्यतिरिक्त, पशुधन मिथेन उत्सर्जनाच्या उच्च स्तराचे योगदान देतात, ज्याचा पर्यावरणीय परिणामांवर खूप प्रभाव पडतो.<ref name=":07"/> जंगलतोड, विशेषतः मेझॉनच्या मोठ्या थोड्या थोड्या प्रमाणात, ज्यात सुमारे २०% पर्जन्यवृष्टी स्पष्टपणे कापली गेली आहेत, त्याचा जल स्रोत आणि मातीवर वातावरणीय परिणाम आणि परिणाम होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Morton|first=D. C.|last2=DeFries|first2=R. S.|last3=Shimabukuro|first3=Y. E.|last4=Anderson|first4=L. O.|last5=Arai|first5=E.|last6=del Bon Espirito-Santo|first6=F.|last7=Freitas|first7=R.|last8=Morisette|first8=J.|date=2006-09-14|title=Cropland expansion changes deforestation dynamics in the southern Brazilian Amazon|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-09-26_103_39/page/14637|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=103|issue=39|pages=14637–14641|bibcode=2006PNAS..10314637M|doi=10.1073/pnas.0606377103|issn=0027-8424|pmc=1600012|pmid=16973742}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macedo|first=Marcia N.|last2=DeFries|first2=Ruth S.|last3=Morton|first3=Douglas C.|last4=Stickler|first4=Claudia M.|last5=Galford|first5=Gillian L.|last6=Shimabukuro|first6=Yosio E.|date=2012-01-24|title=Decoupling of deforestation and soy production in the southern Amazon during the late 2000s|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=109|issue=4|pages=1341–1346|bibcode=2012PNAS..109.1341M|doi=10.1073/pnas.1111374109|issn=0027-8424|pmc=3268292|pmid=22232692}}</ref> शिवाय, जंगलतोडानंतर जमीनीचा वापर करण्याच्या प्रकारामुळेही विविध परिणाम दिसून येतात. जंगलतोड जमीन पशू चरण्यासाठी चराचर भूमीत रूपांतरित झाली तेव्हा त्याचा पर्यावरणीय प्रणालीवर जास्त परिणाम होतो आणि नंतर वन ते पीक भूमीत रूपांतर होतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V.|last2=Brando|first2=Paulo M.|last3=Macedo|first3=Marcia N.|last4=Beck|first4=Pieter S. A.|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T.|date=October 2015|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|language=en|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> इक्वाडोरच्या अ‍ॅमेझॉन येथे कोवाचिक आणि सालाझर यांनी केलेल्या अभ्यासानुसार असे आढळले आहे की जंगलतोड आणि शेतीचा विस्तार केवळ पर्यावरणाचा -हासच होऊ शकत नाही परंतु ते अल्प प्रमाणात शेतकऱ्यांना किंवा कृषी विस्तार कार्यक्रम प्रस्तावित करणा governments्या सरकारांच्या राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेला अपेक्षित असलेल्या आर्थिक फायद्याची हमी देत नाहीत. या अभ्यासामधील शेतकऱ्यांना केवळ निर्वाह शेती प्रणालीतून सखोल “फायद्यासाठी” शेती पद्धतीत बदल करण्यास प्रोत्साहित केले गेले जेथे उत्पादनांमध्ये प्रामुख्याने कॉफी, तेल पाम आणि कोकोआ सर्व निर्यातीसाठी होते. कोवाचिक आणि सालाझार यांच्या मते कृषी विस्तार आणि आर्थिक नफ्यामध्ये एक समान देवाणघेवाण नाही कारण दोन्ही सरकारे आणि मोठ्या प्रमाणात कृषी उत्पादन कंपन्या म्हणतात. हे लहान शेतकऱ्यांसाठी खरे आहे जे उत्पादित उत्पादनाची पर्वा न करता निर्वाह शेतीपासून लहान प्रमाणात सधन शेती योजनेकडे जातात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kovacic|first=Zora|last2=Viteri Salazar|first2=Oswaldo|date=April 2017|title=The lose - lose predicament of deforestation through subsistence farming: Unpacking agricultural expansion in the Ecuadorian Amazon|journal=Journal of Rural Studies|volume=51|pages=105–114|doi=10.1016/j.jrurstud.2017.02.002|issn=0743-0167}}</ref> हे देखील लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, सर्व जंगलतोड ही कृषी विस्ताराच्या परिणामी होत नाही. अन्न उत्पादन फक्त एक ड्रायव्हर आहे. २००१ ते २०१५ दरम्यान जगभरातील सर्व जंगलांपैकी फक्त २७ +/- ५% कृषी विस्तारासाठी होते. इतर वाहनचालकांपैकी शहरीकरण, जंगलातील अग्निशामक, लॉगिंग आणि शेती पद्धती बदलण्यासाठी होते. शहरीकरणासाठी ०.६ +/- ०.३%, जंगलातील आगीसाठी २३ +/- ४%, लॉगिंगसाठी २६+ +/-४% आणि कृषी पद्धती बदलण्यासाठी २४+ +/-३% आहेत. ते ज्या प्रदेशात आहेत त्यानुसार वाहनचालकांचे प्रकार मोठ्या प्रमाणात बदलतात. पशुधन आणि पिके पीक शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड असलेले प्रदेश मध्य आणि दक्षिण अमेरिका आहेत तर शेतमाल पिकाची जंगलतोड मुख्यत्वे दक्षिणपूर्व आशियामध्ये आढळली. शेती बदलल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात वन नुकसान झालेल्या प्रदेशात उप सहारान आफ्रिका होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Curtis|first=Philip G.|last2=Slay|first2=Christy M.|last3=Harris|first3=Nancy L.|last4=Tyukavina|first4=Alexandra|last5=Hansen|first5=Matthew C.|date=2018-09-14|title=Classifying drivers of global forest loss|url=https://archive.org/details/science_2018-09-14_361_6407/page/1108|journal=Science|language=en|volume=361|issue=6407|pages=1108–1111|bibcode=2018Sci...361.1108C|doi=10.1126/science.aau3445|issn=0036-8075|pmid=30213911}}</ref> हे वेगळेपण सिल्वरिओच्या संशोधन निष्कर्षांच्या प्रकाशात महत्त्वाचे आहे की सर्व जंगलतोड वातावरण आणि वातावरणाला त्याच प्रकारे प्रभावित करत नाही.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Silvério|first=Divino V|last2=Brando|first2=Paulo M|last3=Macedo|first3=Marcia N|last4=Beck|first4=Pieter S A|last5=Bustamante|first5=Mercedes|last6=Coe|first6=Michael T|date=2015-10-01|title=Agricultural expansion dominates climate changes in southeastern Amazonia: the overlooked non-GHG forcing|journal=Environmental Research Letters|volume=10|issue=10|pages=104015|doi=10.1088/1748-9326/10/10/104015|issn=1748-9326|doi-access=free}}</ref> === जैवविविधतेत घट === [[चित्र:Biodiversity_Hotspots_Map.jpg|इवलेसे|533x533अंश| असुरक्षित जैवविविधता हॉटस्पॉट्स]] जागतिक पातळीवर १८ 'हॉट-स्पॉट्स' आहेत, त्यापैकी प्रत्येकात एक अद्वितीय आणि बायोडायर्सिव्ह इकोसिस्टम आहे. त्यांच्यामध्ये पृथ्वीच्या एकूण वनस्पतीच्या अंदाजे २० % किंवा अंदाजे ५०,००० स्वतंत्र प्रजाती आहेत.<ref name=":06">{{जर्नल स्रोत|last=Singh|first=P|date=August 2008|title=Exploring biodiversity and climate change benefits of community-based forest management|journal=Global Environmental Change|language=en|volume=18|issue=3|pages=468–478|doi=10.1016/j.gloenvcha.2008.04.006}}</ref> एकट्या एशियान प्रदेश, इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड या जगातील जवळपास २०% प्रजाती आहेत आणि पृथ्वीच्या 'हॉट स्पॉट्स' पैकी ३ आहेत. भौगोलिक झोनमध्ये जगातील जंगलांच्या एक चतुर्थांश जंगलांमध्ये जंगलतोडीचे सर्वाधिक प्रमाण आहे. हे उल्लेखनीय आहे कारण वनक्षेत्रांचे नुकसान होण्याने जैवविविधता धोक्यात येते.<ref name=":12">{{जर्नल स्रोत|last=Glover|first=David|last2=Onn|first2=Lee Poh|date=April 2008|title=The Environment, Climate Change and Natural Resources in Southeast Asia: Issues and Challenges|journal=Asean Economic Bulletin|volume=25|issue=1|pages=1–6|doi=10.1355/AE25-1A}}</ref> नॅशनल सायन्स फाउंडेशनने २००७ मध्ये केलेल्या अभ्यासात असे आढळले आहे की [[जैवविविधता]] आणि अनुवांशिक विविधता सहनिर्भर आहेत - प्रजातींमध्ये विविधता असणे आवश्यक आहे प्रजातींमध्ये विविधता आणि त्याउलट. "जर कोणाचाही प्रकार सिस्टमवरून काढला गेला तर चक्र खाली घडू शकते आणि एकाच जातीवर समुदायाचे वर्चस्व होते." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.enn.com/wildlife/article/23391|title=Study: Loss Of Genetic Diversity Threatens Species Diversity|date=26 September 2007|website=Environmental News Network|access-date=27 October 2014}}</ref> === हवामान सेवांमध्ये घट === जनावरांच्या चरणासाठी जंगलाची उधळपट्टी आणि इंधन लाकूड यांसारख्या मानवी कृतींमुळे वनराईचे विघटन झाले आहे आणि अतिरीक्त निष्कर्ष यामुळे पर्यावरणीय जैवविविधता नष्ट झाली आहे. जंगलातील तोटा आणि विटंबनाचा थेट परिणाम पृथ्वीच्या विविध वनस्पती आणि जीव-जंतुंवर होतो आणि म्हणूनच हवामान बदलावरही परिणाम होतो कारण ते वातावरणात सीओ 2 तयार होण्यापासून सर्वोत्तम संरक्षण आहेत.<ref name=":06"/><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rosendal|first=G. Kristin|date=February 1995|title=The forest issue in post-UNCED international negotiations: conflicting interests and fora for reconciliation|journal=Biodiversity and Conservation|volume=4|issue=1|pages=91–107|doi=10.1007/bf00115315|issn=0960-3115}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Rudel|first=Thomas K.|last2=Meyfroidt|first2=Patrick|last3=Chazdon|first3=Robin|last4=Bongers|first4=Frans|last5=Sloan|first5=Sean|last6=Grau|first6=H. Ricardo|last7=Van Holt|first7=Tracy|last8=Schneider|first8=Laura|date=January 2020|title=Whither the forest transition? Climate change, policy responses, and redistributed forests in the twenty-first century|journal=Ambio|language=en|volume=49|issue=1|pages=74–84|doi=10.1007/s13280-018-01143-0|issn=0044-7447|pmc=6888783|pmid=30666613}}</ref> अधिक पर्णसंभार प्रकाशसंश्लेषण असल्यास अधिक सीओ 2 शोषला जाईल, ज्यामुळे संभाव्य तापमानात संतुलन वाढेल.<ref name=":22">{{जर्नल स्रोत|last=Thuiller|first=Wilfried|date=August 2007|title=Climate change and the ecologist|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-08-02_448_7153/page/550|journal=Nature|volume=448|issue=7153|pages=550–552|doi=10.1038/448550a|issn=0028-0836|pmid=17671497}}</ref> जंगल म्हणजे निसर्गाचे वातावरणातील कार्बन विहिर ; वनस्पती वातावरणीय कार्बन डाय ऑक्साईड (एक [[हरितगृह वायू]] ) घेतात आणि [[प्रकाश संश्लेषण]] प्रक्रियेद्वारे कार्बनला साखर आणि वनस्पती पदार्थांमध्ये रूपांतरित [[प्रकाश संश्लेषण|करतात]] .<ref>[https://www.nasa.gov/feature/goddard/2016/carbon-dioxide-fertilization-greening-earth "Carbon Dioxide Fertilization Greening Earth, Study Finds."] NASA, 26 April 2014, Accessed 8 February 2018.</ref> कार्बन झाडे, वनस्पती आणि जंगलांच्या मातीमध्ये साठवले जाते. अभ्यास असे दर्शवितो की "अखंड वने," खरं तर, सेक्वेस्टर कार्बन करतात .<ref name="Malhi">Malhi, Y., et al. “Climate Change, Deforestation, and the Fate of the Amazon.” Science, vol. 319, no. 5860, 11 Jan. 2008, pp. 169–172., doi:10.1126/science.1146961.</ref> कार्बनच्या [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|संतुलनावर]] महत्त्वपूर्ण परिणाम करणारे मोठ्या जंगलांच्या उदाहरणांमध्ये [[अ‍ॅमेझॉन वर्षावन|अमेझोनिअन]] आणि [[मध्य आफ्रिका|मध्य आफ्रिकेच्या]] रेन फॉरेस्ट्सचा समावेश आहे.<ref name="GP">[https://www.greenpeace.org.uk/what-we-do/forests/deforestation-climate-change/ "Deforestation and climate change."] GREENPEACE, Accessed 8 February 2018.</ref> तथापि, जंगलतोड कार्बन सिक्वेस्टेशनच्या प्रक्रियेत अडथळा आणते आणि स्थानिक हवामानावर परिणाम करते. याव्यतिरिक्त, झाडे तोडणे जास्त प्रमाणात मोठ्या प्रमाणात हवामान बदलाच्या केंद्रीत असलेल्या सकारात्मक अभिप्राय लूपमध्ये भूमिका निभावते, कारण अभ्यास शोधत आहे. जेव्हा हवामान बदलते तेव्हा हवामान परिस्थिती (तापमान, आर्द्रता) टिकवून ठेवण्यासाठी प्रजातीच्या भौगोलिक श्रेणीत बदल होण्यास ते सवय लावते. पर्यावरणीय झोन अंदाजे १ डिग्री सेल्सियस प्रति १६० किमी ने बदलले जातील.<ref name=":22"/> कोणत्याही वस्तीचे क्षेत्रफळ कमी होणे, परंतु विशेषतः हवामान बदलाबरोबरच वनक्षेत्रात प्रजातींचे आक्रमण आणि बायोटिक होमोजीनायझेशनची शक्यता सक्षम होते कारण एक नाजूक परिसंस्थेतील कमकुवत प्रजाती ताब्यात घेतात. अन्न, उर्जा आणि इतर 'परिसंस्था वस्तू व सेवा' या पद्धती विस्कळीत झाल्यामुळे जैवविविधतेच्या नुकसानामुळे मनुष्यावरही परिणाम होईल. झाडे जाळणे किंवा तोडणे कार्बन सीक्वेस्ट्रेशनच्या परिणामास उलट करते आणि ग्रीनहाऊस वायू (कार्बन डाय ऑक्साईडसह) वातावरणात सोडते.<ref name="GP"/> शिवाय, जंगलतोडीमुळे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाची लँडस्केप आणि परावर्तितता बदलते, म्हणजे घटते अल्बेडो . याचा परिणाम उष्णतेच्या स्वरूपात सूर्यापासून हलकी उर्जा शोषून घेण्यास [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंग]] वाढवते.<ref name="Malhi"/> ==== माती आणि पाण्यावर परिणाम ==== झाडे कार्बनचा प्रमुख स्रोत आहेत. असा अंदाज आहे की मेझॉनमधील कार्बनचे प्रमाण मानवी उत्पादनाद्वारे सोडल्या जाणाऱ्या दहा वर्षांच्या कार्बनपेक्षा जास्त आहे.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Features/Deforestation/deforestation_update2.php|title=Tropical Deforestation : Feature Articles|last=Rebecca|first=Lindsey|date=2007-03-30|website=earthobservatory.nasa.gov|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> दुर्दैवाने, जंगलातील शेतात किंवा बर्नमध्ये जसे की बऱ्याचदा अग्निद्वारे जंगले साफ केली जातात, म्हणून लाकडाची दहन प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणात कार्बन डाय ऑक्साईड वातावरणात सोडते. वातावरणीय कार्बनची वाढ ही केवळ जंगलतोडीचा परिणाम नाही, मातीच्या गुणधर्मांमधील बदलामुळे माती स्वतःच कार्बन योगदानकर्ता बनू शकते. येल युनिव्हर्सिटीच्या शास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, जंगले साफ केल्याने जमिनीतील सूक्ष्मजीव समुद्राचे वातावरण बदलते आणि जैवविविधता मातीच्या रचनेवर अवलंबून असते म्हणून सूक्ष्मजंतूंच्या बाबतीत जैवविविधतेचे नुकसान होते .<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://news.yale.edu/2014/04/01/deforestation-sandy-soils-greater-threat-climate-change|title=Deforestation of sandy soils a greater threat to climate change|date=2014-04-01|work=YaleNews|language=en|access-date=2018-02-09}}</ref> जरी मातीसारख्या मातीच्या तुलनेत वाळूजातीच्या जमिनीवर जंगलतोडीच्या परिणामाचे बरेच गहन परिणाम होत असले तरी, जंगलतोड झाल्यामुळे होणारे विघटन यामुळे हायड्रॉलिक चालकता आणि पाण्याचा साठा यासारख्या मातीचे गुणधर्म कमी होतात, त्यामुळे पाणी आणि उष्णता शोषण्याचे कार्यक्षमता कमी होते.<ref name=":2">{{जर्नल स्रोत|last=Shukla|first=J.|last2=Nobre|first2=C.|last3=Sellers|first3=P.|date=1990-03-16|title=Amazon Deforestation and Climate Change|url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-16_247_4948/page/1322|journal=Science|language=en|volume=247|issue=4948|pages=1322–1325|bibcode=1990Sci...247.1322S|doi=10.1126/science.247.4948.1322|issn=0036-8075|pmid=17843795|hdl-access=free}}</ref> Theमेझॉनमधील जंगलतोड प्रक्रियेच्या अनुकरणात, संशोधकांना असे आढळले की पृष्ठभागावर आणि मातीच्या तापमानात 1 ते 3 अंश सेल्सियसपर्यंत वाढ झाली आहे ज्यामुळे रेडिएशन आणि आर्द्रता शोषून घेण्याच्या मातीची क्षमता कमी होते. याव्यतिरिक्त, सेंद्रिय किडणेयुक्त पदार्थांनी समृद्ध असलेल्या मातीत आग लागण्याची शक्यता असते, विशेषतः दीर्घ दुष्काळाच्या वेळी. बाष्पीभवन कमी होण्याच्या परिणामी, वर्षाव देखील कमी केला जातो. याचा अर्थ उष्ण आणि कोरडे हवामान आणि अधिक कोरडे हवामान असणे आवश्यक आहे. हवामानातील या बदलाचे तीव्र पर्यावरणीय आणि जागतिक परिणाम आहेत ज्यात आग लागण्याची तीव्रता आणि वारंवारता वाढते आणि [[परागीकरण|परागण]] प्रक्रियेमध्ये व्यत्यय आहे ज्यात जंगलतोडीच्या क्षेत्राच्या पलीकडे पसरली जाईल. == जंगलतोडीचे सामाजिक-आर्थिक प्रभाव == जंगलतोडीमुळे, प्राणी बऱ्याचदा आपले निवासस्थान गमावतात आणि वनस्पती कमी प्रमाणात होते. जंगलतोड झाल्यावर निवास व्यवस्था नष्ट होणे सामान्य आहे.कारण, केवळ झाडे तोडली जात नाहीत तर पूर्वी राखलेल्या जमिनीतील झाडे झाडाच्या संरक्षणाच्या अभावामुळे [उद्धरण आवश्यक] संरक्षण न मिळाल्यामुळे मातीची तीव्र झीज करतात. ज्या ठिकाणी वृक्षांचे संरक्षण झाले आहे, अशा ठिकाणी उच्च तापमानामुळे प्राण्यांचा जगण्याचा संघर्ष आणखी बाधित आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.pachamama.org/effects-of-deforestation|title=Effects of Deforestation {{!}} The Pachamama Alliance|website=www.pachamama.org|language=en-US|access-date=2020-03-27}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या अर्थव्यवस्थांना याचा परिणाम होतो.कारण, ते त्यांची स्थानिक बाजारपेठा चालविण्यास आणि त्यांच्या कुटुंबाला पोसण्यासाठी या संसाधनांवर अवलंबून असतात. आधुनिक औषध ही जंगलतोडीने बाधित होणारी आणखी एक गोष्ट आहे.  कारण, या भागात आढळणा या वनस्पतींमधून अनेक औषधे घेतली जातात [उद्धरण आवश्यक]. या स्त्रोतांचा तोटा म्हणजे स्थानिक समुदायाचे नफ्याचे नुकसान जे या नफ्यावर या नैसर्गिक घटकांवर अवलंबून असतात. संपूर्ण जगभरात वैद्यकीय कमतरता निर्माण करून याचा जागतिक परिणाम होऊ शकतो. == हवामान बदलाचा प्रतिकार करणे == === पुनर्रोचन व वनीकरण फायदे === [[चित्र:Global_state_and_trends_figures_for_key_elements_of_biodiversity_important_to_food_and_agriculture.svg|इवलेसे|अन्न आणि शेतीसाठी जैवविविधतेच्या महत्त्वपूर्ण घटकांची जागतिक स्थिती आणि ट्रेंडचे आकडे.]] जमिनीवर झाडाची बायोमास घनता पुरेसे राखण्यासाठी योग्य प्रकारे व्यवस्थापित जंगलात योग्य प्रमाणात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होईल. हे वरील ग्राउंड ट्री बायोमासची घनता जितके जास्त आहे तितके कार्बन (सी)चे प्रमाण जितके जास्त वन वलय आणि साठवण करण्यास सक्षम आहे. म्हणून खराब झालेले वन जास्त प्रमाणात कार्बन (सी) ठेवण्यास असमर्थ आहे, ज्यामुळे हवामान बदलामध्ये भर पडेल.<ref name=":06"/> जंगलतोड आणि जंगलातील विखुरलेल्या कारवाईमुळे होणारे कार्बन उत्सर्जन सोडविण्यासाठी या कार्बनला वेगळे करणे व साठवणे आवश्यक आहे. मानवनिर्मित उत्सर्जनांपैकी सुमारे २० % जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ipcc.ch/report/ar4/wg1/|title=AR4 Climate Change 2007: The Physical Science Basis — IPCC|access-date=2020-03-16}}</ref> याचा सामना करण्याचा सर्वात कार्यक्षम आणि किफायतशीर मार्ग म्हणजे शाश्वत वन व्यवस्थापन पद्धती, वनीकरण, जंगलतोड आणि वनसंरक्षण; या सराव एकत्रितपणे तयार केल्यास कार्बन (सी) उत्सर्जन २५% पर्यंत कमी होऊ शकेल ज्यामुळे हवामानातील बदलाला प्रभावीपणे आळा बसेल. विशेषतः आपल्या जगात एकूण कार्बन उत्सर्जनापैकी जंगलांमध्ये अंदाजे ४७१ अब्ज टन जंगल आहे. जर आपण जंगलतोड कमी करू शकलो तर, दरवर्षी वातावरणातून सोडल्या जाणाऱ्या १.१ अब्ज टन हे कमी होईल.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kaimowitz|first=David|date=2018-03-26|title=Why Forests? Why Now? The Science, Economics and Politics of Tropical Forests and Climate Change by Frances Seymour and Jonah Busch Centre for Global Development, Washington, DC, 2016 Pp. 429 + xiv. ISBN 978 1 933286 85 3|journal=Asian-Pacific Economic Literature|volume=32|issue=1|pages=148–149|doi=10.1111/apel.12226|issn=0818-9935}}</ref> === पर्यायी काढणी पद्धती === पारंपारिक लॉगिंग पद्धतींच्या तुलनेत कमी झालेले इम्पेक्ट लॉगिंग (आरआयएल) ही एक टिकाऊ वनीकरण पद्धत आहे कारण यामुळे वन आणि छत नुकसान कमी होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Pereira|first=Rodrigo|last2=Zweede|first2=Johan|last3=Asner|first3=Gregory P.|last4=Keller|first4=Michael|date=2001|title=Forest canopy damage and recovery in reduced-impact and conventional selective logging in eastern Para, Brazil|journal=Forest Ecology and Management|volume=168|issue=1–3|pages=77–89|doi=10.1016/s0378-1127(01)00732-0|issn=0378-1127}}</ref> या व्यतिरिक्त, १२० वर्ष मिळवायची मॉडेल रिलायन्स इंडस्ट्रीज परंपरागत लॉगिंग ( "14.0 मीटर ³ हेक्टर ^-1") संबंधात 30 वर्षे ( "18.3 मीटर ³ हेक्टर ^-1") मध्ये एक लक्षणीय उच्च पुनर्वनीकरण आहे असे आढळले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Macpherson|first=Alexander J.|last2=Schulze|first2=Mark D.|last3=Carter|first3=Douglas R.|last4=Vidal|first4=Edson|date=November 2010|title=A Model for comparing reduced impact logging with conventional logging for an Eastern Amazonian Forest|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-11-15_260_11/page/2010|journal=Forest Ecology and Management|volume=260|issue=11|pages=2010|doi=10.1016/j.foreco.2010.08.050|issn=0378-1127}}</ref> शिवाय, भविष्यात जंगलतोड सुधारण्यासाठी आरआयएलचा लवकरात लवकर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एका अभ्यासानुसार असा निष्कर्ष काढला आहे की जर ब्राझीलमध्ये सध्याच्या 30 वर्षांच्या पठाणला चक्र असलेल्या " ''6 झाडे / हेक्टर'' " रूग्णात राहिल्यास लॉगिंगमध्ये 40% घट झाली आहे. हे सुनिश्चित करणे आहे की भविष्यातील ग्राउंड बायोमास कापणीच्या आधी मूळ ग्राउंड बायोमासचे पुनर्जन्म आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Mazzei|first=Lucas|last2=Sist|first2=Plinio|last3=Ruschel|first3=Ademir|last4=Putz|first4=Francis E.|last5=Marco|first5=Phidias|last6=Pena|first6=Wagner|last7=Ferreira|first7=Josué Evandro Ribeiro|date=2010|title=Above-ground biomass dynamics after reduced-impact logging in the Eastern Amazon|url=https://archive.org/details/sim_forest-ecology-and-management_2010-01-25_259_3/page/367|journal=Forest Ecology and Management|volume=259|issue=3|pages=367–373|doi=10.1016/j.foreco.2009.10.031|issn=0378-1127}}</ref> === पुनर्वसन === जंगलतोड म्हणजे विद्यमान वने आणि जंगलांची नैसर्गिक किंवा हेतुपुरस्सर पुनर्बांधणी. हे नैसर्गिकरित्या किंवा कृत्रिमरित्या जंगलाच्या संरक्षणाचे पुनर्वसन आहे.<ref name="SAFnet">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|title=Definition of Reforestation|date=13 September 2008|website=Dictionary of Forestry|publisher=SAFnet Dictionary|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314232006/http://dictionaryofforestry.org/dict/term/reforestation|archive-date=14 March 2012|access-date=22 October 2014}}</ref> वनीकरण करण्याच्या इतर पद्धतींप्रमाणेच, जंगलतोड करणे देखील प्रभावी ठरू शकते कारण एक झाड {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} जास्त प्रमाणात शोषू शकते {{Convert|48|lb|kg|order=flip}} वेळ वर्ष आणि करू शकता अलग करणे. कार्बन डायऑक्साइड प्रति कार्बन डायऑक्साइड ४० वर्षे जुन्या पोहोचते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ncsu.edu/project/treesofstrength/treefact.htm|title=Tree Facts|publisher=NC State University|access-date=28 October 2014}}</ref> वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईड कमी करण्याच्या प्रभावी पद्धतींसाठी वनक्षेत्र बनविणे व कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या इतर पद्धती पाहता वृक्ष लागवडीची किंमत कमी असते. पुनर्रोचनाच्या संभाव्य पद्धतींमध्ये मोठ्या प्रमाणात औद्योगिक वृक्षारोपण, विद्यमान शेती व्यवस्थेत झाडे लावणे, जमीन मालकांनी लहान प्रमाणात वृक्षारोपण करणे, जातीय जमिनींवर वुडलोट स्थापना करणे आणि वृक्षारोपण किंवा सहाय्य केलेल्या नैसर्गिक पुनर्जन्मातून विद्रूप क्षेत्रांचे पुनर्वसन यांचा समावेश आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Zomer|first=Robert J.|last2=Trabucco|first2=Antonio|last3=Bossio|first3=Deborah A.|last4=Verchot|first4=Louis V.|date=2008-06-01|title=Climate change mitigation: A spatial analysis of global land suitability for clean development mechanism afforestation and reforestation|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167880908000169|journal=Agriculture, Ecosystems & Environment|series=International Agricultural Research and Climate Change: A Focus on Tropical Systems|language=en|volume=126|issue=1|pages=67–80|doi=10.1016/j.agee.2008.01.014|issn=0167-8809}}</ref> मोठ्या प्रमाणावर पुनर्रोचना प्रयत्नांचे मुख्य लक्ष लॅटिन अमेरिका आणि उप-सहारा आफ्रिका या भागांसारख्या उष्णकटिबंधीय हवामान क्षेत्रावर केंद्रित आहे. इतर अनेक देश आणि प्रांतांनी जागतिक हवामान बदल चालकांचा प्रतिकार करण्याच्या आशेवर वनवन उपक्रम आणि पुढाकार यापूर्वीच सुरुवात केली किंवा सुरू केली आहे. एकदा शेतातील जमीन शेती किंवा संवर्धनासाठी वापरता येईल अशा स्थितीत पाळण्याच्या प्रक्रियेमध्ये जंगलतोड करणे देखील उपयुक्त असल्याचे दर्शविले गेले आहे. वनराई, लागवड, स्थान आणि वनस्पतींच्या प्रजाती यावर अवलंबून मातीचे विघटन व प्रदूषणाचे परिणाम कमी करण्यात मदत होते.<ref name="Cunningham 301–317">{{जर्नल स्रोत|last=Cunningham|first=S. C.|last2=Mac Nally|first2=R.|last3=Baker|first3=P. J.|last4=Cavagnaro|first4=T. R.|last5=Beringer|first5=J.|last6=Thomson|first6=J. R.|last7=Thompson|first7=R. M.|date=2015-07-01|title=Balancing the environmental benefits of reforestation in agricultural regions|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1433831915000463|journal=Perspectives in Plant Ecology, Evolution and Systematics|language=en|volume=17|issue=4|pages=301–317|doi=10.1016/j.ppees.2015.06.001|issn=1433-8319|doi-access=free}}</ref> === वनीकरण === वनीकरण म्हणजे झाडे लावणे म्हणजे तिथे पूर्वी झाडाचे संरक्षण नव्हते. जंगलांच्या विखुरणामुळे शेवटी वातावरणात ऑक्सिजनची घट आणि कार्बन डाय ऑक्साईडची पुरेशी वाढ होते. नुकसानीची भरपाई म्हणून अधिकाधिक झाडे लावली जात आहेत. परिणामी वातावरणात कार्बन डाय ऑक्साईडचे प्रमाण लक्षणीय घटू शकते.<ref name=":7">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2012/nov/29/planting-trees-climate-change|title=To what extent could planting trees help solve climate change?|last=Institute|first=Grantham Research|date=2012-11-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2018-04-29}}</ref> वैज्ञानिक संशोधनानुसार वृक्षारोपण जंगल नैसर्गिक जंगलापेक्षा जास्त कार्बन डाय ऑक्साईड शोषू शकते कारण ते वेगाने वाढतात आणि त्यामुळे उच्च शोषण दर वाढतो. या प्रक्रियेस सहसा सरकार प्रोत्साहित करतात कारण त्यांना कार्बन डाय ऑक्साईड कमी होण्याची इच्छा असते आणि यामुळे त्या क्षेत्राचे सौंदर्यशास्त्र वाढते. तथापि, यामुळे पर्यावरणावरील उल्लंघन होऊ शकते आणि पूर्वी वृक्षांचे संरक्षण किंवा जंगले नसलेल्या वातावरणात गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. ==== चीन मध्वनीकरण ==== जरी चीनने पुनर्रचनासाठी अधिकृत उद्दिष्टे निश्चित केली आहेत, तरी ही उद्दीष्टे ८० वर्षांच्या क्षितिजासाठी निश्चित केली गेली होती आणि ती २००८ पर्यंत लक्षणीयरीत्या पूर्ण झाली नाहीत. चीन ग्रीन वॉल ऑफ चायनासारख्या प्रकल्पांद्वारे या समस्या दूर करण्याचा प्रयत्न करीत आहे, ज्याचे लक्ष्य जंगलांचे पुनर्भ्रमण करणे आणि [[गोबी वाळवंट|गोबी वाळवंटातील]] विस्ताराला थांबविणे आहे. १९८१ मध्ये लागू केलेल्या कायद्यानुसार ११ वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या प्रत्येक शालेय विद्यार्थ्याने दर वर्षी किमान एक झाड लावणे आवश्यक आहे. परंतु सरासरी यशाचे दर, विशेषतः राज्य-प्रायोजित वृक्षारोपण, तुलनेने कमी आहेत. आणि योग्यप्रकारे लागवड केलेल्या झाडांनाही दीर्घकाळ दुष्काळ, कीटकांचा प्रादुर्भाव आणि अग्निचा एकत्रित परिणाम टिकून राहण्यास खूपच अडचण आली आहे. तथापि, सध्या चीनमध्ये जगातील कोणत्याही देश किंवा प्रदेशातील सर्वाधिक वनीकरण दर असून २००८ मध्ये ४.७७ दशलक्ष हेक्टर (४७,००० चौरस किलोमीटर) वनीकरण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/09/content_10631987.htm|title=China to plant more trees in 2009|last=Yang|first=Ling|website=ChinaView|publisher=Xinhua News Agency|access-date=23 October 2014|archive-date=2013-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003032329/http://news.xinhuanet.com/english/2009-01/09/content_10631987.htm|url-status=dead}}</ref> ==== जपान मध्ये वनीकरण ==== जपानमधील वनीकरण प्रकल्पांचे मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे देशाच्या वन संरचनेचा विकास करणे आणि जपानी वाळवंटात आढळणारी जैवविविधता टिकवणे. जपानी समशीतोष्ण पर्जन्यवृष्टी संपूर्ण जपानी द्वीपसमूहात विखुरलेली आहे आणि बऱ्याच स्थानिक प्रजाती आहेत ज्या नैसर्गिकरित्या कोठेही आढळत नाहीत. देशाच्या विकासामुळे वनक्षेत्रात घट झाल्याने जैवविविधतेत घट दिसून आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Influence of Forest Management on Landscape Structure in the Cool-Temperate Forest Region of Central Japan.|last=Miyamoto|first=Asako|date=2008|pages=248–256}}</ref> === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री === अ‍ॅग्रोफोरेस्ट्री किंवा अ‍ॅग्रो-सिल्व्हिकल्चर ही एक भूमी वापर व्यवस्थापन प्रणाली आहे ज्यामध्ये झाडे किंवा झुडुपेची जोड पिके किंवा कुरणभूमीच्या आसपास किंवा त्या दरम्यान घेतले जाते. हे अधिक वैविध्यपूर्ण, उत्पादनक्षम, फायदेशीर, निरोगी आणि टिकाऊ भूमि-वापर प्रणाली तयार करण्यासाठी कृषी आणि वनीकरण तंत्रज्ञानाची जोड देते. शेतीची नफा वाढविणे यासारख्या अ‍ॅग्रोफॉरेस्ट्रीचे बरेच फायदे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|title=What is agroforestry?|last=User|first=Super|website=www.aftaweb.org|language=en-gb|access-date=2018-04-29|archive-date=2023-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805191545/https://www.aftaweb.org/about/what-is-agroforestry.html|url-status=dead}}</ref> याव्यतिरिक्त, rग्रोफॉरेस्ट्री नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि संरक्षण करण्यास मदत करते जसे की मृदावरील धूप नियंत्रित करणे, वन्यजीवनांसाठी निवासस्थान तयार करणे आणि प्राणी कचरा व्यवस्थापित करणे.   === जीआयएस आणि रिमोट सेन्सिंग === जीआयएस ‍‍‍-भोगोलिक माहीती प्रणाली आणि रिमोट सेन्सिंग- सुदुरसंवेदन पद्धतींचा उपयोग दिलेल्या भागात वनराई तोडण्यासाठी केला जाऊ शकतो. उपग्रह प्रतिमेचा उपयोग करून, या पद्धती जंगलाचे आरोग्य चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी दिलेल्या क्षेत्राचे नकाशे तयार करु शकतात. शिवाय, या उपग्रह प्रतिमांमधून, विशेषज्ञ जंगली संरक्षणास बेअर ग्राउंड आणि मातीपासून वेगळे करण्यासाठी खोटे-रंगीत कंपोजिट तयार करू शकतात. हे जंगलाच्या क्षेत्राचे दृश्यमान करण्यास मदत करू शकते. याव्यतिरिक्त, मोडीआयएस उपग्रहांच्या वापरासह, वनविभागाच्या चांगल्या दृश्यासाठी मदत करण्यासाठी जंगलातील काही प्रतिकार आहे की नाही हे पाहण्यासाठी तज्ञ दिलेल्या तारखेच्या उपग्रह प्रतिमा एकाधिक तारखांमधून संग्रहित करू शकतात.   === जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून होणारे उत्सर्जन कमी करा === जंगलतोडीच्या नकारात्मक परिणामाची ओळख आणि ग्लोबल वार्मिंगच्या जबरदस्त पुरावा ओळखल्यामुळे जंगलांच्या संरक्षणाभोवती आंतरराष्ट्रीय धोरणाचा विकास झाला. जागतिक पातळीवर हवामान बदलाशी लढा देण्याचा एक प्रयत्न म्हणजे ''जंगलतोड व वन-विमुद्रीकरण कमी करणारे उत्सर्जन कमी करणे'' (रेड +   व्हिएतनाममधील बाक कान प्रांताच्या बाबतीत, आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय आणि वैयक्तिक गुंतवणूकी यशस्वीपणे पार पाडताना संशोधकांनी जंगले अबाधित सोडण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी प्रणाल्या आणल्या. त्यांच्या पद्धतींमध्ये “लाभ-वितरण प्रणाली” आणि इकोसिस्टम सेवांसाठी लाभांश समाविष्ट आहे. संशोधकांना आशा आहे की त्यांचे निकाल “पुन्हा तयार केले जाऊ शकतात आणि जागतिक स्तरावरील कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यात थेट योगदान देऊ शकतात.” <ref>Hoang, M. H., et al. "Benefit distribution across scales to reduce emissions from deforestation and forest degradation (REDD+) in Vietnam." Land Use Policy, vol 31, 6 Sept. 2011, pp. 48-60.</ref> == जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण == जंगलतोडीचे वर्णन बहुतेक वेळेस वन आणि वन-जंगलाकडे जमीन बदलणे म्हणजे नैसर्गिक आणि अप्राकृतिक असे आहे. जंगलतोड आणि हवामान बदल यांच्यातील संबंध हा एक सकारात्मक प्रतिसाद आहे   जितके अधिक झाड काढून टाकले जातात ते हवामान बदलांच्या मोठ्या प्रभावाइतकेच असतात आणि परिणामी जास्त झाडे गळतात   अलिकडच्या इतिहासात, ही प्रक्रिया मानवांनी बऱ्याच प्रकारे वेगवान केली आहे आणि वाढविली आहे. यामध्ये लॉगिंग, शहरीकरण, खाणकाम आणि कृषी विकास यांचा समावेश आहे   या ऑपरेशन्सचा विस्तार करण्याची अविरत गरजांमुळे जगभरात मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड झाली आहे. === कृषी === [[चित्र:Sugarcane Deforestation, Bolivia, 2016-06-15 by Planet Labs.jpg|इवलेसे|301x301अंश|अ‍ॅमेझोनी जंगलतोड.जेपीजी]] अलीकडच्या काळात जंगलतोड करण्याच्या बाबतीत कृषी विस्तार हा सर्वात वाईट गुन्हेगार आहे. 1960 पासून, सुमारे 15% theमेझॉन जमीन कृतीच्या पद्धतींनी पुनर्स्थित करण्याच्या उद्देशाने काढली गेली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.fao.org/3/XII/0568-B1.htm#P10_167|title=Cattle ranching in the Amazon rainforest|website=www.fao.org|access-date=2020-02-25}}</ref> विशेषतः ब्राझीलमध्ये, 'फिशबोन जंगलतोड'च्या माध्यामातून गुरेढोरे व इतर मौल्यवान शेती ठेवण्यासाठी जंगलाचे पुसून टाकण्यात आले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Geist|first=Helmut|date=2001|title=What Drives Tropical Deforestation?|url=https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|journal=LUCC Report|volume=4|pages=|via=|accessdate=2020-07-18|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923114424/https://www.pik-potsdam.de/members/cramer/teaching/0607/Geist_2001_LUCC_Report.pdf|url-status=dead}}</ref> फिशबोन हा चट्टे झालेल्या भूमीच्या दृश्यात्मक सौंदर्याचा आणि रस्त्याच्या कडेला सरळ रेषेत कसा विस्तारतो या संदर्भात आहे. मानव, वनस्पती आणि सर्व प्राणी वस्ती असलेल्या या भूमीला फाटताना ही जंगलतोड करण्याची पद्धत वेगवान व कार्यक्षम असल्याचे सिद्ध झाले आहे. Amazonमेझॉन रेनफॉरेस्टच्या साफसफाईच्या वेळी ब्राझील नुकताच जगातील सर्वात मोठा गोमांस निर्यातक बनला आहे हे काही योगायोग नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|title=Growth of Brazil's Beef Industry Fueling Fires Destroying Amazon Rainforest|date=2019-08-23|website=KTLA|language=en|access-date=2020-02-25|archive-date=2020-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225044405/https://ktla.com/2019/08/23/growth-of-brazils-beef-industry-fueling-fires-destroying-amazon-rainforest/|url-status=dead}}</ref> === आजार === जंगलतोडीच्या प्रवेगचा परिणाम मानवावर परिणाम होतो. हे मूळ जमाती विस्थापित करीत आहे; हे जगातील सर्वात मोठे ऑक्सिजन पुरवठा करणारे आणि कार्बन सिंकमधून एक काढून टाकत आहे; आणि यामुळे आजारपण आणि आजार देखील उद्भवू शकतात   जंगलतोड नैसर्गिक जगातून एक शॉक लाट पाठवते, परिणामी यापूर्वी बरीच अप्रत्याशित गुंतागुंत होते   हे फक्त जंगलांची जमीन घेत राहिल्यामुळे मानवांचा स्वतःवर किती परिणाम होऊ शकतो हे दर्शवितो. मानवी आजार होण्याच्या शक्यतेसंबंधीचे एक उदाहरण विस्थापित आणि ठार मारण्यात येणा and्या वन्यजीवांपैकी काही पक्ष्यांचे लक्षण असू शकते, पक्षी अधिक विशिष्ट   बरीच प्रजाती पुनर्स्थित झाल्यामुळे पक्ष्यांना नवीन अधिवास राहण्यास भाग पाडले जात आहे   इतर अनेक प्रजातींचे हे नवीन क्षेत्र आधीच अस्तित्वात आहे, प्रजातींचे हे मिश्रण कधीकधी आंतरजातीय आजार होऊ शकते आणि मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Sehgal|first=R. N. M.|date=2010-03-15|title=Deforestation and avian infectious diseases|journal=Journal of Experimental Biology|language=en|volume=213|issue=6|pages=955–960|doi=10.1242/jeb.037663|issn=0022-0949|pmc=2829318|pmid=20190120}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Voldoire|first=A.|last2=Royer|first2=J. F.|date=July 2004|title=Tropical deforestation and climate variability|journal=Climate Dynamics|language=en|volume=22|issue=8|pages=857–874|bibcode=2004ClDy...22..857V|doi=10.1007/s00382-004-0423-z|issn=0930-7575}}</ref> हे फुलपाखरू परिणाम म्हणजे मनुष्यांमुळे होणा de्या जंगलतोडीमुळे मनुष्यावर परिणाम होऊ शकते. === शहरीकरण === जंगलतोड आणि हवामान बदलाच्या बाबतीत शहरीकरण व शेतीची प्रकरणे जवळपास संबंधित आहेत. अधिक मोठ्या कृषी कंपन्या शेतीयोग्य जमीन ताब्यात घेत असल्याने, अधिक कुटुंबे काम शोधण्यासाठी मोठ्या शहरांमध्ये जात आहेत   अधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की अधिक जागा आवश्यक आहे आणि तेथे जाण्यासाठी किंवा बाहेर जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत. दोघांनाही संसाधने आवश्यक आहेत आणि बाहेर जाण्यासाठी जमीन आवश्यक आहे, म्हणून या परिस्थितीत अधिक जंगलतोड करणे ही खरोखर खरी शक्यता आहे. शहरांमधील अधिकाधिक लोकांचा अर्थ असा आहे की प्रत्येक टिंगल चालू ठेवण्यासाठी अधिक शक्तीची आवश्यकता असते आणि वाढत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अधिक पाण्यासाठी पंप आवश्यक आहे.   या सर्वांसाठी अधिक उर्जा आवश्यक आहे, जी अधिक प्रदूषण सोडवते आणि यामुळे होणारे नुकसान पुढे करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Richards|first=Peter|last2=VanWey|first2=Leah|date=2015-07-04|title=Where Deforestation Leads to Urbanization: How Resource Extraction Is Leading to Urban Growth in the Brazilian Amazon|journal=Annals of the Association of American Geographers|volume=105|issue=4|pages=806–823|doi=10.1080/00045608.2015.1052337|issn=0004-5608|pmc=4789292|pmid=26985079}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Browder|first=John|date=2003|title=The urban-rural interface: Urbanization and tropical forest cover change|url=|journal=Urban Ecosystems|volume=6|pages=21–41|doi=10.1023/A:1025962512653|via=Kluwer Academic Publishers}}</ref> आम्ही एकतर दिशेने पाहू आणि मानवी आवश्यकता आणि इच्छांना विस्तृत आणि सामावून घेण्याच्या आवश्यकतेमुळे होणारी हानीची ही टाइमलाइन पुढे चालू ठेवू शकतो, कारण बहुतेक निवडींचा इतरत्रही परिणाम होतो. जंगलतोड आणि हवामान बदलाचे मानवी परिमाण हे जाणूनबुजून निर्मित अभिप्राय पळवाट आहे जे केवळ ग्रहाचा नाश वाढविते आणि संपूर्ण प्रजाती मोठ्या प्रमाणात  जंगलाने व्यापलेल्या भूमींमध्ये विस्तार करण्याच्या इच्छेमुळे खराब झालेले जमीन, विस्थापित प्रजाती (मानवासह), मोठी शहरे, अधिक उत्सर्जन आणि अगदी आजारपण देखील उद्भवले आहे. == धोरणे, प्रकल्प आणि पाया == === बाली कृती योजना === बाली क्शन प्लॅन डिसेंबर 2007 मध्ये इंडोनेशियाच्या बालीमध्ये विकसित केला गेला . डिसेंबर 1997च्या क्योतो प्रोटोकॉलचा हा थेट परिणाम आहे <ref name=":06"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unfccc.int/|title=United Nations Framework Convention on Climate Change|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> बाली अ‍ॅक्शन योजनेच्या मुख्य घटकांपैकी एक म्हणजे [[क्योतो प्रोटोकॉल|क्योतो प्रोटोकॉलच्या]] सदस्य देशांकडून उत्सर्जन कमी करण्याला उद्युक्त करणारे धोरणात्मक दृष्टीकोन तयार करणे आणि तयार करणे यासाठी एकत्रित प्रयत्न करणे विकसनशील जगात जंगलतोड आणि जंगलाची नासधूस होण्यामुळे  त्यात कमी हवामान बदलांमध्ये शाश्वत वन व्यवस्थापन आणि संवर्धन पद्धतींचे महत्त्व यावर जोर देण्यात आला. यासह विकसनशील देशांना अतिरिक्त संसाधन प्रवाह प्रदान करण्याचा एक मार्ग म्हणून कार्बन उत्सर्जन समभागांकडे वाढीव लक्ष दिले गेले. === पर्यावरणीय टिकाव बाबत एशियानची घोषणा === “पर्यावरण टिकाव बाबत एशियान घोषणापत्र” आणि “युएनएफसीसीला पक्षांच्या परिषदेच्या १३ व्या सत्रातील एशियानच्या घोषणेवर” आणि “सीएमपीच्या क्योतो प्रोटोकॉलच्या तिस-या सत्राच्या अधिवेशनावर” आसियान देश, इंडोनेशिया, मलेशिया, यांनी स्वाक्षरी केली. फिलीपिन्स, सिंगापूर आणि थायलंड नोव्हेंबर 2007 मध्ये सिंगापूरमध्ये एशियान समि येथे या घोषणांवर स्वाक्षरी करण्यात आली होती. टी. हायलाइट केलेले पर्यावरणीय पुढाकारांपैकी वन व्यवस्थापन, संसाधन संवर्धन आणि हवामानातील बदल कमी करणे. शिवाय, पर्यावरणास शाश्वत पद्धतींच्या वाटणी आणि प्रसारासाठी स्थानिक पातळीवर, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि जागतिक पातळीवर काम करण्याची गरज यावर जोर देऊन हे पुढे गेले. === समुदाय आधारित वन व्यवस्थापन === कम्युनिटी बेस्ड फॉरेस्ट मॅनेजमेंट (सीबीएफएम) ही एक योजना आहे. जी सरकारी वनसंस्था आणि स्थानिक समुदायाला अधोगतीकृत जंगलांचे पुनर्जन्म करण्यासाठी, जंगलतोड क्षेत्रांचे पुनरुत्पादन करण्यासाठी आणि हवामान बदलांस कारणीभूत असणाऱ्या कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याच्या प्रयत्नात जोडते. ही भागीदारी केवळ पर्यावरणाला होणाऱ्या नुकसानाची दुरुस्तीच नव्हे तर बाधित भागाला आर्थिक आणि सामाजिक लाभ देण्याच्या उद्देशाने केली आहे.<ref name=":06"/> तत्त्वतः, त्यांच्या जंगलांच्या व्यवस्थापन आणि संरक्षणामध्ये स्थानिक समुदायाचा सहभाग असण्याचे फायदे म्हणजे रोजगार उपलब्ध करून देणे आणि मजुरीवरील मजूर आणि अतिरिक्त शेती या दोन्हीकडून मिळणारे पूरक उत्पन्न जे पर्यावरणीय परिस्थिती सुधारताना आणि वातावरणाला कमी करणारी संपूर्ण स्थानिक अर्थव्यवस्था बळकट करेल. बदल म्हणूनच, सीबीएफएम यंत्रणेची अंमलबजावणी केल्यामुळे हवामानातील बदल कमी करतांना आणि क्षेत्रामध्ये जैवविविधता टिकवून ग्रामीण विकास होऊ शकतो. स्थानिक समुदाय सदस्यांना गुंतवून ठेवणे महत्त्वाचे आहे, त्यातील बरेच लोक स्वदेशी आहेत. बहुधा त्यांना स्थानिक पर्यावरणातील सखोल ज्ञान तसेच त्या परिसंस्थेचे जीवनचक्र कालांतराने ज्ञान असेल. त्यांचा सहभाग त्यांच्या सांस्कृतिक पद्धती अखंड राहतील याची खात्री करण्यास देखील मदत करते. === आर्बर डे फाउंडेशन === १९व्या शतकातील पहिल्या आर्बर डे साजरीच्या शताब्दीच्या 1972 मध्ये स्थापना झालेल्या, फाउंडेशनने दहा लाखांहून अधिक सदस्य, समर्थक आणि मौल्यवान भागीदार असलेल्या वृक्ष लागवडीसाठी समर्पित सर्वात मोठी नानफा सदस्यता संस्था बनली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://arborday.org/generalinfo/about.cfm|title=About the Arbor Day Foundation|website=Arbor Day Foundation|access-date=20 October 2014}}</ref> ते कॅम्पस, कमी उत्पन्न असणारे समुदाय आणि इतर ठिकाणी नैसर्गिक आपत्तीने ग्रस्त अशा समुदायांच्या आसपास वृक्ष लागवड करण्यावर केंद्रित प्रकल्पांवर काम करतात. === ट्रिलियन वृक्ष मोहीम === २०० war मध्ये युनायटेड नेशन्स एन्व्हायर्नमेन्ट प्रोग्रामने (यूएनईपी) [[जागतिक तापमानवाढ|ग्लोबल वार्मिंगच्या]] आव्हानांना, तसेच पाणीपुरवठ्यापासून जैवविविधतेच्या नुकसानापर्यंत टिकून राहण्याच्या आव्हानांना व्यापक प्रतिसाद म्हणून २०० B मध्ये तत्कालीन अब्ज वृक्ष मोहीम सुरू केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|title=Commit to Action - Join the Billion Tree Campaign!|website=UNEP|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215181645/http://www.plant-for-the-planet-billiontreecampaign.org/About.aspx|archive-date=15 December 2014|access-date=22 October 2014}}</ref> 2007 मध्ये एक अब्ज झाडे लावणे हे त्याचे प्राथमिक लक्ष्य होते. केवळ एक वर्ष नंतर २०० 2008 मध्ये, मोहिमेचे उद्दीष्ट billion अब्ज झाडे केले गेले - हे लक्ष्य डिसेंबर २०० in मध्ये डेन्मार्कच्या कोपेनहेगन येथे आयोजित हवामान परिवर्तन परिषदेद्वारे होईल. परिषदेच्या तीन महिन्यांपूर्वी, लागवड केलेल्या 7 अब्ज वृक्षांचे चिन्ह ओलांडले गेले होते. डिसेंबर २०११ मध्ये, १२ अब्जाहून अधिक झाडे लावल्यानंतर, यूएनईपीने जर्मनीच्या म्युनिक येथे राहणा-या प्लॉट-फॉर-द-प्लॅनेट उपक्रमाला औपचारिकरित्या या कार्यक्रमाचे व्यवस्थापन दिले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.unep.org/newscentre/default.aspx?DocumentID=2661&ArticleID=8978|title=UNEP Billion Tree Campaign Hands Over to the Young People of the Plant-for-the-Planet Foundation|access-date=28 October 2014|agency=UNEP|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113090623/http://www.unep.org/NewsCentre/Default.aspx?DocumentID=2661|url-status=dead}}</ref> === मेझॉन फंड (ब्राझील) === [[File:Deforestation_Rates_in_the_Amazon.png|उजवे|इवलेसे|367x367अंश| Iमेझॉन मधील जंगलतोड कमी करण्याची चार वर्षांची योजना]] जगातील जैविक विविधतेचा सर्वात मोठा राखीव असलेला .मेझॉन बेसिन हा ब्राझीलचा सर्वात मोठा बायोम आहे. Amazonमेझॉन बेसिन [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेच्या]] दोन पंचमांश भागाशी संबंधित आहे. अंदाजे सात दशलक्ष चौरस किलोमीटर क्षेत्रामध्ये या ग्रहावरील सर्वात मोठे हायड्रोग्राफिक नेटवर्क व्यापलेले आहे, ज्याद्वारे जगाच्या पृष्ठभागावरील ताजे पाण्याचे एक पाचवा भाग वाहते. वातावरणातील कार्बन डाय ऑक्साईडच्या पातळीत वाढ होण्यासाठी उपलब्ध झाडे कमी होत असल्याने change मेझॉनच्या रेन फॉरेस्ट मधील जंगलतोड हे हवामानातील बदलाचे एक प्रमुख कारण आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|title=Amazon Fund Activity Report 2013|publisher=Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028203652/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/export/sites/default/site_en/Galerias/Arquivos/Relatorio_Atividades/RAFA_Virtual_English_2013.pdf|archive-date=2014-10-28}}</ref> मेझॉन फंडाचे उद्दीष्ट म्हणजे जंगलतोड रोखण्यासाठी, देखरेखीसाठी आणि लढाईसाठी तसेच reeमेझॉन बायोम मधील जंगलांच्या संरक्षणाकरिता आणि शाश्वत वापरास प्रोत्साहन देण्यासाठी डिक्री एनच्या अटींनुसार 6,527, दिनांक 1 ऑगस्ट, 2008.<ref name="fund">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo/|title=Amazon Fund/Purposes and Management|website=Fundo Amizonia|publisher=Amazon Fund|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109134016/http://www.amazonfund.gov.br/FundoAmazonia/fam/site_en/Esquerdo/Fundo|archive-date=9 November 2014|access-date=19 October 2014}}</ref> Amazonमेझॉन फंड खालील बाबींचे समर्थन करतो: सार्वजनिक वने आणि संरक्षित क्षेत्राचे व्यवस्थापन, पर्यावरणीय नियंत्रण, देखरेख आणि तपासणी, शाश्वत वन व्यवस्थापन, जंगलांच्या शाश्वत वापरासह तयार केलेली आर्थिक क्रियाकलाप, पर्यावरणीय आणि आर्थिक झोनिंग, प्रादेशिक व्यवस्था आणि कृषी नियमन, जतन आणि टिकाव जैवविविधतेचा वापर आणि जंगलतोड क्षेत्रांची पुनर्प्राप्ती. त्याशिवाय अमेझॉन फंड आपल्या ब्राझीलच्या अन्य बायोम आणि अन्य उष्णकटिबंधीय देशांच्या बायोममध्ये जंगलतोडीच्या देखरेखीसाठी आणि नियंत्रणासाठी प्रणालींच्या विकासास मदत करण्यासाठी आपल्या देणग्यापैकी 20% वापरू शकतो. === यू.एच.एन. गोल === सन २०१ 2015 मध्ये यूएचएनने १ goals उद्दिष्टे विकसित केली ज्यामध्ये %०% लक्ष्य टिकाऊ वनीकरण व्यवस्थापन उद्दीष्टांशी थेट संबंध होते. शाश्वत वनीकरण व्यवस्थापन पद्धतींद्वारे ही उद्दीष्टे साध्य करण्यासाठी इतर देशांद्वारे धोरणात बदल आणि अंमलबजावणी करण्याचे उद्दीष्ट दर्शविते. विशेषतः एसएफएमशी सर्वाधिक संबंध असल्याचे दर्शविणारी उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत: “टिकाऊ उपभोग आणि उत्पादन (एसडीजी 12), त्यानंतर जमीन (एसडीजी 15), शहरे (एसडीजी 11), असमानता (एसडीजी 10), आरोग्य आणि कल्याण (एसडीजी 3), भूक (एसडीजी 2) आणि गरीबी (एसडीजी 1). " <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2016-10-03|title=Sustainable development goals|url=http://essuir.sumdu.edu.ua/handle/123456789/64825|doi=10.18356/dd3b2103-en}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * कॅनडाचे बोरियल वन * मानवी आरोग्यावर ग्लोबल वार्मिंगचे परिणाम # वनराई * जंगलतोड आणि जंगलातील विघटन पासून उत्सर्जन कमी करणे == संदर्भ == {{संदर्भयादी|25em}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 6na3spv5dp67kvq1rcgke867mquuukf 0 256529 2711910 2654763 2026-09-24T22:26:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711910 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|१९४९|१९५०}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|टी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२४ डिसेंबर १९४९]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA|1928}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | ०-४ [५] || — || — || — || — |} ==डिसेंबर== ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९४९-५०}} {| class="wikitable" ! colspan="9"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62704.html कसोटी ३१८] || २४-२८ डिसेंबर || [[डडली नर्स]] || [[लिंडसे हॅसेट]] || [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि ८५ धावांनी विजयी |- | [https://web.archive.org/web/20181226134705/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62705.html कसोटी ३१९] || ३१ डिसेंबर - ४ जानेवारी || [[डडली नर्स]] || [[लिंडसे हॅसेट]] || [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62706.html कसोटी ३२०] || २०-२४ जानेवारी || [[डडली नर्स]] || [[लिंडसे हॅसेट]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62707.html कसोटी ३२१] || १०-१४ फेब्रुवारी || [[डडली नर्स]] || [[लिंडसे हॅसेट]] || [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62708.html कसोटी ३२२] || ३-६ मार्च || [[डडली नर्स]] || [[लिंडसे हॅसेट]] || [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि २५९ धावांनी विजयी |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील क्रिकेट]] 58vmlsxoqkngylu5w2p7z8llrvry0yu 0 258011 2711911 2169391 2026-09-24T22:27:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711911 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|१९८५-८६|१९८६-८७}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|टी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा इंग्लंड दौरा|२४ मे १९८६]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | ०-२ [३] || १-१ [२] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|१६ जुलै १९८६]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | ०-१ [३] || १-१ [२] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी चषक|११ जून १९८६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|ENG}} [[१९८६ आय.सी.सी. चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|ZIM}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|२२ जून १९८६]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | ०-० [३] || ३-० [३] || — |} ==मे== ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html १ला ए.दि.] || २४ मे || [[डेव्हिड गोवर]] || [[कपिल देव]] || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html २रा ए.दि.] || २६ मे || [[डेव्हिड गोवर]] || [[कपिल देव]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63432.html १ली कसोटी] || ५-१० जून || [[डेव्हिड गोवर]] || [[कपिल देव]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63433.html २री कसोटी] || १९-२३ जून || [[माईक गॅटिंग]] || [[कपिल देव]] || [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} २७९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63434.html ३री कसोटी] || ३-८ जुलै || [[माईक गॅटिंग]] || [[कपिल देव]] || [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || सामना अनिर्णित |} ==जून== ===आयसीसी चषक=== {{मुख्यलेख|१९८६ आय.सी.सी. चषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९८६ आय.सी.सी. चषक गट अ}} {{col-2}} {{१९८६ आय.सी.सी. चषक गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९८६ आय.सी.सी. चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66517.html १ला सामना] || ११ जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || [[वॉरविकशायर|केनिलवर्थ मैदान]], [[वॉरविकशायर|केनिलवर्थ]] || {{cr|DEN}} १२१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66518.html २रा सामना] || ११ जून || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[वॉरविकशायर|मॉसले क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|सोलिहुल]] || {{cr|ZIM}} १४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66519.html ३रा सामना] || ११ जून || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || [[स्टॅफर्डशायर|ॲलाइड मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|बर्टन-ऑन-टेंट]] || {{cr|MAS}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66520.html ४था सामना] || ११ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || [[श्रॉपशायर|ओर्लटन पार्क]], [[श्रॉपशायर|वेलिंग्टन]] || {{cr|BER}} २३५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66521.html ५वा सामना] || ११ जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || {{cr|USA}} ७२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66522.html ६वा सामना] || ११ जून || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || [[श्रॉपशायर|हाय टाउन]], [[श्रॉपशायर|ब्रिजनॉर्थ]] || {{cr|Hong Kong|1959}} १४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66523.html ७वा सामना] || ११ जून || {{cr|NED}} || [[दिक अबेद]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[इंग्लंड|फोर्डहाउस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूल्व्हरहॅम्प्टन]] || {{cr|NED}} २१९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66524.html ८वा सामना] || १३ जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|वॉशफोर्ड फील्ड]], [[वेस्ट मिडलंड्स|स्टडली]] || {{cr|MAS}} १३८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66525.html ९वा सामना] || १३ जून || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|वेडनेसबरी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|वेडनेसबरी]] || {{cr|BAN}} ९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66526.html १०वा सामना] || १३ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || [[वॉरविकशायर|न्यूनटन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|न्यूनटन]] || {{cr|BER}} २२७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66527.html ११वा सामना] || १३ जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[लंडन|व्हिक्टोरिया]], [[लंडन|क्लेटेनहेम]] || {{cr|NED}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66528.html १२वा सामना] || १३ जून || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || [[बर्मिंगहॅम|बर्मिंगहॅम महानगरपालिका मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|FIJ}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66529.html १३वा सामना] || १३ जून || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[लेस्टरशायर|फेयरफील्ड रोड]], [[लेस्टरशायर|मार्केट हारबोरो]] || {{cr|USA}} ४९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66530.html १४वा सामना] || १६ जून || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || [[वॉरविकशायर|स्कोरर्स]], [[वॉरविकशायर|शर्ली]] || {{cr|DEN}} ११३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66531.html १५वा सामना] || १६ जून || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[बर्मिंगहॅम|रेक्टरी पार्क]], [[बर्मिंगहॅम|सटण कोलफील्ड]] || {{cr|ZIM}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66532.html १६वा सामना] || १६ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|अल्ड्रीज क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|अल्ड्रीज]] || {{cr|BER}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66533.html १७वा सामना] || १६ जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|गॉरवे मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|वॉलसॉल]] || {{cr|CAN}} ८९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66534.html १८वा सामना] || १६ जून || {{cr|FIJ}} || [[रॉडरीक जेपसेन]] || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || [[ऑक्सफर्डशायर|एर्मोंट वे]], [[ऑक्सफर्डशायर|बॅनबरी]] || {{cr|FIJ}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66535.html १९वा सामना] || १६ जून || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[वॉरविकशायर|सोलिहुल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|सोलिहुल]] || {{cr|NED}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66536.html २०वा सामना] || १८ जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[इंग्लंड|फोर्डहाउस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूल्व्हरहॅम्प्टन]] || {{cr|ZIM}} २०७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66537.html २१वा सामना] || १८ जून || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || [[वॉरविकशायर|मॉसले क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|सोलिहुल]] || {{cr|MAS}} ५७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66538.html २२वा सामना] || १८ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[वॉरविकशायर|स्टॅटफर्ड-अपॉन-एव्हॉन मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्टॅटफर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{cr|USA}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66539.html २३वा सामना] || १८ जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|सेथ सोमर्स पार्क]], [[वेस्ट मिडलंड्स|हेलसोवन]] || {{cr|CAN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66540.html २४वा सामना] || १८ जून || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|कॅनॉक मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|कॅनॉक]] || {{cr|PNG}} ३६९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66541.html २५वा सामना] || १८ जून || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|ओल्ड सिहिलीयन्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{cr|NED}} २६७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66542.html २६वा सामना] || २० जून || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|बुल्स हेड मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|कॉवेंट्री]] || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66543.html २७वा सामना] || २० जून || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{cr|ZIM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66544.html २८वा सामना] || २० जून || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || [[स्टॅफर्डशायर|स्टोरब्रिज रोड]], [[स्टॅफर्डशायर|हिम्ली]] || {{cr|KEN}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66545.html २९वा सामना] || २० जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|GIB|ensign}} || [[सी. रॉबिन्सन]] || [[विल्टशायर|काउंटी मैदान]], [[विल्टशायर|स्वींडन]] || {{cr|CAN}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66546.html ३०वा सामना] || २० जून || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|ब्लॉसमफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|सोलिहुल]] || {{cr|USA}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66547.html ३१वा सामना] || २० जून || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[श्रॉपशायर|व्रोक्सेटर क्रिकेट क्लब मैदान]], [[श्रॉपशायर|व्रोक्सेटर]] || {{cr|NED}} १७० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66548.html ३२वा सामना] || २० जून || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वूस्टरशायर|वूस्टरशायर क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वूस्टरशायर]] || {{cr|PNG}} २७७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66549.html ३३वा सामना] || २३ जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|अँबलकोट]], [[वेस्ट मिडलंड्स|स्टोरब्रिज]] || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} ८४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66550.html ३४वा सामना] || २३ जून || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[लेस्टरशायर|एगरटन पार्क]], [[लेस्टरशायर|मेल्टन मोब्रे]] || {{cr|ZIM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66551.html ३५वा सामना] || २३ जून || {{cr|BER}} || [[नोएल गिबन्स]] || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || [[बर्मिंगहॅम|ॲस्टन युनिटी क्लब मैदान]], [[बर्मिंगहॅम|सटण कोलफील्ड]] || {{cr|BER}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66552.html ३६वा सामना] || २३ जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || [[श्रॉपशायर|लंडन रोड]], [[श्रॉपशायर|श्रुजबरी]] || {{cr|CAN}} २३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66553.html ३७वा सामना] || २३ जून || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|हेडन हिल पार्क]], [[वेस्ट मिडलंड्स|ओल्ड हिल]] || {{cr|PNG}} १९५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66554.html ३८वा सामना] || २३ जून || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[वॉरविकशायर|लेमिंग्टन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|लेमिंग्टन स्पा]] || {{cr|USA}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66555.html ३९वा सामना] || २५ जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || [[हर्टफर्डशायर|रेसकोर्स मैदान]], [[हर्टफर्डशायर|हर्टफर्ड]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66556.html ४०वा सामना] || २५ जून || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || [[वॉरविकशायर|केनिलवर्थ मैदान]], [[वॉरविकशायर|केनिलवर्थ]] || {{cr|DEN}} १ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66557.html ४१वा सामना] || २५ जून || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[चेशायर|व्हाइटहाउस लेन मैदान]], [[चेशायर|नॅंटवीच]] || {{cr|ZIM}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66558.html ४२वा सामना] || २५ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || [[बर्मिंगहॅम|बॉर्नवील क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम|बॉर्नवील]] || {{cr|BER}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66559.html ४३वा सामना] || २५ जून || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[ग्लॉस्टरशायर|स्पा मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर]] || {{cr|NED}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66560.html ४४वा सामना] || २५ जून || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[बर्मिंगहॅम|ॲस्टन मॅनर क्लब मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|USA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66561.html ४५वा सामना] || २५ जून || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || [[वूस्टरशायर|बार्न्ट ग्रीन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वूस्टरशायर|बार्न्ट ग्रीन]] || {{cr|Hong Kong|1959}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66562.html ४६वा सामना] || २७ जून || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || {{cr|MAS}} || [[अमरजीतसिंग गिल]] || [[वूस्टरशायर|ब्युडली क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वूस्टरशायर|ब्युडली]] || {{cr|DEN}} ८७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66563.html ४७वा सामना] || २७ जून || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || [[पी.डी. देसाई]] || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || [[स्टॅफर्डशायर|टॅमवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|टॅमवर्थ]] || {{cr|KEN}} ६३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66564.html ४८वा सामना] || २७ जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वॉरविकशायर|न्यूनटन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|न्यूनटन]] || {{cr|BER}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66565.html ४९वा सामना] || २७ जून || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|डॉरिज मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|डॉरिज]] || {{cr|Hong Kong|1959}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66566.html ५०वा सामना] || २७ जून || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[वॉरविकशायर|लॉक्स्ली क्लोझ]], [[वॉरविकशायर|वेलेसबोर्न]] || {{cr|NED}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66567.html ५१वा सामना] || २७ जून || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || {{cr|USA}} || [[शिव शिवनारायण]] || [[वॉरविकशायर|सोलिहुल महानगरपालिका क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|सोलिहुल]] || {{cr|USA}} २४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66568.html ५२वा सामना] || ३० जून || {{cr|ARG}} || [[पीटर स्टॉक्स]] || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || [[बर्मिंगहॅम|जॉन फिंडले मेमोरियल मैदान]], [[बर्मिंगहॅम|सटण कोलफील्ड]] || {{cr|KEN}} ८७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66569.html ५३वा सामना] || ३० जून || {{cr|BAN}} || [[गाझी अशरफ]] || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || [[हर्टफर्डशायर|स्टोव लेन मैदान]], [[हर्टफर्डशायर|कोलवॉल]] || {{cr|DEN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66570.html ५४वा सामना] || ३० जून || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[बर्मिंगहॅम|मिचेल्स-बटलर्स मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|BER}} ३० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66571.html ५५वा सामना] || ३० जून || {{cr|CAN}} || [[क्लीमेंट नेब्लेट]] || {{cr|FIJ}} || [[कॅक ब्राउन]] || [[वॉरविकशायर|किंग्स हिथ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|सोलिहुल]] || {{cr|CAN}} २४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66572.html ५६वा सामना] || ३० जून || {{cr|GIB|ensign}} || [[विली स्कॉट]] || {{cr|Israel}} || [[एन. डेव्हिडसन]] || [[वॉरविकशायर|वॉरविक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|वॉरविक]] || {{cr|GIB|ensign}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66573.html ५७वा सामना] || ३० जून || {{cr|Hong Kong|1959}} || [[पीटर अँडरसन]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[वॉरविकशायर|ग्रांज रोड]], [[वॉरविकशायर|ओल्टन]] || {{cr|PNG}} २ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८६ आय.सी.सी. चषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66574.html ५८वा सामना] || २ जुलै || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|वेस्ट ब्रॉमिच मैदान]], [[वेस्ट मिडलंड्स|वेस्ट ब्रॉमिच]] || {{cr|ZIM}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66575.html ५९वा सामना] || २ जुलै || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[बर्मिंगहॅम|मिचेल्स-बटलर्स मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|NED}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८६ आय.सी.सी. चषक]] - ३ऱ्या स्थानाकरता सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66576.html ६०वा सामना] || ४ जुलै || {{cr|BER}} || [[आर्नोल्ड मँडर्स]] || {{cr|DEN}} || [[टी. नील्सन]] || [[वेस्ट मिडलंड्स|सेथ सोमर्स पार्क]], [[वेस्ट मिडलंड्स|हेलसोवन]] || {{cr|DEN}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८६ आय.सी.सी. चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66577.html ६१वा सामना] || ७-८ जुलै || {{cr|ZIM}} || [[डेव्हिड हॉटन]] || {{cr|NED}} || [[रॉब व्हान वील्डी]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ZIM}} २५ धावांनी विजयी |} ====संघांची अंतिम स्थिती==== * {{cr|ZIM}} [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]]ासाठी पात्र ठरला. ===भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html १ला म.ए.दि.] || २२ जून || [[कॅरॉल हॉज]] || [[शुभांगी कुलकर्णी]] || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html २रा म.ए.दि.] || २६ जुलै || [[कॅरॉल हॉज]] || [[डायना एडलजी]] || [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://web.archive.org/web/20170113054354/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ३रा म.ए.दि.] || २७ जुलै || [[कॅरॉल हॉज]] || [[डायना एडलजी]] || [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} ४१ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|महिला कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67480.html १ली म.कसोटी] || २६-३० जून || [[कॅरॉल हॉज]] || [[शुभांगी कुलकर्णी]] || [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|कॉलिंगहॅम]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67481.html २री म.कसोटी] || ३-७ जुलै || [[कॅरॉल हॉज]] || [[डायना एडलजी]] || [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67482.html ३री म.कसोटी] || १२-१५ जुलै || [[कॅरॉल हॉज]] || [[डायना एडलजी]] || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९८६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64984.html १ला ए.दि.] || १६ जुलै || [[माईक गॅटिंग]] || [[जेरेमी कोनी]] || [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|NZL}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64985.html २रा ए.दि.] || १८ जुलै || [[माईक गॅटिंग]] || [[जेरेमी कोनी]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63435.html १ली कसोटी] || २४-२९ जुलै || [[माईक गॅटिंग]] || [[जेरेमी कोनी]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63436.html २री कसोटी] || ७-१२ ऑगस्ट || [[माईक गॅटिंग]] || [[जेरेमी कोनी]] || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|NZL}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63437.html ३री कसोटी] || २१-२६ ऑगस्ट || [[माईक गॅटिंग]] || [[जेरेमी कोनी]] || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || सामना अनिर्णित |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील क्रिकेट]] ry4j8fgogszl44qevl5l3yibv5kfojw 0 258023 2711912 2169394 2026-09-24T22:27:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711912 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|१९८७|१९८८}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|टी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा पाकिस्तान दौरा|१८ नोव्हेंबर १९८७]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | १-० [३] || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा|२५ नोव्हेंबर १९८७]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | १-१ [४] || १-७ [८] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|४ डिसेंबर १९८७]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | १-० [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२९ जानेवारी १९८८]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ०-० [१] || १-० [१] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा न्यू झीलंड दौरा|१२ फेब्रुवारी १९८८]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ०-० [३] || २-२ [४] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१२ फेब्रुवारी १९८८]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | १-० [१] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|१२ मार्च १९८८]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | १-१ [३] || ५-० [५] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#क्रिकेट विश्वचषक|८ ऑक्टोबर १९८७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|IND}}{{flagicon|PAK}} [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|AUS}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण-पॅसिफिक खेळ|डिसेंबर १९८७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|New Caledonia}} [[पॅसिफिक महासागर|१९८७ दक्षिण-पॅसिफिक खेळांमधील क्रिकेट - पुरूष]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{gold01}} {{cr|PNG}}<br>{{silver02}} {{cr|FIJ}}<br>{{bronze03}} {{cr|VAN}} |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|२ जानेवारी १९८८]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|AUS}} [[१९८७-८८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|AUS}} |- | style="text-align:left" | [[#१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक|२८ फेब्रुवारी १९८८]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|AUS}} [[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८|१९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr19|AUS}} |- | style="text-align:left" | [[#शारजाह चषक|२५ मार्च १९८८]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[१९८७-८८ शारजाह चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|IND}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|२० जानेवारी १९८८]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | — || ०-३ [३] || — |} ==ऑक्टोबर== ===क्रिकेट विश्वचषक=== {{मुख्यलेख|१९८७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९८७ क्रिकेट विश्वचषक गट अ गुण}} {{col-2}} {{१९८७ क्रिकेट विश्वचषक गट ब गुण}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65091.html १ला ए.दि.] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || [[नियाझ स्टेडियम]], [[हैदराबाद, पाकिस्तान]] || {{cr|PAK}} १५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65092.html २रा ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|ENG}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65093.html ३रा ए.दि.] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} १ धावेने विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65094.html ४था ए.दि.] || १० ऑक्टोबर || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद|हैदराबाद, भारत]] || {{cr|NZL}} ३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65095.html ५वा ए.दि.] || १२ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || [[पिंडी क्लब मैदान]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} १८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65096.html ६वा ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} ९६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65097.html ७वा ए.दि.] || १३ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|WIN}} १९१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65098.html ८वा ए.दि.] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} १६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65099.html ९वा ए.दि.] || १६ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} १ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65100.html १०वा ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} १०८ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65101.html ११वा ए.दि.] || १७ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65102.html १२वा ए.दि.] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} ३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65103.html १३वा ए.दि.] || २० ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65104.html १४वा ए.दि.] || २१ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|WIN}} २५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65105.html १५वा ए.दि.] || २२ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} ५६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65106.html १६वा ए.दि.] || २३ ऑक्टोबर || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65107.html १७वा ए.दि.] || २५ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|PAK}} ११३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65108.html १८वा ए.दि.] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} ३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65109.html १९वा ए.दि.] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65110.html २०वा ए.दि.] || २७ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65111.html २१वा ए.दि.] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|ZIM}} || [[जॉन ट्रायकोस]] || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|AUS}} ७० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65112.html २२वा ए.दि.] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || {{cr|SL}} || [[दुलिप मेंडीस]] || [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65113.html २३वा ए.दि.] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|WIN}} || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|WIN}} २८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65114.html २४वा ए.दि.] || ३१ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65115.html २५वा ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[इम्रान खान]] || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} १८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html २६वा ए.दि.] || ५ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[कपिल देव]] || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|ENG}} ३५ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65117.html २७वा ए.दि.] || ४ नोव्हेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|ENG}} || [[माईक गॅटिंग]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी विजयी |} ==नोव्हेंबर== ===इंग्लंडचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64310.html १ला ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || [[अब्दुल कादिर]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|ENG}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64311.html २रा ए.दि.] || २० नोव्हेंबर || [[अब्दुल कादिर]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|ENG}} २३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64312.html ३रा ए.दि.] || २२ नोव्हेंबर || [[अब्दुल कादिर]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|ENG}} ९८ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63470.html १ली कसोटी] || २५-२८ नोव्हेंबर || [[जावेद मियांदाद]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} १ डाव आणि ८७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63471.html २री कसोटी] || ७-१२ डिसेंबर || [[जावेद मियांदाद]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63472.html ३री कसोटी] || १६-२१ डिसेंबर || [[जावेद मियांदाद]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || सामना अनिर्णित |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63466.html १ली कसोटी] || २५-२९ नोव्हेंबर || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|WIN}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63467.html २री कसोटी] || ११-१६ डिसेंबर || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63468.html ३री कसोटी] || २६-३१ डिसेंबर || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63469.html ४थी कसोटी] || ११-१५ जानेवारी || [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|IND}} २५५ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64313.html १ला ए.दि.] || ८ डिसेंबर || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|WIN}} १० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64314.html २रा ए.दि.] || २३ डिसेंबर || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|WIN}} ५२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64315.html ३रा ए.दि.] || २ जानेवारी || [[दिलीप वेंगसरकर]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ५६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64316.html ४था ए.दि.] || ५ जानेवारी || [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64317.html ५वा ए.दि.] || ७ जानेवारी || [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} २ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64318.html ६वा ए.दि.] || १९ जानेवारी || [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://web.archive.org/web/20170711175120/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64319.html ७वा ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} ७३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64320.html ८वा ए.दि.] || २५ जानेवारी|| [[रवि शास्त्री]] || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[विद्यापीठ मैदान, तिरुवनंतपुरम|विद्यापीठ मैदान]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} ९ गडी राखून विजयी |} ==डिसेंबर== ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[ट्रान्स-टास्मन चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63473.html १ली कसोटी] || ४-७ डिसेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[जेफ क्रोव]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63474.html २री कसोटी] || ११-१५ डिसेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[जेफ क्रोव]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63475.html ३री कसोटी] || २६-३० डिसेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[जेफ क्रोव]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || सामना अनिर्णित |} ==जानेवारी== ===ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका=== {{मुख्यलेख|१९८७-८८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका}} {{१९८७-८८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९८७-८८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65422.html १ला ए.दि.] || २ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} ८१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65423.html २रा ए.दि.] || ३ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZL}} १ धावेने विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65424.html ३रा ए.दि.] || ५ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|NZL}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65425.html ४था ए.दि.] || ७ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65426.html ५वा ए.दि.] || ९ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65427.html ६वा ए.दि.] || १० जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} ८१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65428.html ७वा ए.दि.] || १२ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|SL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65429.html ८वा ए.दि.] || १४ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ३८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65430.html ९वा ए.दि.] || १६ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65431.html १०वा ए.दि.] || १७ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65432.html ११वा ए.दि.] || १९ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65433.html १२वा ए.दि.] || २० जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ७८ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८७-८८ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] - अंतिम फेरी (सर्वोत्तम तीन अंतिम सामने) |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65434.html १३वा ए.दि.] || २२ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65435.html १४वा ए.दि.] || २४ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[जेफ क्रोव]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |} ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[रोझ बाऊल चषक]] - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67031.html १ला म.ए.दि.] || २० जानेवारी || [[डेबी हॉक्ली]] || [[लीन लार्सेन]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} ८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66973.html २रा म.ए.दि.] || २३ जानेवारी || [[डेबी हॉक्ली]] || [[लीन लार्सेन]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} २८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66948.html ३रा म.ए.दि.] || २५ जानेवारी || [[डेबी हॉक्ली]] || [[लीन लार्सेन]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} ४ गडी राखून विजयी |} ===इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63476.html एकमेव कसोटी] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64321.html एकमेव ए.दि.] || ४ फेब्रुवारी || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} २२ धावांनी विजयी |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63477.html १ली कसोटी] || १२-१७ फेब्रुवारी || [[जेफ क्रोव]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63478.html २री कसोटी] || २५-२९ फेब्रुवारी || [[जेफ क्रोव]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63479.html ३री कसोटी] || ३-७ मार्च || [[जॉन राइट]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64322.html १ला ए.दि.] || ९ मार्च || [[जॉन राइट]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64323.html २रा ए.दि.] || १२ मार्च || [[जॉन राइट]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html ३रा ए.दि.] || १६ मार्च || [[जॉन राइट]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html ४था ए.दि.] || १९ मार्च || [[जॉन राइट]] || [[माईक गॅटिंग]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |} ===श्रीलंकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63480.html एकमेव कसोटी] || १२-१५ फेब्रुवारी || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[रंजन मदुगले]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि १०८ धावांनी विजयी |} ===१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक=== {{मुख्यलेख|१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८}} {{१९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक गुण}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८|१९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329567.html १ला सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा]] || {{cr19|AUS}} ७३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329568.html २रा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क]] || {{cr19|IND}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329569.html ३रा सामना] || २८ फेब्रुवारी || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|चॅफे पार्क]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मरबीन]] || {{cr19|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329570.html ४था सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री]] || {{cr19|NZL}} १२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329571.html ५वा सामना] || २९ फेब्रुवारी || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री]] || {{cr19|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329572.html ६वा सामना] || २९ फेब्रुवारी || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा]] || {{cr19|ENG}} ३० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329573.html ७वा सामना] || २९ फेब्रुवारी || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ ओव्हल]], [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ]] || {{cr19|WIN}} ३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329574.html ८वा सामना] || २९ फेब्रुवारी || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा]] || {{cr19|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329575.html ९वा सामना] || २ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|चॅफे पार्क]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मरबीन]] || {{cr19|AUS}} २४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329576.html १०वा सामना] || २ मार्च || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क]] || {{cr19|ENG}} ६३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329577.html ११वा सामना] || २ मार्च || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन उत्तर मैदान]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन]] || {{cr19|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329578.html १२वा सामना] || २ मार्च || {{cr19|IND}} || [[अर्जन क्रिपालसिंघ]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ ओव्हल]], [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ]] || {{cr19|PAK}} ६८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329579.html १३वा सामना] || ३ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ ओव्हल]], [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ]] || {{cr19|AUS}} १७७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329580.html १४वा सामना] || ३ मार्च || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा]] || {{cr19|SL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329581.html १५वा सामना] || ३ मार्च || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन|मायलुआहानन]] || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन]] || {{cr19|IND}} ४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329582.html १६वा सामना] || ३ मार्च || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा]] || {{cr19|WIN}} २० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329583.html १७वा सामना] || ६ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क]] || {{cr19|AUS}} ६० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329584.html १८वा सामना] || ६ मार्च || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा]] || {{cr19|SL}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329585.html १९वा सामना] || ६ मार्च || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन|मायलुआहानन]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|चॅफे पार्क]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मरबीन]] || {{cr19|WIN}} ७० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329586.html २०वा सामना] || ६ मार्च || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|लॉक्स्टन]] || {{cr19|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329587.html २१वा सामना] || ७ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ ओव्हल]], [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ]] || {{cr19|AUS}} ४८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329588.html २२वा सामना] || ७ मार्च || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|चॅफे पार्क]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मरबीन]] || {{cr19|ENG}} ५६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329589.html २३वा सामना] || ७ मार्च || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन|मायलुआहानन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री]] || {{cr19|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329590.html २४वा सामना] || ७ मार्च || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बारमेरा]] || {{cr19|WIN}} १०० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329591.html २५वा सामना] || ८ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|मिल्डुरा]] || {{cr19|PAK}} ३२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329592.html २६वा सामना] || ८ मार्च || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || {{cr19|NZL}} || [[ली जर्मोन]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|रेनमार्क]] || {{cr19|NZL}} ३९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329593.html २७वा सामना] || ८ मार्च || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|आयसीसी असोसिएट]] || [[ट्रेव्हर पेनी]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ ओव्हल]], [[ऑस्ट्रेलिया|वेंटवर्थ]] || {{cr19|WIN}} १२३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329594.html २८वा सामना] || ८ मार्च || {{cr19|IND}} || [[मायलुआहानन सेन्थिलनाथन|मायलुआहानन]] || {{cr19|SL}} || [[रोहन वीराक्कोडी]] || [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री ओव्हल]], [[दक्षिण ऑस्ट्रेलिया|बेर्री]] || {{cr19|SL}} ५० धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८|१९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329595.html २९वा सामना] || १० मार्च || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || {{cr19|WIN}} || [[ब्रायन लारा]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr19|PAK}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329596.html ३०वा सामना] || ११ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|ENG}} || [[मायकेल आथरटन]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr19|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८|१९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/329597.html ३१वा सामना] || ११ मार्च || {{cr19|AUS}} || [[जॉफ पार्कर]] || {{cr19|PAK}} || [[झहूर इलाही]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr19|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |} ==मार्च== ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९८७-८८}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64324.html १ला ए.दि.] || १२ मार्च || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[इम्रान खान]] || [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64325.html २रा ए.दि.] || १५ मार्च || [[गॉर्डन ग्रीनिज]] || [[इम्रान खान]] || [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64326.html ३रा ए.दि.] || १८ मार्च || [[गॉर्डन ग्रीनिज]] || [[इम्रान खान]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} ५० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64327.html ४था ए.दि.] || २० मार्च || [[गॉर्डन ग्रीनिज]] || [[इम्रान खान]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64328.html ५वा ए.दि.] || ३० मार्च || [[गॉर्डन ग्रीनिज]] || [[इम्रान खान]] || [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63481.html १ली कसोटी] || २-६ एप्रिल || [[गॉर्डन ग्रीनिज]] || [[इम्रान खान]] || [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || {{cr|PAK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63482.html २री कसोटी] || १४-१९ एप्रिल || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[इम्रान खान]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63483.html ३री कसोटी] || २२-२७ एप्रिल || [[व्हिव्ह रिचर्ड्स]] || [[इम्रान खान]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून विजयी |} ===शारजाह चषक=== {{मुख्यलेख|१९८७-८८ शारजाह चषक}} {{१९८७-८८ शारजाह चषक गुण}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९८७-८८ शारजाह चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65745.html १ला ए.दि.] || २५ मार्च || {{cr|IND}} || [[रवि शास्त्री]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} १८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65746.html २रा ए.दि.] || २७ मार्च || {{cr|IND}} || [[रवि शास्त्री]] || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} ७३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65747.html ३रा ए.दि.] || २९ मार्च || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NZL}} ९९ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८७-८८ शारजाह चषक]] - उपांत्य सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65748.html ४था ए.दि.] || ३१ मार्च || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || {{cr|SL}} || [[रंजन मदुगले]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NZL}} ४३ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९८७-८८ शारजाह चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65749.html ५वा ए.दि.] || १ एप्रिल || {{cr|IND}} || [[रवि शास्त्री]] || {{cr|NZL}} || [[जॉन राइट]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} ५२ धावांनी विजयी |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९८८ मधील क्रिकेट]] 2p6fz34iuvko90mxu97u3ntyp8lc47z 0 258108 2711913 2445649 2026-09-24T22:27:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711913 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|१९९३|१९९४}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|टी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१२ नोव्हेंबर १९९३]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | २-० [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा|१ डिसेंबर १९९३]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | ०-० [१] || १-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा|१ डिसेंबर १९९३]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | २-० [३] || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२६ डिसेंबर १९९३]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|RSA|1928}} | १-१ [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|१८ जानेवारी १९९४]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | ३-० [३] || २-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा|१० फेब्रुवारी १९९४]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | १-२ [३] || १-३ [५] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|१६ फेब्रुवारी १९९४]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ३-१ [५] || ३-२ [५] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१९ फेब्रुवारी १९९४]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA|1928}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | १-१ [३] || ४-४ [८] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा न्यू झीलंड दौरा|१९ मार्च १९९४]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | ०-० [१] || २-२ [४] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२८ ऑक्टोबर १९९३]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[१९९३-९४ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|WIN}} |- | style="text-align:left" | [[#हिरो चषक|९ नोव्हेंबर १९९३]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|IND}} [[हिरो चषक, १९९३-९४|१९९३-९४ हिरो चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|IND}} |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका|९ डिसेंबर १९९३]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|AUS}} [[१९९३-९४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|AUS}} |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी चषक|१२ फेब्रुवारी १९९४]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|KEN}} [[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|UAE}} |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलेशिया चषक|१३ एप्रिल १९९४]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|PAK}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|१८ जानेवारी १९९४]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | — || २-१ [३] || — |- ! colspan=6 |महिला आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |} ==ऑक्टोबर== ===शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी=== {{मुख्यलेख|१९९३-९४ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी}} {{१९९३-९४ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९३-९४ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65852.html १ला ए.दि.] || २८ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65853.html २रा ए.दि.] || २९ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[वसिम अक्रम]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} ३९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65854.html ३रा ए.दि.] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[वसिम अक्रम]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} ११४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65855.html ४था ए.दि.] || १ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[वसिम अक्रम]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65856.html ५वा ए.दि.] || २ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[वसिम अक्रम]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65857.html ६वा ए.दि.] || ३ नोव्हेंबर || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|WIN}} || [[डेसमंड हेन्स]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९३-९४ शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65858.html ७वा ए.दि.] || ५ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[वकार युनिस]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |} ==नोव्हेंबर== ===हिरो चषक=== {{मुख्यलेख|१९९३-९४ हिरो चषक}} {{१९९३-९४ हिरो चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[हिरो चषक, १९९३-९४|१९९३-९४ हिरो चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65961.html १ला ए.दि.] || ७ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65962.html २रा ए.दि.] || ९ नोव्हेंबर || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|WIN}} || [[डेसमंड हेन्स]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|WIN}} ४६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65963.html ३रा ए.दि.] || १० नोव्हेंबर || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || {{cr|ZIM}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65964.html ४था ए.दि.] || १४ नोव्हेंबर || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई|बॉम्बे]] || {{cr|RSA|1928}} ४१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65965.html ५वा ए.दि.] || १५ नोव्हेंबर || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|ZIM}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|SL}} ५५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65966.html ६वा ए.दि.] || १६ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} ६९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65967.html ७वा ए.दि.] || १८ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|ZIM}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || सामना बरोबरीत |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65968.html ८वा ए.दि.] || १९ नोव्हेंबर || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|RSA|1928}} ७८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65969.html ९वा ए.दि.] || २१ नोव्हेंबर || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || {{cr|ZIM}} || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|WIN}} १३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65970.html १०वा ए.दि.] || २२ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} ४३ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[हिरो चषक, १९९३-९४|१९९३-९४ हिरो चषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65971.html ११वा ए.दि.] || २४ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} २ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65972.html १२वा ए.दि.] || २५ नोव्हेंबर || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[हिरो चषक, १९९३-९४|१९९३-९४ हिरो चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65973.html १३वा ए.दि.] || २७ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|WIN}} || [[रिची रिचर्डसन]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} १०२ धावांनी विजयी |} ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[ट्रान्स-टास्मन चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63621.html १ली कसोटी] || १२-१६ नोव्हेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[मार्टिन क्रोव]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63622.html २री कसोटी] || २६-२९ नोव्हेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[केन रदरफोर्ड]] || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि २२२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63623.html ३री कसोटी] || ३-७ डिसेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[केन रदरफोर्ड]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि ९६ धावांनी विजयी |} ==डिसेंबर== ===वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64439.html १ला ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[रिची रिचर्डसन]] || [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64440.html २रा ए.दि.] || १६ डिसेंबर || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[रिची रिचर्डसन]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64441.html ३रा ए.दि.] || १८ डिसेंबर || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[रिची रिचर्डसन]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63627.html एकमेव कसोटी] || ८-१३ डिसेंबर || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[रिची रिचर्डसन]] || [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || सामना अनिर्णित |} ===झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63624.html १ली कसोटी] || १-६ डिसेंबर || [[वकार युनिस]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[साऊथएण्ड क्लब क्रिकेट स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} १३१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63625.html २री कसोटी] || ९-१४ डिसेंबर || [[वसिम अक्रम]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ५२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63626.html ३री कसोटी] || १६-२१ डिसेंबर || [[वसिम अक्रम]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64442.html १ला ए.दि.] || २४ डिसेंबर || [[वसिम अक्रम]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64443.html २रा ए.दि.] || २५ डिसेंबर || [[वसिम अक्रम]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64444.html ३रा ए.दि.] || २७ डिसेंबर || [[वसिम अक्रम]] || [[अँडी फ्लॉवर]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} ७५ धावांनी विजयी |} ===ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका=== {{मुख्यलेख|१९९३-९४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका}} {{१९९३-९४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९३-९४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65507.html १ला ए.दि.] || ९ डिसेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66398.html २रा ए.दि.] || ११ डिसेंबर || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65508.html ३रा ए.दि.] || १२ डिसेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65509.html ४था ए.दि.] || १४ डिसेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} १०३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65510.html ५वा ए.दि.] || १६ डिसेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65511.html ६वा ए.दि.] || १८ डिसेंबर || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || {{cr|RSA|1928}} || [[केप्लर वेसल्स]] || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65512.html ७वा ए.दि.] || ८ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZL}} ९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65513.html ८वा ए.दि.] || ९ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ४८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65514.html ९वा ए.दि.] || ११ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|NZL}} १३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65515.html १०वा ए.दि.] || १४ जानेवारी || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA|1928}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65516.html ११वा ए.दि.] || १६ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA|1928}} ८२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65517.html १२वा ए.दि.] || १९ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|NZL}} || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ५१ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९३-९४ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] - अंतिम फेरी (सर्वोत्तम तीन अंतिम सामने) |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65518.html १३वा ए.दि.] || २१ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} २८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65519.html १४वा ए.दि.] || २३ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ६९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65520.html १५वा ए.दि.] || २५ जानेवारी || {{cr|AUS}} || [[ॲलन बॉर्डर]] || {{cr|RSA|1928}} || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ३५ धावांनी विजयी |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63628.html १ली कसोटी] || २६-३० डिसेंबर || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[केप्लर वेसल्स]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63629.html २री कसोटी] || २-६ जानेवारी || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[केप्लर वेसल्स]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|RSA|1928}} ५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63630.html ३री कसोटी] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[हान्सी क्रोन्ये]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} १९१ धावांनी विजयी |} ==जानेवारी== ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[रोझ बाऊल चषक]] - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67032.html १ला म.ए.दि.] || १८ जानेवारी || [[साराह इलिंगवर्थ]] || [[बेलिंडा क्लार्क]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZL}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67125.html २रा म.ए.दि.] || २० जानेवारी || [[साराह इलिंगवर्थ]] || [[बेलिंडा क्लार्क]] || [[लेविन डोमेन मैदान]], [[न्यू झीलंड|लेविन]] || {{crw|AUS}} ४३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66952.html ३रा म.ए.दि.] || २२ जानेवारी || [[साराह इलिंगवर्थ]] || [[बेलिंडा क्लार्क]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZL}} २ धावांनी विजयी |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63631.html १ली कसोटी] || १८-२२ जानेवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[के.डी. सिंग बाबू स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} १ डाव आणि ११९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63632.html २री कसोटी] || २६-३० जानेवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} १ डाव आणि ९५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63633.html ३री कसोटी] || ८-१२ फेब्रुवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} १ डाव आणि १७ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64445.html १ला ए.दि.] || १५ फेब्रुवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} ८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64447.html २रा ए.दि.] || १८ फेब्रुवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64449.html ३रा ए.दि.] || २० फेब्रुवारी || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[गांधी मैदान]], [[जलंधर]] || {{cr|SL}} ४ गडी राखून विजयी |} ==फेब्रुवारी== ===पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63634.html १ली कसोटी] || १०-१२ फेब्रुवारी || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63635.html २री कसोटी] || १७-२० फेब्रुवारी || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|PAK}} १ डाव आणि १२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63636.html ३री कसोटी] || २४-२८ फेब्रुवारी || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64455.html १ला ए.दि.] || ३ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64457.html २रा ए.दि.] || ६ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|PAK}} ३६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64459.html ३रा ए.दि.] || ९ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|PAK}} ११ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64460.html ४था ए.दि.] || १३ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || सामना बरोबरीत |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64461.html ५वा ए.दि.] || १६ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[सलीम मलिक]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} ७ गडी राखून विजयी |} ===आयसीसी चषक=== {{मुख्यलेख|१९९४ आय.सी.सी. चषक}} '''पहिली फेरी गुण''' {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक पहिली फेरी गट अ}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक पहिली फेरी गट ब}} {{col-end}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक पहिली फेरी गट क}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक पहिली फेरी गट ड}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - पहिली फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66637.html १ला सामना] || १२-१३ फेब्रुवारी || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || {{cr|GIB|ensign}} || [[रिचर्ड बुझागलो]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PNG}} १३५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66638.html २रा सामना] || १२ फेब्रुवारी || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66639.html ३रा सामना] || १२-१३ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66640.html ४था सामना] || १२-१३ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|Israel}} || [[स्टॅन्ले पर्लमान]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66641.html ५वा सामना] || १३-१४ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66642.html ६वा सामना] || १३-१४ फेब्रुवारी || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66643.html ७वा सामना] || १३-१४ फेब्रुवारी || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BER}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66644.html ८वा सामना] || १३-१४ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || सामना बरोबरीत |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66645.html ९वा सामना] || १४ फेब्रुवारी || {{cr|GIB|ensign}} || [[विलफ्रेड पेरेझ]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66646.html १०वा सामना] || १४-१५ फेब्रुवारी || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} ६० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66647.html ११वा सामना] || १४ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66648.html १२वा सामना] || १४ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66649.html १३वा सामना] || १५-१६ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66650.html १४वा सामना] || १५-१६ फेब्रुवारी || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66651.html १५वा सामना] || १५-१६ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || सामना बरोबरीत |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66652.html १६वा सामना] || १५-१६ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|DEN}} ९३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66653.html १७वा सामना] || १६-१७ फेब्रुवारी || {{cr|GIB|ensign}} || [[विलफ्रेड पेरेझ]] || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66654.html १८वा सामना] || १६-१७ फेब्रुवारी || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || {{cr|PNG}} || [[वव्हिन पाला]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PNG}} ४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66655.html १९वा सामना] || १६-१७ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[इंगलटन लिबर्ड]] || {{cr|Israel}} || [[स्टॅन्ले पर्लमान]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66656.html २०वा सामना] || १६ फेब्रुवारी || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NAM}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66657.html २१वा सामना] || १७ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66658.html २२वा सामना] || १७ फेब्रुवारी || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|USA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66659.html २३वा सामना] || १७ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|DEN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66660.html २४वा सामना] || १७ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|HK|1959}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66661.html २५वा सामना] || १८ फेब्रुवारी || {{cr|GIB|ensign}} || [[विलफ्रेड पेरेझ]] || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|MAS}} १३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66662.html २६वा सामना] || १८ फेब्रुवारी || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} ७० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66663.html २७वा सामना] || १८ फेब्रुवारी || {{cr|Israel}} || [[स्टॅन्ले पर्लमान]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|Israel}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66664.html २८वा सामना] || १८ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} २० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66665.html २९वा सामना] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ARG}} ३७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66666.html ३०वा सामना] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66667.html ३१वा सामना] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BER}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66668.html ३२वा सामना] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|HK|1959}} २४५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66669.html ३३वा सामना] || २० फेब्रुवारी || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66670.html ३४वा सामना] || २० फेब्रुवारी || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} ९९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66671.html ३५वा सामना] || २० फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66672.html ३६वा सामना] || २० फेब्रुवारी || {{cr|Israel}} || [[स्टॅन्ले पर्लमान]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NAM}} ५९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66673.html ३७वा सामना] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|USA}} १११ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66674.html ३८वा सामना] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66675.html ३९वा सामना] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BER}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66676.html ४०वा सामना] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|FIJ}} १४४ धावांनी विजयी |} '''वूडन स्पून गट गुण''' {{१९९४ आय.सी.सी. चषक वूडन स्पून गट}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - वूडन स्पून गट |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66681.html १ला सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] ४१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66682.html २रा सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|GIB|ensign}} || [[विलफ्रेड पेरेझ]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] १५३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66691.html ३रा सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66692.html ४था सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|GIB|ensign}} || [[गॅरी डे'अथ]] || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SIN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66701.html ५वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] || [[वाली तारमोहमद]] || {{cr|GIB|ensign}} || [[गॅरी डे'अथ]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66702.html ६वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|SIN}} || [[श्रीरंगम मुर्ती]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] || [[डॉनल्ड ओव्बेरेडजो]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] ५६ धावांनी विजयी |} '''प्लेट फेरी गुण''' {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक प्लेट फेरी गट अ}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक प्लेट फेरी गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - प्लेट गट |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66683.html १ला सामना] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PNG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66684.html २रा सामना] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NAM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66685.html ३रा सामना] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|Israel}} || [[एन. झिराद]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|DEN}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66686.html ४था सामना] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|USA}} १७० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66693.html ५वा सामना] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ARG}} ७६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66694.html ६वा सामना] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || {{cr|PNG}} || [[वव्हिन पाला]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PNG}} १० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66695.html ७वा सामना] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|USA}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66696.html ८वा सामना] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|Israel}} || [[एन. झिराद]] || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|MAS}} ८६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66703.html ९वा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|ARG}} || [[लिओ अलोंसो]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[नैरोबी|इम्पाला मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NAM}} १३५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66704.html १०वा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोएली माटेयावा]] || {{cr|PNG}} || [[अपी लेका]] || [[नैरोबी|न्गारा मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PNG}} १० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66705.html ११वा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|MAS}} || [[डेव्हिड थलाल्ला]] || [[नैरोबी|मुस्लिम क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|DEN}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66706.html १२वा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|Israel}} || [[एन. झिराद]] || {{cr|USA}} || [[झमीन अमीन]] || [[जॅफ्री क्रीडा संकुल मैदान|जॅफ्री मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|USA}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - प्लेट अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66708.html १३वा सामना] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|DEN}} || [[मोगेन्स सीडर]] || {{cr|NAM}} || [[लेनी लोव]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NAM}} ४१ धावांनी विजयी |} '''दुसरी फेरी गुण''' {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक दुसरी फेरी गट अ}} {{col-2}} {{१९९४ आय.सी.सी. चषक दुसरी फेरी गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - दुसरी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66677.html १ला सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} ४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66678.html २रा सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66679.html ३रा सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BER}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66680.html ४था सामना] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ५९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66687.html ५वा सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} १३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66688.html ६वा सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} १३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66689.html ७वा सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BER}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66690.html ८वा सामना] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || {{cr|UAE}} || [[रियाझ पूनावाला]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} १ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66697.html ९वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[फारुक अहमद]] || {{cr|HK|1959}} || [[पॅट फोर्डहॅम]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} ५७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66698.html १०वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66699.html ११वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} १ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66700.html १२वा सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[डॅनी सिंग]] || {{cr|IRE}} || [[ॲलन लुईस]] || [[नैरोबी|प्रिमियर क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66707.html १ला उ.सामना] || १ मार्च || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || [[आगा खान क्रीडा संकुल मैदान|आगा खान मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ६४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66709.html २रा उ.सामना] || ३ मार्च || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[नैरोबी क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - ३ऱ्या स्थानाकरता सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66710.html ३ऱ्या स्थानाचा सामना] || ५ मार्च || {{cr|BER}} || [[अल्बर्ट स्टीड]] || {{cr|NED}} || [[स्टीवन लबर्स]] || [[सिंबा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} १०३ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ आय.सी.सी. चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66711.html अंतिम सामना] || ६ मार्च || {{cr|KEN}} || [[टॉम टिकोलो]] || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || [[रुआराका क्रीडा संकुल मैदान|रुआराका मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|UAE}} २ गडी राखून विजयी |} ====संघांची अंतिम स्थानस्थिती==== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 700px;" |- ! अंतिम स्थान!! संघ !! पुढील बढती |- style="background:#cfc;" |align=left|१. || {{cr|UAE}} || rowspan=3 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ क्रिकेट विश्वचषकसाठी पात्र]] |- style="background:#cfc;" |align=left|२. || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" |align=left|३. || {{cr|NED}} |- |align=left|४. || {{cr|BER}} || उपांत्य फेरीतूनच बाद |- |align=left|५. || {{cr|BAN}} || rowspan=4 | दुसऱ्या फेरीतून बाद |- |align=left|६. || {{cr|HK|1959}} |- |align=left|७. || {{cr|CAN}} |- |align=left|८. || {{cr|IRE}} |- |align=left|९. || {{cr|NAM}} || पहिल्या फेरीतून बाद, प्लेट विजेता |- |align=left|१०. || {{cr|PNG}} || rowspan=11 | पहिल्या फेरीतून बाद |- |align=left|११. || {{cr|MAS}} |- |align=left|१२. || {{cr|GIB|ensign}} |- |align=left|१३. || {{cr|USA}} |- |align=left|१४. || {{cr|ARG}} |- |align=left|१५. || {{ध्वजचिन्ह|पूर्व आफ्रिका}} [[पूर्व आफ्रिका क्रिकेट संघ|पूर्व-मध्य आफ्रिका]] |- |align=left|१६. || {{cr|Israel}} |- |align=left|१७. || {{cr|SIN}} |- |align=left|१८. || {{cr|DEN}} |- |align=left|१९. || {{cr|FIJ}} |- |align=left|२०. || [[पश्चिम आफ्रिका क्रिकेट संघ|पश्चिम आफ्रिका]] |} ===इंग्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64446.html १ला ए.दि.] || १६ फेब्रुवारी || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} ६१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64453.html २रा ए.दि.] || २६ फेब्रुवारी || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} ३ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64454.html ३रा ए.दि.] || २ मार्च || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} १६५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64456.html ४था ए.दि.] || ५ मार्च || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} १५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64458.html ५वा ए.दि.] || ६ मार्च || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- ! colspan="9"|[[विस्डेन चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63637.html १ली कसोटी] || १९-२४ फेब्रुवारी || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63638.html २री कसोटी] || १७-२२ मार्च || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} १ डाव आणि ४४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63639.html ३री कसोटी] || २५-३० मार्च || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} १४७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63640.html ४थी कसोटी] || ८-१३ एप्रिल || [[रिची रिचर्डसन]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} २०८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63641.html ५वी कसोटी] || १६-२१ एप्रिल || [[कर्टनी वॉल्श]] || [[मायकेल आथरटन]] || [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || सामना अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64448.html १ला ए.दि.] || १९ फेब्रुवारी || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} ५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64450.html २रा ए.दि.] || २० फेब्रुवारी || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA|1928}} ५६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64451.html ३रा ए.दि.] || २२ फेब्रुवारी || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} ८८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64452.html ४था ए.दि.] || २४ फेब्रुवारी || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64466.html ५वा ए.दि.] || २ एप्रिल || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64467.html ६वा ए.दि.] || ४ एप्रिल || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} २६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64468.html ७वा ए.दि.] || ६ एप्रिल || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} ३६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64469.html ८वा ए.दि.] || ८ एप्रिल || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|AUS}} १ धावेने विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63642.html १ली कसोटी] || ४-८ मार्च || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} १९७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63643.html २री कसोटी] || १७-२१ मार्च || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63644.html ३री कसोटी] || २५-२९ मार्च || [[केप्लर वेसल्स]] || [[ॲलन बॉर्डर]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || सामना अनिर्णित |} ==मार्च== ===भारताचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, १९९३-९४}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://web.archive.org/web/20181226135323/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63645.html एकमेव कसोटी] || १९-२३ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64462.html १ला ए.दि.] || २५ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZ}} २८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64463.html २रा ए.दि.] || २७ मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64464.html ३रा ए.दि.] || ३० मार्च || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} १२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64465.html ४था ए.दि.] || २ एप्रिल || [[केन रदरफोर्ड]] || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून विजयी |} ==एप्रिल== ===ऑस्ट्रेलेशिया चषक=== {{मुख्यलेख|१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक गट अ}} {{col-2}} {{१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65826.html १ला ए.दि.] || १३ एप्रिल || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|IND}} ७१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65827.html २रा ए.दि.] || १४ एप्रिल || {{cr|AUS}} || [[मार्क टेलर]] || {{cr|SL}} || [[रोशन महानामा]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65828.html ३रा ए.दि.] || १५ एप्रिल || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|PAK}} || [[सलीम मलिक]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65829.html ४था ए.दि.] || १६ एप्रिल || {{cr|AUS}} || [[मार्क टेलर]] || {{cr|NZ}} || [[गॅव्हिन लार्सन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65830.html ५वा ए.दि.] || १७ एप्रिल || {{cr|UAE}} || [[सुल्तान झरवानी]] || {{cr|PAK}} || [[सलीम मलिक]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|PAK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65831.html ६वा ए.दि.] || १८ एप्रिल || {{cr|NZ}} || [[गॅव्हिन लार्सन]] || {{cr|SL}} || [[रोशन महानामा]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|NZ}} २ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65832.html ७वा ए.दि.] || १९ एप्रिल || {{cr|AUS}} || [[मार्क टेलर]] || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65833.html ८वा ए.दि.] || २० एप्रिल || {{cr|NZ}} || [[गॅव्हिन लार्सन]] || {{cr|PAK}} || [[सलीम मलिक]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|PAK}} ६२ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65834.html ९वा ए.दि.] || २२ एप्रिल || {{cr|IND}} || [[मोहम्मद अझहरुद्दीन]] || {{cr|PAK}} || [[सलीम मलिक]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{cr|PAK}} ३९ धावांनी विजयी |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील क्रिकेट]] 85hq636vst86euvwiqjh2fggm5tsrzq 0 258269 2712128 2710644 2026-09-25T07:45:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712128 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट चित्रपट|चित्र शीर्षक=दिल बेचारा|दिग्दर्शन=मुकेश छाबरा|निर्मिती=फॉक्स स्टार स्टुडिओ|संगीत=ए आर. रहमान|देश=भारत|भाषा=हिंदी|प्रदर्शन तारीख=२४ जुलै २०२०|imdb_id=tt8110330|प्रमुख कलाकार=[[सुशांत सिंह राजपूत|सुशांतसिंग राजपूत]] </br> संजना संघी}} '''''दिल बेचरा''''' (Dil Bechara ) हा २०२०चा [[भारत|भारतीय]] [[हिंदी भाषा|हिंदी]] - भाषांतर येत्या काळातील रोमँटिक नाट्यपट आहे जो मुकेश छाब्रा यांच्या दिग्दर्शनाचा पहिला चित्रपट आहे. [[जॉन ग्रीन (लेखक)|जॉन ग्रीन]] यांच्या २०१२ च्या ''[[द फॉल्ट इन अवर स्टार्स|द फॉल्ट इन अवर स्टार्स या]]'' कादंबरीवर आधारित <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/movies/sushant-singh-rajputs-next-titled-kizie-aur-manny-1807299.html|title=The Fault in Our Stars' Hindi Adaptation Titled Kizie Aur Manny|date=11 July 2018|work=CNN-News18|access-date=18 July 2018}}</ref> यात [[सुशांत सिंग राजपूत|सुशांत सिंह राजपूत]], [[सैफ अली खान]] आणि ''नवनिर्मित'' संजना सांघी ''मुख्य भूमिकेत आहेत आणि'' सुरुवातीला ''कीझी और मन्नी'' ( ''ट्रान्सल)'' हे नाव ''देण्यात आले होते.'' [[जमशेदपूर]] येथे ९ जुलै २०१८ रोजी चित्रीकरण सुरू झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/06/14/sushant-singh-last-movie-the-fault-in-our-stars-remake.html|title=Sushant Singh Rajput's final movie would be 'The Fault in Our Stars' remake|date=14 June 2020|website=The Week|access-date=14 June 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sushant-singh-rajput-s-last-movie-would-be-mukesh-chhabra-s-the-fault-in-our-stars-remake-dil-bechara-2827964|title=Sushant Singh Rajput's last movie would be Mukesh Chhabra's 'The Fault In Our Stars' remake, 'Dil Bechara'|date=14 June 2020|website=DNA India|language=en|access-date=14 June 2020}}</ref> चित्रपटाचे प्रकाशन एकापेक्षा जास्त वेळा पुढे ढकलले गेले आहे, नंतरच्या पोस्ट-प्रॉडक्शन विलंबमुळे आणि नंतर पुन्हा भारतात कोविड -१ साथीच्या रोगामुळे . हे २४ जुलै २०२० रोजी [[हॉटस्टार|डिस्ने + हॉटस्टार]] वर रिलीज होईल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-disney-hotstar-6475755/|title=Sushant Singh Rajput's Dil Bechara to premiere on Disney Plus Hotstar|date=25 June 2020|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|url-status=live|access-date=25 June 2020}}</ref> यामध्ये जून २०२० मध्ये निधन झालेले राजपूत यांचे शेवटचे मरणोत्तर चित्रपट अभिनय आहे. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-trailer-celebrates-life-love-and-will-to-live/1887532|title=Sushant Singh Rajput''s ''Dil Bechara'' trailer celebrates life, love and will to live|date=6 July 2020|website=Outlook|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708182629/https://www.outlookindia.com/newsscroll/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-trailer-celebrates-life-love-and-will-to-live/1887532|archive-date=2020-07-08|access-date=8 July 2020|quote=With an aim to honour the legacy of the actor, the streaming platform is making the movie available to even the non-subscribers, which, Chhabra said will ensure that "Dil Bechara" can be watched by many.}}</ref> == प्लॉट == यापूर्वी ऑस्टिओसर्कोमा <ref name="HinduTrailerSwansong6July">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/dil-bechara-trailer-sushant-singh-rajputs-swansong-is-a-heartbreaking-romance/article32002110.ece|title=‘Dil Bechara’ trailer: Sushant Singh Rajput’s swansong is a heartbreaking romance|date=6 July 2020|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=9 July 2020}}</ref> पासून ग्रस्त असलेल्या इम्मानुएल राजकुमार जुनियर किंवा मॅनीला भेटल्यावर किझी बसू थायरॉईड कर्करोगाशी लढा देत आहे. किझी सुरुवातीला मॅनीपासून स्वतःपासून दूर होते परंतु ते चित्रपट आणि संगीत यावर बंध करतात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/dil-bechara-trailer-sushant-singh-rajput-s-last-film-is-a-tragic-love-story-and-we-can-t-stop-our-tears/story-Q5sVYksNx2gc3QkGmtExAP.html|title=Dil Bechara trailer: Sushant Singh Rajput’s last film is a tragic love story and we can’t stop our tears|date=6 July 2020|website=Hindustan Times|language=en|access-date=9 July 2020}}</ref> आणि शेवटी प्रेमात पडतात. किझीची तब्येत ढासळत असताना, ती आणि मॅनी शहराला भेट देण्याची तिची शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी [[पॅरिस|पॅरिसला]] जातात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2020/jul/09/dil-bechara-sushant-singh-rajputs-last-film-began-shooting-on-this-day-two-years-ago-19281.html|title=Dil Bechara: Sushant Singh Rajput’s last film began shooting on this day two years ago|date=9 July 2020|website=The New Indian Express|access-date=9 July 2020}}</ref> == कलाकार == * [[सुशांत सिंह राजपूत|इशॅन्युएल]] राजकुमार जुनियर म्हणून [[सुशांत सिंह राजपूत|सुशांत सिंग राजपूत]], त्यांना मॅनी म्हणून देखील ओळखले जाते <ref name="HinduTrailerSwansong6July"/> * संजना सांघी कीझी बसू म्हणून * आफताब खान म्हणून [[सैफ अली खान]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-saif-ali-khan-joins-sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-love-story-in-paris/articleshow/67890498.cms|title=Now, Saif Ali Khan joins Sushant Singh Rajput and Sanjana Sanghi's love story in Paris|date=8 January 2019|work=Mumbai Mirror|access-date=8 January 2019|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919162522/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-saif-ali-khan-joins-sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-love-story-in-paris/articleshow/67890498.cms|url-status=dead}}</ref> * साहिल वैद <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dil-bechara-actor-sahil-vaid-sushant-singh-rajput-6495783/|title=Dil Bechara actor Sahil Vaid: So glad I got to work with Sushant Singh Rajput|date=8 January 2019|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=12 July 2020}}</ref> * स्वस्तिक मुखर्जी * [[मिलिंद गुणाजी]] * [[जावेद जाफरी]] == उत्पादन == === विकास === मुकेश Chhabra, ऑक्टोबर 2017 मध्ये चित्रपट सुरू त्याच्या दिग्दर्शन बनवण्यासाठी आणि तो आहे की घोषणा चित्रपट जूळवून घेण्याची प्रक्रिया किंवा त्याचा परिणाम नर आघाडी ''आमच्या तारे मध्ये'' जॉन ग्रीन 2012 ''<nowiki/>'द फॉल्ट'' सुशांत सिंग राजपूत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-mukesh-chhabra-direct-fault-stars-remake-sushant-singh-rajput-lead/|title=BREAKING: Mukesh Chhabra to direct The Fault In Our Stars remake, Sushant Singh Rajput in lead|date=6 October 2017|website=Bollywood Hungama|access-date=18 July 2018}}</ref> मार्च 2018 मध्ये [[ए.आर. रहमान]] यांना संगीतकार म्हणून पुष्टी मिळाली. नंतर, नवागत संजना संघी यांची राजपूतच्या विरुद्ध निवड झाली आणि सोनी म्युझिक इंडियाने संगीतकार हक्क संपादन केला आणि अमिताभ भट्टाचार्य गीतकार म्हणून. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhushan|first=Nyay|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscar-winning-composer-a-r-rahman-score-bollywood-remake-fault-stars-1093003|title=A. R. Rahman Signs Up for Bollywood Remake of 'Fault in Our Stars'|date=7 March 2018|work=The Hollywood Reporter|access-date=18 July 2018}}</ref> ऑक्टोबर २०१ in मध्ये लैंगिक छळ केल्याचा आरोप झाल्यानंतर छाबरा यांना त्यांच्या सेवांवरून निलंबित करण्यात आले होते. <ref name="Meetoo">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-fallout-mukesh-chhabra-removed-from-kizzie-aur-manny-over-sexual-harassment-allegations/articleshow/66290171.cms|title=#MeToo fallout: Mukesh Chhabra removed from 'Kizzie Aur Manny' over sexual harassment allegations|date=20 October 2018|work=The Economic Times|access-date=28 November 2018}}</ref> आरोपांवरून आयसीसीकडून क्लीन चिट मिळाल्यानंतर अखेर तो परत आला. यामुळे अंतिम वेळापत्रक विलंब आणि पोस्ट-उत्पादन पूर्ण झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/after-sexual-harassment-accusations-mukesh-chhabra-returns-to-kizie-aur-manny-details-inside-bollywood-news/337745|title=After sexual harassment accusations, Mukesh Chhabra returns to Kizie Aur Manny – details inside|website=Times Now}}</ref> चित्रपटाचे सुरुवातीला ''किझी और मन्नी असे'' नाव होते, फेब्रुवारी २०१ in मध्ये हे शीर्षक अधिकृतपणे बदलून ''दिल बेचरा असे झाले'' . हे थीम पूर्णपणे मूर्त स्वरूपाचे वाटले आणि भट्टाचार्य यांनी लिहिलेल्या गीतांपैकी निवडले गेले होते आणि चित्रपटाचा एक ट्रॅक म्हणून रहमान यांनी संगीत दिले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-kizie-aur-manny-gets-new-title-read-439810|title=Sushant Singh Rajput and Sanjana Sanghi's Kizie Aur Manny gets a new title|date=8 February 2019|work=Pinkvilla|access-date=8 February 2019|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711090741/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-kizie-aur-manny-gets-new-title-read-439810|url-status=dead}}</ref> === चित्रीकरण === [[झारखंड|झारखंडच्या]] [[जमशेदपूर]] येथे 9 जुलै 2018 रोजी प्रिन्सिपल फोटोग्राफीची सुरुवात झाली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/bollywood/report-the-fault-in-our-stars-remake-sushant-singh-rajput-to-romance-sanjana-sanghi-in-mukesh-chhabra-s-film-2595291|title='The Fault In Our Stars' remake: Sushant Singh Rajput to romance Sanjana Sanghi in Mukesh Chhabra's film|date=19 March 2018|work=Daily News and Analysis|access-date=18 July 2018}}</ref> 29 ऑगस्ट 2018 रोजी [[फराह खान|फराह खानने]] राजपूतसोबत एक गाणे शूट केले. अंतिम वेळापत्रकातील उर्वरित काही भाग [[पॅरिस]], [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] चित्रित केले गेले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-farah-khan-sushant-singh-rajput-mukesh-chhabra-kizie-aur-manny-the-fault-in-our-stars-460513|title=One Shot Wonder: Farah Khan is in awe of Sushant Singh Rajput|date=30 August 2018|language=en-US|access-date=27 October 2018}}</ref> हे नंतर चित्रपटाचे शीर्षक गाणे असल्याचे समोर आले. या गाण्याचे कोरिओग्राफिंग करण्यासाठी खान यांनी कोणतेही पैसे घेतले नाहीत, जे फक्त एका दिवसाच्या तालीम नंतर राजपूतकडून घेण्यात आले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/dil-bechara-title-track-sushant-singh-rajput-nailed-last-song-in-one-take-farah-khan-treated-him-to-home-cooked-food/story-EIm0e5wmsoEYCZOj2hrHSP.html|title=Dil Bechara title track: Sushant Singh Rajput nailed last song in one take, Farah Khan treated him to home-cooked food|date=8 July 2020|website=Hindustan Times|language=en|access-date=9 July 2020}}</ref> == साउंडट्रॅक == फिल्म स्कोअर आणि साउंडट्रॅक अल्बमची रचना ए.आर. रहमान यांनी केली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.koimoi.com/bollywood-movies/music-reviews/dil-bechara-music-review-ar-rahman-bechara-high-expectations-ka-maaraa/|title=Dil Bechara Music Review: AR Rahman Bechara, High Expectations Ka Maaraa!|last=Umesh Punwani|date=10 July 2020|website=Koimoi}}</ref> साउंडट्रॅकमध्ये नऊ गाण्यांचा समावेश आहे आणि 10 जुलै 2020 रोजी सोनी म्युझिक इंडियाच्या रेकॉर्ड लेबलवर ते प्रसिद्ध झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-dil-bechara-album-is-carefully-curated-because-film-has-heart-now-memories-of-sushant-singh-rajput-ar-rahman-2831752|title=Dil Bechara album is carefully curated because film has heart & now memories of Sushant Singh Rajput: AR Rahman|date=10 July 2020|website=DNA India|language=en|access-date=10 July 2020}}</ref> == सोडा == ची प्रारंभिक प्रीमियर तारीख राजपूत यांनी आपल्या [[ट्विटर]] हँडलवरून शेअर केली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://moviealles.com/movies/kizie-aur-manny-movie/|title=Kizie Aur Manny New Poster with an Oxygen Cylinder – Movie Alles|date=19 October 2018|work=Movie Alles|language=en-US|access-date=27 October 2018|archive-date=2018-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143210/https://moviealles.com/movies/kizie-aur-manny-movie/|url-status=dead}}</ref> तथापि, चित्रपट पुढे ढकलण्यात आली होती पोस्ट-उत्पादन टप्प्यात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/first-poster-of-sushant-singh-rajput-s-kizie-aur-manny-has-rajinikanth-see-pic/story-GbmiLlEP3VQes0imIarSuL.html|title=First poster of Sushant Singh Rajput's Kizie Aur Manny has Rajinikanth. See pic|date=9 July 2018|work=Hindustan Times|access-date=18 July 2018}}</ref> व्यापार विश्लेषक तरण आदर्श यांनी रोजी घोषणा केली की हा चित्रपट जुलै २०२० रोजी प्रदर्शित होईल. तथापि, भारतात पुन्हा १ March मार्च २०२० पर्यंत सीओव्हीआयडी -१ (साथीचा रोग) सर्व देशभर (किंवा खंडभर) पसरल्यामुळे सिनेमा बंद ठेवण्यात आला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.newstracklive.com/news/sanjana-sanghi-first-movie-released-on-8-may-dil-bechara-lockdown-coronavirus-sc87-nu612-ta272-1091119-1.html|title=The actress debut film was not released due to the lockdown, expressed grief|date=9 May 2020|website=News Track|access-date=9 May 2020}}</ref> मध्ये राजपूत यांच्या आत्महत्येनंतर मृत्यू झाल्यानंतर फॉक्स स्टार स्टुडिओने पासून [[हॉटस्टार|डिस्ने + हॉटस्टारवर]] सदस्‍यता विचारात न घेता चित्रपटासाठी विनामूल्य प्रवाहित करण्यात [[हॉटस्टार|येण्याची घोषणा]] केली. छाब्रा म्हणाले की, यामुळे हा चित्रपट "बऱ्याचजणांनी पाहिला जाऊ शकतो" याची खात्री होईल. <ref name=":0"/> चित्रपटाचा अधिकृत ट्रेलर रोजी [[यूट्यूब|यूट्यूबवर]] रिलीज झाला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dil-bechara-trailer-release-sushant-singh-rajput-live-updates-6492303/|title=Dil Bechara trailer release: Fans heap praise on Sushant Singh Rajput starrer|date=6 July 2020|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=6 July 2020}}</ref> आणि रिलीजच्या तासातच जगातील सर्वांत आवडला ट्रेलर बनला, सह {{Spaces}} दशलक्ष लाईक्स. हे अव्हेन्जर्स '': एंडगेम'' या ट्रेलरला मागे टाकले, ज्यात होते दशलक्ष लाईक्स. <ref name="NIEMostLikedTrailer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/jul/07/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-becomes-most-liked-trailer-ever-breaks-avengers-infinity-war-2166521.html|title=Sushant Singh Rajput's 'Dil Bechara' becomes most liked trailer ever, breaks 'Avengers: Infinity War' record|last=Chowdhury|first=Shreya|date=7 July 2020|website=The New Indian Express|access-date=8 July 2020}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील हिंदी चित्रपट]] t7lbbmgl3ohvtblurxwsh2z4uxw1zk9 0 258406 2711955 2437378 2026-09-25T00:45:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711955 wikitext text/x-wiki '''एस. आनंद''' ऊर्फ '''स्टीफन आनंद''' एक लेखक, प्रकाशक आणि पत्रकार आहे. त्यांनी [[डी. रविकुमार]] यांच्यासमवेत २००३ मध्ये [[नवयान (प्रकाशन गृह)|नवयान]] या प्रकाशन संस्थेची स्थापना केली, जे "जातीनिर्मूलनाच्या दृष्टिकोनातून जातीच्या प्रश्नावर लक्ष केंद्रित करणारे भारताचे पहिले आणि एकमेव प्रकाशन गृह आहे."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://navayana.org/about/|title=About|website=Navayana}}</ref> २००३ मध्ये नवयनाने "ब्रिटिश कौन्सिल - लंडन बुक फेअर इंटरनॅशनल यंग पब्लिशर ऑफ द ईयर" पुरस्कार जिंकला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pal|first=Deepanjana|url=http://www.firstpost.com/living/im-an-anti-caste-junkie-meet-s-anand-the-man-behind-navayana-publishing-house-737357.html|title=I'm an anti-caste junkie: Meet S Anand, the man behind Navayana publishing house|date=Apr 29, 2013|work=Firstpost}}</ref> एस. आनंद यांनी श्रीविद्या नटराजन, आणि [[दुर्गाबाई व्याम]] आणि सुरेश व्याम यांच्यासह सह-लेखक म्हणून ''[[भीमायन|भीमायन: भीमराव रामजी आंबेडकर आंबेडकर यांच्या जीवनामधील अस्पृश्यतेचे अनुभव]]'' या ग्राफिक चरित्र पुस्तकाचे लेखन केले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Desai|first=Prajna|url=http://www.tcj.com/reviews/bhimayana-experiences-of-untouchability/|title=Review: Bhimayana: Experiences of Untouchability|date=Apr 18, 2012|work=The Comics Journal}}</ref> त्यांनी [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या [[जातिव्यवस्थेचे निर्मूलन]] (जातीचा विनाश) यावर देखील उत्कृष्ट भाष्य केले आहे; भाष्य केलेल्या आवृत्तीत [[अरुंधती रॉय|अरुंधती रॉय]] यांचा "डॉक्टर आणि संत" हा शीर्षक निबंध आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Naqvi|first=Saba|url=http://www.outlookindia.com/article/we-need-ambedkarnow-urgently/289691|title=We Need Ambedkar -- Now|date=Mar 10, 2014|work=Outlook|accessdate=2020-07-19|archive-date=2016-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160112050322/http://www.outlookindia.com/article/we-need-ambedkarnow-urgently/289691|url-status=dead}}</ref> नवयान सुरू करण्यापूर्वी आनंद [[आउटलुक]] आणि [[तहलका]] मध्ये सहपत्रकार म्हणून काम करत होते. त्यांनी [[पेंग्विन इंडिया]]मध्ये काम करणाऱ्या सुप्रसिद्ध पुस्तक संपादक आर. शिवप्रियाशी लग्न केले आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.thehindu.com/books/literary-review/the-doctor-and-the-saint/article5740369.ece "डॉक्टर आणि संत" रॉय यांच्या निबंधातील उतारे] * [http://graphicshelf.com/interview-s-anand/ “आम्ही स्वतःला एक प्रकाशन कंपनी म्हणून विचार केला नाही जे बाजारपेठेसाठी पुस्तके मंथन करेल”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719103835/https://graphicshelf.com/interview-s-anand/ |date=2020-07-19 }} - ग्राफिक शेल्फ वर एस.आनंद यांच्याशी बोलताना. [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] i6aonvmuvkgq7a56n48tmq312qjmqip 0 258519 2711828 2111891 2026-09-24T13:39:25Z ~2026-51764-92 187766 /* */ 2711828 wikitext text/x-wiki {{बदल}} ' If you are reading this you don't know reality. अब्दुल रसूल कुर्बान हुसेन' हे सोलापूर येथील स्वातंत्र्य चळवळीतले पत्रकार होते. कुर्बान हुसेन यांना इंग्रजांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाबद्दल दोषी ठरवून, १२ जानेवारी १९३१ रोजी फासावर चढविण्यात आले. त्यावेळी कुर्बान हुसेन यांचे वय अवघे २२ वर्षे होते. एवढ्या तरुण वयात हौतात्म्य लाभलेले ते पहिलेच संपादक असावेत, असे सांगण्यात येते. सोलापुरातील स्वातंत्र्यलढा दडपण्यासाठी इंग्रजांनी मार्शल कायदा लागू केला.त्यांनी १९२७ साली ‘गझनफर’ नावाचे उर्दू भाषेतील साप्ताहिक सुरू केले होते. ‘गझनफर’ या शब्दाचा अर्थ आहे सिंह. लोकमान्य टिळकांच्या ‘केसरी’ वृत्तपत्राने ज्याप्रमाणे स्वातंत्र्यलढ्यासाठी जागृती केली, त्याचप्रमाणे सोलापूर जिल्हयात कुर्बान हुसेन यांच्या ‘गझनफर’ वृत्तपत्राने कार्य सुरू केले होते. गझनफर हे नाव उर्दू भाषेतील होतं, परंतु ते मराठी भाषेत देवनागरी लिपीत छापले जात असे. त्यांनी गझनफर वृत्तपत्रातून स्वातंत्र्यलढा, कामगारांचे प्रश्न, हिदु-मुस्लिम ऐक्य यासह विविध विषयांवर लेखन केले.मार्शल लॉ जारी होण्यापूर्वी 'गजनफर'अर्थिक अडचणी व संपादकाचे प्रकृती असल्यामुळे बंद पडले. हुसेन यांची भाषा प्रभावी आणि परखड होती, ते एका सामान्य मुस्लिम कुटुंबात जन्माला आले. ते स्वतः गिरणी कामगार होते. स्वातंत्र्य लढ्यातील सभांमध्ये अतिशय प्रभावी भाषणे करीत असत. ५ मे १९३० रोजी महात्मा गांधीजींना अटक झाल्यानंतर सोलापूर शहरात जी सभा झाली, त्यातील त्यांचे भाषण ऐकून तरुण कार्यकर्ते इंग्रजाविरुद्ध पेटून उठले होते. सोलापुरातील तरुण रस्त्यावर उतरल्यानंतर येथील परिस्थिती कलेक्टर यांच्या नियंत्रणाबाहेर गेली. त्यामुळे ९, १०, ११ मे १९३० हे तीन दिवस सोलापूर शहरात इंग्रज सरकारचे शासनच नव्हते. भारताला स्वातंत्र्य मिळण्याआधी तीन दिवस सोलापूर शहराने पूर्ण स्वातंत्र्य अनुभवले. स्वातंत्र्य प्राप्तीपूर्वीच सोलापूर शहराने ९-११ मे १९३० या काळात ३ दिवसांचे स्वातंत्र्य अनुभवलं. या घटनेमुळे स्वातंत्र्य संग्रामादरम्यान मलप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन व किसन सारडा यांना १२ जानेवारी, १९३१ रोजी ब्रिटिशांनी येरवड्याच्या तुरुंगात फाशी दिली. तेव्हापासून या शहरास हुतात्म्यांचे शहर म्हणून ओळखले जाते. दरम्यान, सोलापुरात आजही मुस्लिम मराठी साहित्य सांस्कृतिक मंडळातर्फे हुतात्मा कुर्बान हुसेन व्याख्यानमालेचं आयोजन करण्यात येतं. हुसेन यांनी देशासाठी दिलेल्या कुर्बानीचा सोलापूरकरांना, महाराष्ट्राला आणि देशाला अभिमान आहे. hgwzxjt17zvjdyezz9yblj81lgqrhfh 2711829 2711828 2026-09-24T13:41:51Z NDG 174384 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-51764-92|~2026-51764-92]] ([[User talk:~2026-51764-92|talk]]) to last version by 117.233.127.36: test edits, please use the sandbox 2111891 wikitext text/x-wiki {{बदल}} 'अब्दुल रसूल कुर्बान हुसेन' हे सोलापूर येथील स्वातंत्र्य चळवळीतले पत्रकार होते. कुर्बान हुसेन यांना इंग्रजांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागाबद्दल दोषी ठरवून, १२ जानेवारी १९३१ रोजी फासावर चढविण्यात आले. त्यावेळी कुर्बान हुसेन यांचे वय अवघे २२ वर्षे होते. एवढ्या तरुण वयात हौतात्म्य लाभलेले ते पहिलेच संपादक असावेत, असे सांगण्यात येते. सोलापुरातील स्वातंत्र्यलढा दडपण्यासाठी इंग्रजांनी मार्शल कायदा लागू केला.त्यांनी १९२७ साली ‘गझनफर’ नावाचे उर्दू भाषेतील साप्ताहिक सुरू केले होते. ‘गझनफर’ या शब्दाचा अर्थ आहे सिंह. लोकमान्य टिळकांच्या ‘केसरी’ वृत्तपत्राने ज्याप्रमाणे स्वातंत्र्यलढ्यासाठी जागृती केली, त्याचप्रमाणे सोलापूर जिल्हयात कुर्बान हुसेन यांच्या ‘गझनफर’ वृत्तपत्राने कार्य सुरू केले होते. गझनफर हे नाव उर्दू भाषेतील होतं, परंतु ते मराठी भाषेत देवनागरी लिपीत छापले जात असे. त्यांनी गझनफर वृत्तपत्रातून स्वातंत्र्यलढा, कामगारांचे प्रश्न, हिदु-मुस्लिम ऐक्य यासह विविध विषयांवर लेखन केले.मार्शल लॉ जारी होण्यापूर्वी 'गजनफर'अर्थिक अडचणी व संपादकाचे प्रकृती असल्यामुळे बंद पडले. हुसेन यांची भाषा प्रभावी आणि परखड होती, ते एका सामान्य मुस्लिम कुटुंबात जन्माला आले. ते स्वतः गिरणी कामगार होते. स्वातंत्र्य लढ्यातील सभांमध्ये अतिशय प्रभावी भाषणे करीत असत. ५ मे १९३० रोजी महात्मा गांधीजींना अटक झाल्यानंतर सोलापूर शहरात जी सभा झाली, त्यातील त्यांचे भाषण ऐकून तरुण कार्यकर्ते इंग्रजाविरुद्ध पेटून उठले होते. सोलापुरातील तरुण रस्त्यावर उतरल्यानंतर येथील परिस्थिती कलेक्टर यांच्या नियंत्रणाबाहेर गेली. त्यामुळे ९, १०, ११ मे १९३० हे तीन दिवस सोलापूर शहरात इंग्रज सरकारचे शासनच नव्हते. भारताला स्वातंत्र्य मिळण्याआधी तीन दिवस सोलापूर शहराने पूर्ण स्वातंत्र्य अनुभवले. स्वातंत्र्य प्राप्तीपूर्वीच सोलापूर शहराने ९-११ मे १९३० या काळात ३ दिवसांचे स्वातंत्र्य अनुभवलं. या घटनेमुळे स्वातंत्र्य संग्रामादरम्यान मलप्पा धनशेट्टी, जगन्नाथ शिंदे, कुर्बान हुसेन व किसन सारडा यांना १२ जानेवारी, १९३१ रोजी ब्रिटिशांनी येरवड्याच्या तुरुंगात फाशी दिली. तेव्हापासून या शहरास हुतात्म्यांचे शहर म्हणून ओळखले जाते. दरम्यान, सोलापुरात आजही मुस्लिम मराठी साहित्य सांस्कृतिक मंडळातर्फे हुतात्मा कुर्बान हुसेन व्याख्यानमालेचं आयोजन करण्यात येतं. हुसेन यांनी देशासाठी दिलेल्या कुर्बानीचा सोलापूरकरांना, महाराष्ट्राला आणि देशाला अभिमान आहे. djp1yso6appht16e4t0agma9ornp87k 0 260239 2711982 2203749 2026-09-25T01:55:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711982 wikitext text/x-wiki काळे धंदे हे एक भारतीय मराठी वयस्क कॉमेडी वेबसीरीज आहेत जी झी ५ (ऑनलाईन टेलिकास्टिंग प्लॅटफॉर्म) वर प्रवाहित करण्यात आल्या<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/entertainment-news-money-is-the-only-motivation/302879|title=‘Money Is The Only Motivation’ {{!}} Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-08-10|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410062439/https://www.outlookindia.com/magazine/story/entertainment-news-money-is-the-only-motivation/302879|url-status=dead}}</ref>. २ ऑक्टोबर २०१९ रोजी या मालिकेचा प्रीमियर झाला होता. या मालिकेचे दिग्दर्शन रामचंद्र गावकर यांनी केले आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/mahesh-manjrekar-starrer-upcoming-marathi-web-series-kaale-dhande-new-official-trailer-out-now/5d82633e129cf94c9107f171|title=Mahesh Manjrekar Starrer Upcoming Marathi Web Series 'Kaale Dhande': New Official Trailer Out Now|last=SpotboyE|website=www.spotboye.com|language=en-US|access-date=2020-08-10}}</ref>. इखिल रत्नपारकाही, महेश मांजरेकर, ओंकार राऊत, सुनील तावडे, संस्कृति बालगुडे या मालिकेची मुख्य भूमिका आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://boxofficeindia.co.in/mahesh-manjrekar-marks-his-marathi-digital-debut-zee5%E2%80%99s-kaale-dhande-%E2%80%93-read-details|title=Mahesh Manjrekar marks his Marathi digital debut with Zee5’s Kaale Dhande – read details|date=2019-09-05|website=Box Office India|language=en|access-date=2020-08-10|archive-date=2020-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809120231/https://boxofficeindia.co.in/mahesh-manjrekar-marks-his-marathi-digital-debut-zee5%E2%80%99s-kaale-dhande-%E2%80%93-read-details|url-status=dead}}</ref> == कथा == विकी हा व्यवसायाने छायाचित्रकार आहे, वयाच्या २० व्या वर्षाच्या मुंबईतील इतर कोणीही सरासरी आहे. एक पुराणमतवादी कुटुंबात वाढत ज्याच्याकडून तो व्यक्त करण्यापेक्षा लपवितो, तो लैंगिक वंचित मनुष्य-मुलांपैकी अधिक आहे, त्याचा बहुतेक वेळ त्याच्या सर्वात चांगल्या मित्र सॅम आणि सुदर्शनबरोबर घालवला आहे. शेवटी तो त्या मुलीला भेटतो, ज्याच्याशी तो डेटिंग पोर्टलवर संभाषण करीत आहे. दोघे सार्वजनिक ठिकाणी जिव्हाळ्याचा क्षण सामायिक करतात, तेव्हा काकाने केलेल्या कृत्या दरम्यान तो पकडला गेला. नंतरचे हे त्याच्या कुटुंबातील सदस्यांना देखील प्रकट करते आणि विकीला मोठा पेच निर्माण करते. काकांविरुद्ध सूड उगवण्याच्या प्रयत्नात विक्कीचा मोठा घोटाळा झाला की तो सुटू शकेल असे वाटत नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vogue.in/culture-and-living/content/marathi-comedy-shows-and-movies-on-netflix-zee5-to-binge-on|title=5 Marathi comedy shows and movies on Netflix, Zee5 and more to binge on right now|website=Vogue India|language=en-IN|access-date=2020-08-10}}</ref> == कलाकार == * निखिल रत्नपारकाही * ओंकार राऊत * सुनील तावडे * महेश मांजरेकर * संस्कृतुई बालगुडे * राजरत्न भोजने * शुभंकर तावडे * नेहा खान * तृप्ती खामकर * रुतुराज शिंदे == बाह्य वेबसाइट == [[imdbtitle:11192308|काळे धंदे]] == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:मशिन ट्रान्सलेशन]] 8vijbqp3iq2pxix0sgm5xd6udy0bcl5 0 262576 2711965 2686617 2026-09-25T01:02:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711965 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Rabbit_proof_fence_in_2005.jpg|इवलेसे|300x300अंश| ससासाठी उपयुक्त असलेले - संवर्धन कुंपण हे पश्चिम ऑस्ट्रेलियामधील शेती क्षेत्राचे संरक्षण करण्यासाठी एक अडथळा आणते. ससे ऑस्ट्रेलियामध्ये एक महत्त्वाची प्रजाती आहेत.]] ऑस्ट्रेलियामध्ये, पर्यावरणसंबधीत अनेक मुद्दे आहेत. पर्यावरण समस्याचे परिणाम ऑस्ट्रेलियावर होत आहेत. त्याचप्रमाणे,अनेक मुद्दे ऑस्ट्रेलियामधील संवर्धनाशी संबंधित आहेत.उदाहरणार्थ, मरे-डार्लिंग बेसिनची ढासळणारी स्थिती, याचा मानवी भूमी वापरावर आणि अर्थव्यवस्थेवर थेट आणि गंभीर परिणाम होतो. नैसर्गिक स्रोतांच्या वापरासह अनेक मानवी क्रियाकलापांचा [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियन]] वातावरणावर थेट परिणाम होतो. == हवामान बदल == गेल्या दोन दशकांपासून, हवामान बदल हा आता ऑस्ट्रेलियामधील एक प्रमुख राजकीय समस्या आहे. एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात सातत्याने होणारा दुष्काळ आणि परिणामी पाण्यावरील निर्बंध हे नैसर्गिक घटनांच्या आर्थिक व राजकीय वास्तविकतेवर मूर्त परिणाम घडवत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/09/06/2025733.htm|title=No end to drought: climate experts|date=2007-09-06|website=ABC News|access-date=26 July 2015|archive-date=2016-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128133403/http://www.abc.net.au/news/2007-09-06/no-end-to-drought-climate-experts/661944|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/australias-epic-drought-the-situation-is-grim-445450.html|title=The Independent – 404|website=The Independent|access-date=26 July 2015|archive-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011054304/http://www.independent.co.uk/news/world/australasia/australias-epic-drought-the-situation-is-grim-445450.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/idUSPEK15498020070427|title=Australia drought is climate change warning: UK|date=2007-04-27|work=Reuters|access-date=26 July 2015}}</ref> ग्रीनहाऊस गॅस उत्सर्जनाच्या संदर्भात ऑस्ट्रेलिया जागतिक स्तरावर पहिल्या दहा देशांमध्ये स्थान मिळवले आहे. सध्याच्या, संघीय आणि राज्य सरकारांनी मानववंश कारणांमुळे निर्माण झालेल्या ग्रीनहाऊस गॅस उत्सर्जनामुळे हवामानातील बदलांमुळे होत आहे.आपला विश्वास जाहीरपणे व्यक्त केला आहे. ऑस्ट्रेलियातील खाणकाम आणि कोळशाद्वारे चालविल्या जाणाऱ्या वीज केंद्रांविरोधात लोकसंख्येतील स्थानिक अल्पसंख्याक गट आणि अशा प्रात्यक्षिके मुख्य प्रवाहातील माध्यमांद्वारे मोठ्या प्रमाणात नोंदवल्या जातात. त्याचप्रमाणे, मुख्या अल्पसंख्याक गट पवन ऊर्जा योजनांचा सतत विरोध करतात, कार्बन तटस्थ असूनही, स्थानिक व्हिज्युअल आणि आवाजाच्या प्रभावामुळे आणि पवन उर्जेच्या कमी विश्वासार्हतेबद्दल चिंता करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.castlemaineindependent.org/2010/10/backwards-looking-noisy-minority-to-protest-community-wind-farm/|title=Backwards Looking, Noisy Minority To Protest Community WInd Farm, Castlemaine Independent (2010)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725142046/http://www.castlemaineindependent.org/2010/10/backwards-looking-noisy-minority-to-protest-community-wind-farm/|archive-date=25 July 2011|access-date=15 October 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theflindersnews.com.au/news/local/news/general/windfarm-opens-despite-protest/1857671.aspx|title=Wind Farm Opens Despite Protest, The Flinders News (2010)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315072833/http://www.theflindersnews.com.au/news/local/news/general/windfarm-opens-despite-protest/1857671.aspx|archive-date=15 March 2011|access-date=15 October 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.spec.com.au/?sp=2&id=11404|title=Spec.com.au – News Online from Hamilton, Portland and South-West Victoria – Australia – News headlines from Hamilton, Portland and South-West Victoria. The latest headlines, news, sport, classifieds, online subscriptions, advertising and more from Spec.com.au.|website=Spec.com.au – News Online from Hamilton, Portland and South-West Victoria – Australia|access-date=26 July 2015|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111625/https://www.spec.com.au/?sp=2&id=11404|url-status=dead}}</ref> गार्नॉट अहवाल आणि प्रस्तावित कार्बन प्रदूषण कपात योजनेवरील ग्रीन पेपरचे प्रकाशन असूनही, पूर्व अँजेलिया विद्यापीठाच्या हवामान संशोधन संस्थेच्या ई-मेल गळतीनंतर मानववंश हवामान बदलांवरील लोकांचा विश्वास अगदी कमी झाला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://aefweb.info/media809.html|title=Media Releases :: LORD MONCKTON SYDNEY PRESENTATIONS TODAY|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919225815/http://aefweb.info/media809.html|archive-date=19 September 2015|access-date=26 July 2015}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://blogs.news.com.au/heraldsun/andrewbolt/index.php/heraldsun/comments/hadley_hacked |title=The Herald Sun, "Climategate; Warmist Conspiracy Revealed?" (2009) |access-date=2020-09-20 |archive-date=2009-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091124185200/http://blogs.news.com.au/heraldsun/andrewbolt/index.php/heraldsun/comments/hadley_hacked |url-status=dead }}</ref> प्रचलित राजकीय भूमिकेच्या अनुषंगाने 450 पीपीएम सीओ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.garnautreview.org.au/CA25734E0016A131/WebObj/GarnautClimateChangeReviewInterimReport-Feb08/$File/Garnaut%20Climate%20Change%20Review%20Interim%20Report%20-%20Feb%2008.pdf|title=Garnaut Climate Change Review Interim Report to the Commonwealth, State and Territory Governments of Australia|date=February 2007|publisher=[[Garnaut Climate Change Review]]|pages=63pp|access-date=2008-04-27|quote=These glimpses suggest that it is in Australia’s interest to seek the strongest feasible global mitigation outcomes – 450 ppm as currently recommended by the science advisers to the UNFCCC and accepted by the European Union.|archive-date=2010-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121184112/http://www.garnautreview.org.au/CA25734E0016A131/WebObj/GarnautClimateChangeReviewInterimReport-Feb08/$File/Garnaut%20Climate%20Change%20Review%20Interim%20Report%20-%20Feb%2008.pdf|url-status=dead}}</ref> वातावरणामध्ये ग्रीनहाऊस वायू स्थिर करण्यासाठी ऑस्ट्रेलियाला निव्वळ फायदा होईल असा दावा केला जात आहे. या मताशी असलेले लोकांचे मतभेद सामान्यतः निहित स्वारस्ये म्हणून व्यक्त केले जातात, उदाहरणार्थ कोळसा उद्योगातील . === उर्जा वापर === ऑस्ट्रेलिया हा कोळशाचा प्रमुख निर्यातक आणि ग्राहक आहे, ज्यातून दहन सीओ ₂ मुक्‍त झाला. परिणामी, 2003 मध्ये ऑस्ट्रेलिया दरडोई १.५ टन मुक्त करून जगातील दरडोई सीओ _२ वायूंचे आठवे क्रमांकाचे उत्पादन करीत होते.<ref>[[List of countries by greenhouse gas emissions per capita]]</ref> स्टर्नच्या अहवालानुसार ऑस्ट्रेलियाला [[जागतिक तापमानवाढ|हवामान बदलामुळे]] सर्वाधिक धोका असलेल्या देशांपैकी एक असल्याचा दावा केला जात आहे. ऑस्ट्रेलियाची विजेची बहुतेक मागणी कोळशावर चालणाऱ्या औष्णिक निर्मितीवर अवलंबून असते. मुबलक स्वदेशी कोळशाच्या पुरवठ्यामुळे, मर्यादित संभाव्य विद्युत उत्पादन आणि स्वदेशी युरेनियम संसाधनांचा फायदा घेण्याची राजकीय इच्छा नसल्यामुळे 2005 मध्ये ऑस्ट्रेलियाने जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे युरेनियम उत्पादन केले.. 'कार्बन तटस्थ' घरगुती अणुऊर्जा कार्यक्रमास चालना देण्यासाठी.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.acci.asn.au/text_files/issues_papers/Energy/August%2005%20-%20Nuclear%20Power.pdf |title=Australian Chamber Of Commerce And Industry, "Nuclear Power – An Option For Australia" |access-date=2020-09-20 |archive-date=2009-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090918080006/http://www.acci.asn.au/text_files/issues_papers/Energy/August%2005%20-%20Nuclear%20Power.pdf |url-status=dead }}</ref> == संवर्धन == ऑस्ट्रेलियामधील संवर्धन हा राज्य आणि संघीय धोरणाचा मुद्दा आहे. ऑस्ट्रेलिया हा जगातील सर्वात जैविक दृष्ट्या वैविध्यपूर्ण देशांपैकी एक आहे, ऑस्ट्रेलियामध्ये प्रजातींचा मोठा भाग आहे. भविष्यातील पिढ्यांसाठी [[जैवविविधता|जैवविविधतेच्या]] या संपत्तीचे जतन करणे महत्त्वाचे आहे. जैवविविधतेचे जतन करणे, विशेषतः उर्वरित पावसाच्या संरक्षणापासून संरक्षण करणे हा मुख्य संरक्षणाचा मुद्दा आहे. भूमी साफ करण्यासह मानवी क्रियाकलापांद्वारे वस्तीचा नाश ऑस्ट्रेलियामध्ये जैवविविधतेच्या नुकसानाचे प्रमुख कारण राहिले. ऑस्ट्रेलियन पावसाच्या संरक्षणाच्या चळवळीचे महत्त्व बरेच आहे. ऑस्ट्रेलिया हा एकमेव पाश्चिमात्य देश आहे ज्यात पावसाचे प्रमाण वाढलेले आहे. जंगले लाकूड, औषधे आणि अन्न प्रदान करतात आणि शक्यतो जास्तीत जास्त वापरण्यासाठी व्यवस्थापित केली पाहिजेत. सध्या पर्यावरणाची बचत करण्याच्या दृष्टीने बरीच पर्यावरणीय हालचाली आणि मोहिमेचे समर्थक वकिली करीत आहेत, अशीच एक मोहीम म्हणजे बिग स्विच. मूळ झाडे साफ करणे, एकदा साफ केलेल्या भागाचे पुनर्रचना, विदेशी तण आणि कीटकांवर नियंत्रण, कोरडवाहू क्षार वाढविणे आणि अग्निशामक प्रणाली बदलणे यासह जमीन व्यवस्थापन विषय. वानिकी, मत्स्यपालन आणि शेती यासारख्या क्षेत्रात स्रोत वापरात वाढ केल्याने ऑस्ट्रेलियामध्ये जैवविविधतेचे नुकसान होण्यास मोठ्या प्रमाणात हातभार लावला जात आहे. किनारपट्टी आणि सागरी वातावरणामुळे देखील मानवी वस्ती आणि शेतीमुळे उद्भवणाऱ्या प्रदूषण आणि गाळामुळे होणाऱ्या पाण्याची गुणवत्ता कमी होण्यापासून जैवविविधता कमी झाली आहे. मध्य न्यू साउथ वेल्समध्ये जिथे गवताळ प्रदेशाचे मोठे मैदान आहेत, तेथे जमीन साफ करण्याच्या कमतरतेमुळे — सांगायला असामान्य. पासून समस्या उद्भवल्या आहेत. डेंट्री रेन फॉरेस्ट, क्विन्सलँडच्या डेन्ट्री जवळील उष्णकटिबंधीय रेन फॉरेस्ट, सुमारे 1200 चौरस किलोमीटर अंतरावर, लॉगिंग, विकास, खाण आणि उच्च पर्यटकांच्या परिणामामुळे धोक्यात आला आहे. ऑस्ट्रेलियामध्ये असे काही सरकारी कार्यक्रम आहेत जे संवर्धनाच्या उलट आहेत (जसे की वन्यजीवना मारणे); शार्क क्ललिंग हे त्याचे एक उदाहरण आहे जे सध्या [[न्यू साउथ वेल्स]] आणि [[क्वीन्सलंड|क्वीन्सलँडमध्ये होते]] .<ref name="Decline">https://www.news.com.au/technology/science/animals/aussie-shark-population-is-staggering-decline/news-story/49e910c828b6e2b735d1c68e6b2c956e Aussie shark population in staggering decline. Rhian Deutrom. 14 December 2018. Retrieved 22 December 2018.</ref><ref name="marineconservationDec22">https://web.archive.org/web/20181002102324/https://www.marineconservation.org.au/pages/shark-culling.html "Shark Culling" (archived). marineconservation.org.au. Archived from the original on 2018-10-02. Retrieved 22 December 2018.</ref> === मूळ प्राणी === [[चित्र:Tasdevil_large.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश| तस्मानियन भूत, अधिकृतपणे 2008 मध्ये एक लुप्तप्राय प्रजाती म्हणून सूचीबद्ध.]] सजीवांच्या शंभराहून अधिक प्रजाती नष्ट होण्याच्या गंभीर धोक्यात आहेत. या प्रजातींपैकी काहींच्या दुर्दशाकडे इतरांपेक्षा अधिक लक्ष वेधले गेले आहे आणि अलीकडे बऱ्याच संवर्धन संस्थांचे लक्ष वेधून घेतलेले उत्तरी केसाळ नाक असलेल्या कोंबड्या, संकटात पडलेल्या तस्मानियन भूत,<ref>{{स्रोत बातमी|last=Naidoo|first=Meryl|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25521345-662,00.html|title=Tasmanian devils listed as endangered on threatened species list|date=22 May 2009|work=Herald Sun|accessdate=2021-02-04|archive-date=2009-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090526003627/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,25521345-662,00.html|url-status=dead}}</ref> उत्तर वाघाचे कोल, दक्षिण पूर्व लाल-पुच्छ काळे कोकाटो, दक्षिणी कॅसोवरी, तस्मानियन वेज-टेल-टेल ईगल, लीडबीटर्स कँसम आणि दक्षिणी कोरोबोरी बेडूक . ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:पर्यावरण]] t35l8jfzrxekruthg768nlh75fm4ehz 0 263457 2711917 2674978 2026-09-24T22:32:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 8 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711917 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२०|२०२१}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|ट्वेंटी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|४ ऑक्टोबर २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID|कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा रद्द करण्यात आला.}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | — || — || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा श्रीलंका दौरा|ऑक्टोबर २०२०]]<ref name="SLZim" group="n">मुळात हा दौरा ऑक्टोबर २०२० मध्ये होणार होता, पण झाला नाही..</ref> | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || [३] || [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा|३० ऑक्टोबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || २-१ [३] || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२७ नोव्हेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | १-२ [४] || २-१ [३] || १-२ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा न्यू झीलंड दौरा|२७ नोव्हेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-० [२] || — || २-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२७ नोव्हेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | — || [३] || ०-३ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|७ डिसेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा|१८ डिसेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | २-० [२] || — || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२६ डिसेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | २-० [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा युएई दौरा|८ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || १-१ [४] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा श्रीलंका दौरा|१४ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ०-२ [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा|२० जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | ०-२ [२] || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तान वि आयर्लंड, युएईमध्ये|२१ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}}{{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२६ जानेवारी २०२१]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || [३] || [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा पाकिस्तान दौरा|२६ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | २-० [२] || — || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा भारत दौरा|५ फेब्रुवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ३-१ [४] || २-१ [३] || ३-२ [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा|२२ फेब्रुवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || — || ३-२ [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे, युएईमध्ये|२ मार्च २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}}{{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | १-१ [२] || — || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|३ मार्च २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | ०-० [२] || ३-० [३] || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा|२० मार्च २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | — || ३-० [३] || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|मार्च २०२१]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२ एप्रिल २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || १-२ [३] || १-३ [४] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा श्रीलंका दौरा|२१ एप्रिल २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | १-० [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा|२१ एप्रिल २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | ०-२ [२] || — || १-२ [३] || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#आशिया कप|सप्टेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=Tournament|ही स्पर्धा होणार होती, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे ती रद्द करण्यात आली.}} | style="text-align:left" colspan=4 | [[२०२० आशिया कप]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#ओमान तिरंगी मालिका|१९ मार्च २०२१]]{{refn|group=n|name=Tournament}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMA}} [[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|२०२१ ओमान तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका|१४ एप्रिल २०२१]]{{refn|group=n|name=Tournament}} | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|PNG}} [[२०२१ पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका (एप्रिल)|२०२१ पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 {{n/a}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२६ सप्टेंबर २०२०]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | — || ३-० [३] || २-१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड महिला विरुद्ध स्कॉटलंड महिलांचा स्पेन दौरा|२३ नोव्हेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=COVID}} | style="text-align:left" | {{flagicon|ESP}} {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | — || — || [३] |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तान महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२० जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | — || ३-० [३] || २-१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानी महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|१७ फेब्रुवारी २०२१]]{{refn|group=n|name=Flight|उड्डाण निर्बंधांमुळे हा दौरा रद्द करण्यात आला.}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | — || — || [३] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|२३ फेब्रुवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | — || १-२ [३] || ०-३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा भारत दौरा|७ मार्च २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | — || १-४ [५] || १-२ [३] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|२८ मार्च २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | — || ०-३ [३] || १-१ [३] |- ! colspan=6 | महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप|सप्टेंबर २०२०]]{{refn|group=n|name=Tournament}} | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|BAN}} २०२० महिला टी२० आशिया कप | style="text-align:left" colspan=2 {{n/a}} |} ==सप्टेंबर== ===आशिया कप=== {{main|२०२० आशिया कप}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे जुलै २०२० मध्ये टी२०आ स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/asia-cup-2020-postponed-1927585 |title=Asia Cup 2020 postponed |work=The Daily Star |access-date=9 July 2020}}</ref> ===महिला ट्वेंटी-२० आशिया कप=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे सप्टेंबर २०२० मध्ये महिलांची टी२०आ स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref name="WAC"/> ===न्यू झीलंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223941.html म.ट्वेंटी२० ८७४] || २६ सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} १७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223942.html म.ट्वेंटी२० ८७६] || २७ सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223943.html म.ट्वेंटी२० ८७८] || ३० सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|NZ}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[रोझ बाऊल चषक]] - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223944.html म.ए.दि. ११८१] || ३ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223945.html म.ए.दि. ११८२] || ५ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223946.html म.ए.दि. ११८३] || ७ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} २३२ धावांनी विजयी |} ==ऑक्टोबर== ===वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे ऑगस्ट २०२० मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29592281/australia-west-indies-t20is-cancellation-leaves-cricket-calendar-clearer-ipl |title=Australia v West Indies T20Is postponed, IPL to not clash with any international cricket |work= ESPN Cricinfo |access-date= 4 August 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223966.html पहिली टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ४ ऑक्टोबर || || || [[रिव्हरवे स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223967.html दुसरी टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ६ ऑक्टोबर || || || [[काझलीचे स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223968.html तिसरी टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ९ ऑक्टोबर || || || [[कारारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, क्वीन्सलँड|गोल्ड कोस्ट]] || |} ===झिम्बाब्वेचा श्रीलंका दौरा=== हा दौरा ऑक्टोबर २०२० मध्ये होणार होता, परंतु [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१-२२|जानेवारी २०२२]] मध्ये पुन्हा शेड्यूल करण्यापूर्वी तो झाला नाही. {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |} ===झिम्बाब्वेचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223461.html ए.दि. ४२६२] || ३० ऑक्टोबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} २६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223462.html ए.दि. ४२६३] || १ नोव्हेंबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223463.html ए.दि. ४२६४] || ३ नोव्हेंबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || बरोबरीत <small>({{cr|ZIM}}ने [[सुपर ओव्हर|सु.ओ.]] जिंकली)</small> |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223464.html ट्वेंटी२० ११०५] || ७ नोव्हेंबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223465.html ट्वेंटी२० ११०६] || ८ नोव्हेंबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223466.html ट्वेंटी२० ११०७] || १० नोव्हेंबर || [[बाबर आझम]] || [[चामु चिभाभा]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ८ गडी राखून विजयी |} ==नोव्हेंबर== ===भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223955.html ए.दि. ४२६५] || २७ नोव्हेंबर || [[ॲरन फिंच]] || [[विराट कोहली]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ६६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223956.html ए.दि. ४२६६] || २९ नोव्हेंबर || [[ॲरन फिंच]] || [[विराट कोहली]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ५१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223957.html ए.दि. ४२६७] || २ डिसेंबर || [[ॲरन फिंच]] || [[विराट कोहली]] || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} १३ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html ट्वेंटी२० १११४] || ४ डिसेंबर || [[ॲरन फिंच]] || [[विराट कोहली]] || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} ११ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html ट्वेंटी२० १११५] || ६ डिसेंबर || [[मॅथ्यू वेड]] || [[विराट कोहली]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html ट्वेंटी२० १११६] || ८ डिसेंबर || [[ॲरन फिंच]] || [[विराट कोहली]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} १२ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]], [[बॉर्डर-गावसकर चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223869.html कसोटी २३९६] || १७-२१ डिसेंबर || [[टिम पेन]] || [[विराट कोहली]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html कसोटी २३९८] || २६-३० डिसेंबर || [[टिम पेन]] || [[अजिंक्य रहाणे]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223871.html कसोटी २४०२] || ७-११ जानेवारी || [[टिम पेन]] || [[अजिंक्य रहाणे]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223872.html कसोटी २४०४] || १५-१९ जानेवारी || [[टिम पेन]] || [[अजिंक्य रहाणे]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} ३ गडी राखून विजयी |} ===वेस्ट इंडीजचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233954.html ट्वेंटी२० ११०८] || २७ नोव्हेंबर || [[टिम साउदी]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233955.html ट्वेंटी२० १११०] || २९ नोव्हेंबर || [[टिम साउदी]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|NZ}} ७२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233956.html ट्वेंटी२० १११२] || ३० नोव्हेंबर || [[मिचेल सँटनर]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || सामना बेनिकाली |- ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233957.html कसोटी २३९४] || ३-७ डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[जेसन होल्डर]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} १ डाव आणि १३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233958.html कसोटी २३९५] || ११-१५ डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[जेसन होल्डर]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} १ डाव आणि १२ धावांनी विजयी |} ===आयर्लंड महिला विरुद्ध स्कॉटलंड महिलांचा स्पेन दौरा=== {{main|स्कॉटलंड महिला विरुद्ध आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०२०-२१}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे नोव्हेंबर २०२० मध्ये हा दौरा रद्द करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=http://www.cricketscotland.com/womens-series-versus-ireland-postponed/ |title=Womens Series versus Ireland Postponed |work=Cricket Scotland |access-date=17 November 2020}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! आयर्लंडचा कर्णधार ! स्कॉटलंडचा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली मटी२०आ] || २७ नोव्हेंबर || [[लॉरा डेलनी]] || कॅथरीन ब्राइस || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || |- | [दुसरी मटी२०आ] || २७ नोव्हेंबर || [[लॉरा डेलनी]] || कॅथरीन ब्राइस || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || |- | [तिसरी मटी२०आ] || २८ नोव्हेंबर || [[लॉरा डेलनी]] || कॅथरीन ब्राइस || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237122.html ट्वेंटी२० ११०९] || २७ नोव्हेंबर || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237123.html ट्वेंटी२० ११११] || २९ नोव्हेंबर || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[बोलंड बँक पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|ENG}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237124.html ट्वेंटी२० १११३] || १ डिसेंबर || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{cr|ENG}} ९ गडी राखून विजयी |} ==डिसेंबर== ===अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== सप्टेंबर २०२० मध्ये कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29966801/australia-afghanistan-test-postponed-due-covid-19-scheduling-difficulties |title=Australia-Afghanistan Test postponed due to Covid-19 scheduling difficulties |work=ESPN Cricinfo |access-date=25 September 2020}}</ref> डिसेंबर २०२० मध्ये, अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्डाने [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|नोव्हेंबर २०२१]]. साठी सामना पुन्हा शेड्यूल केला.<ref>{{cite web |url=https://cricket.af/post/australia-afghanistan-only-test-to-be-held-in-2021 |title=Australia-Afghanistan Only Test to be held in 2021 |work=Afghanistan Cricket Board |access-date=20 December 2020 |archive-date=2023-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305174018/https://cricket.af/post/australia-afghanistan-only-test-to-be-held-in-2021 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223974.html एकमेव कसोटी] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ७-११ डिसेंबर || || || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |} ===पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233959.html ट्वेंटी२० १११७] || १८ डिसेंबर || [[मिचेल सँटनर]] || [[शदाब खान]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233960.html ट्वेंटी२० १११८] || २० डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[शदाब खान]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233961.html ट्वेंटी२० १११९] || २२ डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[शदाब खान]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|PAK}} ४ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233962.html कसोटी २३९७] || २६-३० डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[मोहम्मद रिझवान (क्रिकेटपटू, जन्म १९९२)|मोहम्मद रिझवान]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|NZ}} १०१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233963.html कसोटी २४००] || ३-७ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[मोहम्मद रिझवान (क्रिकेटपटू, जन्म १९९२)|मोहम्मद रिझवान]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} १ डाव आणि १७६ धावांनी विजयी |} ===श्रीलंकेचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237356.html कसोटी २३९९] || २६-३० डिसेंबर || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} १ डाव आणि ४५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1237357.html कसोटी २४०१] || ३-७ जानेवारी || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} १० गडी राखून विजयी |} ==जानेवारी== ===आयर्लंडचा युएई दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244524.html ए.दि. ४२६८] || ८ जानेवारी || [[अहमद रझा]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244526.html ए.दि. ४२६८अ] || १४ जानेवारी || [[अहमद रझा]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244527.html ए.दि. ४२६८ब] || १६ जानेवारी || [[अहमद रझा]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244525.html ए.दि. ४२६९] || १८ जानेवारी || [[अहमद रझा]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|IRE}} ११२ धावांनी विजयी |} ===इंग्लंडचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243015.html कसोटी २४०३] || १४-१८ जानेवारी || [[दिनेश चंदिमल]] || [[ज्यो रूट]] || [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243016.html कसोटी २४०५] || २२-२६ जानेवारी || [[दिनेश चंदिमल]] || [[ज्यो रूट]] || [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |} ===वेस्ट इंडीजचा बांगलादेश दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244022.html ए.दि. ४२७०] || २० जानेवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[जेसन मोहम्मद]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244023.html ए.दि. ४२७२] || २२ जानेवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[जेसन मोहम्मद]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244024.html ए.दि. ४२७४] || २५ जानेवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[जेसन मोहम्मद]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चट्टग्राम|चितगांव]] || {{cr|BAN}} १२० धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244025.html कसोटी २४०७] || ३-७ फेब्रुवारी || [[मोमिनुल हक]] || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चट्टग्राम|चितगांव]] || {{cr|WIN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244026.html कसोटी २४१०] || ११-१५ फेब्रुवारी || [[मोमिनुल हक]] || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} १७ धावांनी विजयी |} ===पाकिस्तान महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244843.html म.ए.दि. ११८४] || २० जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[जव्हेरिया खान]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|RSA}} ३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244844.html म.ए.दि. ११८५] || २३ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[जव्हेरिया खान]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|RSA}} १३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244845.html म.ए.दि. ११८६] || २६ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[जव्हेरिया खान]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|RSA}} ३२ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244846.html म.ट्वेंटी२० ८८०] || २९ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[आलिया रियाझ]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|RSA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244847.html म.ट्वेंटी२० ८८१] || ३१ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[आलिया रियाझ]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|RSA}} १८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244848.html म.ट्वेंटी२० ८८२] || ३ फेब्रुवारी || [[सुने लूस]] || [[जव्हेरिया खान]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|PAK}} ८ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |} ===अफगाणिस्तान वि आयर्लंड, युएईमध्ये=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड क्रिकेट संघ अफगाणिस्तानविरुद्ध संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244013.html ए.दि. ४२७१] || २१ जानेवारी || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG}} १६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244014.html ए.दि. ४२७३] || २४ जानेवारी || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244015.html ए.दि. ४२७५] || २६ जानेवारी || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG}} ३६ धावांनी विजयी |} ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== सप्टेंबर २०२० मध्ये कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29964759/new-zealand-home-international-summer-gets-green-light,-australia-limited-overs-tour-postponed- |title=New Zealand home international summer gets green light, but Australia limited-overs tour postponed |work= ESPN Cricinfo |access-date=25 September 2020}}</ref> मे २०२१ मध्ये, क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२|जानेवारी आणि फेब्रुवारी २०२२]]. मध्ये होणाऱ्या दौऱ्याचे वेळापत्रक बदलले.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/2021-2022-summer-of-cricket-schedule-fixture-season-australia-ashes-dates-venues-england-india/2021-05-19 |title=Fixture confirmed for dual Ashes series, Afghan Test |work=Cricket Australia |access-date=19 May 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]], [[चॅपल-हॅडली ट्रॉफी]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223975.html पहिला सामना] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २६ जानेवारी || || || [[अॅडलेड ओव्हल]], [[अॅडलेड]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223976.html दुसरा सामना] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २९ जानेवारी || || || [[मनुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223977.html तिसरा सामना] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३१ जानेवारी || || || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- ! colspan="9"|एकमेव टी२०आ |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223978.html एकमेव टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २ फेब्रुवारी || || || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243017.html कसोटी २४०६] || २६-३० जानेवारी || [[बाबर आझम]] || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243018.html कसोटी २४०८] || २२-२६ जानेवारी || [[बाबर आझम]] || [[क्विंटन डी कॉक]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} ९५ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243019.html ट्वेंटी२० ११२०] || ११ फेब्रुवारी || [[बाबर आझम]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} ३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243020.html ट्वेंटी२० ११२१] || १३ फेब्रुवारी || [[बाबर आझम]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|RSA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243021.html ट्वेंटी२० ११२२] || १४ फेब्रुवारी || [[बाबर आझम]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} ४ गडी राखून विजयी |} ==फेब्रुवारी== ===इंग्लंडचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[अँथनी डि मेल्लो चषक]], [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243384.html कसोटी २४०९] || ५-९ फेब्रुवारी || [[विराट कोहली]] || [[ज्यो रूट]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|ENG}} २२७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243385.html कसोटी २४११] || १३-१७ फेब्रुवारी || [[विराट कोहली]] || [[ज्यो रूट]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} ३१७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243386.html कसोटी २४१२] || २४-२८ फेब्रुवारी || [[विराट कोहली]] || [[ज्यो रूट]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243387.html कसोटी २४१४] || ४-८ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[ज्यो रूट]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} १ डाव आणि २५ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ट्वेंटी२० ११३१] || १२ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ट्वेंटी२० ११३२] || १४ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ट्वेंटी२० ११३३] || १६ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ट्वेंटी२० ११३५] || १८ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ट्वेंटी२० ११३८] || २० मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ३६ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243393.html ए.दि. ४२८१] || २३ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} ६६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243394.html ए.दि. ४२८३] || २६ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[जोस बटलर]] || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243395.html ए.दि. ४२८४] || २८ मार्च || [[विराट कोहली]] || [[जोस बटलर]] || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} ७ धावांनी विजयी |} ===पाकिस्तानी महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२०-२१}} फ्लाइट निर्बंधांमुळे फेब्रुवारी २०२१ मध्ये हा दौरा रद्द करण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/zim-women-vs-pak-w-2021-22-covid-19-pakistan-women-tour-of-zimbabwe-ends-abruptly-because-of-flight-restrictions-1251359 |title=Pakistan women tour of Zimbabwe ends abruptly because of flight restrictions |work=ESPN Cricinfo |access-date=11 February 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249288.html मटी२०आ ८८२अ] || १७ फेब्रुवारी || [[मेरी-अॅन मुसोंडा]] || [[जवेरिया खान]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249289.html मटी२०आ ८८२ब] || १९ फेब्रुवारी || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || [[जवेरिया खान]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1250369.html मटी२०आ ८८२क] || २० फेब्रुवारी || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || [[जवेरिया खान]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233971.html ट्वेंटी२० ११२३] || २२ फेब्रुवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} ५३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233972.html ट्वेंटी२० ११२४] || २५ फेब्रुवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} ४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233973.html ट्वेंटी२० ११२५] || ३ मार्च || [[केन विल्यमसन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} ६४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233974.html ट्वेंटी२० ११२७] || ५ मार्च || [[केन विल्यमसन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} ५० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233975.html ट्वेंटी२० ११२९] || ७ मार्च || [[केन विल्यमसन]] || [[ॲरन फिंच]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} ७ गडी राखून विजयी |} ===इंग्लंड महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249232.html म.ए.दि. ११८७] || २३ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हेदर नाइट]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249233.html म.ए.दि. ११८८] || २६ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हेदर नाइट]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|ENG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249234.html म.ए.दि. ११८९] || २८ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हेदर नाइट]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|NZL}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249235.html म.ट्वेंटी२० ८८३] || ३ मार्च || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हेदर नाइट]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249236.html म.ट्वेंटी२० ८८४] || ५ मार्च || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हेदर नाइट]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249237.html म.ट्वेंटी२० ८८५] || ७ मार्च || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[नॅटली सायव्हर]] || [[वेस्टपॅक मैदान|वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} ३२ धावांनी विजयी |} ==मार्च== ===अफगाणिस्तान वि झिम्बाब्वे, युएईमध्ये=== {{मुख्यलेख|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ अफगाणिस्तानविरुद्ध संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252056.html कसोटी २४१३] || २-६ मार्च || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[शॉन विल्यम्स]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|ZIM}} १० गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252057.html कसोटी २४१५] || १०-१४ मार्च || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[शॉन विल्यम्स]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252058.html ट्वेंटी२० ११३४] || १७ मार्च || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[शॉन विल्यम्स]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252059.html ट्वेंटी२० ११३६] || १९ मार्च || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[शॉन विल्यम्स]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252060.html ट्वेंटी२० ११३७] || २० मार्च || [[असघर स्तानिकझाई|असघर अफगाण]] || [[शॉन विल्यम्स]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४७ धावांनी विजयी |} ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252066.html ट्वेंटी२० ११२६] || ३ मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस|अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252067.html ट्वेंटी२० ११२८] || ५ मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस|अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr|SL}} ४३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252068.html ट्वेंटी२० ११३०] || ७ मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँजेलो डेव्हिस मॅथ्यूस|अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ३ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252069.html ए.दि. ४२७६] || १० मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252070.html ए.दि. ४२७७] || १२ मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252071.html ए.दि. ४२७८] || १४ मार्च || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[सॉबर्स-तिस्सेरा चषक]], [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252073.html कसोटी २४१६] || २१-२५ मार्च || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1252074.html कसोटी २४१७] || २९ मार्च - २ एप्रिल || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || सामना अनिर्णित |} ===दक्षिण आफ्रिका महिलांचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253267.html म.ए.दि. ११९०] || ७ मार्च || [[मिताली राज]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253268.html म.ए.दि. ११९१] || ९ मार्च || [[मिताली राज]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253269.html म.ए.दि. ११९२] || १२ मार्च || [[मिताली राज]] || [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ६ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253270.html म.ए.दि. ११९३] || १४ मार्च || [[मिताली राज]] || [[लॉरा वॉल्व्हार्ड]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253271.html म.ए.दि. ११९४] || १७ मार्च || [[मिताली राज]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html म.ट्वेंटी२० ८८६] || २० मार्च || [[स्म्रिती मंधाना]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html म.ट्वेंटी२० ८८७] || २१ मार्च || [[स्म्रिती मंधाना]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html म.ट्वेंटी२० ८८८] || २३ मार्च || [[स्म्रिती मंधाना]] || [[सुने लूस]] || [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} ९ गडी राखून विजयी |} ===बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233976.html ए.दि. ४२७९] || २० मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZL}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233977.html ए.दि. ४२८०] || २३ मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233978.html ए.दि. ४२८२] || २६ मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} १६४ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233979.html ट्वेंटी२० ११३९] || २८ मार्च || [[टिम साउदी]] || [[महमुद्दुला]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} ६६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233980.html ट्वेंटी२० ११४०] || ३० मार्च || [[टिम साउदी]] || [[महमुद्दुला]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZL}} २८ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1233981.html ट्वेंटी२० ११४१] || १ एप्रिल || [[टिम साउदी]] || [[लिटन दास]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} ६५ धावांनी विजयी |} ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249238.html म.ट्वेंटी२० ८८९] || २८ मार्च || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249239.html म.ट्वेंटी२० ८९०] || ३० मार्च || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249240.html म.ट्वेंटी२० ८९१] || १ एप्रिल || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || सामन्याचा निकाल लागला नाही |- ! colspan="9"|[[रोझ बाऊल चषक]] - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249241.html म.ए.दि. ११९५] || ४ एप्रिल || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249242.html म.ए.दि. ११९६] || ७ एप्रिल || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|AUS}} ७१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249243.html म.ए.दि. ११९७] || १० एप्रिल || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|AUS}} २१ धावांनी विजयी |} ===ओमान तिरंगी मालिका=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे फेब्रुवारी २०२१ मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली<ref>{{cite web |url=https://www.usacricket.org/media-release/team-usa-tour-of-oman-among-three-cwc-league-2-series-postponed/ | title=Team USA Tour of Oman Among Three CWC League 2 Series Postponed | work=USA Cricket | accessdate=12 February 2021}}</ref> आणि [[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|सप्टेंबर २०२१]] साठी पुन्हा शेड्युल करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=http://www.omancricket.org/many-india-players-among-strong-mumbai-side-coming-oman/ |title=Many India players among strong Mumbai side coming to Oman |work=Oman Cricket |access-date=16 August 2021}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |- | [दुसरा सामना] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |- | [तिसरा सामना] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |- | [चौथा सामना] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |- | [पाचवा सामना] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |- | [सहावी वनडे] || मार्च || || || || || अल अमेरत क्रिकेट स्टेडियम, [[ओमान]] || |} ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे फेब्रुवारी २०२१ मध्ये हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला होता.<ref>{{cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/australia-test-tour-south-africa-postponed-cancelled-coronavirus-pandemic-paine-langer/2021-02-02 |title=Australia's tour of South Africa postponed amid pandemic |work=Cricket Australia |access-date=2 February 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१९-२०२१ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली कसोटी] || मार्च || || [[टिम पेन]] || || |- | [दुसरी कसोटी] || मार्च || || [[टिम पेन]] || || |- | [तिसरी कसोटी] || मार्च || || [[टिम पेन]] || || |} ==एप्रिल== ===पाकिस्तानचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251572.html ए.दि. ४२८५] || २ एप्रिल || [[टेंबा बवुमा]] || [[बाबर आझम]] || [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} ३ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251573.html ए.दि. ४२८६] || ४ एप्रिल || [[टेंबा बवुमा]] || [[बाबर आझम]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} १७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251574.html ए.दि. ४२८७] || ७ एप्रिल || [[टेंबा बवुमा]] || [[बाबर आझम]] || [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} २८ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251575.html ट्वेंटी२० ११४५] || १० एप्रिल || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[बाबर आझम]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|PAK}} ४ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251576.html ट्वेंटी२० ११४६] || १२ एप्रिल || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[बाबर आझम]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251577.html ट्वेंटी२० ११४७] || १४ एप्रिल || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[बाबर आझम]] || [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1251578.html ट्वेंटी२० ११४८] || १६ एप्रिल || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[बाबर आझम]] || [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क|सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} ३ गडी राखून विजयी |} ===पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे फेब्रुवारी २०२१ मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/qualification-for-2023-world-cup-covid-19-forces-postponement-of-three-men-s-world-cup-league-2-series-1251450 |title=Covid-19 forces postponement of three men's World Cup League 2 series |work=ESPN Cricinfo |access-date=12 February 2021}}</ref> {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [दुसरा सामना] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [तिसरा सामना] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [चौथा सामना] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [पाचवा सामना] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |- | [सहावी वनडे] || एप्रिल || || || || || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मोरेस्बी]] || |} ===बांगलादेशचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा श्रीलंका, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255828.html कसोटी २४१८] || २१-२५ एप्रिल || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[मोमिनुल हक]] || [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255829.html कसोटी २४१९] || २९ एप्रिल - ३ मे || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[मोमिनुल हक]] || [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} २०९ धावांनी विजयी |} ===पाकिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे, २०२०-२१}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1257183.html ट्वेंटी२० ११५४] || २१ एप्रिल || [[शॉन विल्यम्स]] || [[बाबर आझम]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|PAK}} ११ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1257184.html ट्वेंटी२० ११५६] || २३ एप्रिल || [[ब्रेंडन टेलर]] || [[बाबर आझम]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} १९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1257185.html ट्वेंटी२० ११५८] || २५ एप्रिल || [[शॉन विल्यम्स]] || [[बाबर आझम]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|PAK}} २४ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1257186.html कसोटी २४२०] || २९ एप्रिल - ३ मे || [[शॉन विल्यम्स]] || [[बाबर आझम]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|PAK}} १ डाव आणि ११६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1257187.html कसोटी २४२१] || ७-११ मे || [[शॉन विल्यम्स]] || [[बाबर आझम]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|PAK}} १ डाव आणि १४७ धावांनी विजयी |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील क्रिकेट]] 8q7fhu35a6nuuenun0drhb3t7udzmtc 0 263710 2711960 2637541 2026-09-25T00:46:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711960 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी|विभाग= | नाव = एसबीआय कार्ड एंड पेमेंट सर्व्हिसेस लिमिटेड (एसबीआय कार्ड) | लोगो = SBI Card logo.png | प्रकार = नॉन-बँकिंग वित्तीय कंपनी | genre = | fate = | predecessor = | successor = | स्थापना = १९९८ | founder = | defunct = | मुख्यालय शहर= गुरगाव | मुख्यालय देश = [[भारत]] | location = | locations = | traded_as = {{Unbulleted list|{{NSE|SBICARD}}|{{BSE|543066}}}} | ISIN = INE018E01016 | सेवांतर्गत प्रदेश = [[भारत]] | महत्त्वाच्या व्यक्ती = अश्विनीकुमार तिवारी | उद्योगक्षेत्र = आर्थिक सेवा | उत्पादने = क्रेडिट कार्ड | production = | सेवा = क्रेडिट कार्ड, पेमेंट | महसूल = {{Gain}} {{INRConvert|72868.35|m}} (२०१८ - १९)<ref name="IPO filing 2020">{{cite web |title=Public Issues Final Offer Documents filed with ROC |url=https://www.sebi.gov.in/filings/public-issues/mar-2020/sbi-cards-and-payment-services-limited_46293.html |website=Securities Exchange Board of India |accessdate=16 March 2020 |ref=IPO filing 2020}}</ref> | operating_income = {{Gain}} {{INRConvert|13316.01|m}} (२०१८ - १९)<ref name="IPO filing 2020"/> | निव्वळ उत्पन्न= {{Gain}} {{INRConvert|8595.97|m}} (२०१८ - १९)<ref name="IPO filing 2020"/> | aum = | मालमत्ता = {{Gain}} {{INRConvert|202396.36|m}} (३१ मार्च २०१९)<ref name="IPO filing 2020"/> | equity = | owner = | कर्मचारी संख्या = ३६०० | पालक कंपनी= स्टेट बँक ऑफ इंडिया आणि द कार्लाईल ग्रुप | divisions = | subsid = | homepage = [http://www.sbicard.com/ www.sbicard.com] | footnotes = | intl = }} '''एसबीआय कार्ड एंड पेमेंट सर्व्हिसेस लिमिटेड''' ही कंपनी पूर्वी एसबीआय कार्ड आणि पेमेंट सर्व्हिसेस प्रायव्हेट लिमिटेड या नावाने ओळखली जात होती. ही कंपनी [[भारत|भारतात]] क्रेडिट कार्ड देण्याचे काम करते. एसबीआय कार्ड ऑक्टोबर १९९८ मध्ये सुरू झाली. भारतातील सर्वात मोठी [[बँक]] [[भारतीय स्टेट बँक|स्टेट बँक ऑफ इंडिया]] आणि जीई कॅपिटल यांनी मिळून सुरू केली. डिसेंबर २०१७ मध्ये स्टेट बँक ऑफ इंडिया आणि द कारलाईल ग्रुप <ref>[http://investing.businessweek.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=20966428 "Company Overview of SBI Cards & Payment Services Private Limited"] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Bloomberg Businessweek''. Retrieved 10 January 2013.</ref> या दोघांनी जीई कॅपिटलची हिस्सेदारी वाटून घेतली. एसबीआय कार्डचे मुख्यालय [[गुरगांव|गुडगाव]], [[हरियाणा]] / दिल्ली एनसीआर येथे आहे. भारतभरातील १०० पेक्षा जास्त शहरांमध्ये याच्या शाखा आहेत.<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/banking/finance/banking/sbi-cards-to-focus-growth-in-tier-2-and-3-centres/articleshow/13492909.cms "SBI Cards Growth"] ''India Times''. Retrieved 8 January 2013.</ref> ३१ मार्च २०१६ रोजी संपलेल्या आर्थिक वर्षात एसबीआय कार्डचा निव्वळ नफा ₹ २७१ कोटी आणि करापूर्वी नफा ₹४३८ कोटी होता.<ref name="caps">http://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/sbi-card-still-looking-for-a-partner-to-replace-ge-caps/article8816339.ece</ref> == पुरस्कार == * [[रीडर्स डायजेस्ट|रीडरचा डायजेस्ट]] 'मोस्ट ट्रस्टेड ब्रँड गोल्ड अवॉर्ड' (२००८, २००९, २०१०, २०१२, २०१३) <ref>[http://www.business-standard.com/article/press-releases/sbi-card-voted-india-s-most-trusted-brand-in-reader-s-digest-asia-trusted-brands-2009-survey-109060100096_1.html "SBI Card Voted India's Most Trusted Brand in Reader's Digest Asia Trusted Brands 2009 Survey"] ''Business Standard''. Retrieved 21 November 2013.</ref><ref>[http://www.business-standard.com/article/press-releases/sbi-card-voted-most-trusted-credit-card-brand-in-reader-s-digest-trusted-brands-survey-110060900128_1.html "SBI Card voted most trusted credit card brand in Reader's Digest Trusted Brands Survey 2010"] ''Business Standard''. Retrieved 21 November 2013.</ref> * सीएनबीसी ग्राहक पुरस्कारामध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर सलग 2 वर्षे रेट केले (२००७–२००९) <ref>[http://www.business-standard.com/india/news/sbi-card-voted-indias-most-trusted-brand-in-readers-digest-asia-trusted-brands-2009-survey/359735/ "SBI Card Voted India's Most Trusted Brand in Reader's Digest Asia Trusted Brands 2009 Survey"] ''Business Standard''. Retrieved 7 January 2013.</ref> * आशियामधील सर्वोत्तम परिपक्व कॅप्टिव्ह डिलिव्हरी युनिटचा विजेता (२००९) <ref>[http://www.hindu.com/2009/09/11/stories/2009091156281400.htm "GE Capital, SBI joint venture wins award"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130125102822/http://www.hindu.com/2009/09/11/stories/2009091156281400.htm |date=2013-01-25 }} ''द हिंदू''. Retrieved 10 January 2013.</ref> * [[रीडर्स डायजेस्ट|रीडर डायजेस्ट]] 'मोस्ट ट्रस्टेड ब्रँड गोल्ड अवॉर्ड' (२००८) <ref>[http://www.business-standard.com/india/news/sbi-card-voted-indias-most-trusted-brand-in-readers-digest-asia-trusted-brands-2009-survey/359735/ "SBI Card Voted India's Most Trusted Brand in Reader's Digest Asia Trusted Brands 2009 Survey"] ''Business Standard''. Retrieved 10 January 2013.</ref><ref>[http://www.moneycontrol.com/news/business/sbi-card-voted-as-india%E2%80%99s-most-trusted-brand_339715.html "SBI Card voted as India's most trusted brand"] ''CNBC MoneyControl''. Retrieved 11 January 2013.</ref> * ग्राहकांच्या समाधानावरील व्यवसायाच्या जागतिक सर्वेक्षणात क्रमांक २ वर रेट केले (२००७) <ref>[http://www.business-standard.com/india/news/sbi-card-voted-indias-most-trusted-brand-in-readers-digest-asia-trusted-brands-2009-survey/359735/ "SBI Card Voted India's Most Trusted Brand in Reader's Digest Asia Trusted Brands 2009 Survey"] ''Business Standard''. Retrieved 11 January 2013.</ref> * 'सर्वाधिक अभिनव तंत्रज्ञान प्राचिन परिवर्तन' कार्ड एक ग्राहक आंतरराष्ट्रीय गार्टनर पुरस्कार २०१६ येथे नातेसंबंध व्यवस्थापन साधन पुरस्कार पटकावला <ref>[https://www.ndtv.com/business/stock/state-bank-of-india_sbin/reports-directors-report "] ''NDTV Profit''</ref> == हे सुद्धा पहा == * एसबीआय लाइफ विमा कंपनी == बाह्य दुवे == * [http://www.sbicard.com अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922155234/https://www.sbicard.com/ |date=2020-09-22 }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:डेबिट कार्डे]] [[वर्ग:भारतातील क्रेडिट कार्डे]] [[वर्ग:स्टेट बँक ऑफ इंडिया]] fv2qymp92m5dq3ikx0o2vhxehxz9euv 0 266338 2712147 2577792 2026-09-25T08:44:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712147 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = नातिकाजी | चित्र = | जन्मनाव = अमृत लाल श्रेष्ठ | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक|1925|12|25|df=yes}} | जन्म_स्थान = [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|2003|11|2|1925|12|25|df=yes}} | मृत्यू_स्थान = [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] | राष्ट्रीयत्व = नेपाळी | नागरिकत्व = नेपाळी | जोडीदार = सरस्वती राजभंडारी | वडील = मोहन लाल श्रेष्ठ | आई = चंपादेवी श्रेष्ठ }} '''अमृत लाल श्रेष्ठ''' उर्फ '''नातिकाजी''' ({{जन्म दिनांक|1925|12|25|df=yes}} - [[नोव्हेंबर २|२ नोव्हेंबर]] [[इ.स. २००३|२००३]])<ref>{{Cite web|last=हुसेन|first=मोशराफ|title=New Issue :: View FDC Details :: Nepal :: Musician Natikaji Shrestha (1925–2003)|url=http://www.mediabd.com/newissue/fdc_details.php?country_id=3&entry_id=56|access-date=२९ जुलै २०१७|website=मीडियाबीडी|archive-date=2018-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728101343/http://www.mediabd.com/newissue/fdc_details.php?country_id=3&entry_id=56|url-status=dead}}</ref> एक नेपाळी गायक व गीतकार होते. [[माधवप्रसाद घिमिरे]] यांनी लिहिलेल्या "नेपाली हामी" सारख्या सदाहरित गाण्यांना संगीतबद्ध करणारे काजी हे त्यांच्या काळातील सर्वात प्रसिद्ध संगीत दिग्दर्शक आणि गायक होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.musixmatch.com/lyrics/Nati-Kaji/Nepali-Hami|title=Nati Kaji – Nepali Hami Lyrics {{!}} Musixmatch|website=म्युजिकमॅच|access-date=२९ जुलै २०१७}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://fursad.com/top_nepali_artist_flashback.php?id=28&title=+Nati+Kaji|title=Fursad.com .:: Nati Kaji ::.|date=१० फेब्रुवारी २००९|access-date=२९ जुलै २०१७|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090210084528/http://fursad.com/top_nepali_artist_flashback.php?id=28&title=+Nati+Kaji|archivedate=१० फेब्रुवारी २००९}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2009/11/16/most-popular/3-policemen-arrested-for-extortion-attempt/2081/|title=Read online latest news and articles from Nepal.|access-date=2020-10-13|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225093821/http://www.ekantipur.com/the-kathmandu-post/2009/11/16/most-popular/3-policemen-arrested-for-extortion-attempt/2081/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://medianp.tv/biography-of-natikaji-shrestha/|title=Biography of Natikaji Shrestha:|date=९ जून २०१३|access-date=२९ जुलै २०१७|url-status=bot: unknown|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130609065356/http://medianp.tv/biography-of-natikaji-shrestha/|archivedate=९ जून २०१३}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/artist/nati-kaji/id327956419|title=Nati Kaji on Apple Music|publisher=आयट्यून्स स्टोर|access-date=२९ जुलै २०१७}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/singer-ruby-joshi-no/|title=Singer Ruby Joshi no more|date=२७ नोव्हेंबर २०१६|work=द हिमालयन टाइम्स|access-date=२९ जुलै २०१७}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/us/album/best-of-nati-kaji-classical/id574412727|title=Best of Nati Kaji (Classical) by Nati Kaji on Apple Music|publisher=आयट्यून्स स्टोर|access-date=२९ जुलै २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20180728101356/https://itunes.apple.com/us/album/best-of-nati-kaji-classical/id574412727|archive-date=2018-07-28|url-status=dead}}</ref> ==आयुष्य== आजोबांनी अमृत लाल श्रेष्ठ यांना दिलेलं टोपणनाव नातिकाजी होते आणि हे नाव देशभर ओळखले जाते. त्याचा जन्म [[ललितपूर, नेपाळ|ललितपूर]]मधील पुलचोक येथे [[इ.स. १९२५|१९२५]] मध्ये झाला होता. पाच वर्षांचा असतानाच त्याची आई मरण पावली आणि दहा वर्षांचा असताना वडील मेले. म्हणून आजोबांनी त्याला गुजयेश्वरी येथे वाढविले, जिथे आजोबा मंदिराचे पुजारी होते. नटिकाजी यांचे [[नोव्हेंबर २|२ नोव्हेंबर]] [[इ.स. २००३|२००३]] रोजी निधन झाले.<ref>{{Cite web|url=http://nepalisong.net/old/natikaji.htm|title=Thousands of Nepali Songs|website=नेपाली सॉंग डॉट नेट|access-date=२९ जुलै २०१७|archive-date=2019-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318061601/http://nepalisong.net/old/natikaji.htm|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://bossnepal.com/legendary-musician-natikaji/|title=Legendary musician Natikaji|work=बॉस नेपाळ|access-date=२० ऑक्टोबर २०१८|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919023827/http://bossnepal.com/legendary-musician-natikaji/|url-status=dead}}</ref> ==कारकीर्द== नातिकाजी सात वर्षांचा होता तेव्हा त्याने गुजेश्वरी भजन मंडळात [[संवादिनी]] वाजवायला सुरुवात केला. [[इ.स. १९५०|१९५०]] मध्ये जेव्हा त्यांनी [[रेडिओ नेपाळ]]मध्ये प्रवेश केला तेव्हा त्यांची व्यावसायिक संगीत कारकीर्द सुरू झाली. रेडिओ नेपाळमध्ये आपल्या ४० वर्षांच्या सेवाकाळात त्यांनी २००० वेगवेगळी गाणी केली. पिंजडाको सुगा, कुंजनी, पृथ्वी नारायण शाहका चार पक्ष यांच्यासह १५हून अधिक ओपेराचे श्रेय त्यांच्याकडे जाते.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm4633937/|title=Nati Kaji|publisher=इंटरनेट मुव्ही डेटाबेस|access-date=२९ जुलै २०१७}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thehimalayantimes.com/tag/natikaji-award/|title=‘Natikaji Award – The Himalayan Times|website=द हिमालयन टाइम्स|access-date=२९ जुलै २०१७}}</ref><ref>{{Citation|last=नातिकाजी|title=Natikazi Ka Geetharu 1|url=https://www.amazon.com/Natikazi-Ka-Geetharu-Nati-Kaji/dp/B00Y45OIWI|accessdate=२९ जुलै २०१७}}</ref> ==सन्मान== त्यांच्या पुरस्कारांमध्ये गोरखा दक्षिण बाहु प्रथम, इंद्र राज्य लक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, छिन्नलता गीत पुरस्कार आणि भूपाल संगीत पुरस्कार आदींचा समावेश आहे. ==चित्रपट संगीत== {| class="wikitable" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका |- |[[इ.स. १९७४|१९७४]] |मनको बांध |संगीत दिग्दर्शक<ref>{{Cite web|url=http://reelnepal.com/name/93/natikaji-shrestha/filmography|title=Natikaji Shrestha – Filmography, Full Movies, Recent Movies, Upcoming Movies List|website=रीलनेपाळ|access-date=२९ जुलै २०१७|archive-date=2017-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729225723/http://reelnepal.com/name/93/natikaji-shrestha/filmography|url-status=dead}}</ref> |- |[[इ.स. १९८०|१९८०]] |सिंदूर |संगीत दिग्दर्शक |- |[[इ.स. १९८९|१९८९]] |पच्चीस वसंत |संगीत दिग्दर्शक/पार्श्वभूमी संगीतकार |- |[[इ.स. १९८९|१९८९]] |शांतिदीप |संगीत दिग्दर्शक |- |} ==संदर्भ व नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:नेपाळी संगीतकार]] t0suk7zwm3fvhxonmktqfzp3fp8a4dl 0 268367 2712016 2711568 2026-09-25T03:58:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712016 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08|archive-date=2020-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625035324/https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|url-status=dead}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास देखील भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला होता. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== १) २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. २) २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ३) २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ३८२४० पेक्षा अधिक मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] l3ju01dpjr1rfpc6sxodx5xlybez1j6 0 270066 2712117 2644745 2026-09-25T07:20:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712117 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=Lalit Sen<br />Ramesh Thete|भाषा=हिंदी}} '''''द बॅटल ऑफ भीमा कोरेगाव''''' (मराठी: भीमा कोरेगावची लढाई) हा रमेश थेटे निर्मित आणि दिग्दर्शित, रमेश थेटे फिल्म्स यांच्या बॅनरखालील एक आगामी [[भारत|भारतीय]] [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/am-directing-film-on-koregaon-bhima-battle-exias-officer/1907639|title=Am directing film on Koregaon Bhima battle: Ex-IAS officer|date=2 August 2020|website=Outlook India|access-date=2020-12-11|archive-date=2020-11-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201115025428/https://www.outlookindia.com/newsscroll/am-directing-film-on-koregaon-bhima-battle-exias-officer/1907639|url-status=dead}}</ref> १ जानेवारी १८१८ रोजी झालेली [[कोरेगावची लढाई]] यावर हा चित्रपट आधारित आहे. या चित्रपटात [[महार]] योद्धा म्हणून [[अर्जुन रामपाल]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/bollywood-news/arjun-rampal-to-play-mahar-warrior-in-the-battle-of-bhima-koregaon.html|title=Arjun Rampal To Essay The Role Of Mahar Warrior In ‘The Battle Of Bhima Koregaon’?|date=13 April 2020|website=Republic World}}</ref> आणि [[दिगंगना सूर्यवंशी]] आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tellychakkar.com/movie/movie-news/digangana-suryavanshi-star-opposite-arjun-rampal-the-battle-of-bhima-koregaon|title=Digangana Suryavanshi To Star Opposite Arjun Rampal In The Battle of Bhima Koregaon?|website=Telly Chakkar}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Varma|first=Lipika|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/160620/arjun-rampals-upcoming-movie-delayed.html|title=Arjun Rampal’s upcoming movie delayed|date=16 June 2020|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/local/maharashtra/mumbai/news/battle-of-bhima-koregaon-a-cinema-are-promotion-in-country-become-a-millionaire-in-a-rs-500-pass-news-and-updates-128378375.html|title=‘बॅटल ऑफ भीमा कोरेगाव’: 500 रुपयांच्या ‘पास’मध्ये व्हा करोडपती; प्रदर्शनापूर्वीच पाहाल सामाजिक चित्रपट|date=2021-04-02|website=Divya Marathi|language=mr|access-date=2021-04-03}}</ref> == कलाकार == * [[अर्जुन रामपाल]]<ref name="poster">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinestaan.com/articles/2020/nov/10/27736/the-battle-of-bhima-koregaon-poster-arjun-rampal-looks-warlike|title=The Battle Of Bhima Koregaon poster: Arjun Rampal looks warlike|date=10 November 2020|website=Cinestaan|access-date=2020-12-11|archive-date=2021-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127172216/https://www.cinestaan.com/articles/2020/nov/10/27736/the-battle-of-bhima-koregaon-poster-arjun-rampal-looks-warlike|url-status=dead}}</ref> * [[दिगंगना सूर्यवंशी]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.easterneye.biz/digangana-suryavanshi-to-star-opposite-arjun-rampal-in-a-period-film/|title=Digangana Suryavanshi to star opposite Arjun Rampal in a period film|date=7 July 2020|website=Eastern Eye}}</ref> * [[सनी लिओनी]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/bollywood/030720/sunny-leones-lavani-number.html|title=Sunny Leone's Lavani number|date=3 July 2020|website=Deccan Chronicle}}</ref> * अभिमन्यू सिंग == हे सुद्धा पहा == * [[कोरेगावची लढाई]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|13280154}} [[वर्ग:दलित इतिहास]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारत]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील हिंदी चित्रपट]] 530c1kddhe6ow63t8clfobi8kj7x2j0 0 271923 2712098 2610791 2026-09-25T06:32:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712098 wikitext text/x-wiki [[File:Ambedkar Statue At Amritsar 9052.jpg|thumb|[[अमृतसर]]मधील बाबासाहेब आंबेडकरांचा पुतळा]] [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या पुतळ्यांची विटंबना (तोडफोड वा अन्य नुकसान) किमान २१व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या वर्षापासून भारतातील विविध राज्यांत होत असते. देशभरात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे पुतळे प्रचंड संख्येने उभारलेले आहेत, त्यामुळे आंबेडकर-विरोधक त्यांच्या काही पुतळ्यांना लक्ष्य करताना दिसतात. == पार्श्वभूमी == आंबेडकर हे [[दलित|अस्पृश्य]] व्यक्ती होते आणि १९४७ मध्ये भारताच्या [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्यानंतर]] [[भारताचे संविधान|भारतीय राज्यघटनेचे]] शिल्पकार या भूमिकेतून [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] [[भारतातील जातिव्यवस्था|जातीव्यवस्थेवर]] टीका करत अस्पृश्यता आणि जातीय भेदभाव यांस प्रतिबंधित करणाऱ्या तरतुदी करून ठेवल्या.<ref name="time">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|language=en|access-date=2020-03-20|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> दलित आणि इतर ऐतिहासिकदृष्ट्या छळलेल्या समुदायांना संरक्षण देण्यासाठी हे आणि नंतरचे कायदे अस्तित्वात आलेले असूनही, पूर्वग्रह, धमकी आणि त्यांच्यावरील हिंसाचाराची उदाहरणे सामान्य आहेत. आंबेडकर दलितांसाठी एक उत्कृष्ट व्यक्तिमत्त्व आहेत आणि त्यांचे संदर्भ दलित नसलेल्या सनातनी लोकांमध्ये संताप व्यक्त करू शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-43972841|title=This is what India's caste hatred looks like|date=2018-05-07|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2020-03-20}}</ref> पारंपारिकपणे उदारमतवादाचे प्रतीक म्हणून पाहिले जात असले, तरी बाबासाहेब आंबेडकरांच्या व्यक्तीत्वाला [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या निवडणुकीनंतर]] [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदींच्या]] नेतृत्व करणाऱ्या उजव्या विचारसरणीच्या [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षानेही]] स्वीकारले आहे.<ref name="time"/> == तोडफोड वा विटंबना == देशभरात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या प्रमाणात उभारलेले आहेत, आणि त्यांची संख्या १ लक्ष पेक्षा अधिक आहे. बहुतेक वेळा हे पुतळे अधिकृत/शासकीय अधिकाऱ्यांऐवजी त्यांचा आदर करणाऱ्या त्यांच्या अनुयायांद्वारे खाजगीरित्या उभे केले जातात. [[तमिळनाडू]],<ref name="hindu">{{स्रोत बातमी|last=Karthikeyan|first=D.|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Madurai/vandalism-of-ambedkar-statues-a-conspiracy-to-disrupt-peace-in-southern-districts/article3753582.ece|title=Vandalism of Ambedkar statues, a conspiracy to disrupt peace in southern districts|last2=Reporter|date=2012-08-11|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-03-20}}</ref> [[पंजाब]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/ambedkar-statue-vandalised-in-rajpura/story-f79mjj7kS5xn8M89UWOdyJ.html|title=Ambedkar statue vandalised in Rajpura|date=2019-09-16|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-20}}</ref>, [[महाराष्ट्र]] आणि [[मध्य प्रदेश]] यासारख्या राज्यांमध्ये त्यांच्या पुतळ्यांची विटंबना केल्याची उदाहरणे नोंदली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/heavy-police-force-deployed-in-mp-s-sagar-after-ambedkar-statue-vandalised/story-YWFzPl7P8W5Wv9PwXVZK4M.html|title=Heavy police force deployed in MP’s Sagar after Ambedkar statue vandalised|date=2019-08-21|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-20}}</ref> [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[प्रयागराज|अलाहाबादमध्ये]] खासगीरित्या उभारलेल्या एका पुतळ्याचे २०१५ ते २०१८ मध्ये किमान चार वेळा नुकसान केले गेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/up-miscreants-vandalise-bhimarao-ambedkars-statue-in-allahabad-5117990/|title=Uttar Pradesh: Miscreants vandalise Ambedkar’s statue in Allahabad, third such incident in March|date=2018-03-31|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=2020-03-20}}</ref> २०१५ मध्ये झालेल्या तामिळनाडूसंदर्भातील तामिळनाडूच्या राज्य सरकारने, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पुतळ्यांना पिंजऱ्यासह संरक्षण देण्यात आले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Biswas|first=Soutik|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-34399696|title=Why are statues of Indian icon Ambedkar being caged?|date=2015-10-02|work=BBC News|language=en-GB|access-date=2020-03-20}}</ref> == प्रतिक्रिया == लोक अनेकदा आंबेडकरांच्या पुतळ्यांच्या विटंबनेचा निषेध करतात,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/ambedkar-statue-vandalised-in-uttar-pradeshs-meerut-hundreds-gather-in-protest-2024829.html|title=Ambedkar Statue Vandalised in Uttar Pradesh's Meerut, Hundreds Gather in Protest|website=News18|access-date=2020-03-20}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/india/dalits-protest-over-vandalism-of-ambedkar-statue-2295180.html|title=Dalits protest over vandalism of Ambedkar statue|website=Firstpost|access-date=2020-03-20}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/meerut/women-lead-protest-over-vandalisation-of-ambedkar-statue-in-saharanpur/articleshow/71071187.cms|title=Women lead protest over vandalisation of Ambedkar statue in Saharanpur|last=Rai|first=Sandeep|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-03-20}}</ref> [[२००६ मधील महाराष्ट्रातील दलित निषेध]] ही एक उल्लेखनीय घटना आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/desecration-of-ambedkar-statue-four-killed-60-injured-in-dalit-protests/433601|title=Desecration of Ambedkar statue: Four killed, 60 injured in Dalit protests|website=Outlook India|access-date=2020-06-11|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611110610/https://www.outlookindia.com/newswire/story/desecration-of-ambedkar-statue-four-killed-60-injured-in-dalit-protests/433601|url-status=dead}}</ref> अशाच दुसऱ्या निषेधांमुळे [[१९९७ मध्ये रमाबाई हत्याकांड|१९९७ मधील रमाबाई हत्याकांड]] घडले. == हे सुद्धा पहा == * [[भारतातील जातीय हिंसा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स वर्ग|Statues of B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे पुतळे}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:जातीय हिंसाचार]] [[वर्ग:दलित इतिहास]] [[वर्ग:दलित राजकारण]] [[वर्ग:आंदोलने]] [[वर्ग:विटंबना]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे पुतळे]] 7o6fde9sbc5duqocofw4qwe60fj37qp 0 271961 2712136 2642313 2026-09-25T08:20:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712136 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = नंदा जिचकार | चित्र = Nanda Jichkar.jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = ०१ फेब्रुवारी १९६४ | जन्म_स्थान = [[नागपूर]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ]] | पेशा = राजकारणी | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''नंदा जिचकर''' (जन्म १ फेब्रुवारी १९६४) एक भारतीय राजकारणी आहे . <ref name="indiatoday.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/jichkar-combines-family-ties-with-social-commitment/articleshow/57483706.cms|title=Sandip Joshi combines family ties with social commitment {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Mar 6|first=Barkha Mathur {{!}} TNN {{!}} Updated|last2=2017|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-08-12|last3=Ist|first3=11:54}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि शिक्षण == जिचकर यांचा जन्म १ फेब्रुवारी १९६४ रोजी [[नागपूर|नागपूरच्या]] कर्नल बागेत मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. <ref name="indiatoday.in"/>त्यांनी [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|नागपूर विद्यापीठात]] सांख्यिकी क्षेत्रात एम.एस.सी. आणि एम. फिल. पदव्या मिळविले. त्यांच्याकडे संगणक विज्ञान विषयातील पदव्युत्तर पदविका (पीजीडीसीएस), बीएड (शिक्षण) आणि [[मास्टर ऑफ आर्ट्‌स|एमए]] . (मानसशास्त्र) पदव्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/education-is-like-meditation-for-me-mayor-jichkar/articleshow/65758969.cms|title=Education is like meditation for me {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Sep 10|first=TNN {{!}} Updated|last2=2018|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-09-01}}</ref> == पद == जिचकर ह्या [[नागपूर महानगरपालिका|नागपूर महानगरपालिकेत]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] दोन वेळा नगरसेविका होत्या. दोन वेळा [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] नागपूर महिला शाखेच्या अध्यक्ष म्हणून यांनी काम केले. त्या नागपूर महानगरपालिकेत मार्च २०१७ पासून नोव्हेंबर २०१९ पर्यंत महापौर होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2019/11/22/Nanda-Jichkar-satisfied-with-tenure-as-Mayor.html|title=Nanda Jichkar satisfied with tenure as Mayor|website=www.thehitavada.com|language=en|access-date=2020-12-30}}</ref> त्या [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|नागपूर विद्यापीठातील]] महिला अभ्यास आणि विकास केंद्रातील सदस्य होत्या [[राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ|.]] त्या महाराष्ट्र राज्य महापौर परिषदेच्या उपाध्यक्ष आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/jichkar-is-vp-of-state-mayors-council/articleshow/65554633.cms|title=Jichkar is VP of state mayors' council {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Aug 27|first=TNN {{!}} Updated|last2=2018|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-08-12|last3=Ist|first3=3:19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/mayor-invites-innovative-ideas-from-schools-colleges/articleshow/67548016.cms|title=Mayor invites innovative ideas from schools, colleges {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Jan 16|first=TNN {{!}} Updated|last2=2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-08-12|last3=Ist|first3=12:56}}</ref> त्या महापौर इनोव्हेशन कौन्सिलच्या संस्थापक सदस्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nagpurtoday.in/mayor-innovation-award-is-helpful-for-bringing-change-jichkar/02271858,%20https://www.nagpurtoday.in/mayor-innovation-award-is-helpful-for-bringing-change-jichkar/02271858|title=Mayor Innovation Award is helpful for bringing change: Jichkar|last=News|first=Nagpur|website=www.nagpurtoday.in|language=en-US|access-date=2019-08-12}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nationnext.in/nmc-to-implement-students-innovative-ideas-for-nagpurs-development-via-hackathon/|title=NMC to implement students' innovative ideas for Nagpur's development|date=2019-02-06|website=Nation Next|language=en-US|access-date=2019-08-12}}{{मृत दुवा|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/national-geographic-mentions-jichkar-among-25-women-world-leaders/articleshow/70199512.cms|title=National Geographic mentions Jichkar among 25 women world leaders {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Jul 12|first=Anjaya Anparthi {{!}} tnn {{!}} Updated|last2=2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-08-13|last3=Ist|first3=4:54}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/features/places-women-rule-female-leaders-where-to-go/|title=25 places where women are in charge|date=2019-03-05|website=Travel|access-date=2019-08-13|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306105141/https://www.nationalgeographic.com/travel/features/places-women-rule-female-leaders-where-to-go/|url-status=dead}}</ref> वर नुकत्याच ग्लोबल करार (GCOM) हवामान क्रिया (श्री यांच्या अध्यक्षतेखाली [[मायकेल ब्लूमबर्ग|मायकल ब्लूमबर्ग]] )जिचकार एक मंडळ सदस्य म्हणून करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.globalcovenantofmayors.org/region/south-asia/|title=South Asia|website=Global Covenant of Mayors|language=en-US|access-date=2020-12-30}}</ref> त्या सध्याICLEI दक्षिण आशियाच्या प्रादेशिक कार्यकारी समिती (REXCom) एक उपाध्यक्ष देखील आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://southasia.iclei.org/who-we-are/rexcom.html|title=REXCom {{!}} ICLEI South Asia|website=southasia.iclei.org|access-date=2019-08-12|archive-date=2020-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022174021/http://southasia.iclei.org/who-we-are/rexcom.html|url-status=dead}}</ref> नेशनल जिओग्राफिकने जिचकरचा जगभरातील 25 महिला नेत्यांमध्ये उल्लेख केला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/national-geographic-mentions-jichkar-among-25-women-world-leaders/articleshow/70199512.cms|title=National Geographic mentions Jichkar among 25 women world leaders {{!}} Nagpur News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Jul 12|first=Anjaya Anparthi {{!}} tnn {{!}} Updated|last2=2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2019-08-13|last3=Ist|first3=4:54}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/features/places-women-rule-female-leaders-where-to-go/|title=25 places where women are in charge|date=2019-03-05|website=Travel|access-date=2019-08-13|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306105141/https://www.nationalgeographic.com/travel/features/places-women-rule-female-leaders-where-to-go/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|40em}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील जन्म]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:नागपूरचे महापौर]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] nb6yiltrsn99psf5ab3p21om11v12pm 0 273433 2712120 2642573 2026-09-25T07:34:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712120 wikitext text/x-wiki '''दलित संगीत''' किंवा '''बहुजन संगीत''' हे [[बहुजन समाज पक्ष|बहुजन]] आणि [[अनुसूचित जाती]]च्या ([[दलित]]) लोकांनी प्रामुख्याने [[भारतातील जातिव्यवस्था|जातीय]] भेदभाव संपुष्टात आणण्यासाठी निर्माण केलेले [[संगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hyperallergic.com/528733/dalit-musicians-are-playing-a-new-tune/|title=Dalit Musicians Are Playing A New Tune|date=2019-12-12|website=Hyperallergic|language=en-US|access-date=2020-02-05}}</ref> यामध्ये ''दलित रॉक''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/magazine/844792/from-dnyaneshwari-to-dalit-rock-the-evolution-of-maharashtras-revolutionary-music|title=From Dnyaneshwari to Dalit rock: The evolution of Maharashtra's revolutionary music|last=Chanda-Vaz|first=Urmi|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-02-05}}</ref> ''भीम रॅप''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/bhim-rap-to-dalit-pop/articleshow/67211247.cms|title=Bhim rap to Dalit pop: How the music of protest is thriving|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2020-02-05}}</ref> आणि ''दलित पॉप'' <ref>{{स्रोत बातमी|last=Gaikwad|first=Rahi|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/An-equal-music/article14580390.ece|title=An equal music|date=2016-08-20|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-02-05}}</ref> तसेच ''[[चमार]] पॉप'',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailyo.in/variety/ginni-mahi-dalit-chamar-rap-ambedkar-ravidass-punjab/story/1/12902.html|title=Ginni Mahi, queen of Chamar pop, is more than a Dalit icon|website=Dailyo.in|access-date=2020-02-05}}</ref> ''भीम पाळणा'',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsclick.in/dalit-women-active-participants-ambedkarite-movement|title=Dalit Women as Active Participants in Ambedkarite Movement|date=2020-01-09|website=NewsClick|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> ''[[भीमगीत]]''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/these-arrows-dont-miss-their-mark/296965|title=These Arrows Don't Miss Their Mark|website=Outlook India Magazine|access-date=2020-02-05|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111001721/https://www.outlookindia.com/magazine/story/these-arrows-dont-miss-their-mark/296965|url-status=dead}}</ref> आणि [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] [[बाबासाहेब आंबेडकर|आंबेडकरी]] संगीतासह रविदासियांच्या संगीत शैली यांचा समावेश होतो.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Sahai|first=Shrinkhla|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/ginni-mahis-fresh-take-on-punjabi-music/article30692064.ece|title=Ginni Mahi's fresh take on Punjabi music|date=2020-01-30|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-02-05}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[संगीत]] हा [[दलित|दलितांचा]] एक अविभाज्य भाग आहे कारण यामाध्यमातून ते त्यांचा निषेध, लोककथा आणि ठाम मत व्यक्त करतात. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] ''दलित'' असलेले गायक आणि लेखक हे मुख्यतः आंबेडकरी विचारधारा आणि जातीय अत्याचाराविरूद्ध सामग्री तयार करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsclick.in/why-songs-are-sabotaged-dalits-and-their-music|title=Why Songs Are Sabotaged: Dalits and their Music|date=2019-10-30|website=NewsClick|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/long-reads/dalit-shahirs-of-maharashtra-bhimrao-kardaks-jalsa-against-caste-4479325.html|title=Dalit shahirs of Maharashtra: Bhimrao Kardak's jalsa against caste|website=Firstpost|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/magazine/878456/in-the-verses-of-dalit-shahirs-you-can-hear-the-history-of-indias-anti-caste-movement|title=In the verses of Dalit shahirs, you can hear the history of India's anti-caste movement|last=Maitreya|first=Yogesh|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-02-05}}</ref> [[नेपाळ|नेपाळमध्ये]] दलित संगीतकारांना ''नौमती बाजा संगीतकार'' म्हणून ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/caste/nepali-dalits-gorkha-casteism-culture|title='They Like Our Music, Not Us': Nepali Dalits Unite to Fight Prejudice|website=The Wire|access-date=2020-02-05}}</ref> [[कांशीराम]] यांनी १९७८ मध्ये [[बामसेफ]] सुरू केल्यानंतर [[पंजाब]]मध्ये, ''चमार पॉप'' चळवळ सुरू करण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/know/chartbustin-chamars/article9246140.ece|title=Chartbustin' Chamars|last=Andre|first=Abhimanyu Kumar & amp & Aletta|website=The Hindi Business Line|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> [[तमिळनाडू|तामिळनाडूमध्ये]] दलित लोक संगीताद्वारे व्यक्त होण्यासाठी "पॅरिस" संगीताचा वापर करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalheraldindia.com/music/resistance-and-identity-through-music-parai-dalit|title=Resistance and identity through music|website=National Herald|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> == कलाकार == * [[हंसराज हंस]], पंजाबी व सूफी गायक, उत्तर पश्चिम दिल्लीचे खासदार<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/hans-raj-hans-bjps-new-dalit-face-is-versatile-in-music-as-well-as-politics/articleshow/69029908.cms?from=mdr|title=Hans Raj Hans: BJP's new Dalit face is versatile in music as well as politics|work=The Economic Times|access-date=2020-09-21}}</ref> * युवराज हंस, पंजाबी गायक आणि अभिनेता * नवराज हंस, पंजाबी गायक, अभिनेता, उद्योजक आणि कलाकार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/movies/news/Daler-Mehndis-daughter-gets-engaged-to-Hans-Raj-Hans-son/articleshow/20171869.cms|title=Daler Mehndi's daughter gets engaged to Hans Raj Hans' son - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-09-21}}</ref> * अमरसिंह चामकीला, पंजाबी गायक, गीतकार, संगीतकार, परफॉर्मर आणि संगीतकार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://roundtableindia.co.in/index.php?option=com_content&view=article&id=8686:did-caste-kill-elvis-of-punjab-amar-singh-chamkila&catid=119:feature&Itemid=132|title=Did caste kill 'Elvis of Punjab' - Amar Singh Chamkila?|last=Attri|first=Pardeep|website=Round Table India|language=en-gb|access-date=2020-09-21}}</ref> * कंठ कलेर, पंजाबी लोक गायक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/fighter-chamars-in-beghampura/1088680/|title=Fighter Chamars in Beghampura - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2020-09-21}}</ref> * मिस पूजा, पंजाबी भांगडा कलाकार आणि गायिका<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/punjabi-singer-miss-pooja-joins-bjp/story-gLXWrdy8YRS0azC1Q67BbO.html|title=Punjabi singer Miss Pooja joins BJP|date=2013-12-16|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-09-21}}</ref> * [[शीतल साठे]], लोक गायिका, कवी आणि दलित हक्क कार्यकर्ती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.arre.co.in/music/jai-bhim-dr-babasaheb-ambedkar-dalits-india-sheetal-sathe-sachin-mali-naxalites-songs-resistance-music/|title=Jai Bhim - The Beats of Dalit Resistance|website=Arré|language=en|access-date=2020-09-21}}{{मृत दुवा|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * मुकुंद नायक, लोक गायक, गीतकार आणि झुमैर नर्तक. * नंदलाल नायक, लोक कलाकार, संगीतकार आणि नागपुरी चित्रपट दिग्दर्शक. * [[गिन्नी माही]], पंजाबी लोक गायक, रॅपर आणि रंगमंच कलाकार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dw.com/en/indian-chamar-pop-singer-challenges-caste-with-music/a-35947703|title=Indian 'Chamar pop' singer challenges caste with music {{!}} DW {{!}} 03.10.2016|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=2020-09-21}}</ref> * सुमित सामोस, रेपर आणि गायक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scmp.com/lifestyle/arts-culture/article/3021171/untouchable-caste-dalits-india-stand-their-rights-through|title='A world without sorrow': Dalit musicians in India fight bias|date=2019-08-05|website=साउथ चायना मॉर्निंग पोस्ट|language=en|access-date=2020-09-21}}</ref> * अमृता विर्क, पंजाबी लोक गायिका<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://twocircles.net/2018nov14/427038.html|title=How Dalit music in Punjab transformed from a religious to a political soundtrack|last=Fatima|first=Nikhat|date=2018-11-14|website=TwoCircles.net|language=en-US|access-date=2020-09-21}}</ref> * मनजित रूपोवालिया, पंजाबी गायक * जितेंद्र हरिपाल, संबलपुरी लोक गायक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cms.newindianexpress.com/states/odisha/2019/jun/21/paschim-odisha-dalit-surakshya-parishad-seeks-rajya-sabha-berth-for-padma-shri-jitendra-haripal-1993040.html|title=Paschim Odisha Dalit Surakshya Parishad seeks Rajya Sabha berth for Padma Shri Jitendra Haripal- The New Indian Express|website=cms.newindianexpress.com|access-date=2020-09-21|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121064958/http://cms.newindianexpress.com/states/odisha/2019/jun/21/paschim-odisha-dalit-surakshya-parishad-seeks-rajya-sabha-berth-for-padma-shri-jitendra-haripal-1993040.html|url-status=dead}}</ref> * मुरल्लाला मारवाडा, सूफी लोक गायिका<ref>{{स्रोत बातमी|last=Srinivasan|first=Meera|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/the-poet-of-equality/article4512166.ece|title=The poet of equality|date=2013-03-16|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-09-21}}</ref> * राही गायकवाड, आंबेडकरी मराठी गायिका<ref>{{स्रोत बातमी|last=Gaikwad|first=Rahi|url=https://www.thehindu.com/features/magazine/An-equal-music/article14580390.ece|title=An equal music|date=2016-08-20|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-09-21}}</ref> * सुदेश कुमारी, पंजाबी लोक गायक * [[संभाजी भगत]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/featured-blog/songs-of-resistance|title=Songs of resistance: Revolutionary music and poetry has brought together protesters across India|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2020-02-05|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205120330/https://www.freepressjournal.in/featured-blog/songs-of-resistance|url-status=dead}}</ref> * तरन्नुम बौद्ध<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newsclick.in/Ambedkarite-Protest-Music-Dalit-Panthers-Cultural-Protest|title=Ambedkarite Protest Music and the Making of a 'Counter Public'|date=2019-10-13|website=NewsClick|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> * हेमंत कुमार बौद्ध<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/theweek/cover/2018/04/07/unapologetically-yours.html|title=Unapologetically yours|website=The Week|language=en|access-date=2020-02-05|archive-date=2020-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205120332/https://www.theweek.in/theweek/cover/2018/04/07/unapologetically-yours.html|url-status=dead}}</ref> * किशोर कुमार 'पगला'<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Maya-plays-Dalit-identity-card/articleshow/3761330.cms|title=Maya plays Dalit identity card|last=Dash|first=Dipak Kumar|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> * कास्टलेस सामूहिक<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-your-bond-with-bengaluru/not-all-musicians-shun-politics-751072.html|title=Not all musicians shun politics|date=2019-07-31|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> * एस.एस.जाद, * रूप लाल धीर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/punjab-s-protest-pop-how-the-state-s-dalits-are-telling-the-world-they-have-arrived/story-8UxGda8YwWcf0PDT6dc1RJ.html|title=Punjab's protest pop: How the Dalits are telling the world they've arrived|date=2016-10-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> * रजनी ठक्करवाल <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/article/840812/what-links-bhim-armys-dalit-activism-to-punjab|title=What links the Dalit activism of western UP's Bhim Army to Punjab?|last=Nagpal|first=Akshita|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-02-05}}</ref> * अरिरावसु कलैनेसन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gqindia.com/get-smart/content/gq-spoke-to-the-millennials-who-are-determined-to-change-the-way-we-think-about-caste|title=GQ spoke to the millennials who are determined to change the way we think about caste|website=GQ India|language=en-IN|access-date=2020-02-05}}</ref> (अरिवू) <ref>{{स्रोत बातमी|last=Krishna|first=T. m|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/our-music-is-about-raw-primal-instinct/article26028183.ece|title=Our music is about raw primal instinct: The Casteless Collective|date=2019-01-19|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-02-05}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मिरासी * [[दलित वाङ्मय|दलित साहित्य]] * [[चमार]] * काळा संगीत * [[दलित]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == पुढील वाचन == * शेरिनियन, झो सी. ''तमिळ लोक संगीत म्हणून दलित लिबरेशन ब्रह्मज्ञान'' (२०१)) [[वर्ग:दलित समुदाय]] [[वर्ग:दलित कलाकार]] [[वर्ग:संगीत]] [[वर्ग:भारतीय संगीत]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] pdifxlyycvxo08xgzvut5afii5hjejt 0 279042 2711972 2709408 2026-09-25T01:29:06Z ~2026-41910-22 185743 /* १७ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ */ 2711972 wikitext text/x-wiki '''मनोरंजनाचा अधिकमास''' अंतर्गत [[झी मराठी]], [[कलर्स मराठी]], [[स्टार प्रवाह]] वाहिन्यांतर्फे दरवर्षी कोणत्याही महिन्याच्या दर रविवारी मालिकांचे प्रक्षेपण करण्यात येते. = [[झी मराठी]] भाग १ = == मे २०१३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[तू तिथे मी]] | * सोम-शनि संध्या. ७ वाजता * दर रविवारी दुपारी १ वाजता |- | [[राधा ही बावरी]] | * सोम-शनि संध्या. ७.३० वाजता * दर रविवारी दुपारी १.३० वाजता |- | [[उंच माझा झोका]] | * सोम-शनि रात्री ८ वाजता * दर रविवारी दुपारी २ वाजता |- | [[मला सासू हवी]] | * सोम-शनि रात्री ८.३० वाजता * दर रविवारी दुपारी २.३० वाजता |} == मे २०१४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| |- | [[तू तिथे मी]] / [[जय मल्हार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[जावई विकत घेणे आहे]] | संध्या. ७.३० वाजता | १८ मे सोडून |- | [[होणार सून मी ह्या घरची]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="3"| |- | [[जुळून येती रेशीमगाठी]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[एका लग्नाची तिसरी गोष्ट]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| २९ मे सोडून |- | [[जय मल्हार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[नांदा सौख्य भरे]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[पसंत आहे मुलगी (मालिका)|पसंत आहे मुलगी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझे पती सौभाग्यवती]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[काहे दिया परदेस]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१७ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लागिरं झालं जी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[खुलता कळी खुलेना]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[काहे दिया परदेस]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०१८ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लागिरं झालं जी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[तुझं माझं ब्रेकअप]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[स्वराज्यरक्षक संभाजी]] | रात्री ९ वाजता |} == ऑक्टोबर २०२० == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लाडाची मी लेक गं!]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तुझ्यात जीव रंगला]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[माझ्या नवऱ्याची बायको]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अग्गंबाई सासूबाई]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[माझा होशील ना]] | रात्री ९ वाजता |} == मे २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[महा मिनिस्टर]] | संध्या. ६ वाजता | rowspan="6"| २९ मे सोडून |- | [[मन झालं बाजिंद]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मन उडु उडु झालं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू तेव्हा तशी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[तुझ्या माझ्या संसाराला आणि काय हवं!]] | रात्री ९ वाजता |} == सप्टेंबर २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[तू चाल पुढं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू तेव्हा तशी]] | रात्री ८ वाजता |- | [[माझी तुझी रेशीमगाठ]] / [[दार उघड बये (मालिका)|दार उघड बये]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[नवा गडी नवं राज्य]] | रात्री ९ वाजता |} = [[झी मराठी]] भाग २ = == १८ मार्च ते २३ जून २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ७ एप्रिल आणि १६ जून सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सारं काही तिच्यासाठी]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="3"| ७ एप्रिल आणि २२-२३ जून सोडून |- | [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता |- | [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] | रात्री १०.३० वाजता | ७ एप्रिल सोडून |} == २४ जून ते २२ सप्टेंबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सारं काही तिच्यासाठी]] | संध्या. ६.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५-२२ सप्टेंबर सोडून |- | [[अप्पी आमची कलेक्टर]] | संध्या. ७ वाजता | २८ जुलै, २५ ऑगस्ट आणि १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ८ आणि १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ८.३० वाजता | २४-३० जून, १-६ आणि २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, ७-८, १४-१५, २१-२२ सप्टेंबर सोडून |- | [[सातव्या मुलीची सातवी मुलगी]] | रात्री १०.३० वाजता | २८ जुलै, १८ आणि २५ ऑगस्ट, १५ सप्टेंबर सोडून |} == २३ सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | २०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="3"| २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[तुला शिकवीन चांगलाच धडा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | २६-२७ ऑक्टोबर, ३ नोव्हेंबर आणि २२ डिसेंबर सोडून |- | [[पुन्हा कर्तव्य आहे]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="2"| २८-२९ सप्टेंबर, ५-६, १२-१३, १९-२०, २६-२७ ऑक्टोबर आणि ३ नोव्हेंबर सोडून |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता |} == २३ डिसेंबर २०२४ ते १६ मार्च २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ ते ९ (एक तास) |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| १२ जानेवारी, १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | रात्री १० वाजता | १२ जानेवारी, २ आणि १६ फेब्रुवारी, ८ आणि १५-१६ मार्च सोडून |} == १७ मार्च ते १३ एप्रिल २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | ३० मार्च सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ ते ९ (एक तास) | ३० मार्च आणि १३ एप्रिल सोडून |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता | ३० मार्च सोडून |- | [[चल भावा सिटीत]] | रात्री ९.३० वाजता | |} == १४ एप्रिल ते ३१ मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="2"| |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० | १८ मे सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ | |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | दुपारी २.३० आणि रात्री ९ | १८ मे सोडून |- | [[चल भावा सिटीत]] | रात्री ९.३० वाजता | |- | [[तुला जपणार आहे]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० | १८ आणि २५ मे सोडून |} == जून २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| १ आणि २८ जून सोडून |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="4"| १, ८ आणि २८ जून सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९ वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता |} == जुलै २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६.३० वाजता | फक्त ६ जुलै |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ७ वाजता | १३ जुलै सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २० जुलै सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २६-२७ जुलै सोडून |- | [[शिवा (मालिका)|शिवा]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | |} == ऑगस्ट २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | ३, १७ आणि ३१ ऑगस्ट सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ३०-३१ ऑगस्ट सोडून |} == १ सप्टेंबर ते ४ ऑक्टोबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[लाखात एक आमचा दादा]] | संध्या. ६ वाजता | rowspan="2"| |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | २१ आणि २८ सप्टेंबर सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २८ सप्टेंबर सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | |- | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | २८ सप्टेंबर सोडून |} == ५ ऑक्टोबर ते १४ डिसेंबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | ११-१२ ऑक्टोबर आणि ३० नोव्हेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ५, ११-१२ ऑक्टोबर सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तुला जपणार आहे]] | रात्री १०.३० वाजता | ११ ऑक्टोबर, १६, २३, ३० नोव्हेंबर आणि ७, १४ डिसेंबर सोडून |} == १५ डिसेंबर २०२५ ते १८ जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | २१ डिसेंबर सोडून |- | [[पारू (मालिका)|पारू]] | संध्या. ७ वाजता | २१, २८ डिसेंबर, ३-४-५ आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | २१, २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | २१, २८ डिसेंबर आणि ५ जानेवारी सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | २८ डिसेंबर आणि १८ जानेवारी सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ११ आणि १८ जानेवारी सोडून |} == १९ जानेवारी ते १५ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | ८ आणि १४ मार्च सोडून |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| १४ मार्च सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="3"| १४ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | १५ फेब्रुवारी आणि १४ मार्च सोडून |} == १६ मार्च ते १२ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | संध्या. ६.३० वाजता | २२ मार्च सोडून |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ७ वाजता | ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | २२ मार्च सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | २२ मार्च, ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता | ५ आणि १२ एप्रिल सोडून |} == १३ एप्रिल ते १७ मे २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="4"| |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.१५ वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | १० मे सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="2"| ३ मे सोडून |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १०.१५ वाजता |} == १८ मे ते १४ जून २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| ३१ मे सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभ श्रावणी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| २४, ३१ मे सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.१५ वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | ३१ मे सोडून |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | rowspan="4"| २४ मे सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १०.१५ वाजता |} == १५ जून ते १६ ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| २६ जुलै सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | २१, २८ जून आणि ९ ऑगस्ट सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | २१ जून सोडून |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="2"| २१ आणि २८ जून सोडून |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | rowspan="3"| २१ जून सोडून |- | [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | रात्री ९.३० वाजता |- | [[देवमाणूस - मधला अध्याय]] | रात्री १० वाजता |} == १७ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! माहिती |- | [[सावळ्याची जणू सावली]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| ६, १३, २० आणि २७ सप्टेंबर सोडून |- | [[लक्ष्मी निवास]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता | ३० ऑगस्ट, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता | ३० ऑगस्ट आणि २० सप्टेंबर सोडून |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता | ३० ऑगस्ट, ७, १३ आणि २० सप्टेंबर सोडून |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता | ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता | ३० ऑगस्ट, ७ आणि २० सप्टेंबर सोडून |} == २८ सप्टेंबर २०२६ ते चालू == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[धाकट्या सूनबाई (मालिका)|धाकट्या सूनबाई]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[कृष्णाईच्या लेकी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[दीप ज्योती (मालिका)|दीप ज्योती]] | रात्री ८ वाजता |- | [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[कमळी (मालिका)|कमळी]] | रात्री ९ वाजता |} = [[कलर्स मराठी]] = == ऑगस्ट २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | बायको अशी हव्वी | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ९.३० वाजता |} == ऑक्टोबर २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |} == नोव्हें-डिसें २०२१ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| ७ नोव्हेंबर आणि २६ डिसेंबर सोडून |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |} == जाने-फेब्रु २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सोन्याची पावलं | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="8"| २ जानेवारी आणि २७ फेब्रुवारी सोडून |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | तुझ्या रूपाचं चांदणं | रात्री ९.३० वाजता |- | आई मायेचं कवच | रात्री १० वाजता |} == जून-१७ जुलै २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[राजा राणीची गं जोडी]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="6"| |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[जीव माझा गुंतला]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ९ वाजता |- | [[भाग्य दिले तू मला]] | रात्री ९.३० वाजता | rowspan="3"| जुलै सोडून |- | आई मायेचं कवच | रात्री १० वाजता |- | लेक माझी दुर्गा | रात्री १०.३० वाजता |} == जून २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[जीव माझा गुंतला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[रमा राघव]] | रात्री ९ वाजता |- | [[भाग्य दिले तू मला]] | रात्री ९.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री १०.३० वाजता |} == जुलै-१३ ऑगस्ट २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[जीव माझा गुंतला]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="8"| ३० जुलै सोडून |- | योगयोगेश्वर जय शंकर | संध्या. ७ वाजता |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता |- | [[कस्तुरी (मालिका)|कस्तुरी]] | रात्री १०.३० वाजता |- | [[सुंदरा मनामध्ये भरली]] | रात्री ११ वाजता |} == ऑक्टोबर २०२३ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | सिंधुताई माझी माई | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| १ ऑक्टोबर सोडून |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |} == ८ एप्रिल ते ९ जून २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| ५ मे सोडून |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[काव्यांजली - सखी सावली]] / [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[रमा राघव]] | रात्री ९ वाजता | फक्त १४ आणि २१ एप्रिल |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता | १४, २१ एप्रिल आणि ५ मे सोडून |} == १० जून ते २८ जुलै २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | [[बाळूमामाच्या नावानं चांगभलं]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| २१ जुलै सोडून |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पिरतीचा वणवा उरी पेटला | रात्री १० वाजता | २१ आणि २८ जुलै सोडून |} == २९ जुलै ते ५ ऑक्टोबर २०२४ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | सुख कळले | संध्या. ६.३० वाजता |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | [[अंतरपाट (मालिका)|अंतरपाट]] / दुर्गा | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] | रात्री ८.३० वाजता |} == ७ ऑक्टोबर २०२४ ते ९ फेब्रुवारी २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | संध्या. ७ वाजता |- | दुर्गा / पिंगा गं पोरी पिंगा | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | [[अबीर गुलाल (मालिका)|अबीर गुलाल]] / अशोक मा.मा. | रात्री ८.३० वाजता |- | आई तुळजाभवानी | रात्री ९ वाजता |- | लय आवडतेस तू मला | रात्री ९.३० वाजता |} == १३ एप्रिल ते २५ मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! नोंदी |- | इंद्रायणी | दुपारी १ आणि संध्या. ७ | rowspan="2"| |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३० |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | दुपारी २ आणि रात्री ८ | १८ मे सोडून |- | अशोक मा.मा. | दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३० | |- | आई तुळजाभवानी | दुपारी ३ आणि रात्री ९ | १८ मे सोडून |- | लय आवडतेस तू मला | दुपारी ३.३० आणि रात्री ९.३० | |} == १ जून २०२५ ते १० जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | दुपारी १ आणि संध्या. ७ |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | दुपारी १.३० आणि संध्या. ७.३० |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | दुपारी २ आणि रात्री ८ |- | अशोक मा.मा. | दुपारी २.३० आणि रात्री ८.३० |- | आई तुळजाभवानी | दुपारी ३ आणि रात्री ९ |} == ११ जानेवारी ते १ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | इंद्रायणी | संध्या. ६.३० वाजता |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ७ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | रात्री ११ वाजता |} == २ ते २२ मार्च २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ७ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |- | पिंगा गं पोरी पिंगा | रात्री ११ वाजता |} == २३ मार्च ते १९ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | आई तुळजाभवानी | संध्या. ६ वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | मी जिंकून घेईन सारं | संध्या. ७ वाजता |- | मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[बिग बॉस मराठी ६]] | रात्री ८ वाजता |} == २० एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | मी जिंकून घेईन सारं | संध्या. ७ वाजता |- | मोहिनी - प्रेमाची फिल्मी कहाणी | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[जय जय स्वामी समर्थ (मालिका)|जय जय स्वामी समर्थ]] | रात्री ८ वाजता |- | आई तुळजाभवानी | रात्री ८.४५ वाजता |} = [[स्टार प्रवाह]] = == ऑगस्ट-सप्टेंबर २०१९ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | विठूमाऊली | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| ४ ऑगस्ट ते ८ सप्टेंबर |- | श्री गुरुदेव दत्त | संध्या. ७.३० वाजता |} == जाने-फेब्रुवारी २०२० == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | विठूमाऊली | संध्या. ७ वाजता | rowspan="4"| १९ जानेवारी ते ९ फेब्रुवारी |- | [[आई कुठे काय करते!]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] | रात्री ८ वाजता |- | [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] | रात्री ८.३० वाजता |} == एप्रिल-मे २०२२ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| ३ एप्रिल आणि १ मे सोडून |- | [[सहकुटुंब सहपरिवार]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[आई कुठे काय करते!]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[रंग माझा वेगळा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[फुलाला सुगंध मातीचा]] | रात्री ८.३० वाजता |} == मार्च २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="4"| फक्त २३ आणि ३० मार्च |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] | दुपारी २ वाजता |- | आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! | दुपारी २.३० वाजता |- | [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="2"| १६ मार्च सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | संध्या. ७.३० वाजता | rowspan="2"| |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.१५ वाजता |} == एप्रिल-मे २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="2"| १३ एप्रिल, १८ मे सोडून |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता |- | [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] | दुपारी २ वाजता | १८ मे सोडून |- | आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! | दुपारी २.३० वाजता | १३ एप्रिल, १८ मे सोडून |- | [[साधी माणसं]] | संध्या. ६.३० वाजता | rowspan="5"| १८ मे सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री १० वाजता | २० एप्रिल सोडून |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री १०.३० वाजता | १८ मे सोडून |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] | रात्री ११ वाजता | |} == १ जून ते २६ ऑक्टोबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="8"| ८ जून, २४ ऑगस्ट आणि १२ ऑक्टोबर सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | [[अबोली (मालिका)|अबोली]] | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == २७ ऑक्टोबर ते १६ नोव्हेंबर २०२५ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | काजळमाया | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == १७ नोव्हेंबर २०२५ ते ११ जानेवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० | rowspan="5"| |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी २.३० आणि रात्री १० | २८ डिसेंबर आणि ४ जानेवारी सोडून |- | कोण होतीस तू, काय झालीस तू! | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० | |- | काजळमाया | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ | २३, ३० नोव्हेंबर आणि ३१ डिसेंबर सोडून |} == १२ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारी २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[साधी माणसं]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० आणि रात्री १० |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी ३ आणि रात्री १०.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी ३.३० आणि रात्री ११ |} == १६ फेब्रुवारी ते २६ एप्रिल २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी १.३० वाजता | २२, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | १५, २९ मार्च आणि ५, १२ एप्रिल सोडून |- | नशीबवान | दुपारी २.३० वाजता | १५, २२, २९ मार्च आणि ५, १२, २६ एप्रिल सोडून |- | [[साधी माणसं]] / तुझ्या सोबतीने | संध्या. ६.३० वाजता | १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता | rowspan="2"| २२ मार्च सोडून |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | rowspan="2"| १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.४५ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | रात्री १० वाजता | २१-२२ फेब्रुवारी, १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता | १५ आणि २२ मार्च सोडून |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११ वाजता | १५ मार्च सोडून |} == २७ एप्रिल ते ३१ मे २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="9"| |- | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.४५ वाजता |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | २-३ मे सोडून |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | ३ मे सोडून |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता | rowspan="2"| |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता |} == १ जून ते २८ जून २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="8"| २१ जून सोडून |- | लपंडाव | दुपारी १.४५ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] | दुपारी ३ वाजता |- | [[वचन दिले तू मला]] | संध्या. ६.३० वाजता |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | संध्या. ७ वाजता |- | [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] / [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | |- | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २१ जून सोडून |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | rowspan="2"| |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.४५ वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११.३० वाजता | २१ जून सोडून |} == २९ जून ते ९ ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १२ आणि संध्या. ६.३० |- | विसरु नको तू मला | दुपारी १२.३० आणि संध्या. ७ |- | [[सुना येती घरा]] | दुपारी १ आणि संध्या. ७.३० |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | दुपारी १.३० आणि रात्री ८ |- | [[ठरलं तर मग!]] | दुपारी २ आणि रात्री ८.३० |- | पाठराखीण | दुपारी २.३० आणि रात्री ९ |- | आनंदी | दुपारी ३ आणि रात्री ९.३० |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | दुपारी ३.३० आणि रात्री १० |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | दुपारी ४ आणि रात्री १०.३० |- | येड लागलं प्रेमाचं | दुपारी ४.३० आणि रात्री ११ |} == १० ते ३० ऑगस्ट २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ !! टिपा |- | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | rowspan="9"| |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता |- | लपंडाव | दुपारी २ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता |- | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | rowspan="2"| २९ आणि ३० ऑगस्ट सोडून |- | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | rowspan="2"| |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता |- | येड लागलं प्रेमाचं | रात्री ११ वाजता | फक्त १० ते १६ ऑगस्ट |} == ३१ ऑगस्ट ते २७ सप्टेंबर २०२६ == {| class="wikitable" ! मालिका !! वेळ |- | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता |- | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता |- | लपंडाव | दुपारी २ वाजता |- | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता |- | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता |- | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता |- | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता |- | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री १०.३० वाजता |} [[वर्ग:झी मराठी]] [[वर्ग:कलर्स मराठी]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] ru491q0w7eqd25w9ftl19vp99dd055t 2 286004 2712174 2610457 2026-09-25T10:40:12Z संतोष गोरे 135680 2712174 wikitext text/x-wiki {|style="width:237px; border:4px solid #DF3EF7;" |align="centre" | |- |{{User India}} |- |{{प्रचालक}} |- |{{User Wikipedian for|year=2015|month=05|day=19|wikibirthday=no|sc=y}} |- |{{१०,००० संपादने}} |- |{{२०,००० संपादने}} |- |{{सदस्यचौकट हॉटकॅट}} |- |{{विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१}} |- |{{स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२}} |} ---- <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> नमस्कार,<br> मी संतोष गोरे!<br> हे माझे दुसरे सदस्य पान असून, मराठी विकिपीडियावर मी [[विकिपीडिया:प्रचालक|प्रचालक]] आहे. <div style="position: fixed; right:0; top:0; display:block;"> [[File:Indian flag animation.gif|80px|जय हिंद]] </div> <div class="ms_content"> {{Quote box | quoted = true | bgcolor = | salign = rightQuote | quote = '''संस्कृत सुभाषित''' -<br> अमन्त्रमक्षरं नास्ति<br> नास्ति मूलमनौषधिम्।<br> अयोग्यः पुरुषो नास्ति<br> योजकः तत्र दुर्लभः ।। '''अर्थ''' - मंत्र म्हणून उपयोग नाही असे अक्षर नाही. औषधी गुण नाहीत असे मूळ (वनस्पती) नाही. कोणतीही व्यक्ती अयोग्य नसते. केवळ योजक (योग्य प्रकारे वापर करून घेणारा) दुर्लभ असतो.}} '''आज''': {{fontcolor|black| {{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}}}}, {{LOCALDAYNAME}}, {{LOCALTIME}} ''भा.प्र.वे.''</div> <div style="background:#fad67d; border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold; text-align: center;">आजचे छायाचित्र</div> <div style="border-bottom:0px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 1.4em;"> {{मुखपृष्ठ/आजचे छायाचित्र}} <div style="clear:both; border-top:1px solid #fad67d; padding-top:0.4em; margin-top:0.8em; text-align:right; font-size:95%; font-weight:bold;" class="plainlinks"></div></div> <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> <div style="text-align: center;"> '''सांख्यिकी'''</div> सध्या मराठी विकिपीडियावर नोंदणीकृत '''{{NUMBEROFUSERS}}''' सदस्य असून, त्यापैकी '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}''' सदस्यांनी मागील ३० दिवसांत संपादने केलेली आहेत. {{लेखसंख्या टप्पा उलटमोजणी}} मराठी विकिपीडियावर कृपया आपले योगदान द्या. नवीन पान/लेख लिहिण्यासाठी खालील चौकटीत लेख नाव लिहा आणि '''<font style="background:blue;text-align:center;font-size:12pt"><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">{{fontcolor|white|नवीन लेख}}</font style></span>''' कळ दाबा. अशा प्रकारे नवीन लेख निर्मितीस सुरुवात होईल. जर लेख येथे पूर्वीचाच उपलब्ध असेल तर त्याचे संपादन सुरू होईल. कृपया आवश्यक असेल तरच त्याचे संपादन करावे. {|width="100%" class="MainPageBG" style="border: 3px solid #AAAAAA; color: #000; background-color: #FAFAFA; border-bottom: 3px solid #AAAAAA; margin-bottom:5px;" |width="50%"|<inputbox> type=create width=20 buttonlabel=नवीन लेख </inputbox> |} </div></div> ---- <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> <div style="text-align: center;"> ''' माझे निवडक प्रकल्प'''</div> * [[:वर्ग:गायीच्या प्रजाती|गायीच्या प्रजाती]] * [[:वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते|नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] * [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू| अलीकडील मृत्यू]] </div> <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> == महत्त्वाची दुवे व उपकरणे == * [[शुद्धलेखनाचे नियम]] '''विकिपीडिया मधील काही महत्त्वाची उपकरणे (टुल्स)''' * [[विकिपीडिया:आकडेवारी‎]] * [https://tools.wmflabs.org/userviews एखाद्या सदस्याने बनवलेल्या सर्व लेखांच्या वाचकभेटी पाहणे] * [https://tools.wmflabs.org/langviews एखाद्या लेखाच्या एकूण विकि भाषांमधील वाचकभेटी पाहणे] * [https://pageviews.toolforge.org/?project=en.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&start=2019-01&end=2020-06&pages=B._R._Ambedkar|Jawaharlal_Nehru|Muhammad_Ali_Jinnah|Swami_Vivekananda|Shivaji|Vallabhbhai_Patel लेखांच्या तुलनात्मक वाचकभेटी पाहणे] * [https://wikipediaviews.org/displayviewsformultipleyears.php २००७ पासून लेखाच्या वाचकभेटी पाहणे] * [https://tools.wmflabs.org/topviews/?project=mr.wikipedia.org&platform=all-access&date=2018&excludes= वर्ष/महिना/दिवसा मधील अत्यधिक वाचकभेटी असलेल्या लेखांची यादी] * [https://tools.wmflabs.org/refill/ng/ संदर्भ सुधारणे] * [https://xtools.wmflabs.org/articleinfo?project=mr.wikipedia.org एखाद्या लेखाबद्दल अधिक विशेष माहिती पाहणे] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक वाचकसंख्या असलेली पृष्ठे]] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक संपादने असलेले सदस्य]] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक पृष्ठे तयार केलेले सदस्य]] </div> [[hi:user:संतोष गोरे]] [[en:user:संतोष गोरे]] qpzygjh6sag2jg1wsu58sv8io28zk4b 2712178 2712174 2026-09-25T10:58:20Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2712178 wikitext text/x-wiki {|style="width:237px; border:4px solid #DF3EF7;" |align="centre" | |- |{{User India}} |- |{{प्रचालक}} |- |{{User Wikipedian for|year=2015|month=05|day=19|wikibirthday=no|sc=y}} |- |{{१०,००० संपादने}} |- |{{२०,००० संपादने}} |- |{{सदस्यचौकट हॉटकॅट}} |- |{{विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१}} |- |{{स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२}} |} ---- <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> नमस्कार,<br> मी संतोष गोरे!<br> हे माझे दुसरे सदस्य पान असून, मराठी विकिपीडियावर मी [[विकिपीडिया:प्रचालक|प्रचालक]] आहे. <div style="position: fixed; right:0; top:0; display:block;"> [[File:Indian flag animation.gif|80px|जय हिंद]] </div> <div class="ms_content"> {{Quote box | quoted = true | bgcolor = | salign = rightQuote | quote = '''संस्कृत सुभाषित''' -<br> अमन्त्रमक्षरं नास्ति<br> नास्ति मूलमनौषधिम्।<br> अयोग्यः पुरुषो नास्ति<br> योजकः तत्र दुर्लभः ।। '''अर्थ''' - मंत्र म्हणून उपयोग नाही असे अक्षर नाही. औषधी गुण नाहीत असे मूळ (वनस्पती) नाही. कोणतीही व्यक्ती अयोग्य नसते. केवळ योजक (योग्य प्रकारे वापर करून घेणारा) दुर्लभ असतो.}} '''आज''': {{fontcolor|black| {{LOCALDAY}} {{LOCALMONTHNAME}} {{LOCALYEAR}}}}, {{LOCALDAYNAME}}, {{LOCALTIME}} ''भा.प्र.वे.''</div> <div style="background:#fad67d; border-bottom:1px solid #fad67d; padding:0.2em 0.5em 0.2em 0.5em; font-size:125%; font-weight:bold; text-align: center;">आजचे छायाचित्र</div> <div style="border-bottom:0px solid #fad67d; padding:0.4em 1em 1.4em;"> {{मुखपृष्ठ/आजचे छायाचित्र}} <div style="clear:both; border-top:1px solid #fad67d; padding-top:0.4em; margin-top:0.8em; text-align:right; font-size:95%; font-weight:bold;" class="plainlinks"></div></div> <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> <div style="text-align: center;"> '''सांख्यिकी'''</div> सध्या मराठी विकिपीडियावर नोंदणीकृत '''{{NUMBEROFUSERS}}''' सदस्य असून, त्यापैकी '''{{NUMBEROFACTIVEUSERS}}''' सदस्यांनी मागील ३० दिवसांत संपादने केलेली आहेत. {{लेखसंख्या टप्पा उलटमोजणी}} मराठी विकिपीडियावर कृपया आपले योगदान द्या. नवीन पान/लेख लिहिण्यासाठी खालील चौकटीत लेख नाव लिहा आणि '''<font style="background:blue;text-align:center;font-size:12pt"><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">{{fontcolor|white|नवीन लेख}}</font style></span>''' कळ दाबा. अशा प्रकारे नवीन लेख निर्मितीस सुरुवात होईल. जर लेख येथे पूर्वीचाच उपलब्ध असेल तर त्याचे संपादन सुरू होईल. कृपया आवश्यक असेल तरच त्याचे संपादन करावे. {|width="100%" class="MainPageBG" style="border: 3px solid #AAAAAA; color: #000; background-color: #FAFAFA; border-bottom: 3px solid #AAAAAA; margin-bottom:5px;" |width="50%"|<inputbox> type=create width=20 buttonlabel=नवीन लेख </inputbox> |} </div></div> ---- <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> ---- <div style="text-align: center;"> ''' माझे निवडक प्रकल्प'''</div> * [[विष्णुसहस्रनाम]] * [[:वर्ग:गायीच्या प्रजाती|गायीच्या प्रजाती]] * [[विकिपीडिया:विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१ |विकी लव्ह्‌ज वुमन दक्षिण आशिया २०२१]] - (सदस्य म्हणून) * [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१|विकिपीडिया आशियाई महिना २०२१]] - (सदस्य म्हणून) * [[:वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते|नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] * [[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू| अलीकडील मृत्यू]] * [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२२]] - (सदस्य म्हणून) * [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२|विकिपीडिया आशियाई महिना २०२२]] - (आयोजक/परीक्षक) * [[विकिपीडिया:स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३|स्त्रीवाद आणि लोकसाहित्य २०२३]] - (परीक्षक) * [[विकिपीडिया:विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३|विकिपीडिया आशियाई महिना २०२३]] - (आयोजक/परीक्षक) </div> <div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa"> == महत्त्वाची दुवे व उपकरणे == * [[शुद्धलेखनाचे नियम]] '''विकिपीडिया मधील काही महत्त्वाची उपकरणे (टुल्स)''' * [[विकिपीडिया:आकडेवारी‎]] * [https://tools.wmflabs.org/userviews एखाद्या सदस्याने बनवलेल्या सर्व लेखांच्या वाचकभेटी पाहणे] * [https://tools.wmflabs.org/langviews एखाद्या लेखाच्या एकूण विकि भाषांमधील वाचकभेटी पाहणे] * [https://pageviews.toolforge.org/?project=en.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&start=2019-01&end=2020-06&pages=B._R._Ambedkar|Jawaharlal_Nehru|Muhammad_Ali_Jinnah|Swami_Vivekananda|Shivaji|Vallabhbhai_Patel लेखांच्या तुलनात्मक वाचकभेटी पाहणे] * [https://wikipediaviews.org/displayviewsformultipleyears.php २००७ पासून लेखाच्या वाचकभेटी पाहणे] * [https://tools.wmflabs.org/topviews/?project=mr.wikipedia.org&platform=all-access&date=2018&excludes= वर्ष/महिना/दिवसा मधील अत्यधिक वाचकभेटी असलेल्या लेखांची यादी] * [https://tools.wmflabs.org/refill/ng/ संदर्भ सुधारणे] * [https://xtools.wmflabs.org/articleinfo?project=mr.wikipedia.org एखाद्या लेखाबद्दल अधिक विशेष माहिती पाहणे] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक वाचकसंख्या असलेली पृष्ठे]] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक संपादने असलेले सदस्य]] * [[विकिपीडिया:मराठी विकिपीडियावर सर्वाधिक पृष्ठे तयार केलेले सदस्य]] </div> [[hi:user:संतोष गोरे]] [[en:user:संतोष गोरे]] rsaee2u5plisfuurduecry2jcj6lj89 0 290030 2711918 2497011 2026-09-24T22:34:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 38 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711918 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२१|२०२२}} '''२०२१-२२ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २०२१ ते एप्रिल २०२२ दरम्यान झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/742337 |title=Schedule for inaugural World Test Championship announced |work=International Cricket Council |access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |title=Men's Future Tours Programme |access-date=11 October 2019 |work=International Cricket Council |archive-date=2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711080228/https://icc-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2018/06/20/6dc2c8d4-e1a5-4dec-94b4-7121fab3cd7f/ICC_Tours.pdf |url-status=dead }}</ref> २९ कसोटी, १११ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे), ११२ ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय सामने (टी२०आ), २५ महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (मवनडे), ४० महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (मटी२०आ), आणि दोन महिलांचे कसोटी सामने या कालावधीत खेळले जाणार आहेत. याव्यतिरिक्त, इतर अनेक टी२०आ/मटी२०आ सामने देखील सहयोगी राष्ट्रांचा समावेश असलेल्या मालिकेत खेळले जाणार होते. == मोसम आढावा == {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|ट्वेंटी२०]] ! width=50 | [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|१ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | — || — || ३-२ [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा पाकिस्तान दौरा|१ सप्टेंबर २०२१]]{{refn|group=n|name=PP|अफगाणिस्तानातील परिस्थिती आणि प्रवासातील रसद यामुळे मालिका पुढे ढकलण्यात आली.}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | — || [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा|२ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | — || २-१ [३] || ०-३ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनी वि अमेरिका, ओमानमध्ये|६ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|OMA}}{{cr|USA}} | style="text-align:left" | {{cr|PNG}} | — || २-० [२] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनी वि नेपाळ, ओमानमध्ये|७ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|OMA}}{{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|PNG}} | — || २-० [२] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा|१७ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | — || [३] रद्द || [५] रद्द || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|२० सप्टेंबर २०२१]]{{refn|group=n|name=BanEng|सामन्यांच्या गर्दीमुळे मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | — || [३] || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा ओमान दौरा|७ ऑक्टोबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|OMA}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || — || ०-२ [२]{{refn|group=n|name=T20|मूलतः दोन टी२०आ सामने होणार होते, ते दोन्ही क्रिकेट मंडळांच्या करारानुसार वीस षटकांच्या सामन्यांमध्ये बदलण्यात आले.}} || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा पाकिस्तान दौरा|१३ ऑक्टोबर २०२१]]{{refn|group=n|name=TC|प्रदेशात प्रवास करण्याच्या चिंतेमुळे मालिका बंद करण्यात आली.}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | — || — || [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा भारत दौरा|१७ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | १-० [२] || — || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|१९ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | ०-२ [२] || — || ०-३ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा|२१ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-० [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्सचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२६ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | — || मालिका स्थगित [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२७ नोव्हेंबर २०२१]]{{refn|group=n|name=Afg|तालिबानने महिला क्रिकेटला पाठिंबा न दिल्यामुळे ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | [१] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|८ डिसेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ४-० [५] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा पाकिस्तान दौरा|१३ डिसेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | — || [३] || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा अमेरिका दौरा|२२ डिसेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|USA}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || [३] || १-१ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२६ डिसेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | २-१ [३] || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा|१ जानेवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | १-१ [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|८ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || १-२ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा श्रीलंका दौरा|१६ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || २-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स वि अफगाणिस्तान, कतारमध्ये|२१ जानेवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{flagicon|QAT}}{{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | — || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|२२ जानेवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | १-० [३] || — || ३-२ [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|३० जानेवारी २०२२]]{{refn|group=n|name=AusNZ|कोविड-१९ अलग ठेवण्याच्या नियमांबद्दल अनिश्चिततेमुळे मालिका बंद करण्यात आली.}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | — || [३] || [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीचा ओमान दौरा|५ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|OMA}} | style="text-align:left" | {{cr|UAE}} | — || ०-२ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा|६ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | — || ३-० [३] || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|११ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || — || ४-१ [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा न्यू झीलंड दौरा|१७ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | १-१ [२] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा बांगलादेश दौरा|२३ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | — || २-१ [३] || १-१ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|२४ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | २-० [२] || — || ३-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा|फेब्रुवारी २०२२]]{{refn|group=n|name=ZimAfg|झिम्बाब्वे क्रिकेट निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीसह सर्व प्रसारण सेवा सुरक्षित करू शकत नसल्यामुळे मालिका पुढे ढकलण्यात आली.}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | — || [३] || [५] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|४ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | ०-१ [३] || २-१ [३] || ०-१ [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा|१७ मार्च २०२२]]{{refn|group=n|name=AusNZ}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || — || [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|१८ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | २-० [२] || १-२ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्सचा न्यू झीलंड दौरा|२५ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | — || ३-० [३] || ०-० [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनीचा नेपाळ दौरा|२५ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|PNG}} | — || ०-२ [२] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)|१३ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMA}} [[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |- | style="text-align:left" | [[#ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)|२५ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|OMA}} [[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |- | style="text-align:left" | [[#२०२१-२२ समर ट्वेंटी२० बॅश|५ ऑक्टोबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[२०२१-२२ समर ट्वेंटी२० बॅश]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |- | style="text-align:left" | [[#ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|१७ ऑक्टोबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}} [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|AUS}} |- | style="text-align:left" | [[#नामिबिया तिरंगी मालिका|२६ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|NAM}} [[२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | मालिका स्थगित |- | style="text-align:left" | [[#१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक|१४ जानेवारी २०२२]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|Antigua and Barbuda}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Kitts and Nevis}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr19|IND}} |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)|५ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|१५ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}} [[२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |- | style="text-align:left" | [[#पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका (अकरावी फेरी)|९ एप्रिल २०२२]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|UAE}}{{flagicon|PNG}} [[२०२२ पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका (अकरावी फेरी)]] | style="text-align:left" colspan=3 | विजेता नाही |} {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२१ सप्टेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | ०-० [१] || २-१ [३] || २-० [३] |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|५ ऑक्टोबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | — || १-३ [४] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड महिलांचा पाकिस्तान दौरा|१० ऑक्टोबर २०२१]]{{refn|group=n|name=TC}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | — || [३] || [२] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा पाकिस्तान दौरा|८ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | — || ०-३ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|१० नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | — || ०-३ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२० जानेवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | ०-० [१] || ३-० [३] || १-० [३] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२८ जानेवारी २०२१]] | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | — || २-१ [४] || — |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|९ फेब्रुवारी २०२२]] | style="text-align:left" | {{crw|NZL}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | — || ४-१ [५] || १-० [१] |- ! colspan=6 |महिला आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२१ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ZIM}} [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] | style="text-align:left" colspan=2 | ‌— |- | style="text-align:left" | [[#महिला क्रिकेट विश्वचषक|४ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|NZL}} [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|AUS}} |- |} {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | अ संघांचे दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|ट्वेंटी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#भारत अ संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२३ नोव्हेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|RSA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} [[भारत अ क्रिकेट संघ|भारत अ]] | ०-० [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड लायन्सचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|९ डिसेंबर २०२१]] | style="text-align:left" | {{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] | style="text-align:left" | {{flagicon|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] | १-० [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंड वूल्व्जचा नामिबिया दौरा|२१ मार्च २०२२]] | style="text-align:left" | {{flagicon|NAM}} [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया अ]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IRE|cricket}} [[आयर्लंड वूल्व्ज क्रिकेट संघ|आयर्लंड वूल्व्ज]] | — || २-२ [५] || २-१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिका अ संघाचा झिम्बाब्वे दौरा|२५ एप्रिल २०२२]] | style="text-align:left" | {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे XI]] | style="text-align:left" | {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] | — || १-२ [३] || १-४ [५] |} ==सप्टेंबर== ===न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272093.html ट्वेंटी२० १२४३] || १ सप्टेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[टॉम लॅथम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272094.html ट्वेंटी२० १२५१] || ३ सप्टेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[टॉम लॅथम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272095.html ट्वेंटी२० १२५९] || ५ सप्टेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[टॉम लॅथम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272096.html ट्वेंटी२० १२६०] || ८ सप्टेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[टॉम लॅथम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272097.html ट्वेंटी२० १२६३] || १० सप्टेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[टॉम लॅथम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} २७ धावांनी विजयी |} ===अफगाणिस्तानचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} अफगाणिस्तानातील परिस्थिती, प्रवासातील रसद आणि संघाच्या हितासाठी हा दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/pakistan-vs-afghanistan-odi-series-postponed-latest-cricket-news/article36067841.ece/ |title=Afghanistan-Pakistan ODI series postponed |work=Sport Star |access-date=23 August 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || १ सप्टेंबर || || [[हशमतुल्ला शाहिदी]] || || |- | [दुसरा सामना] || ३ सप्टेंबर || || [[हशमतुल्ला शाहिदी]] || || |- | [तिसरा सामना] || ५ सप्टेंबर || || [[हशमतुल्ला शाहिदी]] || || |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271627.html ए.दि. ४३१४] || २ सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[टेंबा बवुमा]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} १४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271628.html ए.दि. ४३१५] || ४ सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[केशव महाराज]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} ६७ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271629.html ए.दि. ४३१८] || ७ सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[केशव महाराज]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ७८ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271630.html ट्वेंटी२० १२६५] || १० सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[केशव महाराज]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271631.html ट्वेंटी२० १२७०] || १२ सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[केशव महाराज]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1271632.html ट्वेंटी२० १२७३] || १४ सप्टेंबर || [[दासून शनाका]] || [[केशव महाराज]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} १० गडी राखून विजयी |} ===पापुआ न्यू गिनी वि अमेरिका, ओमानमध्ये=== {{मुख्यलेख|पापुआ न्यू गिनी क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276293.html ए.दि. ४३१६] || ६ सप्टेंबर || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|USA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276294.html ए.दि. ४३२०] || ९ सप्टेंबर || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|USA}} १३४ धावांनी विजयी |} ===पापुआ न्यू गिनी वि नेपाळ, ओमानमध्ये=== {{मुख्यलेख|पापुआ न्यू गिनी क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276295.html ए.दि. ४३१७] || ७ सप्टेंबर || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|NEP}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276296.html ए.दि. ४३२२] || १० सप्टेंबर || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|NEP}} १५१ धावांनी विजयी |} ===ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)=== {{मुख्यलेख|२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)}} {{२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275249.html ए.दि. ४३२४] || १३ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || {{cr|USA}} || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275250.html ए.दि. ४३२५] || १४ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|NEP}} || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275251.html ए.दि. ४३२६] || १६ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|USA}} || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|OMA}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275252.html ए.दि. ४३२७] || १७ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || {{cr|USA}} || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275253.html ए.दि. ४३२८] || १९ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|NEP}} || [[ग्यानेंद्र मल्ल]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275254.html ए.दि. ४३२९] || २० सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|USA}} || [[सौरभ नेत्रावळकर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]] || {{cr|OMA}} ७२ धावांनी विजयी |} ===न्यू झीलंडचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} पहिला एकदिवसीय सामना सुरू होण्याच्या आधी दोन तास आधी सुरक्षेच्या कारणास्तव दौरा रद्द केला गेला. {| class="wikitable" ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272196.html ए.दि. ४३२६अ] || १७ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272197.html २रा ए.दि.] || १९ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272198.html ३रा ए.दि.] || २१ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || सामना रद्द |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272199.html १ली ट्वेंटी२०] || २५ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272200.html २री ट्वेंटी२०] || २६ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272201.html ३री ट्वेंटी२०] || २९ सप्टेंबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272202.html ४थी ट्वेंटी२०] || १ ऑक्टोबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272203.html ५वी ट्वेंटी२०] || ३ ऑक्टोबर || [[बाबर आझम]] || [[टॉम लॅथम]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || सामना रद्द |} ===भारतीय महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263617.html म.ए.दि. १२१३] || २१ सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263618.html म.ए.दि. १२१६] || २४ सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263619.html म.ए.दि. १२१७] || २६ सप्टेंबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|IND}} २ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|महिला कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263620.html म.कसोटी १४२] || ३० सप्टेंबर - ३ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html म.ट्वेंटी२० ९८१] || ७ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html म.ट्वेंटी२० ९८२] || ९ ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html म.ट्वेंटी२० ९८३] || १० ऑक्टोबर || [[मेग लॅनिंग]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} १४ धावांनी विजयी |} ===ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)=== {{मुख्यलेख|२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)}} {{२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१ ओमान तिरंगी मालिका (सातवी फेरी)]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275255.html ए.दि. ४३३०] || २५ सप्टेंबर || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275256.html ए.दि. ४३३१] || २६ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|OMA}} ११० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275257.html ए.दि. ४३३२] || २८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.२]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} १८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275258.html ए.दि. ४३३३] || २९ सप्टेंबर || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275259.html ए.दि. ४३३४] || १ ऑक्टोबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|OMA}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1275260.html ए.दि. ४३३५] || २ ऑक्टोबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || अनिर्णित |} ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== ऑगस्ट २०२१ मध्ये, फिक्स्चर गर्दीमुळे आणि चालू असलेल्या कोविड साथीच्या आजारामुळे दौरा पुढे ढकलण्यात आला<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/cricket/2021/08/02/england-players-set-feature-indian-premier-league-tour-bangladesh/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/cricket/2021/08/02/england-players-set-feature-indian-premier-league-tour-bangladesh/ |archive-date=12 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=England players set to feature in Indian Premier League as tour of Bangladesh to be postponed |work=The Telegraph |access-date=2 August 2021}}{{cbignore}}</ref> आणि मालिका [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२२-२३|मार्च २०२३]] मध्ये पुन्हा शेड्यूल केली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/2204790/englands-mens-tour-of-bangladesh-rearranged-for-march-2023 |title= England's Men's tour of Bangladesh rearranged for March 2023 |work= England and Wales Cricket Board| access-date=3 August 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |} ==ऑक्टोबर== ===२०२१-२२ समर ट्वेंटी२० बॅश=== {{मुख्यलेख|२०२१-२२ समर ट्वेंटी२० बॅश}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२२ समर ट्वेंटी२० बॅश]] - आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280057.html ट्वेंटी२० १२८१] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|NAM}} १७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280060.html ट्वेंटी२० १२८६] || ७ ऑक्टोबर || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|IRE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280061.html ट्वेंटी२० १२८९] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280063.html ट्वेंटी२० १२९१] || ८ ऑक्टोबर || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280058.html ट्वेंटी२० १२९३] || ९ ऑक्टोबर || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|NAM}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280062.html ट्वेंटी२० १२९४] || १० ऑक्टोबर || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1280059.html ट्वेंटी२० १२९५] || १० ऑक्टोबर || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|NAM}} १४ धावांनी विजयी |} ===आयर्लंड महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281417.html म.ए.दि. १२१९] || ५ ऑक्टोबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[लॉरा डिलेनी]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281418.html म.ए.दि. १२२०] || ७ ऑक्टोबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[लॉरा डिलेनी]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} ८० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281419.html म.ए.दि. १२२१] || ९ ऑक्टोबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[लॉरा डिलेनी]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281420.html म.ए.दि. १२२२] || ११ ऑक्टोबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[लॉरा डिलेनी]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} ८५ धावांनी विजयी |} ===श्रीलंकेचा ओमान दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|अनौपचारिक ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281440.html १ली अनौपचारिक ट्वेंटी२०] || ७ ऑक्टोबर || [[झीशान मकसूद]] || [[दासून शनाका]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|SL}} १९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1281441.html २री अनौपचारिक ट्वेंटी२०] || ९ ऑक्टोबर || [[झीशान मकसूद]] || [[दासून शनाका]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून विजयी |} ===इंग्लंड महिलांचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} प्रदेशात प्रवास करण्याच्या चिंतेमुळे दौरा रद्द करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/58629482 |title=England's men's and women's team withdrawn from Pakistan white-ball tour |work=BBC Sport |access-date=20 September 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247051.html पहिली मटी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १० ऑक्टोबर || || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247052.html दुसरी मटी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ऑक्टोबर || || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- ! colspan="9"|महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247053.html पहिली मवनडे] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ऑक्टोबर || || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247054.html दुसरी मवनडे] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ऑक्टोबर || || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1247055.html तीसरी मवनडे] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २२ ऑक्टोबर || || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |} ===इंग्लंडचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} प्रदेशात प्रवास करण्याच्या चिंतेमुळे दौरा रद्द करण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/2263431/pakistan-tour |title=Official Statement from the ECB Board on Pakistan tour |work=England and Wales Cricket Board |access-date=20 September 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239550.html पहिली टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १३ ऑक्टोबर || [[बाबर आझम]] || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239551.html दुसरी टी२०आ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १४ ऑक्टोबर || [[बाबर आझम]] || || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || |} ===ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक=== {{मुख्यलेख|२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक}} ====पहिली फेरी==== {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पहिली फेरी गट अ}} {{col-2}} {{२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक पहिली फेरी गट ब}} {{col-end}} ====सुपर १२==== {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक सुपर १२ गट अ}} {{col-2}} {{२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक सुपर १२ गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] - पहिली फेरी साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273712.html ट्वेंटी२० १३०७] || १७ ऑक्टोबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|OMA}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273713.html ट्वेंटी२० १३११] || १७ ऑक्टोबर || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} ६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273714.html ट्वेंटी२० १३१२] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || {{cr|NED}} || [[पीटर सीलार]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IRE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273715.html ट्वेंटी२० १३१३] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|SL}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273716.html ट्वेंटी२० १३१८] || १९ ऑक्टोबर || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} १७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273717.html ट्वेंटी२० १३२२] || १९ ऑक्टोबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|BAN}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273718.html ट्वेंटी२० १३२७] || २० ऑक्टोबर || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|NED}} || [[पीटर सीलार]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|NAM}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273719.html ट्वेंटी२० १३३१] || २० ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|SL}} ७० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273720.html ट्वेंटी२० १३३४] || २१ ऑक्टोबर || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|BAN}} ८४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273721.html ट्वेंटी२० १३३८] || २१ ऑक्टोबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान]], [[मस्कत]] || {{cr|SCO}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273722.html ट्वेंटी२० १३४२] || २२ ऑक्टोबर || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|IRE}} || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NAM}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273723.html ट्वेंटी२० १३४६] || २२ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || {{cr|NED}} || [[पीटर सीलार]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] - सुपर १२ साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273724.html ट्वेंटी२० १३५१] || २३ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || {{cr|RSA}} || [[टेंबा बवुमा]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273725.html ट्वेंटी२० १३५४] || २३ ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || {{cr|WIN}} || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273726.html ट्वेंटी२० १३५७] || २४ ऑक्टोबर || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html ट्वेंटी२० १३६१] || २४ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} १० गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273728.html ट्वेंटी२० १३६४] || २५ ऑक्टोबर || {{cr|AFG|२०१३}} || [[मोहम्मद नबी]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} १३० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273729.html ट्वेंटी२० १३६६] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|RSA}} || [[टेंबा बवुमा]] || {{cr|WIN}} || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|RSA}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273730.html ट्वेंटी२० १३६७] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273731.html ट्वेंटी२० १३६९] || २७ ऑक्टोबर || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273732.html ट्वेंटी२० १३७१] || २७ ऑक्टोबर || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|NAM}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273733.html ट्वेंटी२० १३७४] || २८ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273734.html ट्वेंटी२० १३७५] || २९ ऑक्टोबर || {{cr|WIN}} || [[कीरॉन पोलार्ड]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} ३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273735.html ट्वेंटी२० १३७७] || २९ ऑक्टोबर || {{cr|AFG|२०१३}} || [[मोहम्मद नबी]] || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273736.html ट्वेंटी२० १३७८] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|RSA}} || [[टेंबा बवुमा]] || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273737.html ट्वेंटी२० १३७९] || ३० ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273738.html ट्वेंटी२० १३८०] || ३१ ऑक्टोबर || {{cr|AFG|२०१३}} || [[मोहम्मद नबी]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html ट्वेंटी२० १३८१] || ३१ ऑक्टोबर || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273740.html ट्वेंटी२० १३८२] || १ नोव्हेंबर || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273741.html ट्वेंटी२० १३८४] || २ नोव्हेंबर || {{cr|RSA}} || [[टेंबा बवुमा]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|RSA}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273742.html ट्वेंटी२० १३८६] || २ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} ४५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273743.html ट्वेंटी२० १३८८] || ३ नोव्हेंबर || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} १६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html ट्वेंटी२० १३९०] || ३ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|AFG|२०१३}} || [[मोहम्मद नबी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} ६६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273745.html ट्वेंटी२० १३९१] || ४ नोव्हेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || {{cr|BAN}} || [[महमुद्दुला]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273746.html ट्वेंटी२० १३९२] || ४ नोव्हेंबर || {{cr|WIN}} || [[कीरॉन पोलार्ड]] || {{cr|SL}} || [[दासून शनाका]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|SL}} २० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273747.html ट्वेंटी२० १३९४] || ५ नोव्हेंबर || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NZL}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html ट्वेंटी२० १३९६] || ५ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273749.html ट्वेंटी२० १३९८] || ६ नोव्हेंबर || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || {{cr|WIN}} || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273750.html ट्वेंटी२० १४००] || ६ नोव्हेंबर || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || {{cr|RSA}} || [[टेंबा बवुमा]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} १० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273751.html ट्वेंटी२० १४०२] || ७ नोव्हेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || [[मोहम्मद नबी]] || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|NZL}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273752.html ट्वेंटी२० १४०६] || ७ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} ७२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html ट्वेंटी२० १४१०] || ८ नोव्हेंबर || {{cr|IND}} || [[विराट कोहली]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{cr|IND}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273754.html ट्वेंटी२० १४१५] || १० नोव्हेंबर || {{cr|ENG}} || [[आयॉन मॉर्गन]] || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273755.html ट्वेंटी२० १४२०] || ११ नोव्हेंबर || {{cr|PAK}} || [[बाबर आझम]] || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html ट्वेंटी२० १४२८] || १४ नोव्हेंबर || {{cr|NZL}} || [[केन विल्यमसन]] || {{cr|AUS}} || [[ॲरन फिंच]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |} ==नोव्हेंबर== ===वेस्ट इंडीज महिलांचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288209.html म.ए.दि. १२२३] || ८ नोव्हेंबर || [[सिद्रा नवाझ]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|WIN}} ४५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288210.html म.ए.दि. १२२५] || ११ नोव्हेंबर || [[जव्हेरिया खान]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|WIN}} ३७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288211.html म.ए.दि. १२२७] || १४ नोव्हेंबर || [[जव्हेरिया खान]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |} ===बांगलादेश महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288318.html म.ए.दि. १२२४] || १० नोव्हेंबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[फाहिमा खातून]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{crw|BAN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288319.html म.ए.दि. १२२६] || १३ नोव्हेंबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[निगार सुलताना]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{crw|BAN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288320.html म.ए.दि. १२२८] || १५ नोव्हेंबर || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || [[निगार सुलताना]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{crw|BAN}} ७ गडी राखून विजयी |} ===न्यू झीलंडचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html ट्वेंटी२० १४३४] || १७ नोव्हेंबर || [[रोहित शर्मा]] || [[टिम साउदी]] || [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html ट्वेंटी२० १४४०] || १९ नोव्हेंबर || [[रोहित शर्मा]] || [[टिम साउदी]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html ट्वेंटी२० १४४६] || २१ नोव्हेंबर || [[रोहित शर्मा]] || [[मिचेल सँटनर]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ७३ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278674.html कसोटी २४३५] || २५-२९ नोव्हेंबर || [[अजिंक्य रहाणे]] || [[केन विल्यमसन]] || [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278675.html कसोटी २४३८] || ३-७ डिसेंबर || [[विराट कोहली]] || [[टॉम लॅथम]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} ३७२ धावांनी विजयी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{मुख्यलेख|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277974.html ट्वेंटी२० १४३९] || १९ नोव्हेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[बाबर आझम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277975.html ट्वेंटी२० १४४३] || २० नोव्हेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[बाबर आझम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277976.html ट्वेंटी२० १४४७] || २२ नोव्हेंबर || [[महमुद्दुला]] || [[बाबर आझम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277977.html कसोटी २४३६] || २६-३० नोव्हेंबर || [[मोमिनुल हक]] || [[बाबर आझम]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|PAK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277978.html कसोटी २४३९] || ४-८ डिसेंबर || [[मोमिनुल हक]] || [[बाबर आझम]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} १ डाव आणि ८ धावांनी विजयी |} ===वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[सॉबर्स-तिस्सेरा चषक]], [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288345.html कसोटी २४३४] || २१-२५ नोव्हेंबर || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|SL}} १८७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288346.html कसोटी २४३७] || २९ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|SL}} १६४ धावांनी विजयी |} ===महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== {{मुख्यलेख|२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता}} * [[कोव्हिड-१९]] या विषाणूच्या ओमिक्रोन या प्रकाराच्या दुसऱ्या रोगाच्या फैलावामुळे २७ नोव्हेंबर रोजी शेष स्पर्धा रद्द करण्यात आली. '''गट फेरी''' {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता गट अ}} * स्पर्धेपूर्वी [[कोव्हिड-१९]] मुळे [[पापुआ न्यू गिनी]]ने पात्रता स्पर्धेतून माघार घेतली. {{col-2}} {{२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286901.html म.ए.दि. १२२९] || २१ नोव्हेंबर || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|PAK}} || [[जव्हेरिया खान]] || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] || {{crw|BAN}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286902.html २रा सामना] || २१ नोव्हेंबर || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || {{crw|THA}} || [[नरुएमोल चैवाई]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|THA}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286905.html ३रा म.ए.दि.] || २३ नोव्हेंबर || {{crw|IRE}} || [[लॉरा डिलेनी]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] || {{crw|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286906.html ४था सामना] || २३ नोव्हेंबर || {{crw|NED}} || [[हेदर सीगर्स]] || {{crw|SL}} || [[चामरी अटापट्टू]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|SL}} ३४ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286908.html ५वा सामना] || २३ नोव्हेंबर || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|USA}} || [[सिंधू श्रीहर्षा]] || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|BAN}} २७० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286907.html ६वा सामना] || २३ नोव्हेंबर || {{crw|PAK}} || [[जव्हेरिया खान]] || {{crw|THA}} || [[नरुएमोल चैवाई]] || [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] || {{crw|PAK}} ५२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286910.html ७वा सामना] || २५ नोव्हेंबर || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|THA}} || [[नरुएमोल चैवाई]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|THA}} १६ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286904.html ८वा सामना] || २५ नोव्हेंबर || {{crw|IRE}} || [[लॉरा डिलेनी]] || {{crw|NED}} || [[हेदर सीगर्स]] || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|IRE}} २९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286912.html ९वा सामना] || २५ नोव्हेंबर || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || {{crw|USA}} || [[सिंधू श्रीहर्षा]] || [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] || {{crw|ZIM}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286916.html १०वा सामना] || २७ नोव्हेंबर || {{crw|THA}} || [[नरुएमोल चैवाई]] || {{crw|USA}} || [[सिंधू श्रीहर्षा]] || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] || {{crw|THA}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286913.html म.ए.दि. १२३०अ] || २७ नोव्हेंबर || {{crw|SL}} || [[चामरी अटापट्टू]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286915.html म.ए.दि. १२३१] || २७ नोव्हेंबर || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || {{crw|PAK}} || [[जव्हेरिया खान]] || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{crw|PAK}} ११४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286909.html म.ए.दि. १२३१अ] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|IRE}} || [[लॉरा डिलेनी]] || {{crw|SL}} || [[चामरी अटापट्टू]] || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || rowspan=4| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286917.html म.ए.दि. १२३१ब] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286918.html १५वा सामना] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|PAK}} || [[जव्हेरिया खान]] || {{crw|USA}} || [[सिंधू श्रीहर्षा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286919.html १६वा सामना] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|NED}} || [[हेदर सीगर्स]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] |} '''सुपर ६''' {{२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता सुपर ६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] - सुपर ६ फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286921.html १७वा म.ए.दि.] || १ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] || rowspan=9| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286922.html १८वा म.ए.दि.] || १ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286923.html १९वा म.ए.दि.] || १ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286924.html २०वा म.ए.दि.] || ३ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286925.html २१वा म.ए.दि.] || ३ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286926.html २२वा म.ए.दि.] || ३ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286927.html २३वा म.ए.दि.] || ५ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[ओल्ड हरारीयन्स]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286928.html २४वा म.ए.दि.] || ५ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1286929.html २५वा म.ए.दि.] || ५ डिसेंबर || N/A || N/A || N/A || N/A || [[सनराइज स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] |} ===भारत अ संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय अ क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|प्रथम-श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277076.html प्रथम-श्रेणी] || २३-२६ नोव्हेंबर || [[पीटर मलान]] || [[प्रियांक पांचाल]] || [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277077.html प्रथम-श्रेणी] || ३० नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर || [[पीटर मलान]] || [[प्रियांक पांचाल]] || [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277078.html प्रथम-श्रेणी] || ६-९ डिसेंबर || [[पीटर मलान]] || [[प्रियांक पांचाल]] || [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || सामना अनिर्णित |} ===नामिबिया तिरंगी मालिका=== {{मुख्यलेख|२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका}} * [[२०२० ओमान तिरंगी मालिका|२०१९-२३ आयसीसी लीग दोनच्या चौथ्या फेरीमधील अखेरचे रद्द केलेले सामने]] या फेरीमध्ये खेळविण्यात आले. * नोव्हेंबरच्या अखेरीस [[कोरोनाव्हायरस]] या रोगाच्या ओमिक्रॉन नामक विषाणूच्या फैलावामुळे दोन सामनेच खेळवले गेले. उर्वरीत सहा सामने पुढे ढकलण्यात आले. * ओमान विरुद्ध युएईचे तीन सामने [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२|फेब्रुवारी २०२२ दरम्यान]] ओमानमध्ये खेळविण्यात आले. * ओमान विरुद्ध नामिबिया सामना [[२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)|मार्च २०२२ दरम्यान]] संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळविण्यात आला. {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] - तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290881.html ए.दि. ४३३६] || २६ नोव्हेंबर || {{cr|NAM}} || [[जेजे स्मिट]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} ४० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290882.html ए.दि. ४३३८] || २७ नोव्हेंबर || {{cr|NAM}} || [[जेजे स्मिट]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|OMA}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290883.html ३रा ए.दि.] || २९ नोव्हेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२|५ फेब्रुवारी २०२२ रोजी पुर्ननिर्धारीत]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290884.html ४था ए.दि.] || ३० नोव्हेंबर || {{cr|NAM}} || [[जेजे स्मिट]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || पुढील सूचना मिळेस्तोवर स्थगित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290885.html ५वा ए.दि.] || २ डिसेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२|६ फेब्रुवारी २०२२ रोजी पुर्ननिर्धारीत]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290886.html ६वा ए.दि.] || ४ डिसेंबर || {{cr|NAM}} || [[जेजे स्मिट]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || [[२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)|१४ मार्च २०२२ रोजी पुर्ननिर्धारीत]] |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290887.html ७वा ए.दि.] || ५ डिसेंबर || {{cr|NAM}} || [[जेजे स्मिट]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || पुढील सूचना मिळेस्तोवर स्थगित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290888.html ८वा ए.दि.] || ६ डिसेंबर || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || [[संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२|८ फेब्रुवारी २०२२ रोजी पुर्ननिर्धारीत]] |} ===नेदरलँड्सचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२}} * नोव्हेंबरच्या अखेरीस [[कोरोनाव्हायरस]] या रोगाच्या ओमिक्रॉन नामक विषाणूच्या फैलावामुळे दुसर आणि तिसरा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने पुढे ढकलण्यात आले. {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277073.html ए.दि. ४३३७] || २६ नोव्हेंबर || [[केशव महाराज]] || [[पीटर सीलार]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277074.html २रा ए.दि.] || २८ नोव्हेंबर || [[केशव महाराज]] || [[पीटर सीलार]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || rowspan=2| सामने पुढील सूचना मिळेस्तोवर स्थगित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277075.html ३रा ए.दि.] || १ डिसेंबर || [[केशव महाराज]] || [[पीटर सीलार]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] |} ===अफगाणिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२}} सप्टेंबर २०२१ मध्ये, क्रिकेट तस्मानियाने पुष्टी केली की तालिबानने महिला क्रिकेटला पाठिंबा न दिल्यामुळे, अफगाणिस्तानमध्ये तालिबानच्या हल्ल्यानंतर हा सामना होणार नाही.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/cricket-tasmania-say-afghanistan-test-will-be-officially-called-off-this-week-1280630 |title=Cricket Tasmania say Afghanistan Test will be officially called off this week |work=ESPN Cricinfo |access-date=29 September 2021}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263461.html एकमेव कसोटी] || २७ नोव्हेंबर–१ डिसेंबर || || || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]]|| |} ==डिसेंबर== ===इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|२०२१-२२ ॲशेस मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]], [[द ॲशेस]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263462.html कसोटी २४४०] || ८-१२ डिसेंबर || [[पॅट कमिन्स]] || [[ज्यो रूट]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263463.html कसोटी २४४१] || १६-२० डिसेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ]] || [[ज्यो रूट]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} २७५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263464.html कसोटी २४४२] || २६-३० डिसेंबर || [[पॅट कमिन्स]] || [[ज्यो रूट]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि १४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263465.html कसोटी २४४६] || ५-९ जानेवारी || [[पॅट कमिन्स]] || [[ज्यो रूट]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263466.html कसोटी २४४९] || १४-१८ जानेवारी || [[पॅट कमिन्स]] || [[ज्यो रूट]] || [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} १४६ धावांनी विजयी |} ===इंग्लंड लायन्सचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|२०२१-२२ ॲशेस मालिका#सराव सामने}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|प्रथम-श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249416.html प्रथम-श्रेणी] || ९-१२ डिसेंबर || [[निक मॅडिन्सन]] || [[ॲलेक्स लीस]] || [[ब्रिस्बेन|इयान हीली ओव्हल]], [[ब्रिस्बेन]] || {{flagicon|AUS}} [[ऑस्ट्रेलिया अ क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया अ]] ११२ धावांनी विजयी |} ===वेस्ट इंडीजचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287773.html ट्वेंटी२० १४४८] || १३ डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[निकोलस पूरन]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ६३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287774.html ट्वेंटी२० १४४९] || १४ डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[निकोलस पूरन]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287775.html ट्वेंटी२० १४५०] || १६ डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[निकोलस पूरन]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287776.html पहिला सामना] || १८ डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[शाई होप]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287777.html दुसरा सामना] || २० डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[शाई होप]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1287778.html तिसरा सामना] || 22 डिसेंबर || [[बाबर आझम]] || [[शाई होप]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || |} ===आयर्लंडचा अमेरिका दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा अमेरिका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1291187.html ट्वेंटी२० १४५१] || २२ डिसेंबर || [[मोनांक पटेल]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|USA}} २६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1291188.html ट्वेंटी२० १४५२] || २३ डिसेंबर || [[मोनांक पटेल]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IRE}} ९ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1291189.html १ला ए.दि.] || २६ डिसेंबर || [[मोनांक पटेल]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1291190.html २रा ए.दि.] || २८ डिसेंबर || [[मोनांक पटेल]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1291191.html ३रा ए.दि.] || ३० डिसेंबर || [[मोनांक पटेल]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || सामना रद्द |} ===१९ वर्षांखालील आशिया चषक=== {{मुख्यलेख|२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक गट अ}} {{col-2}} {{२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293834.html १ला सामना] || २३ डिसेंबर || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || {{cr19|IND}} || यश ढूल || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.१]], [[दुबई]] || {{cr19|IND}} १५४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293837.html २रा सामना] || २३ डिसेंबर || {{cr19|KUW}} || मीत भावसार || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लागे || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr19|SL}} २७४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293836.html ३रा युवा ए.दि.] || २३ डिसेंबर || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.२]], [[दुबई]] || {{cr19|PAK}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293835.html ४था सामना] || २४ डिसेंबर || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|NEP}} || देव खनाल || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr19|BAN}} १५४ धावांनी विजयी. |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293838.html ५वा युवा ए.दि.] || २५ डिसेंबर || {{cr19|IND}} || यश ढूल || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.२]], [[दुबई]] || {{cr19|PAK}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293839.html ६वा सामना] || २५ डिसेंबर || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|KUW}} || मीत भावसार || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr19|BAN}} २२२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293840.html ७वा सामना] || २५ डिसेंबर || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.१]], [[दुबई]] || {{cr19|AFG|२०१३}} १४० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293841.html ८वा सामना] || २६ डिसेंबर || {{cr19|NEP}} || देव खनाल || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लागे || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr19|SL}} ६० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293842.html ९वा युवा ए.दि.] || २७ डिसेंबर || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|IND}} || यश ढूल || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.२]], [[दुबई]] || {{cr19|IND}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293843.html १०वा सामना] || २७ डिसेंबर || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.१]], [[दुबई]] || {{cr19|PAK}} २१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293844.html ११वा युवा ए.दि.] || २८ डिसेंबर || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लागे || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293845.html १२वा सामना] || २८ डिसेंबर || {{cr19|KUW}} || मीत भावसार || {{cr19|NEP}} || देव खनाल || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.२]], [[दुबई]] || {{cr19|KUW}} १ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293846.html १३वा सामना] || ३० डिसेंबर || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लागे || [[आयसीसी अकादमी|आयसीसी अकादमी मैदान क्र.१]], [[दुबई]] || {{cr19|SL}} २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293847.html १४वा सामना] || ३० डिसेंबर || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|IND}} || यश ढूल || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr19|IND}} १०३ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२२ १९ वर्षांखालील आशिया चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1293848.html १५वा सामना] || १ जानेवारी || {{cr19|IND}} || यश ढूल || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लागे || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr19|IND}} ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |} ===भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]], [[फ्रीड्म चषक (क्रिकेट)|फ्रीडम चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277079.html कसोटी २४४३] || २६-३० डिसेंबर || [[डीन एल्गार]] || [[विराट कोहली]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} ११३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277080.html कसोटी २४४५] || ३-७ जानेवारी || [[डीन एल्गार]] || [[लोकेश राहुल]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277081.html कसोटी २४४८] || ११-१५ जानेवारी || [[डीन एल्गार]] || [[विराट कोहली]] || [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277082.html ए.दि. ४३४४] || १९ जानेवारी || [[टेंबा बवुमा]] || [[लोकेश राहुल]] || [[बोलंड बँक पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|RSA}} ३१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277083.html ए.दि. ४३४६] || २१ जानेवारी || [[टेंबा बवुमा]] || [[लोकेश राहुल]] || [[बोलंड बँक पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|RSA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277084.html ए.दि. ४३४९] || २३ जानेवारी || [[टेंबा बवुमा]] || [[लोकेश राहुल]] || [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} ४ धावांनी विजयी |} ==जानेवारी== ===बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288979.html कसोटी २४४४] || १-५ जानेवारी || [[टॉम लॅथम]] || [[मोमिनुल हक]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|BAN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288980.html कसोटी २४४७] || ९-१३ जानेवारी || [[टॉम लॅथम]] || [[मोमिनुल हक]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} १ डाव आणि ११७ धावांनी विजयी |} ===आयर्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277085.html ए.दि. ४३३९] || ८ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} २४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277086.html ए.दि. ४३४०] || १३ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}} ५ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277087.html ए.दि. ४३४२] || १६ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[अँड्रु बल्बिर्नी]] || [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|IRE}} २ गडी राखून विजयी |} ===१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक=== {{मुख्यलेख|२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक गट अ}} {{col-2}} {{२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक गट ब}} {{col-end}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक गट क}} {{col-2}} {{२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक गट ड}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289793.html १ला युवा ए.दि.] || १४ जानेवारी || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr19|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289794.html २रा युवा ए.दि.] || १४ जानेवारी || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || [[गयाना|एव्हरेस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[गयाना]] || {{cr19|SL}} ४० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289795.html ३रा युवा ए.दि.] || १५ जानेवारी || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस|कोनारी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सेंट किट्स]] || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] ४९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289796.html ४था युवा ए.दि.] || १५ जानेवारी || {{cr19|IND}} || यश ढूल || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज व्हान हिर्डन || [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr19|IND}} ४५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289797.html ५वा युवा ए.दि.] || १५ जानेवारी || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || [[गयाना|एव्हरेस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[गयाना]] || {{cr19|IRE}} ३९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289811.html ६वा युवा ए.दि.] || १५ जानेवारी || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|ZIM}} २२८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289799.html ७वा युवा ए.दि.] || १६ जानेवारी || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr19|ENG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289801.html ८वा युवा ए.दि.] || १७ जानेवारी || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr19|WIN}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289802.html ९वा युवा ए.दि.] || १७ जानेवारी || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस|कोनारी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सेंट किट्स]] || {{cr19|SL}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289816.html १०वा युवा ए.दि.] || १७ जानेवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|PAK}} ११५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289803.html ११वा युवा ए.दि.] || १८ जानेवारी || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr19|ENG}} १०६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289804.html १२वा युवा ए.दि.] || १८ जानेवारी || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज व्हान हिर्डन || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|RSA}} १२१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289805.html १३वा युवा ए.दि.] || १८ जानेवारी || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|AFG|२०१३}} १३५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289806.html १४वा युवा ए.दि.] || १९ जानेवारी || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस|कोनारी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सेंट किट्स]] || {{cr19|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289807.html १५वा युवा ए.दि.] || १९ जानेवारी || {{cr19|IND}} || निशांत सिंधू || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|IND}} १७४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289808.html १६वा युवा ए.दि.] || २० जानेवारी || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr19|ENG}} १८९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289809.html १७वा युवा ए.दि.] || २० जानेवारी || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस|कोनारी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सेंट किट्स]] || {{cr19|BAN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289810.html १८वा युवा ए.दि.] || २० जानेवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|PAK}} २४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289812.html १९वा युवा ए.दि.] || २१ जानेवारी || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस|कोनारी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सेंट किट्स]] || {{cr19|SL}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289813.html २०वा युवा ए.दि.] || २१ जानेवारी || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज व्हान हिर्डन || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{flagicon|RSA}} [[दक्षिण आफ्रिका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|द.आफ्रिका]] १५३ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289814.html २१वा युवा ए.दि.] || २२ जानेवारी || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|UAE}} || [[आलिशान शराफु]] || [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr19|BAN}} ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289815.html २२वा युवा ए.दि.] || २२ जानेवारी || {{cr19|IND}} || निशांत सिंधू || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|IND}} ३२६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289798.html २३वा युवा ए.दि.] || २२ जानेवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|PAK}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289800.html २४वा युवा ए.दि.] || २२ जानेवारी || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|AFG|२०१३}} १०९ धावांनी विजयी |} '''प्लेट लीग आणि स्थानांकरताचे सामने''' * ९व्या स्थानाकरताचा सामना हा प्लेट लीगचा अंतिम सामना म्हणून धरला गेला. {| class="wikitable" ! colspan="9"|प्लेट लीग आणि स्थानांकरताचे सामने |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - प्लेट लीग उपांत्यपूर्व सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289817.html २५वा युवा ए.दि.] || २५ जानेवारी || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] || [[आलिशान शराफु]] || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|UAE}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289818.html २६वा युवा ए.दि.] || २५ जानेवारी || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|IRE}} ९४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289820.html २८वा युवा ए.दि.] || २६ जानेवारी || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|ZIM}} १०८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289821.html २९वा युवा ए.दि.] || २६ जानेवारी || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|WIN}} १६९ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - प्लेट लीग उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289824.html ३२वा युवा ए.दि.] || २८ जानेवारी || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] || [[आलिशान शराफु]] || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] ८२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289828.html ३६वा युवा ए.दि.] || २९ जानेवारी || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr19|IRE}} ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - प्लेट लीग प्ले-ऑफ उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289825.html ३३वा युवा ए.दि.] || २८ जानेवारी || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|UGA}} ३५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289827.html ३५वा युवा ए.दि.] || २९ जानेवारी || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || सामना रद्द |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - सुपर लीग प्ले-ऑफ उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289829.html ३७वा युवा ए.दि.] || ३० जानेवारी || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज हिर्डन || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|SL}} ६५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289832.html ४०वा युवा ए.दि.] || ३१ जानेवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - स्थानांकरताचे सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289830.html १५वे स्थान] || ३० जानेवारी || {{cr19|CAN}} || मिहिर पटेल || {{cr19|PNG}} || बर्नाबास महा || [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289831.html १३वे स्थान] || ३० जानेवारी || {{cr19|SCO}} || चार्ली पीट || {{cr19|UGA}} || पास्कल मुरुंगी || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|UGA}} ५१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289833.html ११वे स्थान] || ३१ जानेवारी || {{cr19|WIN}} || अकीम ऑगस्ते || {{cr19|ZIM}} || एमानुएल ब्वावा || [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो|मार्टिन डियेगो क्रीडा संकुल]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr19|WIN}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289834.html ९वे स्थान] || ३१ जानेवारी || {{cr19|IRE}} || टिम टेक्टर || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] || [[आलिशान शराफु]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{flagicon|UAE}} [[संयुक्त अरब अमिराती १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ|युएई]] ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289837.html ७वे स्थान] || ३ फेब्रुवारी || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज हिर्डन || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|RSA}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289838.html ५वे स्थान] || ३ फेब्रुवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|PAK}} २३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289839.html ३रे स्थान] || ४ फेब्रुवारी || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|AUS}} २ गडी राखून विजयी |- |} '''जेतेपद बाद फेरी''' {| class="wikitable" ! colspan="9"|जेतेपद बाद फेरी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्यपूर्व फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289819.html २७वा युवा ए.दि.] || २६ जानेवारी || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || {{cr19|RSA}} || जॉर्ज व्हान हिर्डन || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289822.html ३०वा युवा ए.दि.] || २७ जानेवारी || {{cr19|SL}} || दुनिथ वेल्लालागे || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|AFG|२०१३}} ४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289823.html ३१वा युवा ए.दि.] || २८ जानेवारी || {{cr19|PAK}} || कासिम अक्रम || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|AUS}} ११९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289826.html ३४वा युवा ए.दि.] || २९ जानेवारी || {{cr19|IND}} || यश ढूल || {{cr19|BAN}} || रकिबुल हसन || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|IND}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289835.html ४३वा युवा ए.दि.] || १ फेब्रुवारी || {{cr19|AFG|२०१३}} || सुलीमान सफी || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|ENG}} १५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289836.html ४४वा युवा ए.दि.] || २ फेब्रुवारी || {{cr19|AUS}} || कूपर कॉनोली || {{cr19|IND}} || यश ढूल || [[कुल्डीकगे क्रिकेट ग्राऊंड]], [[अँटिगा]] || {{cr19|IND}} ९६ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289840.html अंतिम सामना] || ५ फेब्रुवारी || {{cr19|ENG}} || टॉम प्रेस्ट || {{cr19|IND}} || यश ढूल || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr19|IND}} ४ गडी राखून विजयी |} ===झिम्बाब्वेचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1294969.html ए.दि. ४३४१] || १६ जानेवारी || [[दासून शनाका]] || [[क्रेग अर्व्हाइन]] || [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1294970.html ए.दि. ४३४३] || १८ जानेवारी || [[दासून शनाका]] || [[क्रेग अर्व्हाइन]] || [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|ZIM}} २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1294971.html ए.दि. ४३४७] || २१ जानेवारी || [[दासून शनाका]] || [[क्रेग अर्व्हाइन]] || [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} १८४ धावांनी विजयी |} ===इंग्लंड महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[महिला ॲशेस]] - महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263572.html म.ट्वेंटी२० १०१९] || २० जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263573.html म.ट्वेंटी२० १०२२] || २२ जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || निकाल नाही |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263574.html म.ट्वेंटी२० १०२३अ] || २३ जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || रद्द |- ! colspan="9"|[[महिला ॲशेस]] - महिला कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263571.html म.कसोटी १४३] || २७-३० जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|[[महिला ॲशेस]] - महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263575.html म.ए.दि. १२३४] || ३ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} २७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263576.html म.ए.दि. १२३६] || ६ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263577.html म.ए.दि. १२३८] || ८ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[हेदर नाइट]] || [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} ८ गडी राखून विजयी |} ===नेदरलँड्स वि अफगाणिस्तान, कतारमध्ये=== {{मुख्यलेख|नेदरलँड्स क्रिकेट संघ अफगाणिस्तानविरुद्ध कतारमध्ये, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1295181.html ए.दि. ४३४५] || २१ जानेवारी || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[पीटर सीलार]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[दोहा]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1295182.html ए.दि. ४३४८] || २३ जानेवारी || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[पीटर सीलार]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[दोहा]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1295183.html ए.दि. ४३५०] || २५ जानेवारी || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[पीटर सीलार]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[दोहा]] || {{cr|AFG|२०१३}} ७५ धावांनी विजयी |} ===इंग्लंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256720.html ट्वेंटी२० १४५३] || २२ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256721.html ट्वेंटी२० १४५४] || २३ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[आयॉन मॉर्गन]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} १ धावेने विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256722.html ट्वेंटी२० १४५५] || २६ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[मोईन अली]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256723.html ट्वेंटी२० १४५६] || २९ जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[मोईन अली]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|ENG}} ३४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256724.html ट्वेंटी२० १४५७] || ३० जानेवारी || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[मोईन अली]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} १७ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]], [[रिचर्ड्स-बॉथम चषक]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256726.html कसोटी २४५४] || ८-१२ मार्च || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[ज्यो रूट]] || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256727.html कसोटी २४५७] || १६-२० मार्च || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[ज्यो रूट]] || [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1256728.html कसोटी २४५९] || २४-२८ मार्च || [[क्रेग ब्रेथवेट]] || [[ज्यो रूट]] || [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रेनेडा]] || {{cr|WIN}} १० गडी राखून विजयी |} ===वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277093.html म.ए.दि. १२३२] || २८ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277094.html म.ए.दि. १२३३] || ३१ जानेवारी || [[सुने लूस]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || सामना टाय ({{crw|WIN}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277095.html म.ए.दि. १२३५] || ३ फेब्रुवारी || [[सुने लूस]] || [[स्टेफनी टेलर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} ९६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277096.html म.ए.दि. १२३७] || ६ फेब्रुवारी || [[सुने लूस]] || [[अनिसा मोहम्मद]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून विजयी |} ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== १९ जानेवारी २०२२ रोजी, न्यू झीलंडचे खेळाडू मायदेशी परतल्यावर त्यांच्या क्वारंटाईन आवश्यकतांच्या अनिश्चिततेमुळे दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1297474.html |title=New Zealand limited-overs tour of Australia postponed|work=ESPN Cricinfo|access-date=19 January 2022}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]], [[चॅपल-हॅडली ट्रॉफी]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263467.html पहिला सामना] || ३० जानेवारी || || || [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263468.html दुसरा सामना] || २ फेब्रुवारी || || || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263469.html तिसरा सामना] || ५ फेब्रुवारी || || || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263470.html एकमेव टी२०आ] || ८ फेब्रुवारी || || || [[मनुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || |} ==फेब्रुवारी== ===संयुक्त अरब अमिरातीचा ओमान दौरा=== {{मुख्यलेख|संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०२१-२२}} * [[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] स्पर्धेंतर्गत [[२०२० ओमान तिरंगी मालिका|चौथी फेरी]] आणि [[२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका|आठवी फेरी]] मधील सदर दोन देशांमध्ये जे रद्द झालेले सामने होते ते ओमानमध्ये खेळवले गेले. {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299586.html ए.दि. ४३५१] || ५ फेब्रुवारी || [[झीशान मकसूद]] || [[अहमद रझा]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299587.html ए.दि. ४३५२] || ६ फेब्रुवारी || [[झीशान मकसूद]] || [[अहमद रझा]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299588.html ए.दि. ४३५४] || ८ फेब्रुवारी || [[झीशान मकसूद]] || [[अहमद रझा]] || [[अल् अमारत क्रिकेट मैदान|अल् अमारत क्रिकेट मैदान क्र.१]], [[मस्कत]] || सामना टाय |} ===वेस्ट इंडीजचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278676.html ए.दि. ४३५३] || ६ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278677.html ए.दि. ४३५५] || ९ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[निकोलस पूरन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ४४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278678.html ए.दि. ४३५६] || ११ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[निकोलस पूरन]] || [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} ९६ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html ट्वेंटी२० १४६७] || १६ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html ट्वेंटी२० १४७३] || १८ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html ट्वेंटी२० १४७९] || २० फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[कीरॉन पोलार्ड]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} १७ धावांनी विजयी |} ===भारतीय महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html म.ट्वेंटी२० १०२६] || ९ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[हरमनप्रीत कौर]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} १८ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289032.html म.ए.दि. १२३९] || ११ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[मिताली राज]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289033.html म.ए.दि. १२४०] || १५ फेब्रुवारी || [[एमी सॅटरथ्वाइट]] || [[मिताली राज]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289034.html म.ए.दि. १२४१] || १८ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[मिताली राज]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289035.html म.ए.दि. १२४२] || २२ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[मिताली राज]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} ६३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289036.html म.ए.दि. १२४३] || २४ फेब्रुवारी || [[सोफी डिव्हाइन]] || [[मिताली राज]] || [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|IND}} ६ गडी राखून विजयी |} ===श्रीलंकेचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263471.html ट्वेंटी२० १४५८] || ११ फेब्रुवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[दासून शनाका]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} २० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263472.html ट्वेंटी२० १४६३] || १३ फेब्रुवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[दासून शनाका]] || [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || सामना टाय ({{cr|AUS}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263473.html ट्वेंटी२० १४६६] || १५ फेब्रुवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[दासून शनाका]] || [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263474.html ट्वेंटी२० १४७०] || १८ फेब्रुवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[दासून शनाका]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263475.html ट्वेंटी२० १४७८] || २० फेब्रुवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[दासून शनाका]] || [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून विजयी |} ===दक्षिण आफ्रिकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288981.html कसोटी २४५०] || १७-२१ फेब्रुवारी || [[टॉम लॅथम]] || [[डीन एल्गार]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} १ डाव आणि २७६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288982.html कसोटी २४५१] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[डीन एल्गार]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|SA}} १९८ धावांनी विजयी |} ===अफगाणिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{मुख्यलेख|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299829.html ए.दि. ४३५७] || २३ फेब्रुवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|BAN}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299830.html ए.दि. ४३५८] || २५ फेब्रुवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|BAN}} ८८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299831.html ए.दि. ४३५९] || २८ फेब्रुवारी || [[तमिम इक्बाल]] || [[हश्मातुल्लाह शहिदी]] || [[झहूर अहमद चौधरी मैदान]], [[चितगाव]] || {{cr|AFG|२०१३}} ७ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299832.html ट्वेंटी२० १४९५] || ३ मार्च || [[महमुद्दुला]] || [[मोहम्मद नबी]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ६१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1299833.html ट्वेंटी२० १४९६] || ५ मार्च || [[महमुद्दुला]] || [[मोहम्मद नबी]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|AFG|२०१३}} ८ गडी राखून विजयी |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html ट्वेंटी२० १४९२] || २४ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[दासून शनाका]] || [[इकाना इंटरनेशनल क्रिकेट स्टेडियम, लखनऊ|इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html ट्वेंटी२० १४९३] || २६ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[दासून शनाका]] || [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html ट्वेंटी२० १४९४] || २७ फेब्रुवारी || [[रोहित शर्मा]] || [[दासून शनाका]] || [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278682.html कसोटी २४५२] || ४-८ मार्च || [[रोहित शर्मा]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} १ डाव आणि २२२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278683.html कसोटी २४५६] || १२-१६ मार्च || [[रोहित शर्मा]] || [[दिमुथ करुणारत्ने]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} २३८ धावांनी विजयी |- |} ===अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा=== झिम्बाब्वे क्रिकेट निर्णय पुनरावलोकन प्रणालीसह सर्व प्रसारण सेवा सुरक्षित करू शकत नसल्यामुळे जानेवारी २०२२ मध्ये दौरा पुढे ढकलण्यात आला.<ref>{{cite web|url=https://zimcricket.org/zimbabwe-and-afghanistan-agree-to-postpone-tour/ |title=Zimbabwe and Afghanistan agree to postpone tour |work=Zimbabwe Cricket |access-date=28 January 2022}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०२०-२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] – एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिला सामना] || || || || || |- | [दुसरा सामना] || || || || || |- | [तिसरा सामना] || || || || || |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [पहिली टी२०आ] || || || || || |- | [दुसरी टी२०आ] || || || || || |- | [तिसरी टी२०आ] || || || || || |- | [चौथी टी२०आ] || || || || || |- | [पाचवी टी२०आ] || || || || || |} ==मार्च== ===महिला क्रिकेट विश्वचषक=== {{मुख्यलेख|२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक}} {{२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक गट फेरी}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243908.html म.ए.दि. १२४४] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ४ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|WIN}} ३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243909.html म.ए.दि. १२४५] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ५ मार्च || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|RSA}} ३२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243910.html म.ए.दि. १२४६] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ५ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|AUS}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243911.html म.ए.दि. १२४७] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ६ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} १०७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243912.html म.ए.दि. १२४८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ७ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|NZL}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243913.html म.ए.दि. १२४९] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ८ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243914.html म.ए.दि. १२५०] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ९ मार्च || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243915.html म.ए.दि. १२५१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १० मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZL}} ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243916.html म.ए.दि. १२५२] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ११ मार्च || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|RSA}} ६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243917.html म.ए.दि. १२५३] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १२ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} १५५ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243918.html म.ए.दि. १२५४] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १३ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} १४१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243920.html म.ए.दि. १२५५] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १४ मार्च || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|BAN}} ९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243919.html म.ए.दि. १२५६] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १४ मार्च || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|RSA}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243921.html म.ए.दि. १२५७] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १५ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243922.html म.ए.दि. १२५८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १६ मार्च || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243923.html म.ए.दि. १२५९] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १७ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|RSA}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243924.html म.ए.दि. १२६०] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १८ मार्च || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|WIN}} ४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243925.html म.ए.दि. १२६१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १९ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243926.html म.ए.दि. १२६२] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २० मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} १ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243927.html म.ए.दि. १२६३] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २१ मार्च || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|PAK}} ८ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243928.html म.ए.दि. १२६४] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २२ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243929.html म.ए.दि. १२६५] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २२ मार्च || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} ११० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243930.html म.ए.दि. १२६६] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २४ मार्च || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243931.html म.ए.दि. १२६७] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २४ मार्च || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243932.html म.ए.दि. १२६८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २५ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243933.html म.ए.दि. १२६९] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २६ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सोफी डिव्हाइन]] || {{crw|PAK}} || [[बिस्माह मारूफ]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZL}} ७१ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243934.html म.ए.दि. १२७०] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २७ मार्च || {{crw|BAN}} || [[निगार सुलताना]] || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} १०० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243935.html म.ए.दि. १२७१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २७ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|RSA}} ३ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] - उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243936.html म.ए.दि. १२७२] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३० मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|WIN}} || [[स्टेफनी टेलर]] || [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} १५७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243937.html म.ए.दि. १२७३] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३१ मार्च || {{crw|RSA}} || [[सुने लूस]] || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} १३७ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243938.html म.ए.दि. १२७४] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३ एप्रिल || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|ENG}} || [[हेदर नाइट]] || [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} ७१ धावांनी विजयी |} ===ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[बेनॉ-कादिर चषक]], [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288310.html कसोटी २४५३] || ४-८ मार्च || [[बाबर आझम]] || [[पॅट कमिन्स]] || [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288311.html कसोटी २४५५] || १२-१६ मार्च || [[बाबर आझम]] || [[पॅट कमिन्स]] || [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || सामना अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288312.html कसोटी २४५८] || २१-२५ मार्च || [[बाबर आझम]] || [[पॅट कमिन्स]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} ११५ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288313.html ए.दि. ४३७९] || २९ मार्च || [[बाबर आझम]] || [[ॲरन फिंच]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} ८८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288314.html ए.दि. ४३८०] || ३१ मार्च || [[बाबर आझम]] || [[ॲरन फिंच]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288315.html ए.दि. ४३८२] || २ एप्रिल || [[बाबर आझम]] || [[ॲरन फिंच]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288316.html ट्वेंटी२० १५०४] || ५ एप्रिल || [[बाबर आझम]] || [[ॲरन फिंच]] || [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून विजयी |} ===संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)=== {{मुख्यलेख|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (नववी फेरी)}} * [[२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका|आठव्या फेरीमधील]] नामिबिया वि ओमान रद्द झालेला सामना या फेरीत खेळवला गेला. {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302616.html ए.दि. ४३६०] || ५ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|OMA}} १२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302617.html ए.दि. ४३६१] || ६ मार्च || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|OMA}} || [[खावर अली]] || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|NAM}} ११० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302618.html ए.दि. ४३६२] || ८ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ३ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302619.html ए.दि. ४३६३] || ९ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|OMA}} ८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302620.html ए.दि. ४३६४] || ११ मार्च || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|OMA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302621.html ए.दि. ४३६५] || १२ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|UAE}} ४३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302622.html ए.दि. ४३६६] || १४ मार्च || {{cr|NAM}} || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NAM}} ५ गडी राखून विजयी |} ===संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)=== {{मुख्यलेख|२०२२ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302623.html ए.दि. ४३६७] || १५ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302624.html ए.दि. ४३६८] || १६ मार्च || {{cr|NEP}} || [[संदीप लामिछाने]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NEP}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302625.html ए.दि. ४३६९] || १८ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|NEP}} || [[संदीप लामिछाने]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ४८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302626.html ए.दि. ४३७१] || १९ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PNG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302627.html ए.दि. ४३७३] || २१ मार्च || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || {{cr|NEP}} || [[संदीप लामिछाने]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ९९ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1302628.html ए.दि. ४३७४] || २२ मार्च || {{cr|NEP}} || [[संदीप लामिछाने]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून विजयी |} ===ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२१-२२}} ऑस्ट्रेलियन संघासाठी व्यवस्थापित अलगाव आणि अलग ठेवणे (एमआयक्यू) उपलब्ध नसल्यामुळे मालिका सोडण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/new-zealand-vs-australia-australia-s-three-match-t20i-tour-of-new-zealand-in-march-has-been-abandoned-1300328 |title=Australia's T20I tour of New Zealand abandoned |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 February 2022}}</ref> {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288983.html पहिली टी२०आ] || १७ मार्च || || || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर|नेपियर]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288984.html दुसरी टी२०आ] || १८ मार्च || || || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर|नेपियर]] || |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288985.html तिसरी टी२०आ] || २० मार्च || || || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर|नेपियर]] || |} ===बांगलादेशचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277097.html ए.दि. ४३७०] || १८ मार्च || [[टेंबा बवुमा]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|BAN}} ३८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277098.html ए.दि. ४३७२] || २० मार्च || [[टेंबा बवुमा]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277099.html ए.दि. ४३७५] || २३ मार्च || [[टेंबा बवुमा]] || [[तमिम इक्बाल]] || [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277100.html कसोटी २४६०] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल || [[डीन एल्गार]] || [[मोमिनुल हक]] || [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमीड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} २२० धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277101.html कसोटी २४६१] || ७-११ एप्रिल || [[डीन एल्गार]] || [[मोमिनुल हक]] || [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} ३३२ धावांनी विजयी |} ===आयर्लंड वूल्व्जचा नामिबिया दौरा=== {{मुख्यलेख|आयर्लंड वूल्व्ज क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306705.html १ली ट्वेंटी२०] || २१ मार्च || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|NAM}} [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया अ]] २ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]‌) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306706.html २री ट्वेंटी२०] || २३ मार्च || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|IRE|cricket}} [[आयर्लंड वूल्व्ज क्रिकेट संघ|आयर्लंड वूल्व्ज]] ३२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306707.html ३री ट्वेंटी२०] || २४ मार्च || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|NAM}} [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया अ]] ८ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|लिस्ट-अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306708.html १ला लिस्ट-अ] || २९ मार्च || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|NAM}} [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया अ]] ७ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306709.html २रा लिस्ट-अ] || ३० मार्च || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306710.html ३रा लिस्ट-अ] || १ एप्रिल || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|IRE|cricket}} [[आयर्लंड वूल्व्ज क्रिकेट संघ|आयर्लंड वूल्व्ज]] ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306711.html ४था लिस्ट-अ] || ३ एप्रिल || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|NAM}} [[नामिबिया क्रिकेट संघ|नामिबिया अ]] ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1306712.html ५वा लिस्ट-अ] || ५ एप्रिल || [[जेजे स्मिट]] || [[नील रॉक]] || [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{flagicon|IRE|cricket}} [[आयर्लंड वूल्व्ज क्रिकेट संघ|आयर्लंड वूल्व्ज]] २२ धावांनी विजयी |} ===नेदरलँड्सचा न्यू झीलंड दौरा=== {{मुख्यलेख|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288986.html ट्वेंटी२० १४९६अ] || २५ मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[पीटर सीलार]] || [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || सामना रद्द |- ! colspan="9"|[[२०२०-२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288987.html ए.दि. ४३७८] || २९ मार्च || [[टॉम लॅथम]] || [[पीटर सीलार]] || [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|NZ}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288988.html ए.दि. ४३८१] || २ एप्रिल || [[टॉम लॅथम]] || [[पीटर सीलार]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} ११८ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288989.html ए.दि. ४३८३] || ४ एप्रिल || [[टॉम लॅथम]] || [[पीटर सीलार]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} ११५ धावांनी विजयी |} ===पापुआ न्यू गिनीचा नेपाळ दौरा=== {{मुख्यलेख|२०२१-२२ नेपाळ तिरंगी मालिका#नेपाळ वि. पापुआ न्यू गिनी एकदिवसीय मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1305496.html ए.दि. ४३७६] || २५ मार्च || [[संदीप लामिछाने]] || [[आसाद वल्ला]] || [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] || {{cr|PNG}} ६ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1305497.html ए.दि. ४३७७] || २६ मार्च || [[संदीप लामिछाने]] || [[आसाद वल्ला]] || [[त्रिभुवन विश्वविद्यालय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[काठमांडू|किर्तीपूर]] ||{{cr|PNG}} ३ गडी राखून विजयी |} ==एप्रिल== ===पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका (अकरावी फेरी)=== {{मुख्यलेख|२०२२ पापुआ न्यू गिनी तिरंगी मालिका (अकरावी फेरी)}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|[[२०१९-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग दोन]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308244.html ए.दि. ४३८४] || ९ एप्रिल || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} १६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308245.html ए.दि. ४३८५] || १० एप्रिल || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} ४ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308246.html ए.दि. ४३८६] || १२ एप्रिल || {{cr|OMA}} || [[खावर अली]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|OMA}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308247.html ए.दि. ४३८७] || १३ एप्रिल || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} १२३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308248.html ए.दि. ४३८८] || १५ एप्रिल || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|SCO}} || [[काईल कोएट्झर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} २ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308249.html ए.दि. ४३८९] || १६ एप्रिल || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|PNG}} || [[आसाद वल्ला]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|OMA}} ८५ धावांनी विजयी |} ===दक्षिण आफ्रिका अ संघाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१-२२}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|लिस्ट-अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310924.html १ला लिस्ट-अ] || २५ एप्रिल || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे XI]] ५ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310925.html २रा लिस्ट-अ] || २७ एप्रिल || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] ५१ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|ड/लु]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310926.html ३रा लिस्ट-अ] || २९ एप्रिल || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] ३६ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310927.html १ली ट्वेंटी२०] || २ मे || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] ५ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310928.html २री ट्वेंटी२०] || ४ मे || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] २२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310929.html ३री ट्वेंटी२०] || ७ मे || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] १४२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310930.html ४थी ट्वेंटी२०] || ८ मे || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ|झिम्बाब्वे XI]] ६२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1310931.html ५वी ट्वेंटी२०] || १० मे || [[सिकंदर रझा]] || [[हेन्रीच क्लासेन]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका अ क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका अ]] ९२ धावांनी विजयी |} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील क्रिकेट]] ozkhlmslfhx9v9rctw8uydyc9h7pwad 0 291312 2711885 2595441 2026-09-24T21:04:03Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711885 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = अंजली भारद्वाज | चित्र = Anjali_Bhardwaj.jpg | चित्रशीर्षक = नॅशनल कॅम्पेन फॉर पीपल्स राईट राईट (एनसीपीआरआय) च्या पत्रकार परिषदेत अंजली भारद्वाज | जन्म_दिनांक = १९७३ }} '''अंजली भारद्वाज''' (जन्म १९७३) या एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. या पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वाच्या मुद्यांवर काम करतात. त्या नॅशनल कॅम्पेन फॉर पीपल्स राइट टू इन्फॉर्मेशन (एनसीपीआरआय)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://righttoinformation.info/about-us/structure/|title=NCPRI » Structure|website=righttoinformation.info|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012084745/http://righttoinformation.info/about-us/structure/|archive-date=12 October 2016|access-date=2016-10-11}}</ref> संस्थेच्या सह-संयोजक आणि सतर्क नागरिक संघटनेच्या संस्थापक सदस्य आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Anuja|url=http://www.livemint.com/Leisure/ZD6paEkvE5g6HAjRuDHjjO/Satark-Nagrik-Sangathan--Know-whom-you-are-voting-for.html|title=Satark Nagrik Sangathan {{!}} Know whom you are voting for|date=2013-11-01|work=Livemint|access-date=2016-10-11}}</ref> माहितीचा अधिकार, लोकपाल, व्हिसल ब्लोअर संरक्षण, तक्रार निवारण आणि अन्नाचा अधिकार या विषयांवर त्या काम करतात. == प्रारंभिक जीवन == अंजली भारद्वाज यांनी दिल्ली विद्यापीठातील लेडी श्रीराम कॉलेजमधून बीए केले आणि [[ऑक्सफर्ड विद्यापीठ|ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून]] एमएससी आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स, दिल्ली विद्यापीठातून पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1061114/asp/jobs/story_6995451.asp|title=The Telegraph&nbsp;— Calcutta: Jobs|website=www.telegraphindia.com|access-date=2016-10-11}}</ref> == काम == अंजली भारद्वाज १९९९ पासून भारतातील माहिती अधिकाराच्या चळवळीत सहभागी आहेत. अंजली पारदर्शकतेचा प्रश्न अतिशय ठामपणे मांडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/transparency-during-a-crisis/article31892527.ece|title=Transparency during a crisis|last=Bhardwaj|first=Anjali|date=23 June 2020|via=www.thehindu.com}}</ref> त्या [[लोकांच्या माहितीच्या अधिकारासाठी राष्ट्रीय मोहीम|माहितीच्या अधिकाराची राष्ट्रीय मोहीम]] (एन.सी.पी.आर.आय) या संस्थेच्या एक सह-संयोजक आहेत. त्यांनी [[माहिती अधिकार|माहितीचा अधिकार अधिनियम, २००५]] साठी महत्वपूर्ण काम केले होते. तसेच [[व्हिसल ब्लोअर्स प्रोटेक्शन ॲक्ट, 2011|व्हिसल ब्लोअर्स संरक्षण कायदा, २०११]] साठीही त्यांनी काम केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/india-news/whistleblowers-bill-likely-to-face-rough-weather-in-rajya-sabha-763452|title=Whistleblowers' Bill Likely to Face Rough Weather in Rajya Sabha|work=NDTV.com|access-date=2016-10-11}}</ref> इतर कामांमध्ये [[लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, 2013|लोकपाल आणि लोकायुक्त कायदा, २०१३]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://thewire.in/58528/lokpal-and-lokayuktas-amendment-act/|title=Lokpal Amendment Diluting Act's Purpose, says Anjali Bhardwaj|last=Bhatnagar|first=Gaurav Vivek|website=thewire.in|access-date=2016-10-11}}</ref> आणि तक्रार निवारण विधेयक समाविष्ट आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.governancenow.com/news/regular-story/citizens-charter-she-was-denied-pension-years|title=Citizens Charter: She was denied pension for years|date=2016-08-01|work=Governance Now|access-date=2016-10-11}}</ref> अंजली सतर्क नागरिक संघटनेच्या (एस.एन.एस.) संस्थापक सदस्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.snsindia.org|title=Satark Nagrik Sangathan|website=www.snsindia.org|access-date=2016-10-11}}</ref> ही स.न.अ. २००३ मध्ये स्थापित आहे. सतर्क नागरिक संघटना भारत सरकारची जबाबदारी सुधारण्यात मदत करते आणि यासाठी माहिती अधिकार कायद्याचा वापर करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blog.openingparliament.org/post/87692678973/case-study-11-satark-nagrik-sangathans-report|title=Case Study #11: Satark Nagrik Sangathan’s Report Cards for Elected Representatives|last=Vidani|first=Peter|website=Opening Parliament Blog|access-date=2016-10-11|archive-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308112840/http://blog.openingparliament.org/post/87692678973/case-study-11-satark-nagrik-sangathans-report|url-status=dead}}</ref> एसएनएसने आमदारांच्या कामगिरीवर विकसित केलेले रिपोर्ट कार्ड माध्यमांद्वारे मोठ्या प्रमाणात प्रसिद्ध केले जातात. == पुरस्कार आणि सन्मान == अमेरिकेच्या परराष्ट्र खात्याने अंजलीला "इंटरनॅशनल अँटी करप्शन चॅम्पियन्स अवॉर्ड" देऊन सन्मानित केले आहे, त्यासाठी त्या १२ जागतिक अँटी करप्शन चॅम्पियन्समध्ये एक होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.state.gov/dipnote-u-s-department-of-state-official-blog/recognizing-anticorruption-champions-around-the-world/|title=Recognizing Anticorruption Champions Around the World {{!}} US Department of State|access-date=2021-02-25}}</ref> निवडलेल्या प्रतिनिधींच्या कामकाजात पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि प्रतिसाद सुनिश्चित करण्यासाठी माहिती अधिकार कायद्याचा वापर केल्याबद्दल अंजली यांना सामाजिक उद्योजकांसाठी २००९ मध्ये अशोक फेलोशिप हा पुरस्कार देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://india.ashoka.org/fellow/anjali-bharadwaj|title=Anjali Bharadwaj {{!}} Ashoka - India|website=india.ashoka.org|access-date=2016-10-11|archive-date=2016-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920001047/http://india.ashoka.org/fellow/anjali-bharadwaj|url-status=dead}}</ref> प्रशासनात पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व वाढवण्यासाठी २०११ मध्ये तिला लेडी श्री राम कॉलेजचा ऑनर रोल सादर करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lsr.edu.in/lsr-distinguished_alumna.asp|title=Lady Shri Ram College|website=lsr.edu.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518213824/http://lsr.edu.in/lsr-distinguished_alumna.asp|archive-date=18 May 2017|access-date=2016-10-11}}</ref> == लेख == त्यांनी माध्यमांमधील पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वाच्या मुद्द्यांवर विस्तृत लिहिलेले आहे: * भारतातील आरटीआय पद्धतीचे पीपल्स मॉनिटरिंग २०१२ - २०१३ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rti-assessment.com/raag---ces--rti-study-2011-13.html|title=RaaG&nbsp;— CES RTI study 2011 - 13|website=RTI Assessment and Advocacy group|language=en-IN|access-date=2016-10-11|archive-date=2017-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424085259/http://www.rti-assessment.com/raag---ces--rti-study-2011-13.html|url-status=dead}}</ref> * लोकपाल सुधारणांवरील लेख - इंडियन एक्सप्रेस <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/lokpal-bill-lokpal-act-government-centre-bjp-government-congress-parliament-lok-sabha-rajya-sabha-leader-of-opposition-opposition-parties-mps-member-of-parliament-opposition-mps-2952257/|title=Betrayal In The House|date=2016-08-04|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2016-10-11}} </ref> * व्हिसल ब्लोअर्स प्रोटेक्शन ॲक्टवरील लेख - इंडियन एक्सप्रेस <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/whistleblowing-in-the-time-of-vyapam/|title=Whistleblowing in the time of Vyapam|date=2015-08-13|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2016-10-11}}</ref> * भ्रष्टाचार प्रतिबंधक कायद्यावरील लेख - हिंदू <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhardwaj|first=Anjali|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/how-not-to-fight-corruption/article8561772.ece|title=How not to fight corruption|last2=Johri|first2=Amrita|date=2016-05-06|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2016-10-11}}</ref> * लोकपाल कायद्यावरील लेख - ई.पी.डब्ल्यु <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2015-06-05|title=The Lokpal Act of 2014|url=http://www.epw.in/journal/2014/5/commentary/lokpal-act-2014.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=49|issue=5}}</ref> * लोकपाल विधेयकावरील लेख - इकॉनॉमिक टाइम्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/policy/the-proposed-jan-lokpal-is-all-too-powerful-anjali-bhardwaj-a-member-of-the-working-committee-of-the-national-campaign-for-peoples-right-to-information/articleshow/9987886.cms|title=The proposed Jan Lokpal is all too powerful: Anjali Bhardwaj, A member of the working committee of the National Campaign for Peoples' Right to Information - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=2016-10-11}}</ref> * माहिती अधिकार कायद्यातील प्रस्तावित सुधारणांवरील लेख - आउटलुक मासिक <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/lets-all-come-to-the-party/287768|title=Let's All Come To The Party|work=Outlook India|access-date=2016-10-11|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215021127/http://www.outlookindia.com/magazine/story/lets-all-come-to-the-party/287768|url-status=dead}}</ref> * माहिती आयोगांच्या कामगिरीवरील लेख - द डेक्कन हेराल्ड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanherald.com/content/491469/tardy-working-info-panels.html|title=Tardy working of info panels|website=Deccan Herald|access-date=2016-10-11}}</ref> * माहिती अधिकार कायद्यावरील लेख - आउटलुक मॅगझिन <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/r-stands-for/293775|title=R Stands For...|work=Outlook India|access-date=2016-10-11|archive-date=2017-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618123342/http://www.outlookindia.com/magazine/story/r-stands-for/293775|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <references />   [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] nk7yejzidmv9t2oidtgbaixog8k6x25 0 297167 2712013 2456813 2026-09-25T03:44:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712013 wikitext text/x-wiki हेरगिरी करणाऱ्या व्यक्तीला '''गुप्तहेर''' म्हणतात. हेरगिरी म्हणजे गुप्त किंवा गोपनीय माहिती उघड न केलेल्या स्त्रोतांकडून मिळवणे किंवा मूर्त फायद्यासाठी माहिती धारकाच्या परवानगीशिवाय ती उघड करणे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mi5.gov.uk/counter-espionage|title=Counter-Espionage|website=www.mi5.gov.uk|language=en|access-date=2022-01-04}}</ref> सरकार, कंपनी, गुन्हेगारी संस्था किंवा स्वतंत्र ऑपरेशन यांच्या सेवेत असणारी कोणतीही व्यक्ती किंवा हेरगिरी करणारी टोळी (हेरांचा एक सहयोगी गट) हेरगिरी करू शकते. ही प्रथा गुप्त आहे, कारण ती व्याख्येनुसार अनिष्ट आहे. काही परिस्थितींमध्ये, ते कायद्याच्या अंमलबजावणीचे कायदेशीर साधन असू शकते आणि इतरांमध्ये, ते बेकायदेशीर आणि कायद्याद्वारे दंडनीय असू शकते. हेरगिरी अनेकदा सरकारी किंवा व्यावसायिक चिंतेच्या संस्थात्मक प्रयत्नांचा भाग असते. तथापि, हा शब्द लष्करी हेतूंसाठी संभाव्य किंवा वास्तविक शत्रूंवर राज्य हेरगिरीशी संबंधित आहे. कॉर्पोरेशनचा समावेश असलेली हेरगिरी औद्योगिक हेरगिरी म्हणून ओळखली जाते. लक्ष्यित संस्थेबद्दल डेटा आणि माहिती गोळा करण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग म्हणजे तिच्या श्रेणींमध्ये घुसखोरी करणे. हे गुप्तहेराचे (हेरगिरी एजंट) काम आहे. हेर नंतर शत्रू सैन्याचा आकार आणि ताकद यासारखी माहिती परत करू शकतात. ते संघटनेतील असंतुष्टांना देखील शोधू शकतात आणि त्यांना पुढील माहिती देण्यासाठी किंवा दोष दाखवण्यासाठी प्रभावित करू शकतात. संकटकाळात हेर तंत्रज्ञानाची चोरी करतात आणि शत्रूची विविध प्रकारे तोडफोड करतात. काउंटर इंटेलिजन्स म्हणजे शत्रूची हेरगिरी आणि गुप्तचर माहिती गोळा करणे याला आळा घालण्याची प्रथा. जवळपास सर्व राष्ट्रांमध्ये हेरगिरीबाबत कठोर कायदे आहेत आणि पकडले गेल्याची शिक्षा अनेकदा कठोर असते. तथापि, हेरगिरीद्वारे मिळणारे फायदे अनेकदा इतके मोठे असतात की बहुतेक सरकारे आणि अनेक मोठ्या कंपन्या त्याचा वापर करतात. == इतिहास == प्राचीन काळापासून हेरगिरीला लष्करी घडामोडींमध्ये महत्त्व म्हणून ओळखले जाते. सर्वात जुना ज्ञात वर्गीकृत दस्तऐवज हा राजा हमुराबीच्या दरबारात राजनयिक दूताच्या वेशात एका गुप्तहेराने तयार केलेला अहवाल होता, जो सुमारे १७५० ईसापूर्व मरण पावला होता. प्राचीन इजिप्शियन लोकांकडे एक विकसित गुप्त सेवा होती आणि हेरगिरीचा उल्लेख इलियड, बायबल आणि अमरना पत्रांमध्ये तसेच ओल्ड टेस्टामेंट, द ट्वेल्व स्पाईजच्या कथेत त्याच्या रेकॉर्डिंगमध्ये आहे. हेरगिरी ग्रीको-रोमन जगातही प्रचलित होती, जेव्हा हेर नागरी सेवांमध्ये निरक्षर विषयांना कामावर ठेवत असत. हेरगिरी आणि बुद्धिमत्तेची युद्ध तसेच शांततेत मध्यवर्ती भूमिका आहे हा प्रबंध प्रथम द आर्ट ऑफ वॉर आणि अर्थशास्त्रामध्ये प्रगत झाला. मध्ययुगात [[युरोपियन संघ|युरोपियन]] राज्यांनी उत्कृष्ट कामगिरी केली ज्याला नंतर प्रति-विद्रोह असे म्हणले गेले, जेव्हा पाखंडी मताचा नायनाट करण्यासाठी कॅथोलिक चौकशीचे आयोजन केले गेले. मध्यवर्ती संघटित सामूहिक चौकशी आणि तपशीलवार रेकॉर्ड ठेवण्याद्वारे चौकशी चिन्हांकित केली गेली. पुनर्जागरण काळात युरोपीय राज्यांनी कोडब्रेकर्सना वारंवारता विश्लेषणाद्वारे बुद्धिमत्ता मिळविण्यासाठी निधी दिला. नवनिर्मितीच्या काळात पाश्चात्य हेरगिरी मूलभूतपणे बदलली जेव्हा इटालियन शहर-राज्यांनी गुप्तचर माहिती गोळा करण्यासाठी राजधानी शहरांमध्ये निवासी राजदूत बसवले. रेनेसाँ व्हेनिस हे हेरगिरीचे इतके वेड लागले होते की सुरक्षेसाठी नाममात्र जबाबदार असलेल्या दहाच्या कौन्सिलने कुत्र्याला सरकारी अभिलेखागारांचा मोकळेपणाने सल्ला घेण्याची परवानगीही दिली नाही. == आजच्या काळात हेरगिरी == आज गुप्तहेर संस्था बेकायदेशीर अंमली पदार्थांचा व्यापार आणि दहशतवादी तसेच राज्यकर्त्यांना लक्ष्य करतात. 2008 आणि 2011 दरम्यान, युनायटेड स्टेट्सने चीनसाठी हेरगिरी करण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दल किमान 57 प्रतिवादींवर आरोप लावले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cbsnews.com/stories/2011/05/07/ap/national/main20060765.shtml|title=cbsnews|url-status=live}}</ref> बुद्धिमत्ता सेवा विशिष्ट बुद्धिमत्ता संकलन तंत्रांना इतरांपेक्षा महत्त्व देतात. उदाहरणार्थ, पूर्वीच्या सोव्हिएत युनियनने खुल्या स्त्रोतांमधील संशोधनापेक्षा मानवी स्त्रोतांना प्राधान्य दिले, तर युनायटेड स्टेट्सने SIGINT आणि IMINT सारख्या तांत्रिक पद्धतींवर जोर दिला आहे. सोव्हिएत युनियनमध्ये, राजकीय (KGB) आणि लष्करी बुद्धिमत्ता (GRU[8]) दोन्ही अधिकाऱ्यांना त्यांनी नेमलेल्या एजंटच्या संख्येवरून ठरवले जात असे. एखाद्या राष्ट्राचे हेरगिरीचे प्रयत्न आणि ज्ञानाचा वापर इतर देशांकडून त्यांच्या गुप्तचर कर्मचाऱ्यांना नेमून केला जातो. युनायटेड अरब अमिराती हा या तंत्रावर अवलंबून असलेल्या प्रमुख देशांपैकी एक आहे, जिथे त्यांनी अमेरिकेच्या राष्ट्रीय सुरक्षा एजन्सीचे माजी कर्मचारी आणि व्हाईट हाऊसच्या दिग्गजांना कामावर घेतले आहे. अमिरातीचे पूर्वीचे प्रतिस्पर्धी राष्ट्र कतार, तेथील राजघराण्यांना आणि अगदी फिफा अधिकाऱ्यांना हॅक करण्यासाठी काही एजंटना नियुक्त केले होते. इतरांना इतर सरकारे, मानवाधिकार कार्यकर्ते, सोशल मीडिया समीक्षक आणि अतिरेकी यांच्यावर पाळत ठेवण्यास सांगण्यात आले. तथापि, अमेरिकन लोकांचा वापर करून UAEच्या हेरगिरीच्या प्रयत्नांचा वापर माजी फर्स्ट लेडी मिशेल ओबामा यांच्यासह अमेरिकेलाच लक्ष्य करण्यासाठी केला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/usa-spying-raven/|title=Exclusive: Ex-NSA cyberspies reveal how they helped hack foes of UAE|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nytimes.com/2021/02/06/technology/cyber-hackers-usa.html|title=How the US Lost to Hackers - The New York Times {{!}} Ghostarchive|website=ghostarchive.org|access-date=2022-01-04|archive-date=2021-12-27|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/mrSrd|url-status=bot: unknown}}</ref> == कादंबरी आणि चित्रपटांमध्ये == कादंबरीकार आणि चित्रपट निर्मात्यांसाठी हेर हे फार पूर्वीपासून आवडते विषय आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gale.com/databases/questia|title=Questia|website=www.gale.com|language=en|access-date=2022-01-04}}</ref> इंग्लिश कादंबरीकार रुडयार्ड किपलिंगचे किम हे हेरगिरी साहित्याचे प्रारंभिक उदाहरण आहे, ज्यामध्ये 19व्या शतकातील मध्य आशियातील यूके आणि रशिया यांच्यातील ग्रेट गेममध्ये गुप्तचर एजंटच्या प्रशिक्षणाचे वर्णन आहे. 1821 मध्ये लिहिलेली जेम्स फेनिमोर कूपरची क्लासिक कादंबरी, द स्पाय, जी क्रांतिकारी युद्धादरम्यान न्यू यॉर्कमधील एका अमेरिकन गुप्तहेरबद्दल याहूनही पूर्वीची काम होती. 20 व्या शतकातील अनेक हेर घोटाळ्यांदरम्यान, राष्ट्रीय गुप्तहेर संस्था आणि डझनभर वास्तविक गुप्त एजंट्सबद्दल बरीच माहिती सार्वजनिकपणे प्रसिद्ध झाली. या खळबळजनक कथांनी एखाद्या व्यवसायात सार्वजनिक हित निर्माण केले जे मोठ्या प्रमाणात मानवी हितसंबंधित बातम्यांच्या रिपोर्टिंगच्या मर्यादेबाहेर होते, त्यांच्या कामात अंतर्भूत असलेल्या गुप्ततेचा नैसर्गिक परिणाम. रिक्त जागा भरण्यासाठी, गुप्त एजंटची लोकप्रिय संकल्पना 20 व्या आणि 21 व्या शतकातील काल्पनिक कथा आणि चित्रपटाद्वारे मोठ्या प्रमाणात तयार केली गेली आहे. तथापि, व्हॅलेरी प्लेम सारख्या आकर्षक आणि मिलनसार वास्तविक जीवनातील एजंटना गंभीर काल्पनिक कथांमध्ये कमी रोजगार मिळतो. काल्पनिक गुप्त एजंट बहुतेकदा एकटा असतो, कधी कधी अनैतिक असतो - समाजाच्या दैनंदिन मर्यादांच्या बाहेर कार्यरत असलेला एक अस्तित्ववादी नायक. एकाकी गुप्तहेर व्यक्तिमत्त्वे 1920च्या दशकापासून आजपर्यंत चांगली विक्री झालेल्या एकाकी खाजगी अन्वेषक पात्र कसे लिहायचे हे आधीच माहित असलेल्या लेखकांसाठी सोयीचे एक स्टिरियोटाइप असू शकते. जॉनी फेडोराने शीतयुद्धाच्या सुरुवातीच्या हेरगिरीचा एक काल्पनिक एजंट म्हणून लोकप्रियता मिळवली, परंतु त्या संघर्षादरम्यान गुप्तचरांनी तयार केलेल्या अनेक गुप्तचर पात्रांपैकी जेम्स बाँड सर्वात व्यावसायिकदृष्ट्या यशस्वी आहे. त्याच्या कमी विलक्षण प्रतिस्पर्ध्यांमध्ये ले कॅरेचा जॉर्ज स्माइली आणि मायकेल केनने खेळलेला हॅरी पामर यांचा समावेश आहे. स्पाय बँडवॅगनवर उडी मारून, इतर लेखकांनी देखील पुरुष नायक असलेल्या इतर कादंबऱ्यांच्या तुलनेत, अधिक ग्राफिक अ‍ॅक्शन आणि सेक्स असलेल्या द बॅरोनेस सारख्या स्त्री हेरांना नायक म्हणून वैशिष्ट्यीकृत केलेल्या गुप्तचर कथांबद्दल लिहायला सुरुवात केली. परफेक्ट डार्क, गोल्डनआय 007,नो वन लिव्हज फॉरएव्हर 1 आणि 2 आणि मेटल गियर मालिका यांसारख्या गेममध्ये स्पाय फिक्शनने व्हिडिओ गेमच्या जगात देखील प्रवेश केला आहे. हेरगिरीने विनोदी चित्रणांमध्येही प्रवेश केला आहे. 1960च्या दशकातील टीव्ही मालिका गेट स्मार्ट, 1983 मधील फिन्निश चित्रपट एजंट 000 आणि डेडली कर्व्स आणि जॉनी इंग्लिश चित्रपट ट्रायॉलॉजी एका अयोग्य गुप्तहेराचे चित्रण करते, तर 1985 मधील स्पाईज लाइक अस या चित्रपटात सोव्हिएत युनियनला पाठवलेल्या कोणत्याही तेजस्वी पुरुषांच्या जोडीचे चित्रण केले आहे. क्षेपणास्त्र तपासण्यासाठी. द एम्परर अँड द स्पाय ही ऐतिहासिक कादंबरी यूएस कर्नल सिडनी फॉरेस्टर मशबीर यांच्या साहसी जीवनावर प्रकाश टाकते, ज्यांनी 1920 आणि 1930च्या दशकात जपानशी युद्ध रोखण्याचा प्रयत्न केला आणि जेव्हा युद्ध सुरू झाले, तेव्हा ते पॅसिफिक थिएटर ऑफ वर्ल्डमध्ये जनरल मॅकआर्थरचे सर्वोच्च सल्लागार बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theemperorandthespy.com/books/the-emperor-and-the-spy/overview/|title=The Story - Stan. S. Katz|date=2019-09-26|website=web.archive.org|access-date=2022-01-04|archive-date=2019-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926154509/https://theemperorandthespy.com/books/the-emperor-and-the-spy/overview/|url-status=bot: unknown}}</ref> ब्लॅक विडोदेखील एक काल्पनिक एजंट आहे जिची ओळख रशियन गुप्तहेर, सुपरहिरो आयर्न मॅनची विरोधी म्हणून झाली होती. ती नंतर काल्पनिक गुप्तहेर एजन्सी S.H.I.E.L.D.ची एजंट बनली. ती सुपरहिरो टीम द अव्हेंजर्सचा सदस्य आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:हेरगिरी]] f68viy5p2gg51ubiceyotaod6mzowu2 0 298693 2712185 2681072 2026-09-25T11:33:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712185 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = '''बी.के.मोमीन''' | चित्र = [[File:Momin Kavathekar 01.jpg|thumb|B.K. Kavathekar]] | पूर्ण_नाव = बशीर कमरुद्दीन मोमीन | टोपण_नाव = बी. के. मोमीन, मोमीन कवठेकर | जन्म_दिनांक = [[मार्च १]], [[इ.स. १९४७]] | जन्म_स्थान = कवठे, [[पुणे जिल्हा]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2021|11|12|1947|3|1}}<ref>[https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away ज्येष्ठ लोककलावंत आणि साहित्यिक बी.के. मोमीन यांचं निधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220102054904/https://www.mumbaitak.in/news/veteran-actor-and-writer-b-k-momin-passed-away |date=2022-01-02 }} "Mumbai tak, a leading Marathi News Portal”, 12-Nov-2021</ref> | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = लोकगीते, लावणी, नाटक, पथनाट्ये, अभिनय, साहित्य. | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९६२ -२०१२ | पुरस्कार = महाराष्ट्र राज्य 'तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार' (२०१९) }} '''बशीर कमरुद्दीन मोमीन (कवठेकर)''' ([[१ मार्च]], [[इ.स. १९४७|१९४७]] - [[१२ नोव्हेंबर]], [[इ.स. २०२१|२०२१]]) एक भारतीय साहित्यिक आहेत ज्यांनी मराठी भाषेत लावण्या, वगनाट्ये, ऐतिहासिक नाटके, धार्मिक भक्तिगीते, देशभक्तीपर गीते याबरोबरच विविध प्रकारची लोक गीते लिहिली आहेत.<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms "बशीर मोमीन (कवठेकर)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }}, दै.[[महाराष्ट्र टाइम्स]], 2-March-2019</ref>. हुंडाबंदी, दारूबंदी, निरक्षरता, अंधश्रद्धा, भ्रष्टाचार यांसारख्या ज्वलंत विषयांवर त्यांनी लेखन करीत त्यामाध्यमातून सामाजिक परिवर्तनासाठी प्रयत्न केले<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref>. व्यसनमुक्ती, राष्ट्रीय साक्षरता अभियान, ग्राम स्वछता अभियान यासारख्या शासकीय चळवळी मध्ये सुद्धा त्यांनी हिरहिरीने भाग घेतला आणि आपल्या कलापथकाच्या माध्यमातून ग्रामीण भागात जनजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.<ref>[https://www.esakal.com/pune/vithabai-narayangaonkar-award-momin-kawhetkar-163510 बी. के. मोमीन कवठेकर यांना विठाबाई नारायणगावकर पुरस्कार जाहीर ] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 2-Jan-2019</ref>. लोककला, साहित्य आणि संस्कृती या क्षेत्रातील त्यांच्या अमूल्य योगदानाबद्दल महाराष्ट्र शासनाने वर्ष २०१८चा 'विठाबाई नारायणगावकर जीवन गौरव पुरस्कार' त्यांना देऊन गौरविले आहे <ref>[http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव- लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }} "दै.[[सामना]]”, 1-March-2019</ref>. महाराष्ट्रातील लोकप्रिय कलाप्रकार असलेल्या तमाशा क्षेत्रासाठी त्यांनी वगनाट्ये, लावण्या, लोकगीते, सवाल-जवाब, गण-गवळण आणि फार्स असे विविधांगी साहित्य निर्माण केले आणि महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख तमाशा मंडळांना पुरवले<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref><ref>[https://psjunnar.com/%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A4%AF%E0%A5%80/%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BE-%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A4%A8-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5/ कला क्रीडा व सन उत्सव - पंचायत समिती जुन्नर]</ref>. त्यांनी रंगमूभिवर नाटक, तमाशात वगनाट्य आणि जनजागृतीसाठी पथनाट्यात सुद्धा अभिनय केला आहे. कला स्पर्धांसाठी परीक्षक किंवा कलावंतांच्या मेळाव्यात प्रशिक्षक म्हणून कार्यरत असत. असंगठित कलावंतांना संगठीत करून त्यांच्यासाठी आरोग्य मेळावा, गरीब कलावंतांच्या मुलांसाठी शिष्यवृत्ती, वृद्ध कलाकारांना मानधन अशा विविध समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम केले. मराठी भाषेवर त्यांचे विलक्षण प्रभुत्व होते परंतु त्यांनी आपल्या साहित्यात ग्रामीण बोली भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला आणि त्यांच्या याच शैलीमुळे त्यांचे साहित्य जण- सामान्यांत सहज लोकप्रिय झाले<ref>[https://www.esakal.com/pune/senior-literary-bk-momin-kalavash-kgm00 ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.सकाळ”, पुणे, 12-Nov-2021</ref>. ==बालपण आणि शिक्षण== बशीर मोमीन यांचा जन्म मार्च १९४८ मध्ये पश्चिम महाराष्ट्रातील [[कवठे यमाई]] या दुष्काळग्रस्त गावातील एका मुस्लिम विणकर कुटूंबात झाला. गावात जागरण-गोंधळ, भारुड, तमाशा अशा विविध कलाप्रकारांमध्ये निपुण असणाऱ्या कलाकारांची परंपरा आहे. साहजिकच बालपणी मोमीन कवठेकर यांना हे सर्व कलाप्रकार आणि कलावंत जवळून पाहायची संधी मिळाली आणि नकळत त्या बालमनावर कला क्षेत्र साठीची आवड वाढत गेली. कवठेकर यांनी जिल्हा परिषदेच्या मराठी शाळेतून आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. गावात उच्च माध्यमिक शाळा नसल्यामुळे कवठे येथील सर्व विद्यार्थ्यांना दहा किमी अंतरावर असलेल्या ‘लोणी-धामणी’ या गावी जावे लागत असे. घरातील कामे आणि रोजचा प्रवास कठीण वाटल्यामुळे आठवी इयत्ता पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी शाळा सोडली आणि आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात मदत करण्यास सुरुवात केली. == कलाजगतात प्रवेश== बी. के. मोमीन यांनी वयाच्या ११ व्या वर्षी पहिले गाणे लिहिले आणि ते एका शालेय कार्यक्रमात सादर केले. प्रेक्षकांकडून त्यांचे कौतुक झाले आणि यातून मोमीन कवठेकरांना प्रोत्साहन मिळाले. ‘गंगाराम कवठेकर’ यांच्या तमाशा मंडळात त्यांनी व्यवस्थापन बरोबरच वगनाट्यामध्ये विविध भूमिका केल्या. आपल्या फावल्या वेळात ते गण-गवळण, लावणी, लोकगीते असे तमाशाच्या कार्यक्रमात सादर करता येतील अशाप्रकारचे उपयुक्त लिखाण करत असत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |title=“गंगारामबुवा कवठेकर” |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220102135131/https://maharashtratimes.com/editorial/manasa/kavathekar/articleshow/51058842.cms |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०२२}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.indiramahavidyalaya.com/profile/pdfdata/naac/RESEARCH%20JOURNAL%20OF%20INDIA%20RJI%20VOL%203%20ISSUE%201%20OCT%202016%20WITH%20COVER%202016-2017.pdf |title=RESEARCH JOURNAL OF INDIA RJI VOL 3 ISSUE 1 OCT 2016 WITH COVER 2016-2017.pdf |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> यातील लोकगीते आणि वगनाट्ये जेंव्हा रंगमंचावर सादर झाली तेंव्हा प्रेक्षकांची दाद मिळाली. त्यांची गाणी ग्रामीण भागात लोकप्रिय होऊ लागली आणि त्यामुळे विविध तमाशा फडमालक मोमीन कवठेकर यांना भेटून, नवीन गाणी आणि वगनाट्य लिहून देण्यास आग्रह करू लागली.<ref> शंकर रत्नपारखी, "जागृत देवस्थान येमाई देवी", दै. प्रभात, पुणे आवृत्ती, दि. १-सप्टेंबर-१९८५.</> 'रघुवीर खेडकर सह कांताबाई सातारकर’, 'चंद्रकांत ढवळपुरीकर', 'अमन तांबे पुणेकर’, ‘लक्ष्मण टाकळीकर’ , ‘काळू-बाळू कवलापूरकर’, 'दत्ता महाडिक पुणेकर’, ‘पांडुरंग मुळे मांजरवाडीकर’, ‘मालती इनामदार’, ‘संध्या माने' आणि 'लता-सुरेख पुणेकर' अशा इतर तमाशा फडांसाठी सुद्धा त्यांचे लिखाण काम सुरू झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |title=तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार बशीर कमरोद्दिन मोमीन यांना घोषित |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=दैनिक लोकमत |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190102143741/https://www.lokmat.com/mumbai/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/ |विदा दिनांक=२ जानेवारी २०१९ }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://news18marathi.com/maharashtra/famous-thane-lavani-samrat-mahesh-thorat-efforts-to-preserve-the-vitality-of-the-plantation-born-in-the-soil-of-maharashtra-local18-1501526.html |title=ठाण्याच्या लावणी सम्राटाचे 'लावणी'वर संशोधन, गैरसमज दूर करण्यासाठी उचललं मोठं पाऊल |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=न्यूज १८ मराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२५ एप्रिल २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक= }}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, आपल्या या लेखनासाठी त्यांनी कधीही पैसे घेतले नाहीत.<ref>'रसिकांना मिळणारा आनंद हाच खरा पुरस्कार- बी.के.मोमीन', दै. सकाळ, पुणे, दि. १७-ऑगस्ट-२०१४</ref> आपल्या सहज सुलभ भाषेतील लेखनाने त्यांनी तमाशा फड मालकांची तसेच ग्रामीण महाराष्ट्रातील जनतेची मने जिंकली. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात त्यांची लोकप्रियता शिगेला पोचली.<ref>डॉ. शेषराव पठाडे, "लोकमान्य लोकशाहीर मोमीन कवठेकर", दै.पुण्यनगरी, मुंबई, दि. 28 नोव्हेंबर 2021</ref><ref>शेख दिलावर, "बघू नका मुखडा वळू वळू- लावणी संग्रह", परिशिष्ट:१. मुस्लिम शाहिरांचे योगदान, निर्मिती प्रकाशन, कोल्हापूर, 2021</ref> तमाशा कोणताही असो परंतु मोमीन कवठेकरांचे लिहिलेले गीत सादर करावे अशी फर्माईश चाहते करत असत.<ref>प्रा. डॉ. शामल गरुड, "कनातीच्या मागे: लोकशाहीर मोमीन कवठेकर मने दत्ता...", दै. पुण्यनगरी, दि. 15 मे 2016</ref> लोककला सादर करणाऱ्या कलाकारांसाठी त्यांनी पोवाडे, कलगीतुरा, भारुडे, विनोदी कोट्या, सद्यस्थितीवरील गीते असे गद्य-पद्य प्रकारातील वैविध्यपूर्ण साहित्य निर्माण केले.<ref>"लोकाश्रय लाभलेले लोकशाहीर बी.के. मोमीन-कवठेकर , दै. पुढारी, पुणे, दि. 23 एप्रिल 2015</ref><ref>{{cite book |last1=प्रा. पंड्या |first1=दयुती |date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |url= |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ, बडोदा |pages=141–145 |chapter=अध्याय 29: Folk artists of Gujrat and Maharashtra}}</ref> === अभिनय === मोमीन कवठेकर यांनी रंगभूमीवर अभिनयाची छाप सोडताना 'नेताजी पालकर' आणि 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' या नाटकांमध्ये छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांची, 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकात मोगल बादशहा औरंगजेबाची तर 'भ्रमाचा भोपळा' या नाटकात तुतीयपंथीयाची भूमिका साकारली<ref>[http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 लोकसाहित्यिक बी.के.मोमीन यांचा सत्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031222548/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=167507 |date=2020-10-31 }} "दै. सकाळ", पुणे, 30-Aug-2019.</ref>.'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व्यवसायिक प्रयोग भरत नाट्य मंदीर पुणे तसेच महाराष्ट्र आणि गोवा राज्यात सुद्धा सादर करण्यात आले. "प्रतापगडची झुंज" या तीन अंकी ऐतिहासिक नाटकाद्वारे त्यांनी १९८१ मध्ये दिग्दर्शनाच्या क्षेत्रामध्ये प्रवेश केला. १९९० च्या दशकात जसजसे दूरचित्रवाणी संच, व्हीसीआर, केबल नेटवर्क गावोगावी पोचले तसतसे तमाशा बद्दलचे आकर्षण कमी झाले, प्रेक्षक रोडावला आणि फडमालक आर्थिक अडचणीत येऊ लागले. या महत्त्वपूर्ण टप्प्यात, मोमीन कवठेकर यांनी विविध फडमालकांना डिजिटल पर्यायांवर काम करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले आणि स्वतः सुद्धा काही म्युझिकल ऑडिओ अल्बम (सीडी)ची निर्मिती केली. तांत्रिक बदल लक्षात घेऊन तमाशा फड मालकांनी सुद्धा सोशल मीडियाचा वापर करावा असा त्यांचा आग्रह होता जेणेकरून ही कला टिकून राहील<ref>[https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-WMAH-AHM-tamasha-marketing-on-social-networking-latest-news-in-divya-marathi-4537450-NOR.html?seq=3 "सोशल नेटवर्किंगवरून आता तमाशाचे मार्केटिंग"], "दिव्य मराठी”, Published on 2-March-2014]</ref>. प्रख्यात कॉमेडियन [[भाऊ कदम]] उर्फ भालचंद्र कदम यांच्या ‘व्हीआयपी गाढव’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204, |title=भाऊ कदम यांचे ‘व्हीआयपी गाढव’ |access-date=2022-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |archive-date=2019-08-15 |url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190815073518/https://www.loksatta.com/manoranjan-news/vip-gadhav-bhau-kadam-mpg-94-1948204/ |date=१५ ऑगस्ट २०१९}}</ref> आणि आगामी ‘भाऊंचा धक्का’ या दोन मराठी चित्रपटासाठी त्यांनी गाणी लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |title="भाऊ कदम आता नव्या रंगात अन् नव्या ढंगात येणार तुमच्या समोर!" |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=महाराष्ट्र केसरी |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20190811003814/https://www.maharashtrakesari.news/bhau-kadam-new-upcoming-movie-avb/ |विदा दिनांक=११ ऑगस्ट २०१९}}</ref> ==साहित्य निर्मिती== मोमीन कवठेकर यांनी ४००० हून अधिक लोकगीते लिहिली आहेत आणि त्यातील भरपूर गाणी ही ग्रामीण भागातील विविध लोककलाकार गेली ४०-५० वर्ष सादर करीत आहेत<ref>“अवलिया लोकसाहित्यीक”, "दै. सकाळ”, पुणे, 21-Nov-2021.</ref><ref>लता गुठे, [https://prahaar.in/2025/02/16/folk-songs-are-the-treasure-of-indian-culture/ लोकगीतं हा भारतीय संस्कृतीचा खजिना…], “दै. प्रहार", १६-फेब्रुवारी-२०२५”</ref>. त्यांच्या गाण्यांच्या संग्रहात ‘लावणी, ‘गण-गवळण, ‘कविता, ‘भक्तीगीते, ‘पोवाडे' अशा प्रकारचे वैविध्यपूर्ण साहित्य आहे<ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref>. मोमीन कवठेकरांचे साहित्य हे विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जवळपास तीन दशक तमाशा क्षेत्राला वरदान ठरले होते<ref>खंडूराज गायकवाड, [http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे- बशीर मोमीन कवठेकर!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191206202431/http://www.navakal.org/images/epaper/20-jan-2019.pdf |date=2019-12-06 }}, “दै नवाकाळ", 20-Jan-2019”</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|title=कनातीच्या मागे|last=गरुड|first=श्यामल|date=2024-04-14 |publisher=ललित पब्लिकेशन्स|isbn=978-81-959479-6-9|language=mr|accessdate=2024-08-11|archive-date=2024-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811083340/https://www.pustakmarket.com/book/hard-book-home/NzE2|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite book | title = भारतीय संगीताचा इतिहास व विकास, इयत्ता बारावी | author = महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम मंडळ, पुणे | publisher = पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळ, पुणे | date = फेब्रुवारी २०२० }}</ref>.मोमीन कवठेकर यांनी छत्रपति शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मिती व तदनंतरच्या ऐतिहासिक घटना आणि व्यक्तिमत्त्वावर आधारित दोन नाटके सुद्धा लिहिली आहेत. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान', 'ग्राम स्वच्छता अभियान –स्वच्छ भारत', 'एड्स बद्दल जनजागृती', 'हुंडाबळीचे दुष्परिणाम', 'व्यसनमुक्ती’ अशा सामाजिक विषयांवर लघु कथा /पथनाट्ये/ गाणी लिहिली आहेत आणि ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर केली आहेत<ref>“मोमीन यांनी समाजच्या वेदना साहित्यातून मांडल्या - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै. पुण्यनगरी", पुणे, 23-Nov-2021.</ref>.मोमीन कवठेकर यांचे वैविध्यपूर्ण लेखन आणि त्यांच्या साहित्याची ग्रामीण भागात असेलेली लोकप्रियतेची नोंद घेत पुणे विद्यापीठाच्या मराठी विभागात त्यांच्या साहित्यावर पीएच.डी.करण्यात आली आहे.<ref>“बहूआयामी साहित्यिक मोमीन कवठेकर: डॉ शेळके”, "दै. पुण्यनगरी”, पुणे, १३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>“पुणे विद्यपीठात कवठेकरांच्या साहित्यावर पीएचडी”, "दै. सुराज्य”, ३-नोव्ह-२०१०.</ref><ref>{{cite book |last1=डॉ. बोकील|first1=नीलम|date=नोव्हेंबर 30, 2022 |editor-last=डॉ. मुकादम |editor-first=केदार |title=भारतीय लोक कलाकार |publisher=महाराजा सयाजीराव विश्वविद्यापीठ, बडोदा |pages=85–90 |chapter=अध्याय 18: महाराष्ट्रका लोक संगीत एवं लोक कलाकार}}</ref> लोकभिमुख ग्रामीण भाषेचा बाज असलेल्या लिखाण शैलीमुळे त्यांचे साहित्य सामन्यांना सहज समजण्या जोगे आणि मनाला भावणारे असल्यामुळे लोकप्रिय झाले<ref>"लोककला जिवंत ठेवणारी लेखणी विसावली", ‘दै. लोकमत- पुणे’, दि. १४-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. '''नाटक''': *'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]] त्यांच्या नेतृत्वाखाली संताजी-धनाजी यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>"लेखणीतून ग्रामीण लोककला संपन्न करणारे बशीर मोमीन कवठेकर", ‘सांज महानगरी-मुंबई आवृत्ती', दि. २२ जानेवारी २०१९</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले.<ref>[https://www.esakal.com/maharashtra/aarti-sonagra-writes-bashirbhai-momin-pjp78 अवलिया लोकसाहित्यिक] "दै.[[सकाळ]]”, पुणे, 20-Nov-2021</ref><ref>[https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011, "शिवाजी महाराजांवर आधारित हे ललित साहित्य, नाटक आणि चित्रपट"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011 |date=2025-03-22 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250322205820/https://www.marathijagran.com/maharashtra/shivaji-maharaj-jayanti-2025-know-this-literature-based-on-shivaji-maharaj-57011|date= 22 March 2025 }}, दै. मराठी जागरण, दि. १९ फेब्रुवारी २०२५</ref>. *'वेडात मराठे वीर दौडले सात' - मराठा साम्राज्याचे तिसरे सेनापती [[प्रतापराव गुजर]] यांनी केवळ सहा सरदारांना बरोबर घेऊन बहलोल खानाच्या छावणीवर केलेल्या हल्ल्यावर आधारित<ref>[https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ बशीर मोमीन – कवठेकरः कोंबड्या विकण्यापासून जीवनगौरव पुरस्कारापर्यंत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315105804/https://www.kolaj.in/published_article.php?v=Introduction-to-tamasha-artist-b-k-mominFI5681349/ |date=2023-03-15 }} "कोलाज- फिचर वेबसाईट", Published on 16-Jan-2019</ref>. *'लंका कुणी जाळली' - हा एक गमतीशीर घटनेवर आधारित फार्स आहे. '''सामाजिक विषयांवर पथनाट्य''': शाहू-फुले-आंबेडकर यांच्याशी वैचारिक बांधीलकी जपणाऱ्या मोमीन कवठेकर यांनी समाजोपयोगी ज्वलंत विषयांवर लेखन केले आणि जनजागृतीसाठी अथक प्रयत्न केले. यातील काही पथनाट्ये पुणे आकाशवाणी केंद्राने रेडिओवर प्रसारित केली आहेत. * 'सोयऱ्याला धडा शिकवा' - हुंडाप्रथेविरुद्ध असलेले कायदयाबद्दल समाजात जागरूकता * 'हुंड्या पायी घडल सार' - हुंडाप्रथेचे दुष्परिणाम आणि निर्माण होणाऱ्या समस्या<ref>“बी के मोमीन यांचे साहित्य लोकजागृती करणारे - गृहमंत्री वळसे पाटील”, "दै.लोकमत", Pune, 22-Nov-2021.</ref> * 'दारू सुटली चालना भेटली' - व्यसन मुक्तीतून होणारे फायदे तरुण पिढीच्या मनावर बिंबवण्यासाठी * 'दारूचा झटका संसाराला फटका' - दारूच्या व्यसनामुळे उद्भवणाऱ्या सामाजिक समस्यांविषयी जागरूकता. * 'मनाला आला एड्स टाळा'- एड्सची कारणे आणि कौटुंबिक जीवनावर होणाऱ्या परिणामांबद्दल समाजात जागरूकता. * ‘बुवाबाजी ऐका माझी' - अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि बुवाबाजी विरुद्ध जागरूकता * 'वंशाला दिवा...कशाला हवा?' - स्त्री भ्रूणहत्ये विरुद्ध जनजागृती '''तमाशासाठी वगनाट्य''':<ref>वैजयंती सिन्नरकर, [शब्दगंध : लोककला - वग ], "दै. देशदूत, नाशिक, 22-Oct-2023"</ref><br/> * 'बाईने दावला इंगा' * 'ईश्कान घेतला बळी' * 'तांबडं फुटलं रक्तांच' * 'फुटला पाझर पाषणाला' * 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे' - छत्रपती [[राजाराम भोसले]], [[संताजी घोरपडे]] आणि [[धनाजी जाधव]] यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी मुघल साम्राज्याविरुद्ध केलेल्या संघर्षावर आधारित<ref>फड रंगला तमाशाचा - मोमीन कवठेकर,"आकाशवाणी पुणे केंद्र", २०१९</ref>. * 'भक्त कबीर' * 'वेडात मराठे वीर दौडले सात' * 'ठकास महाठक' * 'राया हौस माझी पुरी करा'<ref>{{cite book | title = लोकनाट्य स्वरूप | author = प्रा. डॉ. सुदाम जाधव | publisher = सुलभा प्रकाशन औरंगाबाद | date = २१ ऑगस्ट १९९२}}</ref>. * 'सुशीला, मला माफ कर' - छोटू जुवेकर राज्य स्तरीय स्पर्धेत प्रथम पारितोषिक विजेते वगनाट्य (सण १९८०) * 'दादा, खुर्ची सांभाळा' * 'फोडा सुपारी लग्नाची' '''तमाशातील लोकप्रिय गाणी''': * सार हायब्रीड झालं ... * हे असच चालायचं * खर नाही काही हल्लीच्या जगात ... * फॅशनच फॅड लागतंया गॉड ... * लंगड .. मारताय उडून तंगड! <ref>माधव विद्वांस, "विविधा: दत्ता महाडिक पुणेकर", दै. प्रभात, पुणे, दि.20 नोव्हेंबर 2018</ref>. * लई जोरात पिकलाय जोंधळा ... * मारू का गेनबाची मेख .. * बडे मजेसे मॅरेज किया … * 'महात्मा फुल्यांची घेऊन स्फूर्ती, चला होऊया शाळेला भरती' .. राष्ट्रीय साक्षरता अभियानासाठी लिहिलेले हे गीत संगीतकार श्री राम कदम यांनी संगीतबद्ध केले आहे<ref>[https://www.lokmat.com/maharashtra/tamasha-best-decline-has-been-criticized-momin/ "तमाशा श्रेष्ठच, उतरती कळा नाही- मोमीन कवठेकर”], ‘दै. लोकमत- संडे स्पेशल मुलाखत’, दि. १०-फेब्रुवारी-२०१९</ref> '''मराठी चित्रपाटातील गाणी''': * गंगाराम आला .... * मुरली माझा कष्ट करी ... * व्हीआयपी व्हीआयपी ... प्रसीद्ध गायक श्री कुणाल गांजावाला आणि संगीतकार रवि वयहोळे<ref>{{Citation|last=Gaana.com|title=VIP VIP|url=https://gaana.com/song/vip-vip-1|accessdate=2022-01-24|archive-date=2022-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220124213849/https://gaana.com/song/vip-vip-1|url-status=dead}}</ref> * झुंबा डान्स <ref>{{Citation|last=Zee Music|title= Zumba, VIP Gadhav| date=2019-08-26| url=https://www.youtube.com/watch?v=p_Y5nvXt_xk|accessdate=2020-09-03}}</ref> '''भक्तिगीतांचे व लोकगीतांचे अल्बम''' * रामायण कथा * अष्टविनायक गीते * सत्त्वाची अंबाबाई * नवसाची येमाई * येमाईचा दरबार * कऱ्हा नदीच्या तीरावर * कलगी तुरा * वांग्यात गेली गुरं '''प्रकाशित पुस्तके''' * कलावंतांच्या आठवणी <ref>[[प्रकाश खांडगे]] "उपेक्षित कलाक्षेत्राच्या उपयुक्त नोंदी", दै.लोकसत्ता, मुंबई, १०-डिसेम्बर-२०००.</ref> ... महाराष्ट्र राज्य साहित्य सांस्कृतिक मंडळा तर्फे प्रकाशित, महाराष्ट्रातील लोककला आणि विविध कलावंतांच्या योगदानाचा अभ्यास करणाऱ्या अभ्यासकांसाठी संदर्भ म्हणून उपयुक्त<ref>प्रभाकर ओव्हाळ. "दगडूबाबा शिरोलीकर"- संदर्भ:१.कवठेकर,मोमीन बी. के.[https://marathivishwakosh.org/1079/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/https://marathivishwakosh.org/1079/ |date=2022-01-24 }} "मराठी विश्वकोष", महाराष्ट्र राज्य सरकारचा उपक्रम, १३-डिसेम्बर-२०१८</ref>. * भंगले स्वप्न महाराष्ट्राचे (ऐतिहासिक नाटक) .... त्रिदल प्रकाशन, मुंबई द्वारा प्रकाशित * प्रेम स्वरूप आई (कविता संग्रह) <ref name="auto">"कवठेकर यांना डॉ. विखे पाटील पुरस्कार", "दै.प्रभात",पुणे, 16-Sept-2014.</ref> .... श्री राजेंद्र कांकरिया यांनी संग्रहित केलेला काव्यसंग्रह *अक्षरमंच (कविता संग्रह) ... अखिल भारतीय मराठी प्रातिनिधिक कवितासंग्रह - २००४, संपादक डॉ योगेश जोशी ==पुरस्कार आणि मान्यता== [[File:Momin Kavathekar receiving Vithabai Jivan Gaurav Award 2018 in presence of Shri Vinod Tawade.jpg|thumb|Bashir Momin Kavathekar being awarded with 'Vithabai Narayangavkar Jeevan Gaurav Puraskar' in 2018]] * तमाशासम्राज्ञी विठाबाई नारायणगावकर जीवनगौरव पुरस्कार (२०१९) <ref>"आयुष्यभराच्या निरपेक्ष सेवेचा गौरव! लोकशाहीर बशीर मोमीन यांच्या भावना" [http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108025500/http://www.saamana.com/folk-artist-bashir-momin-honor-by-vithabai-narayangaonkar-life-achievement-award/ |date=2020-11-08 }},"दै.[[सामना]]”, १-मार्च-२०१९</ref> - श्री [[विनोद तावडे]], मंत्री महाराष्ट्र राज्य यांच्या उपस्थितीत * मुस्लिम सत्यशोधक मंडळ विशेष सन्मान (२०१९) <ref>"दारू पिऊन ‘तिहेरी तलाक’ उच्चारणे कसे काय चालते?"[http://www.lokmat.com/pune/how-speak-triple-divorce-drinking-dr-zeenat-shaukat-ali/] ''दै.लोकमत'',२३-मार्च-२०१९</ref> - सामाजिक कार्यकर्ते श्री बाबा आढाव यांच्या हस्ते प्रदान * महाराष्ट्र साहित्य परिषद पुरस्कार (२०१९) <ref>"कर्तबगार व्यक्तींचा तळेगाव येथे सन्मान" [http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031074450/http://product.sakaalmedia.com/portal/SM.aspx?ID=176438 |date=2020-10-31 }},''सकाळ'', १६-सप्टेंबर-२०१९</ref><ref>"सत्तेपुढे व जनतेपुढे वास्तव मांडण्याचे काम साहित्यिक करतो", "दै.जनशक्ती",१६-सप्टेंबर-२०१९</ref> * लोकनेते गोपीनाथ मुंडे जीवनगौरव पुरस्कार (२०१८) <ref>"ग्रामीण भागातील लोककलावंतांना राजाश्रयाची गरज: बी के मोमीन" [http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222051726/http://epaper.eprabhat.net/1933339/Pune-City-Edition/City#page/15/2 |date=2020-02-22 }},"दै.प्रभात", १२-डिसेंबर-२०१८</ref> * विखे पाटील साहित्य कला गौरव (२०१४) <ref>"पद्मश्री विखे पाटील साहित्य पुरस्कार जाहीर" [https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330070607/https://maharashtratimes.indiatimes.com/ahmednagar-news/award/articleshow/38986081.cms |date=2019-03-30 }}, “दै. महाराष्ट्र टाइम्स", ११-ऑगस्ट-२०१४</ref> <ref name="auto"/> <ref>"पदमश्री डॉ. विखेपाटील कला गौरव पुरस्कार प्रदान", "दै.[[ पुण्यनगरी]]", पुणे, १७-सप्टेंबर-२०१४</ref>- महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री श्री [[पृथ्वीराज चव्हाण]] यांच्या हस्ते प्रदान * संजीवनी कलगौरव पुरस्कार, पुणे (२०१४) <ref>"आंतरशालेय कला महोत्सव व कलागौरव पुरस्कार सोहळा उत्साहात", "दै.पुढारी, पुणे", १६-डिसेंबर-२०१४</ref> * ग्रँड सोशल अवार्ड, पुणे (२०१३) - <ref>" समाजहित साधणारेच खरे 'हिरो' –[[जॅकी श्रॉफ]]", "दै.प्रभात पुणे", ३-नोव्हेंबर-२०११</ref>हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री जॅकी श्रॉफ यांच्या हस्ते प्रदान * व्यसनमुक्ति पुरस्कार (२००३) - महाराष्ट्राचे उपमुख्यमंत्री श्री [[अजित पवार]] यांच्या हस्ते प्रदान * लोकशाहीर पुरस्कार (१ ९९९) - 'आश्वासन समिती-महाराष्ट्र राज्य विधानसभा'चे अध्यक्ष श्री बापूसाहेब गावडे यांच्या हस्ते प्रदान * ग्रामवैभव पुरस्कार (१९८१) - ज्येष्ठ मराठी चित्रपट अभिनेते स्व.श्री [[निळू फुले]] यांच्या हस्ते प्रदान <ref>"बी. के. मोमीन कवठेकर - लोकसाहित्याचा वारसा पुढे नेणारा लोकशाहीर", “दै. पारनेर दर्शन", १३-नोव्हेंबर-२०२३</ref> * छोटू जुवेकर पुरस्कार, मुंबई (१९८०) <ref>"दुसऱ्या तमाशा लेखन स्पर्धेचा निकाल ","सकाळ", मुंबई, २२-ऑक्टोबर-१९८०.</ref> - हिंदी चित्रपट अभिनेते श्री [[अमोल पालेकर]] यांच्या हस्ते प्रदान ==सामाजिक कार्य== मोमीन कवठेकर यांनी एक कलापथक स्थापन केले आणि त्या माध्यमातून हुंडाबंदी, दारूबंदी, एड्स,अंधश्रद्धा अशा ज्वलंत विषयांवर जण जागृतीसाठी संपूर्ण महाराष्ट्रात पथनाट्ये सादर केली<ref>'रिवायत' पुस्तक प्रकाशन सोहळा, [https://www.linkedin.com/posts/tamanna-inamdar-2a4241219_research-writer-publishing-activity-6835869469940744192-KQIF], 28-ऑगष्ट-२०२१</ref><ref>[https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ “बुवांची ढोलकी आणि भाईंची गाणी राज्यभर गाजली…!!! समाज जागृती साठी आयुष्य वेचणारे गंगारामबुवा कवठेकर व बी. के. मोमीन कवठेकर”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224081718/https://puneprimenews.com/latest-news/gangarambuwa-kavthekar-who-sacrificed-his-life-for-social/ |date=2023-12-24 }}, ‘Pune Prime News’, 09-Nov-2022</ref><ref>'अस्सल ग्रामीण लोकशाहीर दुर्लक्षित', दै. प्रभात पुणे,२४-एप्रिल-२०१५</ref>. त्यांनी 'प्रौढ साक्षरता अभियान / राष्ट्रीय साक्षरता मिशन’, ‘व्यसनमुक्ती अभियान', ‘ग्राम स्वच्छता अभियान', 'तंटामुक्ती अभियान' अशा विविध उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. सामाजिक कार्यात त्यांनी दिलेल्या योगदानाची दाखल घेऊन त्यांना शासनाने ‘व्यसनमुक्ति पुरस्कार' देऊन सन्मानित केले<ref>[https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms बशीर मोमीन (कवठेकर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603012822/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/manasa/vithabai-narayangaonkar-lifetime-achievement-award-bashir-kamroodin-momin/articleshow/68226068.cms |date=2019-06-03 }},"संपादकीय लेख" [[महाराष्ट्र टाइम्स]], २-मार्च-२०१९</ref>. तमाशा आणि लोक कलावंतांच्या अडचणी सोडवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'महाराष्ट्र राज्य तमाशा कला व कलावंत संघटना' स्थापन केली. कलाकारांच्या मुलांसाठी शाळा, विद्यार्थ्याना शिष्यवृत्ती <ref>कवठे येमाईत इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेमुळे खरी शैक्षणिक क्रांती, दै पुढारी, पुणे, ३ जून २००६</ref><ref>इंग्रजी माध्यमाच्या शाळेचे कवठे येमाईत उदघाट्न, दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००६</ref>व वृद्ध कलाकारांना निवृत्तीवेतन/ मानधन मिळावे यासाठी सरकार दरबारी पाठपुरावा केला<ref>"राज्यातील ज्येष्ठ कलावंतांकडे शासनाचे दुर्लक्ष: मोमीन", "दै.[[पुढारी]]",पुणे, २८-मार्च-२००८.</ref><ref>"वृद्ध कलावंताचा मोर्चा, घेरावाचा इशारा", "दै.प्रभात", पुणे, ७-जुलै-२००८.</ref>. पुणे जिल्ह्यातील कलावंतासाठी मोफत आरोग्य तपासणी शिबिर आयोजित करीत असत<ref>"जिल्ह्यात तमाशा कलावंतांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरे", "दै.प्रभात", पुणे, २०-जानेवारी-२००८</ref>. मराठी मातीतील या ग्रामीण लोककला आणि कलाकारांच्या योगदानाचे संवर्धन व्हावे आणि या मराठमोळ्या संस्कृतीचे योग्य प्रकारे जतन करून ती पुढील पिढीला उपलब्ध व्हावी म्हणून त्यांनी पुढाकार घेतला<ref>"लोककलाविषयक अप्रकाशित साहित्य शासनाने प्रकाशित करावे","दै. सकाळ" पुणे, ३०-मे-२००९</ref><ref>लोक कलावंतांच्या दिवाळीत कुठे समाधान, कुठे नाराजी ! दै सकाळ, पुणे, ३ जून २००३</ref>. गेल्या दोन दशकांपासून ते उदयोन्मुख कलावंतांना शिबिरा द्वारे आणि प्रसंगी, वैक्तिक स्वरूपाचे मार्गदर्शन विनामूल्य करीत असत<ref>[http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 "नृत्य स्पर्धेत बक्षिसांचा ‘पाऊस’"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124213851/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=129871:2011-01-16-18-38-06&Itemid=1 |date=2022-01-24 }},"दै.लोकसत्ता", Retrieved on 10-Feb-2019</ref>. महाराष्ट्राच्या या पारंपारिक कला प्रकारांचे आणि त्यामाध्यमातून मराठी संस्कृतीचे जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य त्यांनी केले आहे<ref>[https://www.dainikprabhat.com/pune-senior-literary-b-k-momin-kalavash/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी.के. मोमीन कालवश] "दै.प्रभात", पुणे, १२-नोव्हेंबर-२०२१</ref>. १९७५ मध्ये आणिबाणी च्या माध्यमातून भारतीय लोकशाहीला खीळ घालण्यात आली आणि अशा कठीण प्रसंगी, बशीर मोमीन यांनी 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' हे ऐतिहासिक संदर्भ असेलेले नाटक लिहिले आणि प्रजासत्ताक दिनाचे औचित्य साधून पुणे येथे रंगमंचावर सादर केले. हे नाटक प्रतिकात्मक स्वरूपात, तत्कालीन दिल्ली सरकारने लोकशाही वर केलेल्या आक्रमणाला धैर्याने परतवून लावण्यासाठी जनतेला प्रेरणा देणारे ठरले. अशाप्रकारे, बशीर मोमीन आणि 'भंगले स्वप्न महाराष्ट्रा' या नाटकाचे व त्यांच्या सहकलाकारांचे, आणीबाणी विरोधी आंदोलनात आणि लोकशाही पुनः प्रस्थापित करण्यासाठीच्या लढ्यात देखिल महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. ==संदर्भ== {{reflist}} {{DEFAULTSORT: मोमीन, बशीर कमरुद्दीन }} [[वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:लावणी कवी]] [[वर्ग:मराठी गीतकार]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी वगनाट्य लेखक]] [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:महाराष्ट्र शासन पुरस्काराने सन्मानित]] [[वर्ग:शाहीर]] [[वर्ग: काळानुसार मराठी कवी]] [[वर्ग: लोकगीतकार]] [[वर्ग: भारतीय साहित्यिक]] g6g92vm9vrsuojeaw7vfvwl9spysel6 0 300262 2711863 2609355 2026-09-24T15:53:03Z Kaiaaa24 187777 Romanized 2711863 wikitext text/x-wiki सदा सर्वदा योग तुझा घडावा | <br> तुझे कारणी देह माझा पडावा | |<br> उपेक्षु नको गुणवंता अनंता | <br> रघुनायका मागणे हेचि आतां ||१||<br> जय जय रघुवीर समर्थ || कैलासराणा शिव चंद्रमौळी |<br> फणिंद्र माथा मुकुटी झळाळी ||<br> कारुण्य सिंधू भवदुःखहारी |<br> तुजवीण शंभो मज कोण तारी ||३|| मोरया मोरया मी बाळ तान्हें |<br> तुझीच सेवा करु काय जाणे ||<br> अन्याय माझे कोट्यानुकोटी |<br> मोरेश्वरा बा तू घाल पोटी ||४|| ज्या ज्या ठिकांणी मन जाय माझे |<br> त्या त्या ठिकांणी निजरूप तुझे ||<br> मी ठेवितो मस्तक ज्या ठिकांणी |<br> तेथे तुझे सदगुरू पाय दोन्ही ||५|| अलंकापुरी पुण्य भूमी पवित्र |<br> तिथे नांदतो ज्ञानराजा सुपात्र ||<br> तया आठविता महापुण्यराशी |<br> नमस्कार माझा सदगुरू ज्ञानेश्वराशी ||६|| sada sarvada yog tuzha ghadavaa tuzhe kaaraNi deh mazha paDavaa upekshu nako guNvanta ananta raghunayka magaNe hechi aataa jay jay raghuvir samarth kailasraNa shiv chandramoLi faNindra maathaa mukuTi zhaLaLi kaarNya sindhu bhavadukhahaari tujviN shambho maj koN taari morya morya mi baL tanhe tuzhich seva karu kaay jaaNe anyay mazhe koTiyaanukoTi moreshwara ba tu ghal poTi jyaa jyaa ThikaaNi man jaay maazhe tyaa tyaa ThikaaNi nizrup tuzhe mi Thevito mastak jyaa ThikaaNi tethe tuzhe sadguru paay donhi alankaapuri puNya bhumi pavitra tithe naandto nyanraajaa supaatra tyaa aaThvitaa mahaapuNyaraashi namaskaar maazhe sadguru nyaaneshwaraashi [[वर्ग:श्लोक]] bze6a6ceveppiwxx5kkk1zrzomji4bz 0 300402 2712107 2701074 2026-09-25T06:54:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712107 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = ताशी आणि नुंगशी मलिक | चित्र = Endurance training for Mt Carstensz Pyramid.JPG | चित्र_आकारमान = 220px | चित्रशीर्षक = ताशी आणि नुंगशी मलिक हिमालयाच्या पायथ्याशी एंड्युरंस ट्रेक करताना | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = ताशी मलिक आणि नुंगशी मलिक | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1991|6|21}} | जन्म_स्थान = [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = [[गिर्यारोहक]] | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = 'एव्हरेस्ट'वर चढाई करणारी पहिली महिला जुळी मुले आणि 'सप्त शिखरे' सर करणारी पहिली भावंडे आणि जुळी मुले | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = [[हिंदू]] | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = कर्नल वीरेंद्र सिंग मलिक | आई = अंजू थापा | नातेवाईक = | पुरस्कार = [[नारी शक्ती पुरस्कार]] | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = {{URL|https://twinclimbers.com}} | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''ताशी आणि नुंगशी मलिक''' ([[२१ जून]], [[इ.स. १९९१|१९९१]])<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Up-Mt-Vinson-twin-girls-will-celebrate-as-if-boy-were-born/articleshow/45300921.cms|title=Up Mt Vinson, twin girls will celebrate as if boy were born - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=indiatimes.com}}</ref> सप्त शिखरांवर चढाई करून उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांवर पोहोचणारे आणि 'साहसी ग्रँड स्लॅम' आणि 'थ्री पोल्स चॅलेंज' पूर्ण करणारे पहिले भावंडे आणि जुळे आहेत. == प्रारंभिक जीवन == ताशी आणि नुंगशी मलिक या जुळ्या बहिणी असून मूळच्या भारतातील हरियाणा राज्यातील आहेत.<ref>{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/international/south-asia/indian-sisters-become-first-twins-to-climb-everest/article4733688.ece | title=Indian sisters become first twins to climb Everest | work=[[द हिंदू]] | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref> त्यांचा जन्म भारतीय लष्करातील अधिकारी कर्नल वीरेंद्र सिंग मलिक आणि त्यांची पत्नी अंजू थापा यांच्या पोटी हरियाणातील सोनीपत जिल्ह्यात २१ जून १९९१ रोजी झाला. कर्नल मलिक भारतीय सैन्यातून निवृत्त झाल्यानंतर त्यांचे कुटुंब डेहराडूनमध्ये स्थायिक झाले.<ref name=fpj>{{cite news | url=http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/ | title=FIRST TWINS EVER TO CLIMB EVEREST | work=Free Press Journal | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20140610012052/http://freepressjournal.in/first-twins-ever-to-climb-everest/ | archive-date=10 June 2014 | df=dmy-all }}</ref> मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, तामिळनाडू, केरळ आणि मणिपूर या राज्यातील अनेक शाळांमध्ये या जुळ्या बहिणींनी शिक्षण घेतले; ज्यात 'लॉरेन्स स्कूल, लवडेल, ओटाकमुंड' देखील आहे. इ.स. २०१३ मध्ये त्यांनी सिक्कीम मणिपाल विद्यापीठातून 'पत्रकारिता' आणि 'जनसंवादात' पदवी पूर्ण केली. त्यांच्याकडे व्हरमाँट, युनायटेड स्टेट्स येथील 'स्कूल ऑफ इंटरनॅशनल ट्रेनिंग'चे 'शांतता आणि संघर्ष निराकरणाचे' प्रमाणपत्र आहे. इ.स. २०१५ मध्ये या जुळ्या बहिणींनी न्यू झीलंडच्या इनव्हरकार्गिलच्या 'साऊथ इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी'मधून स्पोर्ट आणि एक्सरसाइजमध्ये पदवी प्राप्त केली.<ref>{{cite web|url=http://www.allindoon.com/newsarticle/shownewsarticle/news/doon-bite-/4762-tashi-nungshi-malik-mt-everest | archive-url=https://web.archive.org/web/20130623011648/http://www.allindoon.com/newsarticle/shownewsarticle/news/doon-bite-/4762-tashi-nungshi-malik-mt-everest | url-status=dead | archive-date=23 June 2013 | title=TWINS ON MT EVEREST - TASHI & NUNGSHI MALIK FIRST TWINS TO SCALE EVEREST | access-date=7 June 2013 | df=dmy-all }}</ref> == पर्वतारोहण == [[File:At Mt McKinley Summit.JPG|इवलेसे|डावे|देनाली, अलास्काच्या शिखरावर]] मलिक बहिणींनी इ.स. २०१० मध्ये नेहरू इन्स्टिट्यूट ऑफ माउंटेनियरिंग येथे प्रशिक्षण घेतले.<ref name=fpj/> रविवार दिनांक १९ मे २०१३ रोजी त्यांनी [[एव्हरेस्ट|एव्हरेस्ट शिखर]] सर केले आणि असे करणाऱ्या पहिल्या जुळ्या बहिणी ठरल्या.<ref>{{cite news | url=http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20130621092824/http://ibnlive.in.com/news/indian-sisters-first-twins-to-climb-mount-everest/392901-3.html | url-status=dead | archive-date=21 June 2013 | title=Indian sisters first twins to climb Mount Everest | work=[[सीएनएन-आयबीएन]] | date=21 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite news | url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2013/05/22/indian-woman-is-first-female-amputee-to-climb-everest/ | title=Indian Is First Female Amputee up Everest | work=WSJ | date=22 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref> पाकिस्तानी गिर्यारोहक समीना बेग यांनी त्यांना शिखर परिषदेत सामील केले, जिथे त्यांनी शांततेचे प्रतीक म्हणून भारत आणि पाकिस्तानचे ध्वज एकत्र ठेवले.<ref>{{cite news | url=http://tribune.com.pk/story/551757/for-the-record-woman-climber-makes-pakistan-proud/ | title=For the record: Woman climber makes Pakistan proud | work=The Express Tribune | date=20 May 2013 | access-date=24 May 2013}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&NewsID=377096 | title=Everest summiteers set slew of records on sunny Sunday | work=The Himalayan Times | date=19 May 2013 | access-date=24 May 2013 | archive-date=2014-09-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140923175645/http://www.thehimalayantimes.com/fullNews.php?headline=Everest+summiteers+set+slew+of+records+on+sunny+Sunday&NewsID=377096 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1 | title=Samina Baig Became the First Pakistani Woman to Scale Mount Everest | work=Dainik Jagran | date=20 May 2013 | access-date=24 May 2013 | archive-date=2013-06-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130609015701/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/samina-baig-became-the-first-pakistani-woman-to-scale-mount-everest-1369024237-1 | url-status=dead }}</ref> या जुळ्या बहिणींनी 'क्लायम्बॅथॉन २०१३' मध्ये भाग घेतला जिथे त्यांनी ऑगस्ट २०१३ मध्ये २१,००० फूट उंचीचे 'व्हर्जिन शिखर' सर केले, यासाठी 'इंडियन माउंटेनियरिंग फाऊंडेशन' ने निधी प्राप्त करून दिला. 'सप्त शिखरे' पूर्ण करणारी, 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' पूर्ण करणारी ती पहिली महिला जुळी आणि 'तीन ध्रुव आव्हान' सर्वात कमी वयात पूर्ण करणारी महिला देखील आहेत.<ref name="Records2015">{{cite book|author=Guinness World Records|title=Guinness World Records 2016|url=https://books.google.com/books?id=f896CgAAQBAJ&q=guinness+world+records+2016+tashi+nungshi+seven+summits&pg=PA195|date=10 September 2015|publisher=Guinness World Records|isbn=978-1-910561-03-4|page=195}}</ref> १६ डिसेंबर २०१४ रोजी, अंटार्क्टिकामधील 'माउंट विन्सन'वर चढाई केल्यानंतर, त्या 'सेव्हन समिट' एकत्र करणारी जगातील पहिली जुळी मुले आणि भावंडे बनल्या.<ref>{{cite news |last=Jaisinghani |first=Bella |title=Haryanvi twins hit record by conquering Seven Summits |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=18 December 2014 |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Haryanvi-twins-hit-record-by-conquering-Seven-Summits/articleshow/45555686.cms |access-date=23 April 2015 }}</ref><ref>{{cite news |last=Gusain |first=Raju |title=Dehradun twin sisters Tashi, Nungshi Malik first siblings to scale seven tallest peaks in 7 continents |publisher=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]] |date=18 December 2014 |url=http://indiatoday.intoday.in/story/dehradun-twin-sisters-tashi-nungshi-malik-first-siblings-to-scale-seven-tallest-peaks-in-7-continents/1/407494.html |access-date=23 April 2015 }}</ref> १९ मे २०१३ रोजी [[माउंट एव्हरेस्ट]] सर केल्यानंतर त्यांनी १५ जुलै २०१५ रोजी 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' अवघ्या दोन वर्षांत पूर्ण केले.<ref>{{cite news|first=Bella |last=Jaisinghani |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Mountaineer-twins-first-to-conquer-both-Poles-on-skis/articleshow/47021397.cms |title=Mountaineer twins first to conquer both Poles on skis |publisher=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=23 April 2015 |access-date=26 April 2015}}</ref> 'एक्सप्लोरर्स ग्रँड स्लॅम' पूर्ण करणारे ते पहिले भारतीय आणि दक्षिण आशियाई आहेत.<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20150423145520/http://www.hindustantimes.com/india-news/indian-twins-complete-adventures-grand-slam-conquering-7-summits-2-poles/article1-1340333.aspx |url-status=dead |archive-date=23 April 2015 |title=Adventures Grand Slam: Indian twins conquer 7 summits, 2 poles |publisher=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |date=23 April 2013 |access-date=26 April 2015}}</ref> डिसेंबर २०१५ मध्ये, या जुळ्या बहिणींनी 'ऑराकी (माउंट कुक)', [[न्यू झीलंड]]चे सर्वात उंच शिखर सर केले.<ref>{{Cite news|url=https://www.odt.co.nz/news/national/twins-peak-mt-cook-first|title=Twins peak: a Mt Cook first|first=Tracey|last=Roxburgh|date=7 December 2016|website=Otago Daily Times Online News}}</ref> सप्टेंबर २०१९ मध्ये, नुंगशी आणि ताशी यांनी 'वर्ल्डस टफेस्ट रेस:इको-चॅलेंज फिजी' मध्ये भारतीय 'खुकुरी वॉरियर्स'चे नेतृत्व केले. यात ३० देशांतील साहसी ऍथलीट्सच्या ६६ संघांनी निसर्गाच्या शक्तींविरुद्ध आणि एकमेकांच्या स्पर्धेत आणि डझनभर धाडसी क्रियाकलाप वापरून ६७१ किमी खडकाळ फिजीयन लँडस्केप, महासागर, नद्या, तलाव आणि जंगले पार केली. या जागतिक साहसी शर्यतीत सहभागी होणारे ते पहिले आणि एकमेव दक्षिण आशियाई बनले.<ref>{{Cite web|title=Bear Grylls set to bring ''World''s Toughest Race'' to OTT world|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bear-grylls-set-to-bring-worlds-toughest-race-to-ott-world/1877333|access-date=2020-09-25|website=www.outlookindia.com/}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-08-01|title=Amazon Sets More Than 60 Teams to Compete on 'Eco-Challenge' Reboot From Mark Burnett, Bear Grylls|url=https://www.thewrap.com/eco-challenge-reboot-teams-amazon-mark-burnett-bear-grylls-worlds-toughest-race-fiji/|access-date=2020-09-25|website=TheWrap|language=en-US}}</ref> == 'सप्त शिखर' चढाईचे तपशील<ref name="armadillomerino">{{Cite web| url=https://armadillomerino.com/blogs/champions/005-tashi-and-nungshi-malik-passionate-mountaineers-and-guinness-world-record-holders |title=Tashi and Nungshi Malik -seven-summits climbing details|website= www.armadillomerino.com |access-date=16 December 2021}}</ref> == {{मुख्य|सप्त शिखर}} {| class="wikitable sortable" !अ.क्र. !चित्र !शिखर !उत्थान !पर्वतरांगा !खंड !चढाईची तारीख |- | १ |[[File:Everest kalapatthar crop.jpg|100px]] | [[माउंट एव्हरेस्ट]] | ८,८४८ मी (२९,०२९ फूट) | [[हिमालय]] | [[आशिया]] | १९ मे, २०१३ |- | २ | [[File:Aconcagua 13.JPG|100px]] | [[अ‍ॅकोनकाग्वा]] | ६,९६१ मी (२२,८३८ फूट) | [[आन्देस|अँडीज]] | [[दक्षिण अमेरिका]] | २९ जानेवारी, २०१४ |- |३ | [[File:Mount McKinley.jpg|100px]] | [[डेनाली]] | ६,१९४ मी (२०,३२२ फूट) | [[अलास्का पर्वतरांगा]] | [[उत्तर अमेरिका]] | ४ जून, २०१४ |- | ४ | [[File:Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg|100px]] | [[किलीमांजारो पर्वत|किलीमांजारो]] |५,८९५ मी (१९,३४१ फूट) | [[ईस्टर्न रिफ्ट]] पर्वत | [[आफ्रिका]] | १५ जुलै, २०१५ |- | ५ | [[File:Эльбрус с перевала Гумбаши.JPG|100px]] | [[एल्ब्रुस पर्वत]] | ५,६४२ मी (१८,५१० फूट) | [[काॅकेशस पर्वतरांग]] | [[युरोप]] | २२ ऑगस्ट, २०१३ |- |६ | [[File:Mount Vinson from NW at Vinson Plateau by Christian Stangl (flickr).jpg|100px]] | [[माउंट विन्सन]] | ४,८९२ मी (१६,०५० फूट) | [[सेंटिनेल श्रेणी]] | [[अंटार्क्टिका]] | १४ डिसेंबर, २०१४ |- | ७ | [[File:Puncakjaya.jpg|100px]] | [[पंकक जया]] | ४,८८४ मी (१६,०२४ फूट) | [[सुदीरमन रेंज]] | [[ऑस्ट्रेलिया]] | १९ मार्च, २०१४ |} == उत्तर ध्रुव आणि दक्षिण ध्रुव == {| class="wikitable sortable" !अ.क्र. ! चित्र ! ध्रुव ! वर्ष |- | १ | [[File:Arctic Ocean - en.png|100px]] | उत्तर ध्रुव | २१ एप्रिल २०१५<ref>{{cite web |last=Kamal |first=Sara |title=Nungshi And Tashi Malik: Making Us Proud At The North Pole |work=Newsmakers |publisher=Women's Web |date=23 April 2015 |url=https://www.womensweb.in/2015/04/nungshi-and-tashi-malik-interview/ |access-date=16 December 2021 |archive-date=2021-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216170848/https://www.womensweb.in/2015/04/nungshi-and-tashi-malik-interview/ |url-status=dead }}</ref> |- | २ | [[File:Pole-south.gif|100px]] | दक्षिण ध्रुव | २८ डिसेंबर, २०१४<ref name="armadillomerino"/> |} == सन्मान आणि पुरस्कार == [[file:President, Shri Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puruskar for the year 2019 to Ms. Tashi Malik.jpg|thumb|राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] ताशी मलिक यांना [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करताना]] * एस.आय.टी., इन्वरकार्गिल, न्यू झीलंड येथे क्रीडा आणि व्यायामातील पदवीचा अभ्यास करण्यासाठी प्रथम न्यू झीलंड-भारत क्रीडा शिष्यवृत्ती प्रदान करण्यात आली.<ref>{{cite web|url=https://www.sit.ac.nz/Home/About-Us/News/Articles/ID/189/SIT-represented-at-Kiwi-Indian-Hall-of-Fame-ceremony|title=SIT represented at Kiwi Indian Hall of Fame ceremony > Southern Institute of Technology, NZ|website=www.sit.ac.nz|access-date=28 November 2017}}</ref> * सप्टेंबर-ऑक्टोबर २०१५ मध्ये क्रीडा क्षेत्रातील उदयोन्मुख महिला नेतृत्वासाठी यूएस विभागाच्या 'ग्लोबल स्पोर्ट्स मेंटॉरिंग प्रोग्राम' मध्ये सहभागी झाल्या होत्या.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsmentoring.org/blog/sisters-nungshi-and-tashi-malik-are-inspiring-indian-girls-and-women-to-try-mountaineering/|title=Sisters Nungshi and Tashi Malik inspire Indian women to try mountaineering – Global Sports Mentoring|access-date=28 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espn.com/espnw/culture/feature/article/17588419/sisters-nungshi-tashi-malik-inspiring-indian-girls-women-try-mountaineering|title=Sisters Nungshi and Tashi Malik are inspiring Indian girls and women to try mountaineering|date=19 September 2016|access-date=28 November 2017}}</ref> * २९ ऑगस्ट २०१६ रोजी भारताच्या राष्ट्रपतींनी भारताचा सर्वोच्च साहसी सन्मान 'तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार, २०१५' प्रदान केला.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Tashi-Nungshi-to-get-National-Adventure-Sports-Award/articleshow/53878587.cms|title=Tashi-Nungshi to get National Adventure Sports Award - टाइम्स ऑफ इंडिया|work=indiatimes.com}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html | title=Mountaineer Harbhajan gets Tenzing Norgay award | access-date=2022-02-21 | archive-date=2016-09-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160902171220/http://www.tribuneindia.com/news/sport/mountaineer-harbhajan-gets-tenzing-norgay-award/287647.html | url-status=dead }}</ref> * इस २०१६ मध्ये त्यांना आइसलँडमधील अध्यक्ष 'गुडनी थ जोहान्सन' यांनी 'लीफ एरिक्सन यंग एक्सप्लोरर्स' पुरस्काराने त्यांना सन्मानित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/dehradun/everest-twins-bag-leif-erikson-explorer-award-in-iceland/story-uXS56KCiLjaezsrtrrZv8K.html|title='Everest twins' bag Leif Erikson Explorer Award in Iceland|date=29 October 2016}}</ref> * त्यांना २०२० मध्ये भारताचे राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-twin-sisters-tashi-nungshi-have-so-far-conquered-ten-inaccessible-peaks-20097732.html |title=पर्वतारोहण की दुनियां में कई झंडे गाड़ चुकी ताशी-नुंग्शी मलिक के हिमालय जैसे साहस को महिला दिवस के मौके पर नारी शक्ति सम्मान मिला। वे अब दस दस दुर्गम चोटियों को फतह कर चुकी हैं |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=jagran.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ फेब्रुवारी २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20200310193829/https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-twin-sisters-tashi-nungshi-have-so-far-conquered-ten-inaccessible-peaks-20097732.html |विदा दिनांक=2020-03-10 |url-status=live }}</ref> * तसेच पद्मश्री पुरस्कारासाठी देखील नामांकन करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://hindi.asianetnews.com/other-sports/commendable-initiative-of-sports-ministry-for-daughters-of-the-country-a-big-step-taken-to-increase-the-pride-of-the-country-pxpcxa |title=पद्म सम्मान के लिए जारी हुआ 9 खिलाड़ियों का नाम, सबसे गर्व करने वाली बात- इनमें सभी महिला |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=hindi.asianetnews.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२१ फेब्रुवारी २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220221175343/https://hindi.asianetnews.com/other-sports/commendable-initiative-of-sports-ministry-for-daughters-of-the-country-a-big-step-taken-to-increase-the-pride-of-the-country-pxpcxa |विदा दिनांक=2022-02-21 |url-status=live }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:मलिक, ताशी आणि नुंगशी}} [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय गिर्यारोहक]] [[वर्ग:इ.स. १९९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] ng2igy16b8lehyx4jhrcahfi2kghxb7 0 300529 2712077 2500347 2026-09-25T05:54:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712077 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = ज्योती आमगे | चित्र = Jyoti amge (2).jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = ज्योती आमगे | पूर्ण_नाव = ज्योती किशनजी आमगे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=yes|1993|12|16}}<ref name="guiness-dob">{{cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/news/2011/12/new-world%E2%80%99s-smallest-woman-ten-things-you-need-to-know-about-jyoti-amge/|title=New world's smallest woman: Ten things you need to know about Jyoti Amge|work=Guinness World Records|access-date=16 December 2015|date=14 December 2011|quote=Born on 16 December 1993 (28), in Jaipur Jyoti measures 61.95 cm (2 ft) tall}}</ref> | जन्म_स्थान = [[नागपूर]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | भाषा = मराठी | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = [[गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌स]] नुसार जगातील सर्वात कमी उंचीच्या जीवित महिला | वडील_नाव = किशनजी आमगे | आई_नाव = रंजना आमगे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= @JyotiAmge | संकेतस्थळ = [https://jyotiamge.in अधिकृत संकेतस्थळ] | धर्म = | तळटिपा = }} '''ज्योती किशनजी आमगे''' (जन्म:[[१६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९९३|१९९३]])<ref name="guiness-dob"/> ह्या एक भारतीय अभिनेत्री असून त्या [[गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्‌स]] नुसार जगातील सर्वात कमी उंचीच्या जीवित महिला म्हणून प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{cite news | title=Tiny Teenager Stands Tall Despite Her Height of 23 Inches | url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,348248,00.html | work=foxnews.com | publisher=[[Fox News Channel]] | date=9 April 2008 | access-date=20 July 2008 | archive-date=2008-09-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080919164002/http://www.foxnews.com/story/0,2933,348248,00.html | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=World's shortest woman appeals to Indians to observe coronavirus lockdown - Jyoti Amge, 26, who is 62.8 cm tall, took to the streets of Nagpur to urge compliance |url=https://www.theguardian.com/world/2020/apr/13/worlds-shortest-woman-appeals-to-indians-to-observe-coronavirus-lockdown |work=The Guardian |date=13 April 2020 |ref=Amge has a form of dwarfism called achondroplasia and is the world’s shortest woman, according to the Guinness World Records.}}</ref><ref>{{cite news |title=Guinness World Records recognises Edward Niño Hernández as the world's shortest man |url=https://www.gulftoday.ae/lifestyle/2020/05/12/guinness-world-records-recognises-edward-nino-hernandez-as-the-worlds-shortest-man |publisher=Gulf Today}}</ref> ज्योतीचा जन्म १६ डिसेंबर १९९३ रोजी किशनजी आणि रंजना आमगे यांच्या पोटी [[नागपूर]] येथे झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.thehindu.com/news/indian-is-worlds-shortest-living-woman/article2721337.ece |title=indian is world's shortest living woman |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=द हिंदू |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२४ फेब्रुवारी २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210227235116/https://www.thehindu.com/news/indian-is-worlds-shortest-living-woman/article2721337.ece |विदा दिनांक=2021-02-27 |url-status=live }}</ref> ज्योतीची पूर्ण उंची ६२.८ सेंटीमीटर (म्हणजे दोन फुटापेक्षा किंचित जास्त) इतकी आहे. त्यांची उंची कमी असण्यामागे अकॉड्रोप्‍लासिया नावाचा आजार कारणीभूत आहे. ही उंची चार महिन्याच्या बाळा इतकी आहे असे मानले जाते.<ref>{{Cite web|title=Meet the World's Shortest Woman: 26-Year-Old Actress Jyoti Amage|url=https://people.com/tv/worlds-shortest-woman-actress-jyoti-amage/|access-date=2021-02-10|website=PEOPLE.com|language=EN}}</ref><ref name="guiness-dob"/> १६ डिसेंबर २०११ रोजी आमगेच्या १८ व्या वाढदिवशी, त्यांना अधिकृतपणे गिनेस बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डद्वारे ६२.८ सेंटीमीटर (२फूट ^३/_४इंच) उंचीसह जगातील हयात असलेली सर्वात लहान महिला म्हणून घोषित करण्यात आले.<ref name="covid 19">{{cite news |last1=Chaturvedi |first1=Swati |title=Stay home, bond with family, urges Jyoti Amge, world's shortest woman |url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/stay-home-bond-with-family-urges-jyoti-amge-world-s-shortest-woman/story-6TbFIHFygtms9hMI7ugt7L.html |work=Hindustan Times |date=17 April 2020 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Prajakta Mali enjoys a fangirl moment with World's shortest woman Jyoti Amge; read post - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/prajakta-mali-enjoys-a-fangirl-moment-with-worlds-shortest-woman-jyoti-amge-read-post/articleshow/74514272.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=March 6, 2020 |language=en}}</ref> [[चित्र:Jyoti amge (1).jpg|इवलेसे|गिनेस बुकसाठी ज्योतीची उंची मोजताना]] इ.स. २०१२ मध्ये, त्या नेपाळच्या चंद्र बहादूर डांगी या जगातील सर्वात लहान माणसाला भेटल्या. गिनेज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डच्या ५७ व्या आवृत्तीसाठी या जोडीने एकत्र पोझ दिली होती.<ref>{{cite news | title=World's shortest man, woman meet for first time | url=http://www.foxnews.com/health/2012/08/29/worlds-shortest-man-woman-meet-for-first-time/ | access-date=13 March 2013 | work=foxnews.colom | date=29 August 2012 | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081209/http://www.foxnews.com/health/2012/08/29/worlds-shortest-man-woman-meet-for-first-time/ | url-status=dead}}</ref> लोणावळा येथील सेलिब्रिटी वॅक्स म्युझियम मध्ये आमगे यांचा मेणाचा पुतळा उभारण्यात आला आहे.<ref name=tribune>{{Cite web|last=Service|first=Tribune News|title=Heads turn as world''s smallest woman Jyoti Amge arrives to vote in Nagpur|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/nation/heads-turn-as-worlds-smallest-woman-jyoti-amge-arrives-to-vote-in-nagpur-756808|access-date=2021-03-16|website=Tribuneindia News Service|language=en}}</ref> [[File:Wax statues of world's smallest living woman.png|thumb|लोणावळा येथील ज्योती आमगेचा मेणाचा पुतळा]] == माध्यमे आणि अभिनय == आमगेला इ.स. २००९ मध्ये 'बॉडी शॉकःटू फूट टॉल टीन' या ब्रिटिश माहितीपटात दाखवण्यात आले होते.<ref name="covid 19" /> त्या '[[बिग बॉस|बिग बॉस ६]]' या भारतीय दूरचित्रवाणी कार्यक्रमात पाहुणी कलाकार म्हणून देखील सहभागी होत्या. इ.स. २०१२ मध्ये इटालियन दूरचित्रवाणी 'चॅनेल ५' वर 'लो शो देई रेकॉर्ड' या कार्यक्रमाचे आमगे, यांनी तेओ मम्मुकारीसह, सूत्रसंचालन केले होते. १३ ऑगस्ट २०१४ रोजी, त्यांना 'अमेरिकन हॉरर स्टोरी: फ्रीक शो'च्या चौथ्या सीझन मध्ये 'मा पेटिट' म्हणून एक भूमिका देण्यात आली होती.<ref name="covid 19" /><ref>{{cite web | url=http://uk.eonline.com/news/569143/meet-american-horror-story-freak-show-s-newest-addition-jyoti-amge-the-world-s-smallest-woman | title=Meet American Horror Story: Freak Show's Newest Addition: Jyoti Amge, the World's Smallest Woman! | publisher=[[E!]] | date=13 August 2014 | access-date=14 August 2014 | author=Bucksbaum, Sydney}}</ref> या कार्यक्रमाचे प्रक्षेपण ८ ऑक्टोबर २०१४ रोजी करण्यात आले होते. == समाज सेवा == इ.स. २०२० मध्ये भारतातील 'कोविड-19च्या लॉकडाऊन' दरम्यान भारतीय नागरिकांना घरी राहण्याचे आवाहन करण्यासाठी आमगे नागपूर पोलिसांसोबत सहभागी झाल्या होत्या.<ref>{{cite news |title=Gandhigiri to corona helmet: Cops get creative to keep people indoors |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/gandhigiri-to-corona-helmet-cops-get-creative-to-keep-people-indoors/jyoti-amge-with-nagpur-police/slideshow/75153197.cms |work=The Economic Times |date=15 April 2020 |ref=The world's shortest woman, Jyoti Amge, is putting her celebrity status to good use by urging people to stay indoors along with Nagpur police during the ongoing lockdown and help stem the spread of the coronavirus infection.}}</ref> == अभिनयाची कारकीर्द == * चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी वरील भूमिका {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! नोंदी |- | २००९ || बॉडी शॉकःटू फूट टॉल टीन || स्वतः || ब्रिटिश माहितीपट |- | २०१२-२०१३ || बिग बॉस ६ || स्वतः || पाहुनी कलाकार (दूरचित्रवाणी) |- | २०१४-२०१५ || अमेरिकन हॉरर स्टोरी: फ्रीक शो || मा पेटिट || १२ भाग |- | २०१८ || माथारम (लघुपट) || N/A ||लघुपट |- | २०२० || वर्ल्डस स्मालेस्ट वूमनः मीट ज्योती || स्वतः || TLC (टीव्ही नेटवर्क) |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Jyoti Amge|ज्योती आमगे}} * {{आय.एम.डी.बी. नाव|5956253|ज्योती आमगे}} * [https://mobile.twitter.com/jyotiamge?lang=en ज्योती आमगे ट्विटर वर] * [https://www.instagram.com/jyoti_amge/ ज्योती आमगे इन्स्टाग्राम वर] {{DEFAULTSORT:आमगे, ज्योती}} [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:दिव्यांग व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ezm80bzlr2v9glbujbgid0z9k3d5244 0 300685 2711827 2711636 2026-09-24T13:26:41Z ~2026-51281-27 187758 2711827 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Medical examination in Brazil.jpg|thumb|चिकित्सक]] एक '''चिकित्सक''', वैद्यकीय व्यवसायी, वैद्यकीय डॉक्टर किंवा फक्त डॉक्टर, हा एक आरोग्य व्यावसायिक आहे जो औषधाचा सराव करतो, जो अभ्यास, निदान, रोगनिदान आणि उपचाराद्वारे आरोग्याचा प्रचार, देखभाल किंवा पुनर्संचयित करण्याशी संबंधित असतो ., दुखापत आणि इतर शारीरिक आणि मानसिक दुर्बलता. वैद्य त्यांचा सराव काही विशिष्ट रोग श्रेणी, रूग्णांचे प्रकार आणि उपचार पद्धतींवर केंद्रित करू शकतात— विशेष म्हणून ओळखले जाते—किंवा ते व्यक्ती, कुटुंबे आणि समुदायांना सतत आणि सर्वसमावेशक वैद्यकीय सेवेची तरतूद करण्याची जबाबदारी स्वीकारू शकतात— सामान्य प्रथा म्हणून ओळखले जाते. वैद्यकीय सरावासाठी शैक्षणिक विषयांचे तपशीलवार ज्ञान आवश्यक आहे, जसे की शरीरशास्त्र आणि शरीरशास्त्र, अंतर्निहित रोग आणि त्यांचे उपचार- वैद्यकशास्त्र -तसेच त्याच्या लागू सरावात -वैद्यकशास्त्राची कला किंवा हस्तकला. डॉक्टरांची भूमिका आणि शब्दाचा अर्थ या दोन्ही गोष्टी जगभरात बदलतात. पदवी आणि इतर पात्रता मोठ्या प्रमाणात बदलतात, परंतु काही सामान्य घटक आहेत, जसे की वैद्यकीय नैतिकतेसाठी डॉक्टरांनी त्यांच्या रूग्णांसाठी विचार, सहानुभूती आणि परोपकार दाखवणे आवश्यक आहे. ==आधुनिक अर्थ== ===अंतर्गत औषधांमध्ये विशेषज्ञ=== जगभरात फिजिशियन हा शब्द अंतर्गत औषधातील तज्ञ किंवा त्याच्या अनेक उप-विशेषांपैकी एक (विशेषतः शस्त्रक्रियेतील तज्ञाच्या विरुद्ध) असा आहे. फिजिशियनचा हा अर्थ सर्जनच्या कार्यपद्धतींऐवजी औषधे किंवा औषधोपचारांद्वारे उपचारांमध्ये कौशल्याची भावना व्यक्त करतो. ही संज्ञा इंग्रजीमध्ये किमान नऊशे वर्षे जुनी आहे: चिकित्सक आणि शल्यचिकित्सक एकेकाळी स्वतंत्र व्यवसायाचे सदस्य होते आणि पारंपारिकपणे प्रतिस्पर्धी होते. शॉर्टर [[ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरी]], तिसरी आवृत्ती, 1400च्या सुरुवातीपासूनच हा विरोधाभास बनवणारे एक मध्य इंग्रजी कोटेशन देते: "हे प्रभु, एक सरुगियन आणि फिजिशियन यांच्यात इतका फरक काय आहे." हेन्री VIII ने 1518 मध्ये लंडन रॉयल कॉलेज ऑफ फिजिशियनला एक सनद दिली. 1540 पर्यंत त्यांनी कंपनी ऑफ बार्बर-सर्जन ( रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जनचे पूर्वज) यांना स्वतंत्र सनद दिली. त्याच वर्षी, इंग्रज राजाने केंब्रिज विद्यापीठात भौतिकशास्त्राचे रेगियस प्रोफेसरशिप स्थापन केले. नवीन विद्यापीठे कदाचित अशा शैक्षणिक व्यक्तीचे अंतर्गत औषधाचे प्राध्यापक म्हणून वर्णन करतील. म्हणून, 16 व्या शतकात, भौतिकशास्त्राचा अर्थ आता अंतर्गत औषध काय करते. सध्या, युनायटेड स्टेट्समधील तज्ञ डॉक्टरांचे इंटर्निस्ट म्हणून वर्णन केले जाऊ शकते. हॉस्पिटलिस्ट हा आणखी एक शब्द 1996 मध्ये सादर करण्यात आला, अंतर्गत औषधांमधील यूएस तज्ञांचे वर्णन करण्यासाठी जे मोठ्या प्रमाणावर किंवा केवळ रुग्णालयात काम करतात. अशा 'हॉस्पिटलिस्ट' आता सर्व यूएस जनरल इंटर्निस्टपैकी सुमारे 19% आहेत, ज्यांना कॉमनवेल्थ देशांमध्ये सामान्य चिकित्सक म्हणले जाते. हा मूळ वापर, सर्जनपेक्षा वेगळा, [[युनायटेड किंग्डम]] आणि इतर कॉमनवेल्थ देशांसह (जसे की ऑस्ट्रेलिया, बांगलादेश, भारत, न्यू झीलंड, पाकिस्तान, दक्षिण आफ्रिका, श्रीलंका आणि झिम्बाब्वे ) जगामध्ये सामान्य आहे. ब्राझील, हाँगकाँग, इंडोनेशिया, जपान, आयर्लंड, आणि तैवान सारख्या वैविध्यपूर्ण ठिकाणी. अशा ठिकाणी, अधिक सामान्य इंग्रजी संज्ञा डॉक्टर किंवा वैद्यकीय व्यवसायी प्रचलित आहेत, कोणत्याही वैद्यक व्यवसायाचे वर्णन करतात (ज्याला अमेरिकन बहुधा डॉक्टर म्हणेल, व्यापक अर्थाने). कॉमनवेल्थ देशांमध्ये, तज्ञ बालरोगतज्ञ आणि वृद्धारोगतज्ञांचे देखील विशेषज्ञ चिकित्सक म्हणून वर्णन केले जाते ज्यांनी अवयव प्रणाली ऐवजी रुग्णाच्या वयानुसार उप-विशेषज्ञ केले आहेत. ===फिजिशियन आणि सर्जन=== जगभरात, "वैद्य आणि शल्यचिकित्सक" या संयुक्‍त शब्दाचा वापर एकतर सामान्य प्रॅक्टिशनर किंवा वैद्यक व्‍यवसाय करणाऱ्याचे वर्णन करण्‍यासाठी केला जातो. हा वापर अजूनही चिकित्सकाचा मूळ अर्थ दर्शवितो आणि चिकित्सक, भौतिकशास्त्राचा अभ्यासक आणि सर्जन यामधील जुना फरक जपतो. युनायटेड स्टेट्समधील राज्य वैद्यकीय मंडळांद्वारे आणि कॅनेडियन प्रांतांमधील समतुल्य संस्थांद्वारे, कोणत्याही वैद्यकीय व्यावसायिकाचे वर्णन करण्यासाठी हा शब्द वापरला जाऊ शकतो. ==शिक्षण आणि प्रशिक्षण== ===सर्व वैद्यकीय व्यवसायी=== सर्व विकसित देशांमध्ये, प्रवेश-स्तरीय वैद्यकीय शिक्षण कार्यक्रम हे तृतीय -स्तरीय अभ्यासक्रम आहेत, जे विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या वैद्यकीय शाळेत घेतले जातात. अधिकार क्षेत्र आणि विद्यापीठावर अवलंबून, प्रवेश थेट माध्यमिक शाळेतून होऊ शकतो किंवा पूर्व-आवश्यक पदवीपूर्व शिक्षण आवश्यक आहे. पूर्वी पूर्ण होण्यासाठी साधारणपणे पाच किंवा सहा वर्षे लागतात. ज्या कार्यक्रमांना पूर्वीचे पदवीपूर्व शिक्षण आवश्यक असते (सामान्यत: तीन किंवा चार वर्षांची पदवी, अनेकदा विज्ञानात) त्यांची लांबी साधारणपणे चार किंवा पाच वर्षे असते. म्हणून, अधिकारक्षेत्र आणि विद्यापीठाच्या आधारावर मूलभूत वैद्यकीय पदवी मिळविण्यास साधारणपणे पाच ते आठ वर्षे लागू शकतात. प्रवेश-स्तरीय प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर, नवीन पदवीधर वैद्यकीय व्यावसायिकांना पूर्ण नोंदणी मंजूर होण्यापूर्वी, विशेषतः एक किंवा दोन वर्षे पर्यवेक्षित सराव करणे आवश्यक असते. याला " इंटर्नशिप ", यूके मधील "फाउंडेशन" वर्षे किंवा "सशर्त नोंदणी" म्हणून संबोधले जाऊ शकते. युनायटेड स्टेट्ससह काही अधिकारक्षेत्रांना सरावासाठी निवासस्थानांची आवश्यकता असते. वैद्यकीय व्यवसायी ज्या विद्यापीठातून पदवी प्राप्त करतात त्या विद्यापीठासाठी विशिष्ट वैद्यकीय पदवी धारण करतात. ही पदवी वैद्यकीय व्यावसायिकाला त्या विशिष्ट देशाच्या कायद्यांतर्गत परवानाधारक किंवा नोंदणीकृत होण्यासाठी पात्र ठरते आणि काहीवेळा अनेक देशांच्या, इंटर्नशिप किंवा सशर्त नोंदणीसाठी आवश्यकतेनुसार. ===अंतर्गत औषधांमध्ये विशेषज्ञ=== एंट्री लेव्हल ट्रेनिंग पूर्ण झाल्यानंतर किंवा त्याआधीही स्पेशॅलिटी ट्रेनिंग लगेच सुरू होते. इतर अधिकारक्षेत्रांमध्ये, कनिष्ठ वैद्यकीय डॉक्टरांनी स्पेशलायझेशन सुरू करण्यापूर्वी एक किंवा अधिक वर्षांसाठी जनरलिस्ट (अन-स्ट्रीम केलेले) प्रशिक्षण घेणे आवश्यक आहे. म्हणून, अधिकारक्षेत्रावर अवलंबून, एक विशेषज्ञ चिकित्सक (इंटर्निस्ट) मूलभूत वैद्यकीय प्रशिक्षण सुरू केल्यानंतर बारा किंवा त्याहून अधिक वर्षांपर्यंत - मूलभूत वैद्यकीय पात्रता मिळविण्यासाठी विद्यापीठात पाच ते आठ वर्षे, आणि आणखी नऊ वर्षांपर्यंत तज्ञ म्हणून मान्यता प्राप्त करत नाही. एक विशेषज्ञ होण्यासाठी वर्षे. armsbpmplc8p5yglicfobfojs6e95yb 0 300875 2711947 2701794 2026-09-25T00:24:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711947 wikitext text/x-wiki [[देशस्थ ब्राह्मण]] ही [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] आणि उत्तर [[कर्नाटक]] राज्यांमध्ये [[ब्राह्मण (वर्ण)|ब्राह्मणांची]] एक प्रमुख उपजाती आहे. ते [[आंध्र प्रदेश]] आणि [[तेलंगणा]] <nowiki/>राज्यांमध्येही आहेत. [[देशस्थ ब्राह्मण]] समाजातील उल्लेखनीय व्यक्तींची यादी खालीलप्रमाणे आहे. == धार्मिक व्यक्ती == [[चित्र:Dnyaneshwar2.jpg|इवलेसे|189x189अंश| [[ज्ञानेश्वर]], 13व्या शतकातील [[मराठी लोक|मराठी]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] [[संत]]]] * [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथ]] (१२७३–१२९७) - ज्ञानेश्वरांचा मोठा भाऊ; [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संत आणि तत्त्वज्ञ <ref name="ranade83">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/mysticisminindia0000rana|title=Mysticism in India: The Poet-Saints of Maharashtra|publisher=State University of New York|year=1983|isbn=9781438416861|page=[https://archive.org/details/mysticisminindia0000rana/page/31 31]|url-access=registration}}</ref> * [[ज्ञानेश्वर]] (१२७५–१२९६) - १३व्या शतकातील [[मराठी लोक|मराठी]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] [[संत]], कवी, तत्त्वज्ञ आणि [[नाथ संप्रदाय|नाथ]] [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] परंपरेतील [[योगी]] <ref name="ranade83" /> * [[सोपानदेव|सोपान]] (१२७७-१२९६) - [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संप्रदायाचे संत; संत ज्ञानेश्वरांचे धाकटे भाऊ <ref name="ranade83" /> * [[मुक्ताबाई]] (१२७९-१२९७) - संत ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण; [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संत आणि तत्त्वज्ञ <ref name="ranade83" /> * [[चक्रधरस्वामी|चक्रधर स्वामी]] - तेराव्या शतकातील [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] संत; महानुभाव पंथाचे संस्थापक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NTnJBQAAQBAJ&pg=PT201|title=Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives|last=Rosalind O'Hanlon|last2=David Washbrook|date=2 January 2014|publisher=Routledge|isbn=9781317982876|page=201|quote=Swami Chakradhar, a Deshastha Brahmin, is reputed to have founded his Mahanubhava community in nearby Paithan, in 1267.|access-date=2 January 2014}}</ref> * पद्मनाभ तीर्थ (शोभना भट्ट) (समाधी 1324 सीई), एक [[हिंदू]] द्वैत तत्त्वज्ञानी, द्वंद्ववादी, मध्वाचार्यांचे थेट शिष्य आणि आचार्य जे [[मध्वाचार्य|तुलुनाडू]] प्रदेशाबाहेर तत्त्ववादाचा प्रसार करण्यासाठी ओळखले जातात. {{Sfn|Hebbar|2005|page=228}} * जयतीर्थ (१३४५ - १३८८) - एक [[हिंदू]] द्वैत तत्त्वज्ञ, द्वंद्ववादी, वादविवादवादी आणि [[मध्वाचार्य|मध्वाचार्य पीठाचे]] सहावे धर्मगुरू. {{Sfn|Hebbar|2005|page=227}} * श्रीपादराज (१४२२ - १४८०) - एक द्वैत विद्वान, संगीतकार आणि [[मध्वाचार्य|मुलबागल]] येथील मध्वाचार्य मठाचे पोप, ज्यांना नरहरी तीर्थासह हरिदास चळवळीचे संस्थापक मानले जाते. {{Sfn|Hebbar|2005|page=205}} * व्यासतीर्थ (1460 – 1539) - एक द्वैत तत्त्वज्ञानी, विद्वान, योगी आणि कवी; [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याच्या]] [[कृष्णदेवराय|कृष्णदेवरायाचे]] राजगुरू. {{Sfn|Hebbar|2005|page=93}} * [[भानुदास]] (१४४८-१५१३) - एक हिंदू [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संत आणि विठोबाचा भक्त.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=1Ql0PUJJPp8C&pg=PA213|title=Mysticism in India: The Poet-Saints of Maharashtra|last=Ramchandra Dattatraya Ranade|publisher=SUNY Press|year=1983|isbn=9780873956697|page=213|quote=Bhanudasa was a Desastha Brahmin, and was probably a contemporary of the saint Damajipant.}}</ref> * [[पुरंदरदास|पुरंदर दासा]] (१४८४ - १५६४) - एक हरिदास, द्वैत तत्त्वज्ञ आणि संत; [[कर्नाटक संगीत|कर्नाटक संगीताचा]] ''पितामहा'' .<ref name="Gānāmrutha Prachuram">{{स्रोत पुस्तक|title=Sree Puranḍara gānāmrutham: text with notation|last=Purandaradāsa|last2=A. S. Panchapakesa Iyer|publisher=Gānāmrutha Prachuram|year=1992|quote=Shri Purandara dasa who is considered to be the aadhiguru and Sangeeta Pitamaha of carnatic music was born in purandaragad in Ballary District near the town of Hampi, to a millionaire Varadappa Nayak and Kamalambal, a devoted wife and great lady, belonging to Madhva Desastha Brahmin race, by the blessings of Tirupati Venkatachalapathi in the year 1484.}}</ref> * जनार्दन स्वामी (1504 -1575) - एक प्रमुख मराठी संत, [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संप्रदायातील कवी, [[दत्तात्रेय|दत्तात्रेयांचे]] भक्त आणि [[एकनाथ|एकनाथांचे]] गुरू.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=1Ql0PUJJPp8C&pg=PA214|title=Mysticism in Maharashtra: Indian Mysticism|last=Ramchandra Dattatraya Ranade|publisher=SUNY press|year=1983|isbn=9780873956697|page=214}}</ref> * विजयींद्र तीर्थ (१५१४ - १५९५) - एक द्वैत तत्त्वज्ञानी, द्वंद्ववादी आणि विपुल लेखक, ज्यांनी द्वैत वेदांतावर १०४ कार्ये लिहिली. {{Sfn|Hebbar|2005|page=306}} * रघुत्तमा तीर्थ (१५४८ - १५९५) - एक द्वैत तत्त्वज्ञ, विद्वान, संत आणि गूढवादी; उत्तरादी मठाचे १४ वे पोप {{Sfn|Sharma|2000|page=463}} * [[एकनाथ]] (१५३३-१५९९) - [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संप्रदायातील [[मराठी लोक|मराठी]] संत, विद्वान आणि धार्मिक कवी <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SqUdRVOv9TUC|title=Religion and Public Memory: A Cultural History of Saint Namdev in India|last=Novetzke|first=Christian Lee|publisher=Columbia University Press|year=2013|isbn=978-0-23151-256-5|pages=141–142}}</ref> * दासोपंत (१५५१–१६१५) - [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी-संत आणि [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] संप्रदायातील विपुल लेखक; दासो दिगंबर म्हणूनही ओळखले जाते <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Language and Literature|publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State|year=1971|page=24|quote=But the most important among them is Dasopant. He was born in a Deshastha Brahmin family of Narayanpeth, later settled at Ambejogai in Marathwada in 1551 A.D.}}</ref> * [[राघवेंद्र स्वामी|राघवेंद्र तीर्थ]] (१५९५ - १६७१) - एक द्वैत संत, विद्वान, गूढवादी आणि धर्मशास्त्रज्ञ; [[कुंभकोणम]] येथील मठाचे पोप. {{Sfn|Hebbar|2005|page=227}} * वामन पंडित (1608-1695) - एक [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी आणि विद्वान, ज्यांनी भगवान [[कृष्ण|कृष्णावर]] कविता आणि कीर्तने रचली आणि [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] भक्ती संकल्पनेला एक उत्तम आधिभौतिक पाया दिला. {{Sfn|Sharma|2000|page=535}} * रघुनाथ पंडित - १७ व्या शतकातील [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी, पंत-साहित्याचे अभ्यासक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CAQIAQAAIAAJ|title=Language and Literature|publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Maharashtra State|year=1971|page=7}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Ce8ZAAAAMAAJ|title=Mahārāshṭra sāhitya patrikā, Volumes 34-36|publisher=Mahārashṭra Sāhitya Parishada|year=1961|page=75|quote=रघुनाथ पंडित हा देशस्थ ब्राह्मण असून तो कवि मोरोपंताच्या ह्यातीतच झाला असावा व त्याचा काल इ. स.}}</ref> * [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास]] (१६०८–१६८१) - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[हिंदू]] [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] संत <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=R_CqRVMo1OIC&pg=PA1|title=Spiritual treasure of Saint Rāmadāsa|last=Date|first=V. H.|date=1975|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9780842608053|edition=1st|location=Delhi|page=1}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iHK-BhVXOU4C&pg=PA81|title=The Marathas 1600-1818|last=Stewart Gordon|date=16 September 1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26883-7|pages=81–|quote=Older Maratha histories asserted that Shivaji was a close follower of Ramdas, a Brahmin teacher, who guided him in an orthodox Hindu path; recent research has shown that Shivaji did not meet or know Ramdas until later in his life}}</ref> * [[श्रीधरस्वामी नाझरेकर|श्रीधर पंडित]] (श्रीधर स्वामी नाझरेकर) (१६५८–१७२९) - ''मराठीतील'' भक्ती साहित्याचे लेखक: ''हरिविजय'', ''रामविजय'', शिवलीलामृत, ''पांडवप्रताप'', आणि ''अंबिकाउदय'' ; त्यांचे खरे नाव खडके नाझरेकर होते <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Shri Ramvijay(marathi)|publisher=Dhavale Prakashan|year=2011|editor-last=Diwakar Anant Ghaisas|page=4}}</ref> * विजया दासा (1682-1755) - [[कर्नाटक]], [[भारत|भारतातील]] हरिदास परंपरेतील एक प्रमुख [[हिंदू]] संत.<ref name="books.google.com">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=30}}</ref> * [[महिपती ताहराबादकर|महिपती]] (1715-1790) - भक्तविजयाचे लेखक, [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|वारकरी]] आणि इतर हिंदू संतांचे मराठी भाषेतील चरित्र <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/dli.doa.008|title=Tellings and Texts: Music, Literature and Performance in North India|last=Christian Lee Novetzke|publisher=Open Book Publishers|year=2015|isbn=9781783741021|editor-last=Francesca Orsini|page=[https://archive.org/details/dli.doa.008/page/n200 180]|quote=...Mahipati, who lived throughout the eighteenth century, dying in 1790. He was a Deshastha Brahmin kulkarni or village accountant of Taharabad, but he is more famous now as a kirtankar who specialised in the stories of the lives of the sants|editor-last2=Katherine Butler Schofield}}</ref> * सत्यधर्म तीर्थ (1743-1830) - एक द्वैत तत्त्वज्ञानी, विद्वान, संत आणि गूढवादी ; उत्तरादी मठाचे २८ वे पोप <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qGiDDwAAQBAJ&pg=PT447|title=The Vanished Raj A Memoir of Princely India|last=Rajaram N S|date=12 January 2019|publisher=Prism Books Private Limited|isbn=9789388478113|page=447|access-date=12 January 2019}}</ref> * माणिक प्रभू (1817 - 1865) - 19व्या शतकातील सुरुवातीचे [[हिंदू]] [[वैष्णव पंथ|वैष्णव]] संत, तत्त्वज्ञ, कवी आणि गूढवादी.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=acsgAAAAMAAJ|title=Marāṭhī bhaktiparamparā āṇi Śrīrāmakr̥shṇa-Vivekānanda|last=Rāmacandra Cintāmaṇa Ḍhere|publisher=Śrīrāmakr̥shṇa Āśrama|year=1963|quote=माणिक प्रभु (श. १७३९-१७८७) : माणिक प्रभु हे कल्याणीच्या मनोहर नाइकांचे पुत्र. आश्वलायनशाखीय देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण. त्यांचा जन्म मार्गशीर्ष शु. १४ श. १७३९ या दिवशीं झाला.}}</ref> * भाऊसाहेब महाराज (1843 - 1914) - एक [[हिंदू]] संत, तत्त्वज्ञ आणि इंचेगेरी संप्रदायाचे संस्थापक. {{Sfn|Dabade|1998|page=84}} == ऐतिहासिक व्यक्ती == === सेउना राजवंश (८६०-१३१७) === * [[हेमाद्रि पंडित|हेमाडपंत]] (हेमाद्री पंडित) - 1259 ते 1274 CE या [[देवगिरीचे यादव|काळात देवगिरीच्या सेउना यादव घराण्याचे]] राजे महादेव (1259-1271) आणि रामचंद्र (1271-1309) यांच्या राजवटीत पंतप्रधान होते, ज्यांनी [[भारत|भारताच्या]] पश्चिम आणि दक्षिण भागात राज्य केले. [[हेमाडपंती स्थापत्यशैली|हेमाडपंती वास्तुकलेचे]] संस्थापक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=[https://books.google.com/books?id=Q_wvAAAAMAAJ|title=Kāḷācyā ] paḍadyāāḍa, Volume 2|publisher=Marāṭhī Sāhitya Parishada|year=1992|page=373|quote=देवगिरी येथे रामचंद्रराव राजा राज्य करीत असता दमरदारीच्या कामावर ''हेमाद्री ऊर्फ हेमाडपंत' हा देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण काम करीत होता.}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NTnJBQAAQBAJ&q=Hemadpant+is+brahmin&pg=PT194|title=Religious Cultures in Early Modern India: New Perspectives|publisher=Routledge|year=2014|isbn=9781317982876}}</ref> === विजयनगर साम्राज्य (१३३६-१६४६) === * श्रीपादराजा (१४२२-१४८०) - [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याचा]] राजा सलुवा नरसिंह देवरायाचा सल्लागार आणि गुरू आणि व्यासतीर्थाचा गुरू.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ghr8DwAAQBAJ|title=द हिंदू Monastery in South India: Social, Religious, and Artistic Traditions|last=Nalini Rao|date=30 September 2020|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1793622389|page=62}}</ref> * व्यासतीर्थ (१४६० – १५३९) - [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगर साम्राज्याचे]] राजे सलुवा नरसिंह देवराया आणि [[कृष्णदेवराय]] यांचे राजगुरू . {{Sfn|Hebbar|2005|page=93}} === हैदराबाद दख्खनचे निजाम === ==== पंतप्रधान ==== * [[विठ्ठल सुंदर|विठ्ठल सुंदर परशुरामी]] (विठ्ठल सुंदर म्हणून प्रसिद्ध) - एक मुत्सद्दी आणि [[आसफ जाह दुसरा, निजाम-उल- मुल्क|निजाम अली खान]] (असफ जाह II)च्या कारकिर्दीत 8 जुलै 1762 ते 10 ऑगस्ट 1763 रोजी त्याच्या मृत्यूपर्यंत हैदराबादचे पंतप्रधान होते .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7CAIAQAAIAAJ|title=New History of the Marathas: The expansion of the Maratha power, 1707-1772|last=Govind Sakharam Sardesai (rao bahadur)|publisher=Phoenix Publications|year=1948|page=468}}</ref> * रेणुका दास भालेराव (शाम राज राय रायन या नावाने प्रसिद्ध) - एक सेनापती, [[सामंतशाही|थोर]] राय रायन कुटुंबातील सदस्य आणि निजाम सिकंदर जाहच्या काळात १७९५ - १७९७ दरम्यान हैदराबादचे पंतप्रधान होते .<ref name="Proceedings of the ... Session, Vol">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nRIeAQAAIAAJ|title=Proceedings of the ... Session, Volume 38|publisher=Indian Historical Records Commission,The Commission|year=1967|page=109|quote=Krishnajipant (1608–1688), the known ancestor of the Rai Rayan family, was a Maharashtra Deshastha Brahmin. He was a native of the village of Lamgaon, Pargana Takli, Prant Devgad (Daulatabad), on the bank of the Girija river.}}</ref> === मराठा साम्राज्य (१६७४-१८१८) === [[चित्र:Ramchandrapant_Amatya.jpg|इवलेसे|212x212अंश| [[रामचंद्र नीळकंठ बावडेकर|रामचंद्र पंत अमात्य]] यांचा अर्धाकृती पुतळा]] ==== [[पेशवे|पेशवाई]] ==== * [[मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे]] (१६५७-१६८३) - [[शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांच्या]] [[शिवाजी महाराजांचे अष्टप्रधानमंडळ|अस्थप्रधान मंडळातील]] पहिले पेशवे <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=iF8MAAAAIAAJ&q=Moropant+Pingle+is+deshastha+brahmin&dq=Moropant+Pingle+is+deshastha+brahmin&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj-gNK-navRAhVIgI8KHWBOAJIQ6AEIMDAB|title=Shivaji and the Maratha Art of War|first=Murlidhar Balkrishna|last=Deopujari|date=28 फेब्रु, 1973|publisher=Vidarbha Samshodhan Mandal|via=Google Books}}</ref> * नीलकंठ मोरेश्वर पिंगळे (१६८३-१६८९) - मराठा साम्राज्याचे दुसरे पेशवे आणि [[मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे|मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे]] यांचा थोरला मुलगा. * [[रामचंद्र नीळकंठ बावडेकर|रामचंद्र पंत अमात्य]] (१६८९-१७०८) - [[शिवाजी महाराज|शिवाजी]] आणि [[राजाराम भोसले|राजाराम पहिला]] यांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्यातील अमात्य, पेशवा आणि हुकुमत पनाह.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iF8MAAAAIAAJ|title=Shivaji and the Maratha Art of War|last=Murlidhar Balkrishna Deopujari|publisher=Vidarbha Samshodhan Mandal|year=1973|quote=Ramchandra Nilkanth was a Deshastha Brahmin, His ancestor, Sonbhat Bahutkar, was the Deshmukh of Kalyan-Bhiwandi. Sonopant was in the retinue of Jijabai at Shivner fort. He had two sons, Nilopant and Abaji Pant.}}</ref> * बहिरोजी पिंगळे (१७०८–१७११) - मराठा साम्राज्याचे चौथे पेशवे आणि [[मोरोपंत त्र्यंबक पिंगळे|मोरोपंत त्रिंबक पिंगळे]] यांचा धाकटा मुलगा. * परशुराम त्र्यंबक कुलकर्णी (१७११–१७१३) - मराठा साम्राज्याचे पाचवे पेशवे आणि [[औंध संस्थान|औंध]] आणि [[विशाळगड]] संस्थानचे संस्थापक. ==== सचिव ==== * अण्णाजी दत्तो सचिव - [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी]] राजवटीत [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्यातील]] [[शिवाजी महाराजांचे अष्टप्रधानमंडळ|अष्ट प्रधान]] मंडळातील सचिव होते. {{Sfn|Apte|1974}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TXxjo0OY2oQC|title=Mahrattas, Sikhs and Southern Sultans of India: Their Fight Against Foreign Power|last=Bhatia|first=Harbans Singh|publisher=Deep and Deep Publications|year=2001|isbn=9788171003693|page=75}}</ref> * शंकराजी नारायण गांडेकर आणि त्यांचे वंशज हे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] वंशपरंपरागत सचिव आणि [[भोर|भोरचे]] राज्यकर्ते होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Life of His Highness Raja Shreemant Sir Raghunathrao S.: Alias Babasaheb Pandit Pant Sachiv, K.C.I.E., Raja of Bhor|last=V.G. Ranade (Rao Sahib.)|date=1951|page=cii|quote=Shankaraji Narayan Gandekar, the first Pant £acl iv and The Founder of the Bhor State. The Gandekars are Deshastha Rigvedi Brahmans. They were, some two centuries back, residents of Gandapur, a village, (now extinct) near Paithan}}</ref> ==== प्रतिनिधी ==== * प्रल्हाद निराजी ''-'' छत्रपती [[राजाराम भोसले|राजाराम]] प्रथमच्या कारकिर्दीत [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] प्रतिनिधी होते. ते प्रतिनिधी या पदावर पहिले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=oJlyfJBXlUsC|title=Mahadev Govind Ranade|last=Mahadev Govind Ranade|publisher=Deep and Deep Publications|year=1990|isbn=9788171002450|page=241|quote=The Deshastha brahmins had from the first taken an important part in organizing the dominions and the power of shivaji, and many of them- the Hanmates, the pingles,Abbaji sondev, Pralhad Sonddev and others had shown great abilities in the field. The brahmins of konkan had not taken any prominent part in first six years of development of the Maratha power}}</ref> * परशुराम पंत प्रतिनिधी आणि त्यांचे वंशज हे [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] वंशपरंपरेने प्रतिनिधी तसेच [[औंध संस्थान|औंध]] व विशाळगडचे [[विशाळगड|राज्यकर्ते]] होते.<ref>Copland, I., 1973. The Maharaja of Kolhapur and the Non-Brahmin Movement 1902-10. Modern Asian Studies, 7(2), pp.209-225.</ref> ==== इतर उल्लेखनीय मराठा साम्राज्यातील लोक ==== * [[दादोजी कोंडदेव]] - शहाजीच्या जागीचे प्रशासक आणि शिवाजीचे गुरू.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DonXAAAAMAAJ|title=The Life and Mission of Samarth Ramdas|last=K. S. Thackeray|publisher=S. Ramchandra & Company|year=1918|page=105|quote=He told her to manage his jagir with the assistance of a Deshatha Brahmmin clerk named Daoji Konddeo}}</ref> * विंचूरकर - पेशवे दरबारातील सेनापती आणि श्रेष्ठ <ref name="Karve, I. 1940. pp.9-33">Karve, I., 1940. KINSHIP TERMINOLOGY AND KINSHIP USAGES OF THE MARA̅ṬHA̅ COUNTRY: PART II. Bulletin of the Deccan College Research Institute, 2(1/2), pp.9-33.</ref> * पुरंदरे - पेशवे दरबारातील सेनापती आणि श्रेष्ठ <ref name="Karve, I. 1940. pp.9-33" /> * चंद्रचूड - पेशवे दरबारातील सेनापती आणि श्रेष्ठ <ref name="Michael David Metelits 1973 157">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=U2lKAQAAMAAJ|title=Sadgrihasth: The Relocation of Sociopolitical Power in Nineteenth Century Maharashtra|last=Michael David Metelits|publisher=University of California,Berkeley|year=1973|page=157|quote=The descendants of the Chandrachud family, rigvedi deshastha sardars who resided in the city of Poona, held Ganegaon village in personal inam and realized an annual 7.1% profit from it of Rs 1,991}}</ref> * अंताजी माणकेश्वर गंधे - मराठा सेनापती आणि 1729 ते 1761 पर्यंत दिल्ली/फरीदाबादचे राज्यपाल <ref name="Karve, I. 1940. pp.9-33" /> * [[रामशास्त्री प्रभुणे]], 18 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, त्या साम्राज्याच्या उत्कर्ष काळात [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याच्या]] सर्वोच्च न्यायालयात मुख्य न्यायधीश (मुख्य न्यायधीश किंवा " ''पंतन्याधीश'' ") होते. [[पेशवे|खुनाला]] चिथावणी दिल्याबद्दल तत्कालीन पेशव्यावर कडक ताशेरे पार पाडल्याबद्दल त्यांची आठवण आहे. {{Sfn|Bhatia|2001|page=125}} राम शास्त्री यांची सार्वजनिक व्यवहारातील सचोटी ही सर्व काळासाठी आदर्श मानली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=srE5AQAAIAAJ|title=A History of the Maratha People: From the death of Shahu to the end of the Chitpavan epic|last=Charles Augustus Kincaid|last2=Dattātraya Baḷavanta Pārasanīsa|publisher=S Chand Publications|year=1925|page=241}}</ref> * सखाराम बापू बोकील - माधवराव दुसरा.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=THR5AAAAIAAJ|title=Poona in the eighteenth century: an urban history|last=Balkrishna Govind Gokhale|publisher=Oxford University Press|year=1988|isbn=9780195621372|page=112|quote=(page 112) One is that with the exception of Sakharam- bapu Bokil, no Deshastha belonged to the uppermost stratum of leadership in Poona city. (page 116) A document of 1767 describes Sakharam Bapu Bokil (also a Deshastha) as a protege of Nilakantha Mahadeva (Aba) Purandare.}}</ref> * निरंजन माधव पारसनीस - मुत्सद्दी, ज्यांनी पेशवा [[थोरले बाजीराव पेशवे|बाजीराव]] प्रथमच्या काळात पारसनीस म्हणूनही काम केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=91huAAAAMAAJ|title=Delhi affairs (1761-1788): (News-letters from Parasnis collection)|last=Sir Jadunath Sarkar|publisher=Director of Archives, Government of Bombay|year=1953|page=viii to x}}</ref> * आनंदरायार साहिब, शाहूजी पहिला, सेर्फोजी पहिला आणि तुकोजी यांच्या कारकिर्दीत [[तंजावुरचे मराठा राज्य|तंजावर मराठा राज्याचा]] दिवाण.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ|title=People of India: India's communities, Volume 5|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0195633542|page=2086}}</ref> === ब्रिटिश साम्राज्य (1858 ते 1947) === [[चित्र:Madhava_Rao.jpg|उजवे|इवलेसे|202x202अंश| त्रावणकोर, [[वडोदरा|बडोदा]] आणि [[इंदूर]] येथील राजा टी. माधवराव दिवाण, [[राजा रविवर्मा|राजा रवि वर्मा]] यांचे चित्र.]] [[चित्र:Gurunath_Venkatesh_Bewoor_1989_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|199x199अंश| गुरुनाथ व्यंकटेश बेवूर भारताच्या 1989 स्मरणीय तिकिटावर.]] ==== राज्यकर्ते ==== * [[औंध संस्थान|औंध संस्थानातील]] पंतप्रतिनिधी राजे आणि [[विशाळगड|विशाळगड इस्टेट]] . * [[भोर संस्थान|भोर राज्यातील]] गांडेकर राजे * आर्णी इस्टेटचे रावसाहेब राजस.<ref>{{स्रोत बातमी|last=S. Muthaiah|url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/willed-by-binny-and-parry/article19948375.ece|title=Willed by Binny and Parry|work=द हिंदू|access-date=30 October 2017}}</ref> * विंचूरकर इस्टेटचे राज्यकर्ते * [[रामचंद्र नीळकंठ बावडेकर|बावडेकर]] [[गगनबावडा|बावडा इस्टेटचे]] राज्यकर्ते ==== दिवाण आणि इतर उच्च अधिकारी ==== [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीच्या]] काळात [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] सर्वात शक्तिशाली ब्राह्मण नोकरशहा [[देशस्थ ब्राह्मण]] होते, जे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातून]] [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतात]] स्थलांतरित झाले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=98uLj5FpTHQC&pg=RA3-PA1963|title=A Companion to the Anthropology of India|last=Isabelle Clark-Decès|date=10 February 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781444390582|page=1963|access-date=10 February 2011}}</ref> 19व्या शतकात, 305 उच्चस्तरीय प्रशासकीय अधिकाऱ्यांपैकी 174 देशस्थ ब्राह्मण समाजातील होते, तर 83 [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] इतर ब्राह्मण गटातील होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=G7KjBAAAQBAJ&pg=PA61|title=Tamil Brahmans: The Making of a Middle-Class Caste|last=C. J. Fuller|last2=Haripriya Narasimhan|date=3 October 2014|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226152745|page=61|access-date=3 October 2014}}</ref> * टी. माधवराव (1829-1891) - त्रावणकोरचे दिवाण, 1857-1872; [[इंदूर संस्थान|इंदूरचा दिवाण]], 1873-1875; [[बडोदा संस्थान|बडोद्याचा दिवाण]], १८७५ - १८८२.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?redir_esc=y&id=WxPmlV2KMu4C&focus=searchwithinvolume&q=brahmin|title=A National Biography for India|first=Jyotis Chandra Das|last=Gupta|date=28 फेब्रु, 1911|publisher=B.C. Das|via=Google Books}}</ref> * टी. आनंदा राव (1852 - 1919)- म्हैसूरचे 18वे दिवाण * टी. रामाराव (१८३१ - १८९५) - १८८७ ते १८९२ पर्यंत त्रावणकोरचा दिवाण * आर. रघुनाथ राव (1831 - 1912) - 1875 ते 1888 या काळात ब्रिटिश राजवटीत [[इंदूर संस्थान|इंदूरच्या]] संस्थानातील दिवाण बहादूर . * टी. व्यंकट राव - त्रावणकोरचा दिवाण 1821 ते 1829. * टी. सुब्बा राव - 1830 ते 1837 आणि 1839 ते 1842 असे दोन वेळा त्रावणकोरचे दिवाण . * व्ही.पी. माधवराव (१८५० - १९३४)- म्हैसूरचे १७वे दिवाण <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=fhwaAAAAMAAJ&q|title=The Indian Review|first=G. A.|last=Natesan|date=28 फेब्रु, 1917|publisher=G.A. Natesan & Company|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=RXodAAAAMAAJ&q|title=Indian Statesmen, Dewans and Prime Ministers of Native States|date=28 फेब्रु, 1927|publisher=G.A. Natesan|via=Google Books}}</ref> * एन. माधवराव (1887 - 1972) - म्हैसूरचे 23वे दिवाण * वेंकट रायर - 1856 ते 1860 पर्यंत कोचीन राज्याचा दिवाण. * के. कृष्णस्वामी राव (1845 – 1923) - 1898 ते 1904 पर्यंत त्रावणकोरचे दिवाण .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=0WJ_swEACAAJ|title=The Indian Biographical Dictionary, 1915 (Classic Reprint)|date=24 February 2018|publisher=Fb&c Limited|isbn=9780666284051|page=238|chapter=C. Hayavandana Rao|quote=(page 238) Krishnaswami Rao Kanchi, Dewan Bahadur, (1895), C.I.E, (1898), Dewan of Travsncore (retired), belongs to respectable Madhwa Deshastha Brahmin family; of late Mr. Kanchi Venkat Rao; b. 1845.|access-date=24 February 2018}}</ref> * टी. रामचंद्र राव (1825-1879) - [[भारतीय नागरी सेवा|भारतीय नागरी सेवक]] आणि मद्रासचे पोलीस उपायुक्त म्हणून काम करणारे पहिले मूळ भारतीय. * आर. रामचंद्र राव (1871 - 1936) - [[भारतीय नागरी सेवा|भारतीय नागरी सेवक]] आणि [[गणितज्ञ]] . * गुरुनाथ व्यंकटेश बेवूर (1888 – 1950) - [[भारतीय नागरी सेवा|भारतीय नागरी सेवक]], [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] व्हाईसरॉयची कार्यकारी परिषद . त्यांचा मुलगा गोपाल गुरुनाथ बेवूर हे लष्कराचे 9 वे प्रमुख होते . * राजा शामराज (1898-1987) - [[सामंतशाही|थोर]] राय रायन कुटुंबातील सदस्य आणि एच एच [[निजाम राजवट|निजाम]] यांच्या कार्यकारी परिषदेचे पीडब्ल्यूडी सदस्य.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nRIeAQAAIAAJ|title=Proceedings of the ... Session, Volume 38|publisher=Indian Historical Records Commission,The Commission|year=1967|page=109|quote=Krishnajipant (1608–1688), the known ancestor of the Rai Rayan family, was a Maharashtra Deshastha Brahmin. He was a native of the village of Lamgaon, Pargana Takli, Prant Devgad (Daulatabad), on the bank of the Girija river.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[https://books.google.com/books?id=nRIeAQAAIAAJ ''Proceedings of the ... Session, Volume 38'']. Indian Historical Records Commission,The Commission. 1967. p.&nbsp;109. <q>Krishnajipant (1608–1688), the known ancestor of the Rai Rayan family, was a Maharashtra Deshastha Brahmin. He was a native of the village of Lamgaon, Pargana Takli, Prant Devgad (Daulatabad), on the bank of the Girija river.</q></cite></ref> == भारतीय स्वातंत्र्य चळवळ == [[चित्र:తాంతియా తోపే The Great Tatya Tope Shivpuri Krantikari of 1857 Pride of shivpuri-01.jpg|इवलेसे|226x226अंश| [[तात्या टोपे]] यांचा पुतळा]] [[चित्र:Bundesarchiv_Bild_183-57000-0274,_Berlin,_V._SED-Parteitag,_3.Tag.jpg|इवलेसे|206x206अंश| [[श्रीपाद अमृत डांगे]], [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (CPI)चे संस्थापक सदस्य.]] === 1857च्या स्वातंत्र्ययुद्धातील नेते === * [[तात्या टोपे]] (रामचंद्र पांडुरंगा येवलकर) (१८१४ - १८५९) - [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ च्या भारतीय]] बंडातील प्रमुख लष्करी नेत्यांपैकी एक <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=w8XPyBqxwX8C&q=deshastha+peshwa&pg=PP13|title=Pillars of modern India, 1757-1947|last=Mahmud|first=Syed Jafar|date=1994|publisher=Ashish Pub. House|isbn=9788170245865|location=New Delhi|pages=14–15|access-date=30 November 2017}}</ref> === क्रांतिकारक === * [[शिवराम हरी राजगुरू]] (1908-1931) - भारतीय क्रांतिकारक आणि [[भगतसिंग|भगतसिंग यांचे]] सहकारी <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=2Hg9BAAAQBAJ&q=+deshasth&pg=PP1|title=Between Love and Freedom The Revolutionary in the Hindi Novel.|last=Govind|first=Nikhil|date=2014|publisher=Routledge India|isbn=978-1138019768|location=New Delhi|page=67}}</ref> * [[विष्णू गणेश पिंगळे]] (1888-1915) - भारतीय क्रांतिकारक आणि [[गदर पार्टी|गदर पक्षाचे]] सदस्य जे लाहोर कट खटल्याच्या खटल्यानंतर 1915 मध्ये गदर कटातील भूमिकेसाठी फाशी देण्यात आले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=lWEdAAAAMAAJ|title=Lālā Haradayāla|last=Dharmavīra|publisher=Rājapāla|year=1970|quote=देशस्थ ब्राह्मण विष्णु गणेश पिंगले बड़े तेजस्वी एवं उत्साही भारतीय थे।}}</ref> * [[पांडुरंग सदाशिव खानखोजे]] (1884 – 1967) - भारतीय क्रांतिकारक, विद्वान, कृषी शास्त्रज्ञ आणि इतिहासकार जे [[गदर पार्टी|गदर पक्षाच्या]] संस्थापकांपैकी एक होते. {{Sfn|Sen|1973|page=408}} === इतर === * [[बाळकृष्ण शिवराम मुंजे|बालकृष्ण शिवराम मुंजे]] (1872-1948) - एक भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक आणि प्रारंभिक हिंदू राष्ट्रवादी नेता <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iVsfVOTUnYEC&q=%22moonje%22+deshastha&pg=PR7|title=द हिंदू nationalist movement and Indian politics : 1925 to the 1990s : strategies of identity-building, implantation and mobilisation (with special reference to Central India)|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=1996|publisher=Hurst|isbn=9781850653011|location=London|page=45}}</ref> * [[मधू दंडवते|मधु दंडवते]] (1924 - 2005) - एक भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक ज्याने [[भारत छोडो आंदोलन]] आणि भारतीय राष्ट्रीय चळवळीदरम्यान इतर अनेक चळवळींमध्ये भाग घेतला. ते राजकारणी होते आणि त्यांनी केंद्रीय [[अर्थमंत्री|अर्थ]] आणि रेल्वे [[भारताचे केंद्रीय मंत्रिमंडळ|मंत्री]] म्हणून काम केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiainfoline.com/finance-ministers-of-india/madhu-dandavate|title=Madhu Dandavate the Finance Minister of India|publisher=India Infoline}}</ref> * [[गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे]] (1854 –1938) - एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] [[वकील]], विद्वान, राजकीय कार्यकर्ते आणि टिळकांच्या [[होमरुल चळवळ|इंडियन होम रूल लीगचे]] संस्थापक सदस्य. {{Sfn|Sen|1973|page=410}} * [[श्रीपाद अमृत डांगे]] (1899 - 1991) - [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (CPI)चे संस्थापक सदस्य आणि भारतीय ट्रेड युनियन चळवळीचे एक दिग्गज.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95, Part 4|publisher=Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Eminent Deshasthas you are looking at the woolmark The international symbol, the Communist leader S.A. Dange, T. S. Bharde, former Speaker and Minister for Cooperation in Maharashtra, R. S. Hukkerikar, former Speaker of the Bombay Legislative Assembly, Apasaheb Pant, our Ambassador to Italy, Justice Y. V. Chandrachud have all made their impact on national life.Setumadhavrao Pagdi and Babasaheb Purandare are em in ent as historians and scholars.}}</ref> * बाळकृष्ण गणेश खापर्डे (१८८२-१९६८) - [[गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे]] यांचा मुलगा, [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] [[वकील]], [[स्वराज पक्ष|स्वराज पक्षातील]] एक प्रमुख नेता आणि 'टिळक स्कूल ऑफ थॉट'चे होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=dwluAAAAMAAJ|title=Dominance and state power in modern India: decline of a social order|last=Francine R. Frankel|last2=M. S. A. Rao|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=9780195620986|page=158|quote=In Vidarbha also, Tilak's Swarajists were in charge of the Congress, led by Khaparde, a deshastha brahman.}}</ref> * [[माधव श्रीहरी अणे|माधव श्रीहरी अने]] (1880 - 1968) (लोकनायक बापूजी अने) - [[शिक्षण|शिक्षणतज्ञ]], स्वातंत्र्यसैनिक, [[राजकारणी]], बिहारचे [[बिहारचे राज्यपाल|दुसरे]] [[बिहारचे राज्यपाल|राज्यपाल]] ; लोकमान्य टिळकांचे अनुयायी आणि [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] पुरस्कार विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich|title=The Myth of the Lokamanya: Tilak and Mass Politics in Maharashtra|last=Cashman, Richard I.|publisher=University of California Press|year=1975|isbn=9780520024076|page=[https://archive.org/details/mythoflokamanya00rich/page/190 190]|url-access=registration}}</ref> * गंगाधरराव बाळकृष्ण देशपांडे (1871-1960) ( ''कर्नाटकचा सिंह'' म्हणूनही ओळखले जाते) - एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] कार्यकर्ता जो [[बेळगाव|बेळगावमधील]] [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश वसाहतवादी राजवटीविरुद्ध]] [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीचा]] नेता होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=MIcmDwAAQBAJ&pg=PT13|title=Gangadhar Rao Deshpande|last=. R.S. NARAYAN|date=31 May 2017|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|isbn=9788123024424|page=13|quote=Deshpande belongs to Rig Vedic deshasta sect of the Brahmin community|access-date=31 May 2017}}</ref> * आर. बालाजी राव (1842-1896) - एक भारतीय राजकारणी, स्वातंत्र्य कार्यकर्ते, मद्रास महाजन सभेचे पहिले सचिव, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनात एसए स्वामीनाथ अय्यर यांच्यासह [[तंजावूर|तंजोरचे]] प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WFmbAAAAMAAJ|title=The legal profession in colonial South India|last=John Jeya Paul|publisher=Oxford University Press|year=1991|isbn=9780195625585|page=220}}</ref> * [[वासुकाका जोशी]] (वासुदेव गणेश जोशी) (1856 - 1944) - स्वातंत्र्यसैनिक आणि पुण्यातील ''चित्रशाळा प्रेसचे'' एकमेव मालक. {{Sfn|Sen|1973|page=345}} * [[दादा धर्माधिकारी]] (शंकर त्र्यंबक धर्माधिकारी) (1899 - 1985) - एक भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक आणि भारतातील सामाजिक सुधारणा चळवळींचे नेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=EpKAAAAAMAAJ|title=Man and Life, Volume 29|publisher=Institute of Social Research and Applied Anthropology|year=2003|page=105|quote=Tatya Tope who fought for war of Independence of 1857, Acharya Dada Dharmadhikari, a Gandhian thinker and many others were the Deshastha Brahmins.}}</ref> == सुधारक आणि सामाजिक कार्यकर्ते == [[चित्र:Nanaji_Deshmukh_2017_stamp_of_India.jpg|इवलेसे|202x202अंश| [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]] [[नानाजी देशमुख]] 2017च्या स्मरणार्थ तिकिटावर.]] * [[नानाजी देशमुख]] (चंडिकादास अमृतराव देशमुख) (1916 – 2010) - समाजसुधारक, [[भारतीय जनसंघ]] पक्षाचे संस्थापक, [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपचे]] खासदार; [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XAO3i_gS61wC|title=Religion, Caste, and Politics in India|last=Christophe Jaffrelot|publisher=Primus Books|year=2010|isbn=9789380607047|page=194}}</ref> * [[बाबा आमटे]] (मुरलीधर देविदास आमटे) (1914 - 2008) - एक [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] सामाजिक कार्यकर्ते आणि सामाजिक कार्यकर्ते जे [[कुष्ठरोग|कुष्ठरोगाने]] पीडित लोकांच्या पुनर्वसन आणि सक्षमीकरणासाठी त्यांच्या कार्यासाठी विशेषतः ओळखले जातात; [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]], डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार, [[गांधी शांतता पारितोषिक|गांधी शांतता पुरस्कार]], [[मॅगसेसे पुरस्कार|रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]], [[टेम्पलटन पुरस्कार]] आणि [[जमनालाल बजाज पुरस्कार]] यासह असंख्य पुरस्कार आणि पुरस्कारांचे विजेते; भारताचे आधुनिक गांधी म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/death-anniversary-what-made-baba-amte-dedicate-himself-to-rid-society-of-leprosy-scourge-4752485.html|title=Death Anniversary: What Made Baba Amte Dedicate Himself to Rid Society of Leprosy Scourge|date=9 February 2022|publisher=News18|quote=Baba Amte’s full name was Murlidhar Devidas Amte. He was born in a Deshastha Brahmin family in Hinganghat village of Wardha, Maharashtra on 26 December 1914. His father was Devidas Harbaji Amte. His childhood went in royalty as his father was the landlord.}}</ref> * एन. सुब्बा राव पंतुलु (1856 - 1941) - एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्ते आणि राजकारणी ज्यांनी 1893 ते 1909 दरम्यान मद्रास विधान परिषदेचे सदस्य म्हणून काम केले आणि [[द हिंदू|द हिंदूच्या]] संस्थापकांपैकी एक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Calcutta Historical Journal, Volume 18|publisher=University of Calcutta|year=1996|page=44|quote=The second Andhra Conference, held at Bezwada (Vijayawada) under the presidentship of Nyapati Subba Rao Pantulu, a (Maratha-Telugu Brahman) Desastha descended from a long line distinguished civil servants, unanimously passed the resolution demanding a separate province for Andhras which had been drawn up the previous year in Bapatla}}</ref> == नोकरशहा आणि मुत्सद्दी == * आपासाहेब पंत (१९१२ - १९९२) - [[भारत|भारतीय]] राजपुत्र, [[भवानराव श्रीनिवासराव पंतप्रतिनिधी|राजा भवानराव श्रीनिवासराव पंत]] यांचे पुत्र प्रतिनिधी, गांधीवादी, [[लेखक]], [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्यसैनिक]] आणि मुत्सद्दी ; [[इंडोनेशिया]] (1961-64), [[नॉर्वे]] ( 1964-66 ), [[इजिप्त]] (1966-69),<ref name="Middle East Institute">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mei.edu/content/interview-indian-ambassador-ret-ranjit-gupta-cairo-egypt-%E2%80%94-first-posting-1965-1968|title=Middle East Institute|year=2015|publisher=Middle East Institute|access-date=30 March 2015}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]] (1969-72) आणि [[इटली]] (1972-75) मधील राजदूत; [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] विजेते.<ref name="auto1">{{स्रोत पुस्तक|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95, Part 4|publisher=Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Eminent Deshasthas you are looking at the woolmark The international symbol, the Communist leader S.A. Dange, T. S. Bharde, former Speaker and Minister for Cooperation in Maharashtra, R. S. Hukkerikar, former Speaker of the Bombay Legislative Assembly, Apasaheb Pant, our Ambassador to Italy, Justice Y. V. Chandrachud have all made their impact on national life.Setumadhavrao Pagdi and Babasaheb Purandare are em in ent as historians and scholars.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">''The Illustrated Weekly of India, Volume 95, Part 4''. Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press. 1974. p.&nbsp;31. <q>Eminent Deshasthas you are looking at the woolmark The international symbol, the Communist leader S.A. Dange, T. S. Bharde, former Speaker and Minister for Cooperation in Maharashtra, R. S. Hukkerikar, former Speaker of the Bombay Legislative Assembly, Apasaheb Pant, our Ambassador to Italy, Justice Y. V. Chandrachud have all made their impact on national life.Setumadhavrao Pagdi and Babasaheb Purandare are em in ent as historians and scholars.</q></cite></ref> * दत्तात्रय श्रीधर जोशी (जन्म 11 ऑक्टोबर 1908) - भारताचे 9वे कॅबिनेट सचिव (27 जून 1966 ते 31 डिसेंबर 1968); [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=l63nGY-_BMAC|title=History of Services, State of Bombay, Part 1|publisher=Printed at the Government Central Press|year=1949|page=109}}</ref> * सीआर कृष्णस्वामी राव साहिब (1927 - 2013) - भारताचे 15 वे कॅबिनेट सचिव (30 एप्रिल 1981 - 8 फेब्रुवारी 1985); [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=buROw5DD6wsC&pg=PA137|title=Feature Writing|last=N. Meera Raghavendra Rao|date=12 September 2012|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=9788120345799|page=137|access-date=12 September 2012}}</ref> == कायदेतज्ज्ञ आणि वकील == * [[प्रल्हाद बालाचार्य गजेंद्रगडकर]] (1901 - 1981) - [[भारताचे सरन्यायाधीश|भारताचे 7 वे सरन्यायाधीश होते]], 1 फेब्रुवारी 1964 ते 15 मार्च 1966 पर्यंत सेवा बजावत होते; [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] विजेते. {{Sfn|Sharma|2000|p=547}} * [[जनार्दन रघुनाथ मुधोळकर]] (1902 - 1983) - 3 ऑक्टोबर 1960 ते 3 जुलै 1966 पर्यंत [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] न्यायाधीश होते; [[रघुनाथ नरसिंह मुधोळकर]] यांचा मुलगा.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GIAyDwAAQBAJ&pg=PT102|title=Judges of the Supreme Court of India: 1950–1989|last=George H. Gadbois, Jr|date=2 May 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199088386|page=102}}</ref> * [[यशवंत विष्णू चंद्रचूड]] (1920 - 2008) - [[भारताचे सरन्यायाधीश|भारताचे 16 वे सरन्यायाधीश होते]], त्यांनी 22 फेब्रुवारी 1978 ते 11 जुलै 1985 पर्यंत सेवा बजावली होती.<ref name="auto1"/> * [[चंद्रशेखर शंकर धर्माधिकारी]] (1927 - 2019) - [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाचे]] माजी कार्यवाहक मुख्य न्यायाधीश, स्वातंत्र्यसैनिक [[दादा धर्माधिकारी]] यांचे पुत्र; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/silence-eva-jayate/281646|title=Silence Eva Jayate|publisher=Outlook|access-date=23 July 2012|archive-date=2022-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220228160318/https://www.outlookindia.com/magazine/story/silence-eva-jayate/281646|url-status=dead}}</ref> * धनंजय यशवंत चंद्रचूड, [[यशवंत विष्णू चंद्रचूड|वाय.व्ही]] . चंद्रचूड यांचा मुलगा आणि सध्या [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] विद्यमान न्यायाधीश आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=U2lKAQAAMAAJ|title=Sadgrihasth: The Relocation of Sociopolitical Power in Nineteenth Century Maharashtra|last=Michael David Metelits|publisher=University of California,Berkeley|year=1973|page=157|quote=The descendants of the Chandrachud family, rigvedi deshastha sardars who resided in the city of Poona, held Ganegaon village in personal inam and realized an annual 7.1% profit from it of Rs 1,991}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMichael_David_Metelits1973">Michael David Metelits (1973). [https://books.google.com/books?id=U2lKAQAAMAAJ ''Sadgrihasth: The Relocation of Sociopolitical Power in Nineteenth Century Maharashtra'']. University of California,Berkeley. p.&nbsp;157. <q>The descendants of the Chandrachud family, rigvedi deshastha sardars who resided in the city of Poona, held Ganegaon village in personal inam and realized an annual 7.1% profit from it of Rs 1,991</q></cite></ref> == राजकारण == [[चित्र:Dr._Hedgevar.jpg|इवलेसे|214x214अंश| [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|आरएसएसचे]] संस्थापक [[केशव बळीराम हेडगेवार|के.बी.हेडगेवार]] यांचे चित्र.]] * [[प्रमोद महाजन]] (1949-2006) - [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपचे]] राजकारणी, माजी दळणवळण, माहिती तंत्रज्ञान आणि संसदीय कामकाज मंत्री . त्याची त्याच्या भावाने हत्या केली <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.rediff.com/news/2006/may/03mahajan4.htm|title=BJP loses its master strategist|date=3 May 2006|work=Rediff News|quote="Pramod Mahajan's was a truly meteoric rise in the country's political landscape...The wily 56-year old Deshastha Brahmin was not only the Bharatiya Janata Party's master strategist...}}</ref> * [[रघुनाथ नरसिंह मुधोळकर]] (1857 - 1921) - एक भारतीय राजकारणी ज्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे]] अध्यक्ष म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=zGcRAQAAIAAJ|title=Jejurīcā Khaṇḍobā|last=Shankar Ganesh Dawne|publisher=Jayasiṃha Priṇṭinga Presa|year=1963|page=2|quote=महाराष्ट्रांतील पुष्कळ देशस्थ ब्राह्मण घराण्यांतून खंडोबाची उपासना आढळून येते.त्यांत मुधोळकर, मुतालिक, मुजुमदार, विंचूरकर, पंतसचिव या सरदार घराण्यांचा प्रामुख्यान उल्लेख करावा लागेल.}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TWEkVfiIo_gC|title=Provincial Legislatures and the National Movement: A Study in Interaction in Central Provinces and Berar, 1921-37|last=Raghaw Raman Pateriya|publisher=Northern Book Centre|year=1991|isbn=978-8185119588|page=15}}</ref> * [[राम नाईक]], [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.news18.com/news/uttar-pradesh/bjp-veteran-ram-naik-to-take-oath-as-up-governor-on-22nd-july-546803.html|title=BJP veteran Ram Naik to take oath as UP Governor on 22nd July|date=17 July 2014|publisher=[[न्यूझ१८ इंडिया]]|access-date=20 July 2018}}</ref> सध्या [[उत्तर प्रदेशचे राज्यपाल|उत्तर प्रदेशचे]] [[उत्तर प्रदेशचे राज्यपाल|२४ वे]] राज्यपाल आहेत <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/india/im-happy-that-what-ive-done-so-far-has-been-recognised-now-says-naik-701728.html|title=I'm happy that what I've done so far has been recognised now, says Naik|publisher=news18|access-date=14 July 2014}}</ref> * हरी विनायक पाटसकर (1892 - 1970) - एक भारतीय वकील आणि राजकारणी जे भारताच्या संविधान सभेचे सदस्य आणि मध्य प्रदेशचे [[मध्य प्रदेशचे राज्यपाल|दुसरे]] [[मध्य प्रदेशचे राज्यपाल|राज्यपाल]] आणि [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] पुरस्कार विजेते होते.<ref name="ReferenceB">{{स्रोत पुस्तक|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95, Part 4|publisher=Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Eminent Deshasthas you are looking at the woolmark, In modern times Lokanayak Bapuji Aney, former Governor of Bihar and follower of Lokamanya Tilak, Gangadharrao Deshpande. known as Karnatak Sinha, H. V. Pataskar, the former union minister for Law, the Communist leader S.A. Dange, T. S. Bharde, former Speaker and Minister for Cooperation in Maharashtra, R. S. Hukkerikar, former Speaker of the Bombay Legislative Assembly, Apasaheb Pant, our Ambassador to Italy, Justice Y. V. Chandrachud have all made their impact on national life.}}</ref> * [[नारायण मल्हार जोशी]] (1879 - 1955), ट्रेड युनियन नेते, त्यांनी सोशल सर्व्हिसेस लीगची स्थापना केली, [[लाला लजपत राय]] यांच्यासमवेत [[ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेस|ऑल इंडिया ट्रेड युनियन काँग्रेसचे]] संस्थापक देखील होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZsszAAAAMAAJ|title=N. M. Joshi: Servant of India|last=V. B. Karnik|publisher=United Asia Publications|year=1972|page=2|quote=As the family hailed originally from the Desh, Joshi fell in the Deshastha sub- caste of the Brahmin caste and not in the Chitpawan sub-caste which held a dominating position in the social and political life of Maharashtra}}</ref> * [[केशव बळीराम हेडगेवार]] (1889-1940) - [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]] (RSS)चे संस्थापक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=m6-5YC-pBk4C&pg=58|title=Hitler's Priestess: Savitri Devi, द हिंदू-Aryan Myth, and Neo-Nazism.|last=Goodrick-Clarke|first=N.|date=2000|publisher=NYU Press|isbn=0-8147-3110-4|page=58|access-date=18 October 2015}}</ref> * [[मधुकर दत्तात्रेय देवरस|मधुकर दत्तात्रय देवरस]] (1915 - 1996) - [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे]] (RSS) चौथे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|सरसंघचालक]] .<ref name="New Quest, Issues 25-30">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bpctAAAAIAAJ|title=New Quest, Issues 25-30|publisher=the Indian Association for Cultural Freedom|year=1981|page=4|quote=Nanaji Deshmukh, Moropant Pingle and the deoras brothers too, insist are deshastha brahmins}}</ref> * [[महात्मा गांधींची हत्या|दत्तात्रय सदाशिव परचुरे]] (1902-1985), एक डॉक्टर आणि [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|अखिल भारतीय हिंदू महासभेचे]] सदस्य.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=P_SrAgAAQBAJ&pg=PA138|title=The Indian Postcolonial: A Critical Reader|last=Elleke Boehmer|date=4 October 2010|publisher=Routledge|isbn=9781136819575|page=138|access-date=4 October 2010}}</ref> == कला == === सिनेमा आणि थिएटर === * [[गजानन जहागीरदार]] (1907-1988) - ज्येष्ठ [[भारत|भारतीय]] चित्रपट दिग्दर्शक, पटकथा लेखक आणि अभिनेता. त्यांनी [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] काम केले, ज्याला [[बॉलीवूड]] देखील म्हणतात, तसेच [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपटसृष्टीतही]] काम केले.<ref name="ReferenceC">{{स्रोत पुस्तक|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=ARATHI literature is strewn with the names of Deshastha writers.The popular classical and light musician, DrVasantrao Deshpande, also from this community. Other schools of music are well represented by such veterans as Pandit Narayanrao Vyas, Meera Khirwadkar, Gururao Deshpande and musicologist Vamanrao Deshpande G. V. Bhonde, popularly known as " Nakalakar", gave mimicry the status of an art in Maharashtra. Famous actor and director Gajanan Jagirdar, Prabhakar Panshikar, magician Raghuvir Bhople all belong to this community.}}</ref> === कलाकार === * [[नारायण श्रीधर बेंद्रे]] (1910 - 1992) - 20 व्या शतकातील भारतीय कलाकार आणि बडोदा समूहाच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=G-zVAAAAMAAJ|title=Bendré: The Painter and the Person|last=Ram Chatterjee|publisher=Bendré Foundation for Art and Culture & Indus Corporation|year=1990|page=4|quote=Nana, as he was known to close friends and family members, was born on August 21, 1910, in a Deshastha Brahmin (Rigvedi) family, whose family deity is Narasimha.}}</ref> === साहित्य === ==== विद्वान आणि कवी ==== * [[भवभूती]] - हे 8व्या शतकातील भारतातील [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] विद्वान होते जे त्यांच्या नाटकांसाठी आणि कवितांसाठी प्रसिद्ध होते. {{Sfn|Pandey|2007|page=19}} * [[प्रल्हाद केशव अत्रे]], (1898 – 1969) ("आचार्य अत्रे" म्हणून प्रसिद्ध) - [[मराठी भाषा|मराठी]] लेखक, कवी, शिक्षणतज्ज्ञ, चित्रपट निर्माता-दिग्दर्शक-स्क्रिप्ट लेखक आणि वक्ते; [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट|राष्ट्रपती सुवर्णपदक]] विजेते <ref name="iwi74">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Marathi literature is strewn with Deshastha writers. Some of the luminaries are B. S. Murdhekar, the neo classical poet and critic; the popular dramatists Acharya P. K. Atre, V.V.Shirwadkar; the poet and story writer G.D.Madgulkar popularly known as the "Modern Walmiki” of Maharashtra, Sahitya Akademi Award winners G. T. Deshpande, Laxmanshastri Joshi, S. N. Banhatti, V. K. Gokak and Mugali all belong to this community. Industry has been enriched by K. H. Kabbur, Padma Bhushan B. D. Garware, the first producer of nylon thread in India, M.S.Parkhe, leading paper and pulp producer, and Vasantrao Ghatke of Ghatke and Patil Transport Company, Anantrao Kulkarni of Continental Prakashan and R. J. Deshmukh of Deshmukh Prakashan are leading publishers in Maharashtra.In the field of administration, there are P.J. Chi- mulgund (ICS), S. B. Kulkarni (IAS), S. Y. Jakatdar, General Manager of Telco, and N. S. Kulkarni (IAS). Leading educationists of the community are Dr G. S. Khair, Principal N. G. Suru, Dr T. K. Tope, Vice-Chancellor, University of Bombay, and C. D. Deshpande. The statistician of international repute, Dr P. V. Sukhatme, the well-known gynaecologist, Dr B. N. Purandare, and the noted biologist, Dr T. S. Mahabale, are Deshasthas.}}</ref> * [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] (विष्णू वामन शिरवाडकर) (1912 – 1999) - एक मराठी कवी, नाटककार, कादंबरीकार, लघुकथा लेखक; [[ज्ञानपीठ पुरस्कार|ज्ञानपीठ]] आणि [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] पुरस्कार प्राप्त <ref name="iwi74" /> * नवरत्न रामाराव (1877 - 1960) - कर्नाटकातील एक भारतीय लेखक आणि विद्वान.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qGiDDwAAQBAJ&pg=PT18|title=The Vanished Raj A Memoir of Princely India|last=Rajaram N S|date=12 January 2019|publisher=Prism Books Private Limited|isbn=9789388478113|page=18|access-date=12 January 2019}}</ref> * [[वामन मल्हार जोशी]] (1882 – 1943)- एक मराठी लेखक. {{Sfn|Sen|1973|page=344}} * [[लक्ष्मणशास्त्री बाळाजी जोशी|लक्ष्मण शास्त्री जोशी]] (1901-1994) - [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृतचे]] विद्वान, [[हिंदू धर्म]], आणि मराठी साहित्य समीक्षक आणि [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्याचे]] समर्थक. [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] आणि [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] पुरस्कारांचे मानकरी <ref name="iwi74" /> * राजेश्वर शास्त्री द्रविड (1899 - 1950) - भारतीय लेखक, विद्वान, व्याकरणकार आणि संस्कृत साहित्याचा अनुवादक; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=30}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC ''The Illustrated Weekly of India, Volume 95'']. Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press. 1974. p.&nbsp;30.</cite></ref> * [[सिद्धेश्वरशास्त्री विष्णू चित्राव|सिद्धेश्वर शास्त्री चित्रव]] (1894 - 1984) - भारतीय [[वेद|वैदिक]] अभ्यासक, कोशकार, अनुवादक आणि [[मराठी साहित्य|मराठी साहित्याचे]] लेखक; [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] विजेते.<ref name="books.google.com" /> * [[बाळ सीताराम मर्ढेकर]] (१९०९ - १९५६) - एक प्रख्यात मराठी लेखक आणि [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] विजेते <ref name="iwi74" /> * [[गणेश त्र्यंबक देशपांडे|गणेश त्रिंबक देशपांडे]] (१९१० - १९८९) - एक भारतीय लेखक, अभ्यासक आणि [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] विजेते <ref name="iwi74" /> * [[श्री.के. क्षीरसागर|श्रीकृष्ण केशव क्षीरसागर]] (1901-1980) - [[महाराष्ट्र]], भारतातील मराठी लेखक.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=IiwtAQAAIAAJ|title=Marathi niyatakalikanci suchi|last=Shankar Ganesh|publisher=Mumbai Marathi Granthsangrhalaya|year=1976|quote=क्षीरसागर, श्रीकृष्ण केशव देशस्थ ऋ. ब्राह्मण यांची अर्वाचीन वाङ्मयक्षेत्रांतील कामगिरी. त्रैमासिक ५-२ काश १८५६ : ७०-७२. पुरुषार्थ १३-१२ ८९१•४६ मराठी वाङमय $ २ - प्राचीन मराठी वाङ्मय ...}}</ref> * [[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]] ("ग दी मा" म्हणून प्रसिद्ध) (1919 - 1977) - मराठी कवी, गीतकार, लेखक आणि अभिनेता. [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] पुरस्कार विजेते.<ref name="iwi74" /> * [[व्यंकटेश दिगंबर माडगूळकर]] (1927 - 2001) - [[ग.दि. माडगूळकर|गजानन दिगंबर माडगूळकर]] यांचे धाकटे बंधू, त्यांच्या काळातील सर्वात लोकप्रिय मराठी लेखकांपैकी एक आणि [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=WlZQDwAAQBAJ&pg=PT10|title=Marching Ahead!|last=Ram Naik|date=January 2016|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789386231628|access-date=1 January 2016}}</ref> * विनायक कृष्ण गोकाक (1909 - 1992) - कन्नड भाषेतील लेखक आणि इंग्रजी आणि कन्नड साहित्याचे अभ्यासक. [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] विजेते <ref name="iwi74" /> * राम श्री मुगली (१९०६ – १९९३) - कन्नड भाषेतील लेखक आणि [[साहित्य अकादमी पुरस्कार|साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] <ref name="iwi74" /> * नवरत्न श्रीनिवास राजाराम (1943 – 2019) - एक भारतीय लेखक, हिंदुत्व-विद्वान आणि इतिहासकार.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qGiDDwAAQBAJ&pg=PT18|title=The Vanished Raj A Memoir of Princely India|last=Rajaram N S|date=12 January 2019|publisher=Prism Books Private Limited|isbn=9789388478113|page=300|access-date=12 January 2019}}</ref> ==== इतिहासकार आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ ==== * अनंत सदाशिव आल्तेकर (1898-1960) - [[महाराष्ट्र]], भारतातील इतिहासकार, [[पुरातत्त्वशास्त्र|पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ]] आणि नाणकशास्त्रज्ञ <ref>"Professor Anant Sadashiv Altekar commemoration volume", ''Journal of the Numismatic Society of India'', 22, 1960</ref><ref>Moraes, G., 1959, January. PANEGYRIC UPON THE LIFE AND WORK OF THE LATE Dr. AS ALTEKAR. In Proceedings of the Indian History Congress (pp. 8-12). Indian History Congress.</ref> * [[दत्तो वामन पोतदार]] (दत्तात्रय वामन पोतदार) (1890 - 1979) - [[भारत|भारतीय]] [[इतिहासकार]], [[लेखक]], वक्ता ; [[सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ|पुणे विद्यापीठाचे]] कुलगुरू (1961 - 1964); [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=yplHAAAAMAAJ|title=History of modern Marathi literature, 1800-1938|last=Govind Chimnaji Bhate|publisher=The author|year=1939|page=589|quote=Datto Vaman Potdar comes from a Desasth Brahmin family hailing from Kolaba district. Dattu (the colloquial for Datto fuller name being Dattatraya) was born at Biravadi, taluka Mahad, district Kolaba in 1890.}}</ref> * कोंजीवराम हयवदन राव (1865 - 1946) - एक भारतीय [[इतिहासकार]], [[वस्तुसंग्रहालयशास्त्र|संग्रहालयशास्त्रज्ञ]], मानववंशशास्त्रज्ञ, [[अर्थतज्ज्ञ|अर्थशास्त्रज्ञ]] आणि [[बहुभाषिकता|बहुभाषिक]] . ते रॉयल एन्थ्रोपोलॉजिकल इन्स्टिट्यूट, इंडियन हिस्टोरिकल रेकॉर्ड कमिशनचे सदस्य आणि रॉयल सोसायटी ऑफ इकॉनॉमिक्सचे फेलो होते.<ref name="mythicsocietyp94">{{जर्नल स्रोत|year=1966|title=The quarterly journal of the Mythic society (Bangalore)|publisher=Mythic Society|volume=56|page=94}}</ref><ref>{{Google books|uR4IAQAAIAAJ|Life Sketch of Rajacharitha Visharada Rao Bahadur C.Hayavadana Rao}} at page 94; Quote - "Rao Bahadur C.Hayavadana Rao was born on Tenth of July 1865 at Hosur, Krishnagiri talk in a Madhwa Deshastha Family.His father was C.Raja Rao"</ref> * [[दत्तात्रय बळवंत पारसनीस]] (1870 - 1926) - एक इतिहासकार जो [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीत]] जगला. इंग्रजांनी [[रावबहादुर|राव बहादूर]] ही पदवी बहाल केली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Mm5uAAAAMAAJ|title=City, countryside and society in Maharashtra|last=Donald W. Attwood, Milton Israel, Narendra K. Wagle|publisher=University of Toronto, Centre for South Asian Studies|year=1988|isbn=9780969290728|page=46}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=House of Shivaji: Studies and Documents on Maratha History, Royal Period|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.12629|last=Sir Jadunath Sarkar|year=1955|quote=They had conferred on him the title of Rao Bahadur in 1913}}</ref> * [[सेतुमाधव पगडी|सेतु माधव राव पगडी]] (1910 - 1994) - एक कुशल [[इतिहासकार]], एक सक्षम नागरी सेवक, बहुभाषिक आणि [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref name="auto1"/> * मधुसूदन नरहर देशपांडे (1920 - 2008) - एक कला इतिहासकार, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ आणि संरक्षक ज्यांनी 1972 ते 1978 या [[भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग|काळात भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे]] महासंचालक म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XqkPEAAAQBAJ&pg=PT19|title=Archaeology and the Public Purpose: Writings on and by M.N. Deshpande|last=Nayanjot Lahiri|date=30 November 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190993863|page=19}}</ref> * [[बळवंत मोरेश्वर पुरंदरे|बाबासाहेब पुरंदरे]] (1922 - 2021) - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक भारतीय इतिहासकार आणि नाट्य व्यक्तिमत्त्व आणि [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] पुरस्कार विजेते.<ref name="ReferenceA" /> == संगीत == === हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत === * [[नारायण श्रीपाद राजहंस|बाल गंधर्व]] (नारायण श्रीपाद राजहंस) (1888 - 1968) - एक महान [[मराठी भाषा|मराठी]] गायक आणि रंगमंच अभिनेते. [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]], भारतातील सर्वोच्च संगीत सन्मान आणि [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] पुरस्कार, भारतीय प्रजासत्ताकातील तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार विजेता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=XrtHAAAAMAAJ|title=The Kincaids, two generations of a British family in the Indian civil service|last=Aruṇa Ṭikekara|publisher=Promilla & Co.|year=1992|isbn=9788185002132|page=237|quote=Bal Gandharva alias Narayanrao Rajhans was a Deshastha Brahmin and not a Chitpavan.}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=iicxDwAAQBAJ&pg=PT272|title=Gender, Culture, and Performance: Marathi Theatre and Cinema before Independence|last=Meera Kosambi|date=5 July 2017|publisher=Routledge|isbn=9781351565899|page=272|access-date=5 July 2017}}</ref> * [[मास्टर कृष्णराव|कृष्णराव फुलंब्रीकर]] (1898 - 1974) ( ''मास्टर कृष्णराव'' म्हणून प्रसिद्ध) - एक भारतीय गायक, शास्त्रीय संगीतकार आणि [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्थानी संगीताचे]] संगीतकार. [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] पुरस्कार विजेते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Padma Bhushan Krishnarao Phulambrikar, the famous musician and music director, is another important Deshastha of that time.}}</ref> * [[रामचंद्र गणेश कुंदगोळकर|सवाई गंधर्व]] (रामचंद्र कुंदगोळकर सौंशी) (1886 - 1952) - एक लोकप्रिय [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी शास्त्रीय]] गायक आणि [[किराणा घराणे|किराणा घराण्याचे]] [[मराठी भाषा|मराठी]] रंगमंच [[अभिनय|अभिनेता]] . ते [[अब्दुल करीम खाँ|उस्ताद अब्दुल करीम खान]] यांचे पहिले आणि प्रमुख शिष्य आणि [[भारतरत्‍न|भारतरत्न पुरस्कार विजेते]] [[भीमसेन जोशी|पंडित भीमसेन जोशी]] यांचे गुरू होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=The kirana gharana has been kept alive by Deshastha stalwarts like Rambhau Kundgolkar, popularly known as the Sawai Gandharva, and the internationally known Prabha Atre.}}</ref> * [[भीमसेन जोशी]] (1922 - 2011) - एक [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्तानी शास्त्रीय]] गायक गायनाच्या ख्याल प्रकारातील योगदानासाठी, तसेच भक्ती संगीत ( [[भजन|भजने]] आणि [[अभंग]] ) यांच्या लोकप्रिय सादरीकरणासाठी प्रसिद्ध आहे; [[भारतरत्‍न|भारतरत्न पुरस्कार]] प्राप्त.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RJBEEAAAQBAJ&pg=PT13|title=Pandit Bhimsen Joshi|last=Kasturi Paigude Rane|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|year=2021|isbn=9789354092619|page=13|quote=Eldest of 16 siblings, Bhimsen Joshi is born to a family that belonged to a Kannada Deshastha Madhva Brahmin lineage.}}</ref> * [[वसंतराव देशपांडे]] (1920 – 1983) - नाट्यसंगीत (संगीत नाटक), विशेषतः ''[[कट्यार काळजात घुसली (नाटक)|कट्यार काळजात घुसली]]'' मधील "खाँसाहेब" या भूमिकेसाठी प्रसिद्ध असलेले [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्थानी शास्त्रीय]] गायक; [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार|संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेते]] .<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=ARATHI literature is strewn with the names of Deshastha writers.The popular classical and light musician, DrVasantrao Deshpande, also from this community. Other schools of music are well represented by such veterans as Pandit Narayanrao Vyas, Meera Khirwadkar, Gururao Deshpande and musicologist Vamanrao Deshpande G. V. Bhonde, popularly known as " Nakalakar", gave mimicry the status of an art in Maharashtra. Famous actor and director Gajanan Jagirdar, Prabhakar Panshikar, magician Raghuvir Bhople all belong to this community.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">''The Illustrated Weekly of India, Volume 95''. Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press. 1974. p.&nbsp;31. <q>ARATHI literature is strewn with the names of Deshastha writers.The popular classical and light musician, DrVasantrao Deshpande, also from this community. Other schools of music are well represented by such veterans as Pandit Narayanrao Vyas, Meera Khirwadkar, Gururao Deshpande and musicologist Vamanrao Deshpande G. V. Bhonde, popularly known as " Nakalakar", gave mimicry the status of an art in Maharashtra. Famous actor and director Gajanan Jagirdar, Prabhakar Panshikar, magician Raghuvir Bhople all belong to this community.</q></cite></ref> * [[नारायणराव व्यास]] (1902-1984) - [[ग्वाल्हेर घराणे|ग्वाल्हेर घराण्याचे]] [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्थानी]] संगीतकार.<ref name="ReferenceC" /> * वामनराव देशपांडे (1907-1990) - एक भारतीय संगीत समीक्षक, संगीतशास्त्रज्ञ आणि [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीत]] या विषयावरील विपुल लेखक.<ref name="ReferenceC" /> * गुरूराव देशपांडे (1889-1982) - [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] एक [[हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत|हिंदुस्थानी शास्त्रीय]] गायक.<ref name="ReferenceC" /> === कर्नाटक शास्त्रीय संगीत === * [[पुरंदरदास|पुरंदर दासा]] - एक हरिदास, ज्याला [[कर्नाटक संगीत|कर्नाटक संगीताचा]] ''पितामहा'' ( ''लिट'', "वडील" किंवा "आजोबा") म्हणून मोठ्या प्रमाणावर संबोधले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Sree Puranḍara gānāmrutham: text with notation|last=Purandaradāsa|last2=A. S. Panchapakesa Iyer|publisher=Gānāmrutha Prachuram|year=1992|quote=Shri Purandara dasa who is considered to be the aadhiguru and Sangeeta Pitamaha of carnatic music was born in purandaragad in Ballary District near the town of Hampi, to a millionaire Varadappa Nayak and Kamalambal, a devoted wife and great lady, belonging to Madhva Desastha Brahmin race, by the blessings of Tirupati Venkatachalapathi in the year 1484.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPurandaradāsaA._S._Panchapakesa_Iyer1992">Purandaradāsa; A. S. Panchapakesa Iyer (1992). ''Sree Puranḍara gānāmrutham: text with notation''. Gānāmrutha Prachuram. <q>Shri Purandara dasa who is considered to be the aadhiguru and Sangeeta Pitamaha of carnatic music was born in purandaragad in Ballary District near the town of Hampi, to a millionaire Varadappa Nayak and Kamalambal, a devoted wife and great lady, belonging to Madhva Desastha Brahmin race, by the blessings of Tirupati Venkatachalapathi in the year 1484.</q></cite></ref> * म्हैसूर सदाशिव राव (1800 - 1885) - [[त्यागराज|त्यागराजाच्या]] परंपरेतील एक उल्लेखनीय भारतीय गायक आणि [[कर्नाटक संगीत|कर्नाटक संगीताचे]] संगीतकार. तो [[मैसुरू|म्हैसूरचा]] राजा कृष्णराजा वोडेयार तिसरा याच्या दरबाराचा सदस्य होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bO-3HV1GgBcC|title=Krishnaraja Wodeyar III: A Historical Study|last=R. Gopal|last2=Es Narēndra Prasād|publisher=Directorate of Archaeology and Museums, Government of Karnataka]|year=2010|page=88|quote=Besides Veena Shamanna belonging to Brahmin Brihatcharana groups, veena player Padmanabhaiah of Chikkanayakanahalli taluk, Chittur Sadashiva Rao ( Mysore Sadashiva Rao) belonging to Maratha Deshastha Brahmin sect of Andhra Pradesh were the main musicians of the king's court.}}</ref> * सखा रामा राव - दक्षिण भारतीय चित्रविना (किंवा "गोटूवद्यम") मैफिलीच्या दृश्यात पुन्हा सादर करण्याचे श्रेय एक [[भारत|भारतीय]] संगीतकार आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=m4XjAAAAMAAJ|title=The Journal of the Music Academy, Madras, Volume 58|publisher=Music Academy|year=1987|page=110|quote=Sakharam Rao was born at Madhyarjunam ( Tiruvidaimarudur) in the Tanjore District. He was the eldest son of Gottu Vadya Srinivasa Rao, a famous player of the preceding generation from whom he learnt the art. He was a Madhva Desastha Brahmin and a Rigvedi.}}</ref> * एस.व्ही.नारायणस्वामी राव - श्रीरामसेवा मंडळीचे संस्थापक, बेंगळुरू येथील वार्षिक श्रीरामनवमी संगीत महोत्सवाचे आयोजक हे धर्मनिष्ठ देशस्थ मध्वा ब्राह्मण होते. स्वतः एक व्हायोलिन वादक, एसव्हीएन राव यांनी आजच्या अनेक प्रमुख कलाकारांना तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. == लष्करी == * गोपाल गुरुनाथ बेवूर (११ ऑगस्ट १९१६ - २४ ऑक्टोबर १९८९) - [[भारतीय लष्कर|भारतीय लष्कराचा]] एक अधिकारी ज्याने ९वे लष्करप्रमुख म्हणून काम केले. [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] आणि परम विशिष्ट सेवा पदक विजेते <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4Wc6AQAAIAAJ|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95, Part 4|last=Pritish Nandy|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|quote=Though the Deshasthas are not famous for their military valour, yet, as in every field, they rise to the occasion in times of crisis—take the example of General G. G. Bewoor, Chief of Army Staff, and Rear Admiral Kulkarni. This community has equally distinguished itself in the fine arts, drama, music, painting, etc.}}</ref> == विज्ञान आणि तंत्रज्ञान == * [[द्वारकानाथ कोटणीस]] (1910 - 1949) - [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] [[चिकित्सक|वैद्य]] आणि 1938 मध्ये [[दुसरे चीन-जपान युद्ध|दुसऱ्या चीन-जपानी युद्धादरम्यान]] वैद्यकीय सहाय्य देण्यासाठी [[चीन|चीनला]] रवाना करण्यात आलेल्या पाच भारतीय डॉक्टरांपैकी एक.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.timesnownews.com/international/article/china-commemorates-dr-kotnis-slips-in-opinion-about-how-asias-india-china-must-work-together-to-defeat-west/665928|title=China commemorates Dr Kotnis, slips in opinion about how Asia's India-China must work together to defeat West|date=12 October 2020|publisher=Times Now}}</ref> * [[भालचंद्र नीलकंठ पुरंदरे|भालचंद्र नीळकंठ पुरंदरे]] (1911 - 1990) - [[भारत|भारतीय]] [[स्त्रीरोगशास्त्र|स्त्रीरोगतज्ज्ञ]] ; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref name="auto">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=31|quote=Marathi literature is strewn with Deshastha writers. Some of the luminaries are B. S. Murdhekar, the neo classical poet and critic; the popular dramatists Acharya P. K. Atre, V.V.Shirwadkar; the poet and story writer G.D.Madgulkar popularly known as the "Modern Walmiki” of Maharashtra, Sahitya Akademi Award winners G. T. Deshpande, Laxmanshastri Joshi, S. N. Banhatti, V. K. Gokak and Mugali all belong to this community. Industry has been enriched by K. H. Kabbur, Padma Bhushan B. D. Garware, the first producer of nylon thread in India, M.S.Parkhe, leading paper and pulp producer, and Vasantrao Ghatke of Ghatke and Patil Transport Company, Anantrao Kulkarni of Continental Prakashan and R. J. Deshmukh of Deshmukh Prakashan are leading publishers in Maharashtra.In the field of administration, there are P.J. Chi- mulgund (ICS), S. B. Kulkarni (IAS), S. Y. Jakatdar, General Manager of Telco, and N. S. Kulkarni (IAS). Leading educationists of the community are Dr G. S. Khair, Principal N. G. Suru, Dr T. K. Tope, Vice-Chancellor, University of Bombay, and C. D. Deshpande. The statistician of international repute, Dr P. V. Sukhatme, the well-known gynaecologist, Dr B. N. Purandare, and the noted biologist, Dr T. S. Mahabale, are Deshasthas.}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC ''The Illustrated Weekly of India, Volume 95'']. Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press. 1974. p.&nbsp;31. <q>Marathi literature is strewn with Deshastha writers. Some of the luminaries are B. S. Murdhekar, the neo classical poet and critic; the popular dramatists Acharya P. K. Atre, V.V.Shirwadkar; the poet and story writer G.D.Madgulkar popularly known as the "Modern Walmiki” of Maharashtra, Sahitya Akademi Award winners G. T. Deshpande, Laxmanshastri Joshi, S. N. Banhatti, V. K. Gokak and Mugali all belong to this community. Industry has been enriched by K. H. Kabbur, Padma Bhushan B. D. Garware, the first producer of nylon thread in India, M.S.Parkhe, leading paper and pulp producer, and Vasantrao Ghatke of Ghatke and Patil Transport Company, Anantrao Kulkarni of Continental Prakashan and R. J. Deshmukh of Deshmukh Prakashan are leading publishers in Maharashtra.In the field of administration, there are P.J. Chi- mulgund (ICS), S. B. Kulkarni (IAS), S. Y. Jakatdar, General Manager of Telco, and N. S. Kulkarni (IAS). Leading educationists of the community are Dr G. S. Khair, Principal N. G. Suru, Dr T. K. Tope, Vice-Chancellor, University of Bombay, and C. D. Deshpande. The statistician of international repute, Dr P. V. Sukhatme, the well-known gynaecologist, Dr B. N. Purandare, and the noted biologist, Dr T. S. Mahabale, are Deshasthas.</q></cite></ref> * सुहास पांडुरंग सुखात्मे - [[भारत|भारतीय]] [[शास्त्रज्ञ]], [[पांडुरंग सुखात्मे|पांडुरंग वासुदेव सुखात्मे]] यांचे पुत्र, अणुऊर्जा नियामक मंडळाचे माजी अध्यक्ष; [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] विजेते.<ref name="iwi74" /> == गणित आणि सांख्यिकी == * [[भास्कराचार्य द्वितीय|भास्कराचार्य II]] (भास्कर II) (1114 - 1185) - [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] गणितज्ञ आणि [[खगोलशास्त्रज्ञ]] .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AsU7R69gqDIC|title=The Illustrated Weekly of India, Volume 95|publisher=Bennett, Coleman & Company, Limited, at the Times of India Press|year=1974|page=30|quote=Deshasthas have contributed to mathematics and literature as well as to the cultural and religious heritage of India. Bhaskaracharaya was one of the greatest mathematicians of ancient India.}}</ref> * [[पांडुरंग सुखात्मे|पांडुरंग वासुदेव सुखात्मे]] (1911-1997) - [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] सांख्यिकीशास्त्रज्ञ ; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref name="auto"/> == शिक्षण == * त्र्यंबक कृष्ण टोपे (1914 - 1994) - [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठाचे]] माजी कुलगुरू (1971 - 1977).<ref name="auto"/> * सीडी देशपांडे (1912 - 1999) - प्रसिद्ध [[शिक्षण|शिक्षणतज्ञ]], [[भूगोलतज्ज्ञ|भूगोलशास्त्रज्ञ]], लेखक आणि [[शिक्षक]] .<ref name="iwi74" /> * टी. गोपाळा राव (1832 - 1886) - [[शिक्षण|शिक्षणतज्ञ]], विल्यम आर्चर पोर्टर आणि ब्रिटिश सरकारच्या अंतर्गत शाळांचे पहिले निरीक्षक यांच्यानंतर कुंभकोणमच्या सरकारी कला महाविद्यालयाचे प्राचार्य म्हणून काम केले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=8kc1DwAAQBAJ&pg=PT125|title=Rise of Maratha Power|last=Mahadeo Govind Ranade|publisher=Publications Division Ministry of Information & Broadcasting|year=2017|isbn=9788123025117|page=125}}</ref> == व्यवसाय आणि उद्योग == * [[मल्हार सदाशिव पारखे]] (1912 - 1997) - एक भारतीय उद्योगपती आणि पारखे समूहाचे संस्थापक.<ref name="auto"/> * वसंतराव माधवराव घाटगे (1916 – 1986) - एक भारतीय उद्योजक, व्यापारी, उद्योगपती आणि प्राध्यापक आणि घाटगे पाटील ट्रान्सपोर्ट्स प्रा.चे सह-संस्थापक होते. 1945 मध्ये कोल्हापुरातील लि.<ref name="iwi74" /> * [[भालचंद्र दिगंबर गरवारे]], (प्रेमाने "आबासाहेब गरवारे" म्हणून संबोधले जाते) (1903 - 1990) - एक अग्रगण्य उद्योगपती आणि गरवारे उद्योग समूहाचे संस्थापक अध्यक्ष; [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] विजेते.<ref name="iwi74" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्र]] qo6dfp3tweqoa7c3qf1z0vqeo1dbmay 0 301581 2711898 2592586 2026-09-24T21:23:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711898 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनिता प्रताप''' या एक भारतीय लेखिका आणि पत्रकार आहेत. १९८३ मध्ये, [[एलटीटीई]] प्रमुख व्ही. प्रभाकरन याची मुलाखत घेणाऱ्या त्या पहिल्या पत्रकार होत्या. [[तालिबान|तालिबानच्या]] [[काबूल]] ताब्यात घेण्याशी संबंधित तिच्या दूरचित्रवाणी पत्रकारितेसाठी त्यांनी टीव्ही रिपोर्टिंगसाठी जॉर्ज पोल्क पुरस्कार जिंकला. त्या [[सीएनएन]] साठी भारत ब्युरो चीफ होत्या. त्यांनी [[श्रीलंका|श्रीलंकेवर]] आधारित "आयलँड ऑफ ब्लड" हे पुस्तक लिहिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/dp-mail-ernakulam-678214.html|title=Ernakulam: Can journalist Anita Pratap beat minister KV Thomas?|date=2014-04-02|website=News18|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianjournalismreview.com/2020/10/22/how-a-speech-of-anita-pratap-glorifying-v-prabhakaran-ended-up-in-methagu-a-biopic-on-the-dreaded-ltte-chief/|title=How a speech of Anita Pratap glorifying V. Prabhakaran ended up in ‘Methagu’, a biopic on the dreaded LTTE chief|date=2020-10-22|website=IJR|language=en|access-date=2022-03-10|archive-date=2022-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125224106/https://indianjournalismreview.com/2020/10/22/how-a-speech-of-anita-pratap-glorifying-v-prabhakaran-ended-up-in-methagu-a-biopic-on-the-dreaded-ltte-chief/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/columns/Anita-Pratap/2021/12/16/anita-pratap-life-lesson-from-wavelle-a-nonconformist-seagull.amp.html|title=Anita Pratap: Life lesson from Wavelle, a nonconformist seagull - The Week|website=www.theweek.in|access-date=2022-03-10}}</ref> २०१३ मध्ये त्यांना केरळ संगीत नाटक अकादमीशी संबंधित असलेल्या केरळ कला केंद्राने श्रीरत्न पुरस्कार प्रदान केला होता. २०१४ च्या लोकसभा निवडणुकीसाठी केरळमधील [[एर्नाकुलम]] येथून [[आम आदमी पक्ष|आम आदमी पक्षाच्या]] उमेदवार म्हणून त्यांना नामांकन देण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/politics/aap-kerala-denies-reports-of-anita-pratap-resigning-from-party/|title=AAP Kerala denies reports of Anita Pratap resigning from party|date=2014-06-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/aap-ls-list-673214.html|title=LS polls: AAP to field another journalist Anita Pratap from Ernakulam|date=2014-03-10|website=News18|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/anita-pratap-turns-down-aap-task/article6120495.ece|title=Anita Pratap turns down AAP task|date=2014-06-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == जीवन == अनिता यांचा जन्म [[केरळ|केरळमधील]] [[कोट्टायम]] येथे एका सीरियन कॅथोलिक कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील [[टाटा ग्रुप]] एंटरप्राइझमध्ये नोकरीला होते, त्यांना त्यांच्या कुटुंबाला घेऊन भारतातील वेगवेगळ्या ठिकाणी पोस्ट करण्यात आले होते. लहानपणी अनिताने अकरा वर्षांत सात शाळा बदलल्या. त्यांनी कोलकात्याच्या लोरेटो स्कूलमधून सीनियर केंब्रिज उत्तीर्ण केले आणि 1978 मध्ये मिरांडा हाऊस, नवी दिल्ली येथून बीए - इंग्रजी आणि [[बंगळुरू]] विद्यापीठातून पत्रकारितेचा डिप्लोमा केला.<ref name=":0" /> == कारकीर्द == पत्रकारितेतील पदविका पूर्ण केल्यानंतर, अनिता यांना [[दिल्ली|दिल्लीतील]] [[इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेसचे]] तत्कालीन संपादक [[अरुण शौरी]] यांनी भरती केले. त्यानंतर त्या आई-वडिलांसोबत राहण्यासाठी बंगलोरला गेल्या. काही वेळात त्या संडे मॅगझिनमध्ये रुजू झाल्या. पत्रकारितेतील त्यांची आवड आंतरराष्ट्रीय राजकारणात होती आणि त्यामुळेच त्यांना श्रीलंकेतील वांशिक संघर्षांचा सामना करावा लागला. प्रथमदर्शनी माहिती गोळा करण्यासाठी त्यांनी अनेक साइट्सना भेट दिली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/anita-pratap/203278/Anita%20Pratap|title=Anita Pratap|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2022-03-10}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=":1" /> १९८३ मध्ये, त्यांनी लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ इलमचे (LTTE) प्रमुख वेलुपिल्लई प्रभाकरन यांची मुलाखत घेतली. प्रभाकरनने जगाला दिलेली ही पहिलीच मुलाखत ठरली ज्यात त्याने एलटीटीईची स्थापना करण्याच्या तत्त्वज्ञानाबद्दल, सरकारवर अवलंबून न राहता प्रकरणे स्वतःच्या हातात घेण्याबद्दल आणि त्याच्या पुढील योजनांबद्दल सांगितले. यानंतर अनिता यांना लगेचच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळाली. त्यांनी श्रीलंकेत आपले काम चालू ठेवले आणि नंतर 2003 मध्ये त्यांचे पहिले पुस्तक आयलंड ऑफ ब्लड प्रकाशित केले ज्यामध्ये त्यांच्या दहशतवादग्रस्त भागात राहण्याच्या अनुभवांविषयी माहिती दिली. अनिता यांनी इंडिया टुडेसाठीही काम केले आणि त्यानंतर आठ वर्षे टाईम मॅगझिनची बातमीदार होत्या. बॉम्बे (आता मुंबई) मध्ये 1993-बॉम्बस्फोटानंतर, त्यांनी टाइमसाठी बाळ ठाकरेंची मुलाखतही घेतली; महाराष्ट्रातील आघाडीचा विरोधी पक्ष असलेल्या शिवसेनेचे ते तत्कालीन प्रमुख होते. 1996 मध्ये, त्या सीएनएनमध्ये सामील झाल्या, हा त्यांचा दूरचित्रवाणी पत्रकार म्हणून पहिला अनुभव होता. अनुभव मिळविण्यासाठी त्यांनी अटलांटा आणि बँकॉक ब्युरोमध्ये काही काळ काम केले. त्यानंतर त्यांनी तालिबानच्या काबुलवर ताबा मिळवल्याच्या बातम्या कव्हर केल्या ज्यासाठी त्यांना जॉर्ज पोल्क पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/|title=Outlook India Magazine Online- Read Today's News India, Latest News Analysis, World, Sports, Entertainment {{!}} Best Online Magazine India|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-03-10}}</ref> == संदर्भ == [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतातील महिला पत्रकार]] gls6wuk277mg32fwxxvx398edhhn36w 0 302202 2712163 2591666 2026-09-25T09:34:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712163 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:Articles with hCards]] [[वर्ग:Pages using infobox person with deprecated net worth parameter]] '''पंकज रमणभाई पटेल''' (जन्म १९५२/१९५३) हे एक भारतीय अब्जाधीश व्यापारी आहेत आणि कॅडिला हेल्थकेअरचे अध्यक्ष आहेत, ही भारतातील पाचवी सर्वात मोठी [[औषधनिर्माण उद्योग|फार्मास्युटिकल कंपनी]] आहे. == प्रारंभिक जीवन == पंकज पटेल हे गुजराती आहेत . <ref name="itn">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatvnews.com/business/india/top-10-gujarati-billionaires-3732.html?page=7|title=Top 10 Gujarati billionaires|date=2015-08-01|publisher=[[India TV News]]}}</ref> पटेल यांनी गुजरात विद्यापीठातून बॅचलर ऑफ फार्मसी आणि मास्टर ऑफ फार्मसी पदव्या तसेच [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] विज्ञान आणि कायदा या विषयात [[बॅचलर ऑफ आर्ट्स|कला]] शाखेची पदवी घेतली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/person.asp?personId=1882351&ticker=CDH:IN|title=Pankaj R. Patel M. Pharm|publisher=Businessweek|access-date=22 May 2013}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पदवी प्राप्त केल्यानंतर, ते कॅडिला हेल्थकेअरमध्ये सामील झाले, ज्याची स्थापना त्यांच्या वडिलांनी १९५२ मध्ये जीवनसत्त्वे तयार करण्यासाठी केली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/profile/pankaj-patel/|title=Pankaj Patel|website=Forbes|language=en|access-date=2021-07-07}}</ref> == कारकीर्द == २०१७ मध्ये ते [[फेडरेशन ऑफ इंडियन चेंबर ऑफ कॉमर्स अँड इंडस्ट्रीज|FICCI]]चे अध्यक्ष झाले. ते [[भारतीय विज्ञान शिक्षण आणि संशोधन संस्था, कोलकाता|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एज्युकेशन अँड रिसर्च, कोलकाता]] आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी, भुवनेश्वर यांच्या बोर्ड ऑफ गव्हर्नर्सचे अध्यक्ष आहेत; गव्हर्नर मंडळाचे सदस्य आणि [[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, अहमदाबाद|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट, अहमदाबादच्या]] वित्त समितीचे अध्यक्ष; [[भारतीय व्यवस्थापन संस्था, उदयपूर|आयआयएम उदयपूरचे]] अध्यक्ष; अहमदाबाद विद्यापीठाच्या प्रशासकीय मंडळाचे सदस्य, स्कूल ऑफ लाइफ सायन्सेस, अहमदाबाद विद्यापीठाचे अध्यक्ष; [[नरसी मोनजी व्यवस्थापन संस्था|नरसी मोंजी इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट स्टडीजच्या]] व्यवस्थापन मंडळाचे सदस्य आणि गुजरात कॅन्सर सोसायटीचे कार्यकारी अध्यक्ष, उपाध्यक्ष आणि विश्वस्त आणि गुजरात कर्करोग आणि संशोधन संस्थेचे अध्यक्ष. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/money/report-pankaj-patel-takes-over-as-ficci-president-2284472|title=Pankaj Patel takes over as FICCI president {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=19 December 2016|work=dna|language=en-US|access-date=17 January 2017}}</ref> फाऊंडेशन ऑफ इंडियन इंडस्ट्री अँड इकॉनॉमिस्ट <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/2004/12/01/stories/2004120111411604.htm|title=Business / Briefly : Award for Zydus Cadila chief|date=1 December 2004|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20041210133620/http://www.hindu.com/2004/12/01/stories/2004120111411604.htm|archive-date=10 December 2004|access-date=4 February 2009}}</ref> द्वारे पटेल यांना त्यांच्या नेतृत्वाखाली कॅडिलाच्या वाढीची दखल घेऊन "वर्ष २००३चा सर्वोत्कृष्ट फार्मा मॅन" म्हणून गौरविण्यात आले. त्यावेळी पटेल यांनी २००५ पर्यंत Zydus Cadila ही भारतातील तिसरी सर्वात मोठी फार्मास्युटिकल कंपनी बनेल असे भाकीत केले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.in/2003/02/03/stories/2003020301320500.htm|title=द हिंदू Business Line : 'We aim at third position with Rs 1,400-cr turnover by 2005' – Mr Pankaj R. Patel, Chairman, Zydus Cadila|last=Mathew|first=Vinod|date=3 February 2003|publisher=www.thehindubusinessline.com|access-date=4 February 2009}}</ref> तथापि, कंपनीचे नशीब उलटे झाले आणि पटेल २००५ पर्यंत श्रीमंत भारतीयांच्या यादीतून बाहेर पडले.  ते झायडस हॉस्पिटल्सचे अध्यक्ष आहेत, [[गुजरात|गुजरातमधील]] हॉस्पिटल्सची एक मोठी शृंखला आहे.  == वैयक्तिक जीवन == डॉ बीडी पटेल यांची मुलगी प्रिती पटेल हिच्याशी त्यांचा विवाह झाला आहे. त्यांना दोन मुले आहेत. त्यांचा मुलगा डॉ शर्विल पटेल कॅडिला हेल्थकेअर लिमिटेडचा व्यवस्थापकीय संचालक आहे आणि त्याचे लग्न मेहाशी झाले आहे. त्यांची मुलगी शिवानी हिचा विवाह दुष्यंत डी पटेल यांचा मुलगा प्रणव डी पटेल याच्याशी झाला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://business.mapsofindia.com/business-leaders/pankaj-ramanbhai-patel.html|title=Pankaj Ramanbhai Patel Biography- About family, children, education, wife, age, and more|website=business.mapsofindia.com|access-date=17 January 2017}}</ref> ऑगस्ट २०१२ मध्ये, पटेल, सिंटेक्स इंडस्ट्रीजचे चेरमन दिनेश पटेल यांच्यासह, चॅलेंजर-६०४ जेट खरेदी केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/1724108/report-zydus-group-boss-pankaj-patel-2nd-a-bad-businessman-to-buy-a-jet|title=Zydus Group boss Pankaj Patel 2nd A'bad businessman to buy a jet|publisher=DNA India|access-date=22 May 2013}}</ref> [[वर्ग:गुजराती व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९५० च्या दशकातील जन्म]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] [[वर्ग:भारतीय उद्योजक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 7ycnz18hqu7yrt0r0f8n6ilocsbqrr9 0 303712 2711944 2703575 2026-09-25T00:16:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711944 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = न्यायमूर्ती (निवृत्त) |honorific-suffix = |name = उदय लळीत |image = Uday Umesh Lalit.jpg |caption = यु. यु. लळित |birth_name = उदय उमेश लळित |birth_date = {{Birth date and age|1957|11|09|df=y}} |birth_place = [[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]] |children = |alma_mater = |education = |residence = |office = भारताचे सरन्यायाधीश |order = ४९वें |termstart = २७ ऑगस्ट २०२२ |termend = ८ नोव्हेंबर २०२२ |appointer = [[द्रौपदी मुर्मू]] |president = [[द्रौपदी मुर्मू]] |primeminister = [[नरेंद्र मोदी]] |predecessor = [[एन.व्ही. रमणा]] |successor = [[धनंजय चंद्रचूड]] |appointer4 = |appointer2 = |office3 = |termstart3 = |termend3 = |appointer3 = |office4 = |nominator4 = |termstart4 = |term_end2 = |termend4 = |nominator2 = |term_start2 = |office2 = |office1 = न्यायाधीश, [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय]] |term_start1 = १३ ऑगस्ट २०१४ |term_end1 = २६ ऑगस्ट २०२२ |nominator1 = आर. एम. लोढा |appointer1 = [[प्रणव मुखर्जी]] |predecessor2 = एन.व्ही. रामण्णा |successor2 = [[धनंजय चंद्रचूड]] }} '''उदय ललीत''' (जन्म: ९ नोव्हेंबर १९५७) हे [[भारत|भारता]]<nowiki/>चे ४९वे [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|सरन्यायाधीश]] होते.<ref>Justice U.U. Lalit sworn in as CJI: https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-sworn-in-as-cji/article65817445.ece</ref> यापूर्वी त्यांनी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालया]]<nowiki/>चे [[न्यायाधीश]] म्हणून काम केले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bureau|first=द हिंदू|url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece|title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India|date=2022-08-10|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-08-17}}</ref> न्यायाधीश म्हणून पदोन्नती होण्यापूर्वी त्यांनी सर्वोच्च न्यायालयात वरिष्ठ वकील म्हणून काम केले होते. <ref name="IT-appointment">{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/uu-lalit-name-cleared-by-supreme-court-collegium-for-being-a-judge/1/370824.html|title=SC judge appointment: Who is UU Lalit?|date=11 July 2014|work=India Today|access-date=11 July 2014}}</ref> न्यायमूर्ती लळीत हे सर्वोच्च न्यायालयात थेट पदावर जाणारे ६वे ज्येष्ठ वकील आहेत. <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report-senior-advocate-uday-lalit-did-not-represent-bjp-leader-amit-shah-in-sohrabuddin-fake-encounter-case-2001957|title=Senior advocate Uday Lalit did not represent BJP leader Amit Shah in Sohrabuddin fake encounter case {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=14 July 2014|work=dna|language=en-US|access-date=8 March 2018}}</ref> <ref name="49CJI2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/|title=7 Next CJIs|date=23 November 2021|publisher=Supreme Court Observer|access-date=24 November 2021|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228123417/https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.livelaw.in/justice-uu-lalit-likely-chief-justice-india-74-days-list-indias-probable-cjs-2022-justice-bodbe-longest-tenure/|title=Justice UU Lalit likely to be the Chief Justice of India for 74 Days; List of India's probable CJs up to 2022, Justice Bobde has the longest tenure {{!}} Live Law|date=19 August 2014|work=Live Law|language=en-US|access-date=8 March 2018}}</ref> भारताचे ४९वे [[सरन्यायाधीश (भारत)|सरन्यायाधीश]] म्हणून चौहत्तर दिवसांच्या कालावधीसाठी या पदाची जबाबदारी स्वीकारल्यानंतर ते ८ नोव्हेंबर २०२२ रोजी निवृत्त झाले. == प्रारंभिक जीवन == * उदय यू. ललित यांचा जन्म [[बॉम्बे हायकोर्ट|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] नागपूर खंडपीठाचे माजी अतिरिक्त न्यायाधीश आणि [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] काम करणारे '''वरिष्ठ वकील''' [[यूआर ललित]] यांच्या कुटुंबात झाला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/all-in-the-family/297828|title=All In The Family|date=19 September 2016|work=Outlook India|access-date=23 July 2018|archive-date=2018-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106232803/https://www.outlookindia.com/magazine/story/all-in-the-family/297828|url-status=dead}}</ref> कुटुंबाचे मूळ गाव [[सोलापूर]] येथे त्यांचा जन्म झाला. * त्यांचे आजोबा, रंगनाथ ललित हे देखील वकील होते, ज्यांनी महात्मा गांधी आणि जवाहरलाल नेहरू सोलापूरला भेट दिली..तेव्हा दोन स्वतंत्र नागरी स्वागत समारंभाचे अध्यक्षपद भूषवले होते. <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Rajagopal|first=Krishnadas|url=https://www.thehindu.com/news/national/uu-lalit-a-firm-hand-of-rule-of-law/article65735558.ece|title=U.U. Lalit {{!}} A firm hand of rule of law|date=2022-08-06|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-08-25}}</ref> त्यांचे लग्न अमिता ललित यांच्याशी झाले आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-01-13|title=Shri Justice Uday Umesh Lalit, Judge, Supreme Court of India along with his wife Smt. Amita Uday Lalit meeting with the President of India, Shri Ram Nath Kovind, at Rashtrapati Bhavan on January 11, 2020.|url=http://164.100.166.38:80//handle/123456789/8067}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्ग:CS1 errors: missing periodical]] [[वर्ग:भारताचे सरन्यायाधीश]]</ref> [[शासकीय विधी महाविद्यालय, चर्चगेट, मुंबई|मुंबईच्या शासकीय विधी महाविद्यालयातून]] त्या कायद्याच्या पदवीधर आहेत. == <span id=".E0.A4.95.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A4.95.E0.A5.80.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.A6"></span><span class="mw-headline" id="कारकीर्द">कारकीर्द</span> == [[File:Justice Uday Umesh Lalit.jpg|thumb| {{लेखनाव}}]] ललित यांनी जून 1983 मध्ये वकिलांच्या बारमध्ये प्रवेश केला आणि 1986 मध्ये [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] व्यवसाय करण्यास सुरुवात केली. 1986 ते 1992 पर्यंत ललित यांनी भारताचे माजी ऍटर्नी जनरल सोली सोराबजी यांच्यासोबत काम केले. 29 एप्रिल 2004 रोजी ललित यांना सर्वोच्च न्यायालयाचे वरिष्ठ वकील म्हणून नियुक्त करण्यात आले. ऑगस्ट 2014 च्या प्रेस ट्रस्ट ऑफ इंडियाच्या एका वृत्तात म्हणले आहे की ललित त्याच्या खटल्यांचा युक्तिवाद करताना त्याची तयारी, संयम आणि "शांत वर्तन" यासाठी उच्च प्रतिष्ठा होती. त्याच अहवालात असे म्हणले आहे की ललित अनेक उच्च-प्रोफाइल गुन्हेगारी प्रकरणांमध्ये दिसले आणि त्यांच्या ग्राहकांमध्ये राजकारणी आणि चित्रपट कलाकारांचा समावेश होता. 2011 मध्ये न्यायमूर्ती जी.एस. सिंघवी आणि ए.के. गांगुली यांच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाने ललित यांची [[2G स्पेक्ट्रम प्रकरण|2G स्पेक्ट्रम प्रकरणांमध्ये]] [[केंद्रीय अन्वेषण ब्यूरो]] (CBI) साठी विशेष सरकारी वकील म्हणून नियुक्ती केली आणि असे नमूद केले की, "या खटल्याच्या निष्पक्ष खटल्याच्या हितासाठी, UU ललित यांची नियुक्ती अत्यंत योग्य आहेत." त्याच्या व्यावसायिक सामर्थ्याचे वर्णन 'प्रकरणातील कसूनपणा, कायदेशीर प्रश्नांचे स्पष्टीकरण देण्यात संयम आणि खंडपीठासमोर केस मांडताना संयम' असे वर्णन केले जाते. 10 जानेवारी 2019 रोजी न्यायमूर्ती ललित यांनी अयोध्या विवाद प्रकरणाच्या सुनावणीसाठी स्थापन केलेल्या पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठातून स्वतःला माघार घेतलं. [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशचे]] तत्कालीन मुख्यमंत्री [[कल्याण सिंग]] यांच्यासाठी 'कनेक्टेड केस'मध्ये त्यांची हजेरी राजीव धवन यांनी न्यायालयाच्या निदर्शनास आणून दिली आणि न्यायालयाने या प्रकरणात भाग घेण्याबाबत न्यायमूर्ती ललित यांचा 'अस्वस्थता' लक्षात घेतला. त्यांनी इतर अनेक हाय-प्रोफाइल केसेसमधून स्वतःला दूर केले. न्यायमूर्ती यू.यू.ललित हे 13 जुलै 2020 रोजी [[श्री पद्मनाभ स्वामी मंदिर|श्री पद्मनाभ स्वामी मंदिराचा]] कारभार पाहण्याचा [[त्रावणकोर संस्थान|त्रावणकोर राजघराण्याचा]] अधिकार कायम ठेवणाऱ्या दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाचा भाग होते. ते 27 ऑगस्ट 2022 रोजी भारताचे ४९वे [[भारताचे सरन्यायाधीश|सरन्यायाधीश]] बनणार आहेत. === वकील म्हणून === ऑगस्ट २०१४ मध्ये, त्यांनी [[अमित शाह]] यांचे प्रतिनिधित्व केले ज्यांच्यावर सोहराबुद्दीनच्या न्यायबाह्य हत्येचा आरोप होता. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Vaidyanathan|first=A|url=https://www.ndtv.com/india-news/lawyer-uday-lalit-who-represented-amit-shah-jayalalithaa-recommended-for-supreme-court-586982|title=Lawyer Uday Lalit, Who Represented Amit Shah, Jayalalithaa, recommended for Supreme Court|date=2014-07-11|work=NDTV|access-date=2022-08-27}}</ref> ==सर्वोच्च न्यायालयात== === भारताचे सरन्यायाधीश म्हणून === १० ऑगस्ट २०२२ रोजी [[भारताचे राष्ट्रपती|भारताच्या राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांनी त्यांची भारताचे ४९ [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|वे सरन्यायाधीश]] म्हणून नियुक्ती केली. त्यांनी २७ ऑगस्ट २०२२ रोजी [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]] [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्याकडून भारताचे ४९ [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|वे सरन्यायाधीश]] म्हणून शपथ घेतली. [[भारताचे मुख्य न्यायमूर्ती|भारताचे सरन्यायाधीश]] म्हणून थेट नियुक्त होणारे ते दुसरे न्यायाधीश आहेत. [[File:Justice_UU_Lalit_Taking_Oath_as_49th_Chief_Justice_of_India.jpg|इवलेसे|न्यायमूर्ती UU ललित यांनी भारताचे सरन्यायाधीश म्हणून शपथ घेतली]] === सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश === जुलै 2014 मध्ये, तत्कालीन सरन्यायाधीश [[राजेंद्र मल लोढा]] यांच्या नेतृत्वाखालील सर्वोच्च न्यायालयाच्या कॉलेजियमने त्यांची सर्वोच्च न्यायालयात न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती करण्याची शिफारस केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/sc-judge-appointment-who-is-uu-lalit-200073-2014-07-11|title=SC judge appointment: Who is UU Lalit?}}</ref> 13 ऑगस्ट 2014 रोजी त्यांची न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आणि ते थेट सर्वोच्च न्यायालयात नियुक्त झालेले सहावे वकील ठरले. <ref name=":0"/> 2017 मध्ये, ते [[भारतातील तिहेरी तलाक|तिहेरी तलाकच्या]] असंवैधानिक स्वरूपाविरुद्धच्या खटल्यातील पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठाचा भाग होते. तिहेरी तलाक ही भारतीय मुस्लिम पुरुषांनी त्यांच्या पत्नींना तीन वेळा "तलाक" हा शब्द उच्चारून घटस्फोट देण्याची प्रथा होती. ललित यांच्यासोबत [[जगदीश सिंग खेहर|जेएस खेहर]], कुरियन जोसेफ, आरएफ नरिमन आणि अब्दुल नझीर यांनी या प्रथेवर बंदी घालण्याचा निर्णय दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/meet-uday-umesh-lalit-49th-chief-justice-of-india-11660143127460.html|title=Meet Uday Umesh Lalit, 49th Chief Justice of India|date=10 August 2022|publisher=Live Mint|access-date=16 August 2022}}</ref> 10 जानेवारी 2019 रोजी न्यायमूर्ती ललित यांनी अयोध्या विवाद प्रकरणाच्या सुनावणीसाठी स्थापन केलेल्या पाच न्यायाधीशांच्या खंडपीठातून स्वतःला माघार घेतलं. उत्तर प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री [[कल्याण सिंह|कल्याण सिंग]] यांच्यासाठी 'कनेक्टेड केस'मध्ये त्यांची हजेरी राजीव धवन यांनी न्यायालयाच्या निदर्शनास आणून दिली आणि न्यायालयाने या प्रकरणात भाग घेण्याबाबत न्यायमूर्ती ललित यांना सांगितले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ayodhya-case-sc-to-constitute-fresh-five-judge-bench-justice-u-u-lalit-recuses-119011000850_1.html|title=Ayodhya case: SC to constitute fresh five-judge bench, Justice U U Lalit recuses.{{!}}|date=10 January 2019|work=Business Standard|language=en-US|access-date=10 January 2019}}</ref> त्यांनी इतर अनेक हाय-प्रोफाइल केसेसमधून स्वतःला दूर केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scobserver.in/judges/u-u-lalit/|title=U.U. Lalit|publisher=Supreme Court Observer|access-date=24 November 2021}}</ref> मे 2021 मध्ये, ते एका खंडपीठाचा भाग होते ज्याने 2018 भीमा कोरेगाव हिंसाचाराचा आरोपी कार्यकर्ते गौतम नवलखा यांना जामीन नाकारला होता. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thewire.in/law/sc-rejects-activist-gautam-navlakhas-bail-plea-in-bhima-koregaon-case|title=SC Rejects Activist Gautam Navlakha's Bail Plea in Bhima Koregaon Case|date=2021-05-12|work=[[The Wire (India)|The Wire]]|access-date=2022-08-27}}</ref> 13 जुलै 2020 रोजी [[पद्मनाभस्वामी मंदिर|पद्मनाभस्वामी मंदिराचा कारभार पाहण्याचा]] त्रावणकोर राजघराण्याचा अधिकार कायम ठेवणाऱ्या इंदू मल्होत्रा यांच्यासह ते दोन न्यायाधीशांच्या खंडपीठाचा भाग होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/india/article/padmanabhaswamy-temple-verdict-supreme-court-upholds-shebaitship-of-travancore-royal-family-explained/620619|title=Padmanabhaswamy Temple verdict: Supreme Court upholds shebaitship of Travancore royal family – Explained|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2020-08-18}}</ref> <ref name="49CJI">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/|title=7 Next CJIs|date=23 November 2021|publisher=Supreme Court Observer|access-date=24 November 2021|archive-date=2021-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228123417/https://www.scobserver.in/journal/7-next-cji-s/|url-status=dead}}</ref> <ref name=":0"/> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारताचे सरन्यायाधीश}} ccll5htwnkmbolq68aeasltqtfp1cx6 0 304142 2711989 2114426 2026-09-25T02:14:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711989 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''कृष्णमूर्ती संथानम''' हे एक भारतीय अणुशास्त्रज्ञ होते. [[पोखरण-II]] च्या अणूचाचण्यांदरम्यान संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचे ते क्षेत्र संचालक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-myth-bomber/262027|title=The Myth Bomber|last=Ashraf|first=Ajaz|date=2022-01-29|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-05-03|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140753/https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-myth-bomber/262027|url-status=dead}}</ref> [[अनिल काकोडकर]] आणि [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] यांच्यासह अनेक शास्त्रज्ञांनी केलेल्या दाव्यानंतरही, 1998 च्या [[पोखरण]] येथील चाचण्या पूर्णतः यशस्वी झाल्या नसल्याचा खुलासा त्यांनी केला तेव्हा ते 2009 मध्ये चर्चेत होते. भारत सरकारने या विधानांनंतर आणि पुढील चाचण्यांसाठी वाढलेल्या सार्वजनिक दबावामुळे, CTBT चाचणी बंदी करारावर स्वाक्षरी केली नाही. संथानम यांच्या विधानाला नंतर भारताच्या अणुऊर्जा आयोगाचे माजी अध्यक्ष पी.के. अय्यंगार यांनी दुजोरा दिला. संथनम हे तीन पुस्तकांचे संपादक आहेत: युनायटेड नेशन्स: बहुपक्षीयता आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा, भारत आणि मध्य आशिया: समान हितसंबंधांची प्रगती आणि आशियाई सुरक्षा आणि चीन 2000-2010. भारत सरकारने 1999 मध्ये त्यांना [[पद्मभूषण]] हा तिसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान केला. == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय अणुशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] mggu3e85vtfx0zlwzab7nifnbx0gjhp 0 306468 2712088 2481092 2026-09-25T06:06:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712088 wikitext text/x-wiki '''टाईम्स नाऊ''' ही [[भारत|भारतातील]] एक [[इंग्रजी]] वृत्तवाहिनी आहे, जिची मालकी टाइम्स ग्रुपकडे आहे. २३ जानेवारी २००६ रोजी [[रॉयटर्स]]<nowiki/>च्या भागीदारीत हे चॅनल सुरू झाले. २०१६ पर्यंत हे भारतातील सर्वात लोकप्रिय आणि सर्वाधिक पाहिले जाणारे इंग्रजी वृत्तचॅनेल होते. २०१६ मध्ये [[अर्णब गोस्वामी]] (पूर्वीचे मुख्य संपादक) यांनी [[रिपब्लिक टीव्ही]] लाँच करण्यासाठी चॅनल सोडले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Maheshwari|first=Pradyuman|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/entertainment/can-any-english-news-channel-beat-the-just-turned-10-times-now/article8201261.ece|title=Can any English news channel beat the just turned 10 Times Now?|date=2016-02-05|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == वितरण == इतर टाइम्स ग्रुप चॅनेल (झूम, ईटी नाऊ आणि मूव्हीज नाऊ) सोबत, टाइम्स नाऊ मीडिया नेटवर्क आणि डिस्ट्रिब्युशन (इंडिया) लिमिटेड (एमएनडीआयएल) द्वारे वितरीत केले जाते, जे टाइम्स ग्रुप आणि केबल व प्राइम कनेक्ट या ब्रँड अंतर्गत उपग्रह उद्योगातील दिग्गज असलेले योगेश राधाकृष्णन यांच्यातील संयुक्त उपक्रम आहे. == कर्मचारी == * राहुल शिवशंकर - मुख्य संपादक * नाविका कुमार - समूह संपादक * मारूफ रझा - सल्लागार आणि धोरणात्मक व्यवहार तज्ञ == प्रतिसाद == चॅनेल [[गोडी मीडिया]]<nowiki/>शी संबंधित आहे आणि अनेकदा सत्ताधारी [[भारतीय जनता पक्ष]] ([[भाजप]])च्या बाजूने पक्षपाती वार्तांकन करण्याचा आरोप होतो. समीक्षकांद्वारे चॅनल गोडी-मीडियापैकी एक मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-are-newsrooms-run-by-political-masters-why-are-editors-compromising-on-truth-telling/302846|title=Are Newsrooms Run By Political Masters? Why Are Editors Compromising On Truth Telling?|date=2022-02-04|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-06-11|archive-date=2022-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220530072621/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-are-newsrooms-run-by-political-masters-why-are-editors-compromising-on-truth-telling/302846|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newslaundry.com/2020/12/02/farmers-are-angry-with-godi-media-for-demonising-them-tv-channels-double-down|title=Farmers are angry with ‘Godi Media’ for demonising them. TV channels double down|last=Priyadarshini|first=Anna|website=Newslaundry|access-date=2022-06-11}}</ref> 2022 च्या बीबीसी न्यूजच्या लेखानुसार, टाइम्स नाऊच्या शिवशंकरसह अनेक भारतीय वृत्त अँकर त्यांच्या कार्यक्रमादरम्यान त्यांच्या पॅनेलच्या सदस्यांना ओरडून ओरडण्यासाठी ओळखले जातात आणि त्यांच्यावर सत्ताधारी पक्ष असलेल्या [[भारतीय जनता पक्ष]] आणि [[पंतप्रधान नरेंद्र मोदी]] यांच्याबद्दल पक्षपात केल्याचा आरोप नेहमी होत असतो.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-60614274|title='I am Mr McAdams': TV anchor Rahul Shivshankar yells at wrong man on Ukraine live|date=2022-03-04|language=en-GB}}</ref> 2020 मध्ये, न्यूजलॉन्ड्री यांनी नोंदवले की शिवशंकर यांनी भारतीय मुस्लिमांचे नकारात्मक चित्रण करण्यासाठी कुत्र्यांच्या अनेक शिट्ट्या वापरल्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newslaundry.com/2020/06/03/when-rahul-shivshankar-used-black-lives-matter-to-bash-muslims-as-usual|title=When Rahul Shivshankar used Black Lives Matter to bash Muslims, as usual|last=S|first=Meghnad|website=Newslaundry|access-date=2022-06-11}}</ref> 6 सप्टेंबर 2021 रोजी, टाइम्स नाऊवर [[पाकिस्तान]]<nowiki/>च्या हवाई दलाचे जेट [[अफगाणिस्तान]]<nowiki/>च्या पंजशीर खोऱ्यात घिरट्या घालत असल्याचा व्हिडिओ वापरून टीका करण्यात आली. हा व्हिडिओ लवकरच युनायटेड स्टेट्स एर फोर्समधील F-15 जेटचा असल्याचे उघड झाले, ज्याचे वेल्समधील YouTube विमान उत्साही व्यक्तीने तीन महिन्यांपूर्वी मॅच लूपमध्ये जेटचे चित्रीकरण केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.altnews.in/times-now-airs-video-from-uk-as-pakistani-fighter-jet-in-panjshir-valley-afghanistan/|title=Times Now airs video from UK as Pakistani fighter jet in Panjshir Valley, Afghanistan|date=2021-09-06|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2022-06-11|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906151518/https://www.altnews.in/times-now-airs-video-from-uk-as-pakistani-fighter-jet-in-panjshir-valley-afghanistan/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == pkdpwpii36592zrayxr2dghy4r0bwh8 0 311603 2712125 2155996 2026-09-25T07:40:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712125 wikitext text/x-wiki '''दिगराज सिंग शाहपुरा''' (जन्म [[१ मे]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] [[जयपूर|जयपूर, राजस्थान]]) हे भारतीय हॉटेल व्यावसायिक, फॅशन डिझायनर आणि शाहपुरा हॉटेल्स आणि रिसॉर्ट्सचे संस्थापक आणि संचालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/royal-hotelier-digraj-singh-shahpura-artistically-shaping-hospitality-through-shahpura-hotels/cid/1828211|title=Royal Hotelier Digraj Singh Shahpura Artistically Shaping Hospitality Through Shahpura Hotels|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-08-31}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cntraveller.in/article/shahpura-hotels/|title=Shahpura Hotels|date=2018-01-12|website=Condé Nast Traveller India|language=en-IN|access-date=2022-08-31}}</ref> त्यांना २०१८ मध्ये १२ व्या वार्षिक जागतिक लक्झरी हॉटेल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.co.in/fashion-designer-digraj-singh-shahpura-loves-promoting-indian-heritage-culture-800828|title=Fashion designer Digraj Singh Shahpura loves promoting Indian heritage and culture|last=Desk|first=IBT Entertainment|date=2019-07-02|website=www.ibtimes.co.in|language=en|access-date=2022-08-31}}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द == शाहपुराने आपले शालेय शिक्षण महाराजा सवाई मानसिंग विद्यालयातून केले नंतर त्यांनी इंदूरच्या डेली कॉलेज बिझनेस स्कूल (डीसीबीएस) मधून बिझनेस स्टडीजमध्ये बॅचलर ऑफ आर्ट्स (ऑनर्स) प्राप्त केले. शाहपुरा रॉयल फॅमिलीचे वंशज दिगराज हॉस्पिटॅलिटी आणि लक्झरी हॉटेल व्यवसायात सामील झाले आणि त्यांनी राजस्थानातील त्यांच्या पॅलेसचे लक्झरी हॉटेल्समध्ये रूपांतर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hospitality.economictimes.indiatimes.com/news/hotels/royal-hotelier-digraj-singh-shahpura-speaks-on-entrepreneurship-and-treasuring-heritage/74458466|title=Royal hotelier Digraj Singh Shahpura speaks on entrepreneurship and treasuring heritage - ET HospitalityWorld|last=www.ETHospitalityWorld.com|website=ETHospitalityWorld.com|language=en|access-date=2022-08-31}}</ref> दिग्रज हे जयपूरच्या ऐतिहासिक राजे घराण्यातील आहेत जिथे त्यांचे महान वंशज राव मनोहर सिंग आणि राव प्रताप सिंग होते. विजेचा अपव्यय वाचवण्यासाठी ते राजस्थानमध्ये खोलीतील ऑटोमेशन आणि सेन्सॉर सिस्टमसह पहिले हॉटेल स्थापन करण्यासाठी ओळखले जातात. तो सध्या भारतात १० लक्झरी हॉटेल्सची साखळी सांभाळत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-digraj-singh-shahpura-royal-entrepreneur-whose-splendid-hospitality-through-shahpura-hotels-is-winning-hearts-ac/392867|title=Digraj Singh Shahpura: Royal Entrepreneur Whose Splendid Hospitality Through Shahpura Hotels Is Winning Hearts Across The World|date=2022-01-10|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-08-31|archive-date=2022-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831102615/https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-digraj-singh-shahpura-royal-entrepreneur-whose-splendid-hospitality-through-shahpura-hotels-is-winning-hearts-ac/392867|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == * १२ वा वार्षिक जागतिक लक्झरी हॉटेल पुरस्कार विजेता, २०१८ * लक्सबुक टॉप १०० सर्वात शक्तिशाली लोक २०२० * ग्लोबल लीडर अवॉर्ड्स २०१९ द्वारे "आतिथ्य आणि फॅशनमधील सर्वात नाविन्यपूर्ण व्यक्तिमत्व". * ब्लॅकबुक टॉप १०० इंडियन लक्झरी सर्वात प्रभावशाली २०१८ == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]] [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] t02ze60ipcdvak6dv53o55sus2jwxcj 0 312165 2712148 2437542 2026-09-25T08:49:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712148 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''सर नारायणन राघवन पिल्लै<ref>Dewan Nanoo Pillai by K. R. Elenkath, Trivandrum, 1982 see chapter titles family members</ref>''' (२४ जुलै १८९८ - ३१ मार्च १९९२) हे भारतीय नागरी सेवक होते जे [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाचे]] दुसरे महासचिव होते,<ref>[https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1955-57v08/persons List of Persons], Foreign Relations of the United States, 1955–1957, South Asia, Volume VIII, retrieved 8 February 2022.</ref> तसेच स्वतंत्र भारतातील पहिले कॅबिनेट सचिव. हे पद त्यांनी ६ फेब्रुवारी १९५० ते १३ मे १९५३ पर्यंत भूषवले होते. <ref name="Kapur">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=nQkH1fIiZI0C&q=N.%20R.%20Pillai%20ambassador%20china&pg=PA32|title=Foreign Policies of India's Prime Ministers|last=Kapur|first=Harish|publisher=Lancer Publishers|year=2009|isbn=9780979617485|location=Delhi|pages=444}}</ref> त्यांनी फ्रान्समध्ये भारताचे राजदूत म्हणूनही पण काम केले. == वैयक्तिक जीवन == १९२८ मध्ये त्यांनी लग्न केले आणि या जोडप्याला दोन मुले झाली. निशा पिल्लई, माजी बीबीसी प्रस्तुतकर्ता, त्यांच्या नातवंडांपैकी एक आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?224119|title=Tandoored Legs|last=Pillai|first=Nisha|website=Outlook Magazine|access-date=10 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211024855/http://outlookindia.com/article.aspx?224119|archive-date=2012-02-11|url-status=dead}}</ref> == सन्मान == १९३७ मध्ये त्यांची कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर (CBE) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/34365/supplements/698|title=Supplement to the London Gazette, 29 January 1937|publisher=HMSO|access-date=13 October 2012}}</ref> १९३९ मध्ये कम्पॅनियन ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर (CIE) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/34633/supplements/3856|title=Supplement to the London Gazette, 6 June 1939|publisher=HMSO|access-date=13 October 2012}}</ref> आणि १९४६ मध्ये नाईट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर ( KCIE) सन्मानात केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/37598/supplements/2762|title=Supplement to the London Gazette, 4 June 1946|publisher=HMSO|access-date=13 October 2012}}</ref> पिल्लई यांना १९६० मध्ये भारत [[पद्मविभूषण पुरस्कार|सरकारने पद्मविभूषण पुरस्काराने सन्मानित]] केले होते आणि १९७० मध्ये ट्रिनिटी हॉल या त्यांच्या जुन्या महाविद्यालयाचे मानद फेलो बनले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय नागरी सेवक]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] qwyz1s2wg5sj7wymnhnnrv0c9mfzy9g 0 314707 2712122 2599615 2026-09-25T07:35:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712122 wikitext text/x-wiki '''दहशतवाद प्रतिबंध कायदा, २००२''' ( इंग्रजी:Prevention of Terrorism Act, 2002''')''' ( '''पोटा''' ) हा कायदा [[भारतीय संसद|भारताच्या संसदेने]] २००२ मध्ये पास केला होता, ज्याचा उद्देश दहशतवादविरोधी कारवायांना बळकटी देण्याच्या उद्देशाने आहे. भारतात झालेल्या अनेक दहशतवादी हल्ल्यांमुळे आणि विशेषतः संसदेवर झालेल्या हल्ल्याच्या प्रत्युत्तरात हा कायदा लागू करण्यात आला. या कायद्याने २००१ च्या दहशतवाद प्रतिबंधक अध्यादेश (POTO) आणि दहशतवादी आणि विघटनकारी क्रियाकलाप (प्रतिबंध) कायदा (TADA) (१९८५-१९९५) ची जागा घेतली आणि त्याला शासकिय [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी|नॅशनल डेमोक्रेटिक अलायन्सने]] पाठिंबा दिला. हा कायदा २००४ मध्ये [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|संयुक्त पुरोगामी आघाडीने]] रद्द केला होता. हे विधेयक [[राज्यसभा|राज्यसभेत]] (वरिष्ठ सभागृहात) ११३-९८ मतांनी पराभूत झाले, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?214958|title=It's Not POTA. Yet|date=21 March 2002|publisher=OutlookIndia.com|access-date=28 July 2010|archive-date=2012-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014185659/http://www.outlookindia.com/article.aspx?214958|url-status=dead}}</ref> परंतु [[लोकसभा|लोकसभेत]] (कनिष्ठ सभागृह) जास्त जागा असल्याने संयुक्त अधिवेशनात (४२५ आयस आणि २९६ नोएस्) ते मंजूर करण्यात आले. संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या संयुक्त अधिवेशनात विधेयक मंजूर होण्याची ही तिसरी वेळ होती. <ref name="POT Bill passed by joint session of Parliament">{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2002/mar/26poto7.htm|title=POT Bill passed by joint session of Parliament|date=26 March 2002|work=रीडिफ.कॉम|access-date=31 July 2012}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="President summons joint sitting of Parliament">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-22/news/27358290_1_rajya-sabha-joint-session-anti-terrorism-bill|title=President summons joint sitting of Parliament|date=22 March 2002|work=The Economic Times|access-date=31 July 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105003202/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-22/news/27358290_1_rajya-sabha-joint-session-anti-terrorism-bill|archive-date=5 November 2013|url-status=dead|agency=PTI|df=dmy-all}}</ref> <ref name="782 MPs await novel joint session">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-23/news/27343982_1_rajya-sabha-joint-session-controversial-anti-terrorism-bill|title=782 MPs await novel joint session|date=23 March 2002|work=The Economic Times|access-date=31 July 2012|agency=TNN|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005151/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-03-23/news/27343982_1_rajya-sabha-joint-session-controversial-anti-terrorism-bill|url-status=dead}}</ref> "दहशतवादी कृत्य" काय आहे आणि "दहशतवादी" कोण आहे याची व्याख्या या कायद्याने परिभाषित केली आणि या कायद्याखाली येणाऱ्या तपास अधिकाऱ्यांना विशेष अधिकार दिले. तपास यंत्रणांना देण्यात आलेल्या विवेकाधिकारांचा गैरवापर होणार नाही आणि मानवी हक्कांचे उल्लंघन होणार नाही याची खात्री करण्यासाठी, कायद्यामध्ये विशिष्ट सुरक्षा उपाय तयार करण्यात आले आहेत. <ref>Press Information Bureau [http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/13032003/r1303200332.html Prevention of Terrorism Act, 2002] Retrieved on 30 June 2008</ref> == टाडा च्या तुलनेत यातील तरतुदी == टाडा मध्ये समाविष्ट असलेल्या तरतुदींप्रमाणेच, कायद्याने अशी तरतूद केली आहे की न्यायालयात [[आरोपपत्र]] दाखल केल्याशिवाय संशयिताला १८० दिवसांपर्यंत ताब्यात ठेवता येईल. तथापि, यात एक अतिशय मोठा बदल सादर करण्यात आला, ज्यामध्ये टाडा च्या विपरीत, या कायद्यात प्रतिबंधात्मक अटकेची परवानगी देण्याची तरतूद नव्हती. <ref name="bc.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bc.edu/dam/files/schools/law/lawreviews/journals/bctwj/25_1/09_FMS.htm|title=Pota: Lessons Learned from India's Anti-Terror Act|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521105053/http://www.bc.edu/dam/files/schools/law/lawreviews/journals/bctwj/25_1/09_FMS.htm|archive-date=21 May 2014|access-date=2013-06-19}}</ref> दुसरे म्हणजे, आरोपींनी पोलिसांसमोर दिलेला कबुलीजबाब. भारतातील सामान्य कायदा पोलिसांसमोर दिलेला कबुलीजबाब कोर्टात पुरावा म्हणून मान्य करत नाही आणि एखाद्या व्यक्तीला कोर्टात अशी कबुलीजबाब नाकारण्याची परवानगी देतो, परंतु पोटा अंतर्गत, पोलिस अधिकाऱ्याला दिलेले कबुलीजबाब कोर्टात पुरावा म्हणून मान्य होते. <ref name="rdiff">रीडिफ.कॉम [http://in.रीडिफ.कॉम/news/2004/sep/18spec1.htm Its goodbye to POTA]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved on 10 July 2007</ref> पोटा च्या साहाय्याने कायद्याची अंमलबजावणी करणाऱ्या एजन्सींना साक्षीदारांची ओळख लपविण्याची परवानगी दिली. भारतात २१ मे रोजी दहशतवाद विरोधी दिन साजरा केला जातो. तथापि, पोटा कायद्यात काही संरक्षक मुद्दे देखील आहेत. आरोपीच्या जामीन याचिकांवरील कोणताही निर्णय किंवा या कायद्यांतर्गत स्थापन करण्यात आलेल्या विशेष न्यायालयांच्या निर्णयाविरुद्ध अपील केले जाऊ शकते आणि संबंधित उच्च न्यायालयाच्या खंडपीठाद्वारे अपीलाची सुनावणी केली जाईल. == पुनरावलोकन समिती == या कायद्यातील तरतुदींमध्ये राज्य आणि केंद्रीय पुनरावलोकन समित्यांच्या शक्यतेचा उल्लेख करण्यात आला आहे, परंतु त्यांच्या निर्मिती किंवा वापराबाबत काही तपशील दिले आहेत. काही राज्य सरकारांकडून या कायद्याचा मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर झाला. त्यामुळे केंद्र सरकारने या कायद्याशी संबंधित वैयक्तिक प्रकरणांच्या सुनावणीसाठी एक पुनरावलोकन समिती स्थापन केली. डिसेंबर २००३ मध्ये, प्रचंड बहुमताने, भारताच्या विधिमंडळाने न्यायिक पुनरावलोकनाची व्याप्ती वाढवण्यासाठी तयार केलेल्या अध्यादेशाद्वारे या कायद्यात सुधारणा केली.<ref name="bc.edu" /> नवीन अध्यादेशाने पुनरावलोकन आयोगांना "पीडित व्यक्ती" च्या प्रथमदर्शनी प्रकरणाचे पुनरावलोकन करण्याचे आणि राज्य सरकार आणि पोलिसांना बंधनकारक आदेश जारी करण्याचे अधिकार दिले आहेत. जरी ही दुरुस्ती प्रारंभिक पुनरावलोकन समितीच्या पूर्णपणे सल्लागार क्षमतेमध्ये सुधारणा होती, परंतु केंद्रीय पुनरावलोकन समिती मोठ्या प्रमाणात निरुपयोगी ठरली, कारण ती प्राथमिक तक्रारीशिवाय तपास सुरू करू शकली नाही आणि स्पष्टपणे वर्णन केलेल्या तपास अधिकारांचा अभाव होता. शिवाय, पुनरावलोकन समितीची संसाधने मर्यादित होती आणि ती कोणत्याही नियमन केलेल्या कालमर्यादेत कार्यरत नव्हती. पुरेशी स्वायत्तता, संसाधने किंवा मार्गदर्शक तत्त्वांशिवाय ही समिती एक भ्रामक सुरक्षा होती.<ref name="bc.edu" /> पुनरावलोकन समितीच्या मर्यादा लक्षात घेता, केंद्र सरकारशी राजकीय संबंध असलेल्या व्यक्तींच्याच तक्रारी ऐकल्या जाण्याची शक्यता होती. पुढे, केंद्र सरकारचा राजकीय दबाव आणि पुनरावलोकन समितीच्या अनुकूल सल्लागार मतामुळेही, तामिळनाडूने वायकोला प्रथम चार महिन्यांहून अधिक काळ आरोप न ठेवता, आणि जामीन मंजूर करण्यापूर्वी त्याच्यावर आरोप ठेवल्यानंतर आणखी चौदा महिने ताब्यात घेतले होते. == प्रभाव आणि रद्द करणे == हा कायदा लागू झाल्यानंतर, या कायद्याचा मोठ्या प्रमाणावर दुरुपयोग झाल्याच्या अनेक बातम्या समोर आल्या. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kalhan|first=Anil|displayauthors=etal|year=2006|title=Colonial Continuities: Human Rights, Antiterrorism, and Security Laws in India|publisher=20 Colum. J. Asian L. 93|ssrn=970503}}</ref> राजकीय विरोधकांना लक्ष्य करण्यासाठी पोटाचा मनमानीपणे वापर केला जात असल्याचा आरोप करण्यात आला होता. त्याची अंमलबजावणी झाल्यानंतर केवळ चार महिन्यांनंतर, राज्य कायद्याची अंमलबजावणी करणाऱ्या अधिकाऱ्यांनी या कायद्यांतर्गत देशभरात २५० लोकांना अटक केली होती. केवळ आठ महिन्यांनंतर, पोटा लागू असलेल्या सात राज्यांनी ९४० हून अधिक लोकांना अटक केली होती, त्यापैकी किमान ५६० तुरुंगात होते. वायको सारख्या अनेक प्रमुख व्यक्तींना या कायद्यान्वये अटक करण्यात आली.<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com" /> कायद्याच्या कलम 1(6) नुसार, कायदा सुरू झाल्यानंतर तीन वर्षांनी त्याची अंगभूत कालबाह्यतेची तारीख होती.<ref>[http://egazette.nic.in/WriteReadData/2002/E-2535-2002-0009-114548.pdf Gazette notification of the Act]</ref> हा कायदा २४ ऑक्टोबर २००१ रोजी लागू झाला होता, त्यानुसार २४ ऑक्टोबर २००४ रोजी कालबाह्य व्हायला हवा. परंतु त्याची मुदत संपण्याच्या एक महिना आधी, हा कायदा २१ सप्टेंबर २००४ रोजी प्रिव्हेन्शन ऑफ टेररिझम (रिपील) अध्यादेश, २००४ द्वारे रद्द करण्यात आला,<ref>[http://egazette.nic.in/WriteReadData/2004/E_30_2011_088.pdf Gazette notification of the ordinance]</ref> नंतर दहशतवाद प्रतिबंध (रिपील) कायदा, २००४<ref>[http://egazette.nic.in/WriteReadData/2004/E_38_2011_083.pdf Gazette notification of the Repeal Act]</ref> २१ डिसेंबर २००४ रोजी संमत झाला)<ref>[http://egazette.nic.in/WriteReadData/2004/E_38_2011_083.pdf Gazette notification of the Repeal Act]</ref> ). एनडीएने यूपीएला हा कायदा पुन्हा आणण्यास सांगितले, परंतु काँग्रेसने त्यावर टीका केली आणि हा कायदा मंजूर केला नाही.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-06/goa/39787667_1_mukhtar-abbas-naqvi-internal-security-non-congress-states|title=UPA faulted by repealing POTA|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=19 June 2013|archive-url=https://archive.today/20130620061134/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-06-06/goa/39787667_1_mukhtar-abbas-naqvi-internal-security-non-congress-states|archive-date=20 June 2013|url-status=dead}}</ref> == प्रमुख पोटा प्रकरणे == * वायको, [[मारूमालारची द्रविड मुन्नेत्र कळघम|MDMK]] चे संस्थापक आणि सरचिटणीस यांनी [[लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमि़ळ ईलम|लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमिळ इलम]] (LTTE) ला पाठिंबा दिल्याबद्दल त्यांना विवादास्पदरित्या अटक करण्यात आली आणि पोटा अंतर्गत १९ महिन्यांसाठी तुरुंगात टाकण्यात आले.<ref name="articles.timesofindia.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-13/mumbai/27289812_1_vaiko-pota-prevention-of-terrorism-act|title=SP condemns Vaiko's arrest under Pota|date=13 July 2002|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916205038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-07-13/mumbai/27289812_1_vaiko-pota-prevention-of-terrorism-act|archive-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2002/jul/11vaiko7.htm|title=रीडिफ.कॉम: TN police arrests MDMK leader Vaiko|website=रिडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * दिल्ली विद्यापीठातील लेक्चरर एसएआर गिलानी यांना २००१ मध्ये भारतीय संसदेवर झालेल्या हल्ल्यातील कथित भूमिकेसाठी विशेष पोटा न्यायालयाने फाशीची शिक्षा सुनावली होती. त्यानंतर दिल्ली उच्च न्यायालयाने कायदेशीर तांत्रिकतेच्या आधारे अपील करून त्यांची निर्दोष मुक्तता केली. * जमात-ए-इस्लामी गटाचा नेता सय्यद अली शाह गिलानी याला पोटा अंतर्गत अटक करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/4118/|title=POTA pins down Geelani|date=10 June 2002|website=indianexpress.com}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?215989|title=The Arrest Of Syed Ali Shah Geelani - Jun 10,2002|website=outlookindia.com|access-date=2022-09-28|archive-date=2012-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017202246/http://www.outlookindia.com/article.aspx?215989|url-status=dead}}</ref> * [[रघुराज प्रताप सिंह|रघुराज प्रताप सिंग]], उर्फ राजा भैया, भारतातील [[आमदार|विधानसभेचे सदस्य]] यांना भाजपचे असंतुष्ट आमदार पूरण सिंग बुंदेला यांना गंभीर परिणाम भोगण्याची धमकी दिल्याच्या आरोपाखाली अटक करण्यात आली. त्याच रात्री तत्कालीन [[मुख्यमंत्री]] [[मायावती]] यांच्या आदेशानुसार पहाटे ३ वाजता त्यांना अटक करण्यात आली. पोटा अंतर्गत त्यांची रवानगी तुरुंगात करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-01-28/india/27287153_1_legislature-party-bjp-mlas-lalji-tandon|title=BJP demands revocation of Pota on Raghuraj Singh|date=28 January 2003|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120916205054/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2003-01-28/india/27287153_1_legislature-party-bjp-mlas-lalji-tandon|archive-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/jan/25up.htm|title=POTA slapped on Raja Bhaiya, Akshay Pratap Singh|website=रिडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[बेकायदेशीर कारवाया (प्रतिबंधक) कायदा|बेकायदेशीर क्रियाकलाप (प्रतिबंध) कायदा]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * [http://lawmin.nic.in/legislative/THE%20%20POTA%20Ordinance%20(latest).htm पोटा रद्द करण्याचा अध्यादेश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109112627/http://lawmin.nic.in/legislative/THE%20%20POTA%20Ordinance%20(latest).htm |date=2017-11-09 }} * [http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/document/actandordinances/POTA.htm दक्षिण आशिया दहशतवाद पोर्टल - पोटा अध्यादेश] [[वर्ग:भारतातील कायदे]] 2ng4bmfxlb5q5m3ah0yz1dib6iuxy2d 0 316308 2711893 2535364 2026-09-24T21:18:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711893 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | संगीत = [[तपन सिन्हा]] | देश = [[भारत]] | भाषा = बंगाली | पटकथा = [[तपन सिन्हा]] | based_on = {{Based on|Atithi|[[Rabindranath Tagore]]}} | प्रमुख कलाकार = {{ubl|अजितेश बंदोपाध्याय|पार्थ मुखर्जी|समिता बिस्वास}} | छाया = दिलीप रंजन मुखोपाध्याय | संकलन = सुबोध रॉय | studio = न्यू थिएटर्स प्रायवेट लिमिटेड | distributor = | प्रदर्शन तारीख = १९६५ | अवधी = ११२ मिनिटे }} '''अतिथी''' हा [[रवींद्रनाथ टागोर|रवींद्रनाथ टागोर यांच्या]] एका लघुकथेवर आधारित आणि [[तपन सिन्हा]] दिग्दर्शित १९६५ सालचा बंगाली चित्रपट आहे. तो एका किशोरवयीन मुलाबद्दल एक साधी गोष्ट सांगते. त्या मुलाला घरगुती जीवनाच्या मर्यादेपेक्षा भटक्याचे जीवन जास्त आवडत असते. १३व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये, दुसऱ्या सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी राष्ट्रीय पुरस्कार (सर्टिफिकेट ऑफ मेरिट) जिंकला. याने अनेक बीएफजेए पुरस्कारही जिंकले.<ref name="gomolobfjaawards">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/7/bfja-awards-1966|title=BFJA Awards (1966)|website=gomolo.com|access-date=10 April 2018|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929171012/http://www.gomolo.com/7/bfja-awards-1966|url-status=dead}}</ref> इ.स. १९६६ मध्ये [[व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|व्हेनिस इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये]] भारताची स्पर्धात्मक एंट्री होती, जिथे त्याला गोल्डन लायनसाठी नामांकन मिळाले होते. या चित्रपटाचा हिंदीत गीत गाता चल या नावाने रिमेक करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://noisebreak.com/6-old-gold-bengali-movies-inspired-bollywood-remake-part-ii/|title=6 Old and Gold Bengali Movies Which Inspired Bollywood to Remake|date=26 July 2016|access-date=2022-10-24|archive-date=2017-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317143613/http://noisebreak.com/6-old-gold-bengali-movies-inspired-bollywood-remake-part-ii/|url-status=dead}}</ref> == सारांश == तारापदा हा एक किशोरवयीन मुलगा आहे. जो गावातील एका बंगाल्यात त्याच्या आई आणि मोठ्या भावासोबत राहतो. तो रागाच्या भरात अनेकदा दिवस दिवस घरातून पळून जात असतो. त्याला भटकंतीची आवड असते. ज्यामुळे तो भटक्या खेळाडू, संगीतकार आणि कलाबाजांच्या गटात सामील होतो. त्याच्या शेवटच्या फ्लाइटमध्ये तो मोती बाबूला भेटतो, एक श्रीमंत कुलीन जो आपल्या कुटुंबासह तीर्थयात्रेवरून बोटीने परतत आहे. तारापद त्यांच्यासोबत लिफ्ट घेते. बोटीवर, मोती बाबू आणि त्यांची पत्नी अन्नपूर्णा दोघेही मुलाला पसंत करतात. त्यांची एकुलती एक मुलगी चारू हिला हेवा वाटू लागतो. या गोष्टीची तारापदाला मजा येते. तो त्यांच्यासोबत त्यांच्या घरी जातो आणि लवकरच कुटुंबातील सदस्यासारखा बनतो. चारूही त्याला सोबती म्हणून स्वीकारते. मोती बाबू आणि अन्नपूर्णा यांना त्याच्या शिक्षणाची जबाबदारी घ्यायची आहे. दोन तरुणांनी लग्न केल्यास नाते दृढ होईल असे त्यांना वाटते. ते तारापदाच्या आईला लिहितात, जी आपल्या मुलाच्या स्थायिक होण्याच्या आशेने आनंदी आहे. परंतु तारापद एक मुक्त आत्माच राहतो. त्याला पिंजऱ्यात ठेवता येत नाही. तो पुन्हा एकदा अज्ञात स्थळी प्रवासाला निघतो. == कलाकार == * पार्थ मुखर्जी (पार्थसारथी मुखर्जी म्हणून) - तारपदा * अजितेश बंदोपाध्याय * समिता बिस्वास - तारपदाची आई * गीता मुखर्जी * बसाबी बॅनर्जी - चारुषी * सलील दत्ता * बंकिम घोष * स्मिता सिन्हा == उत्पादन == तारपदाच्या भूमिकेसाठी पार्थ मुखर्जीची निवड करण्यापूर्वी [[तपन सिन्हा]] यांनी "जवळपास अडीचशे मुलांची" मुलाखत घेतली. सिन्हा यांनी त्यांना या चित्रपटासाठी जवळपास दोन महिने व्यापक रिहर्सल करून दिली. चारूच्या भूमिकेसाठी, त्याने सुप्रसिद्ध कॉमिक अभिनेता भानू बंदोपाध्याय यांची मुलगी बसबीची निवड केली आणि दोन तरुणांना एकत्र तालीम करायला लावली.<ref name="learningand creativity">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://learningandcreativity.com/interview-tapan-sinha-part-4/|title=I Am A Worshipper Of All Things Beautiful: An Interview With Tapan Sinha (Part-IV)|date=December 2014|website=Learning and Creativity|access-date=12 April 2018}}</ref> बसबी आठवते: "आम्ही 'अतिथी' केला तेव्हा आम्ही दोघेही खूप लहान होतो. पार्थ सर्व सूचनांचे पालन करत होतो. ते आणि मी, 'अतिथी'च्या संपूर्ण युनिटसह इंदिरा गांधींच्या दुसऱ्या सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार घेण्यासाठी दिल्लीला गेलो होतो."<ref name="toipartha">{{स्रोत बातमी|last=Dasgupta|first=Priyanka|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/tollywood-bids-adieu-to-bengals-favourite-atithi/articleshow/62243876.cms|title=Tollywood bids adieu to Bengal's favourite 'Atithi'|date=25 December 2017|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=17 April 2018|issue=Kolkata}}</ref> == मिळालेला प्रतिसाद == अतिथी, जेव्हा रिलीज झाली, तेव्हा एक व्यावसायिक तसेच गंभीर यश मिळाले. याने राष्ट्रीय पुरस्कार आणि अनेक बीएफजेए पुरस्कार जिंकले आणि [[व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|व्हेनिस फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये]] भारताची अधिकृत स्पर्धात्मक प्रवेश होती. एका सूत्रानुसार, पार्थ मुखर्जी व्हेनिस येथील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा पुरस्कार अवघ्या काही मतांनी चुकला.<ref name="outlookpartha">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bengali-film-icon-partha-mukhopadhyay-passes-away-at-70/1216806|title=Bengali film icon Partha Mukhopadhyay passes away at 70|date=24 December 2017|work=Outlook|access-date=15 May 2018|agency=ANI|archive-date=2018-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703050959/https://www.outlookindia.com/newsscroll/bengali-film-icon-partha-mukhopadhyay-passes-away-at-70/1216806|url-status=dead}}</ref> == होम मीडिया == अतिथी व्हीसीडी आणि डीव्हीडी या दोन्ही स्वरूपात, एकाधिक वितरणांमध्ये उपलब्ध आहे.<ref name="gomolodvdvcd">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/atithi-dvd-bluray-vcd/13920|title=Buy Atithi (1965) DVD, Blu Ray, VCD, Music CD|website=gomolo.com|access-date=16 April 2018|archive-date=2018-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180416201425/http://www.gomolo.com/atithi-dvd-bluray-vcd/13920|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == * १३ व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार - द्वितीय सर्वोत्कृष्ट फीचर चित्रपटासाठी प्रमाणपत्र ऑफ मेरिट जिंकले * बीएफजेए पुरस्कार १९६६:<ref name="gomolobfjaawards"/> ** सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट ** सर्वोत्कृष्ट पटकथा - [[तपन सिन्हा]] ** सहाय्यक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - गीता मुखर्जी * गोल्डन लायन, [[व्हेनिस आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव]], १९६६ साठी नामांकन == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|0058925}} [[वर्ग:तपन सिन्हा दिग्दर्शित चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९६५ मधील बंगाली चित्रपट]] [[वर्ग:रवींद्रनाथ टागोरांच्या कार्यांवर आधारित चित्रपट]] [[वर्ग:इतर भाषांमध्ये पुनर्निर्मित बंगाली चित्रपट]] [[वर्ग:१९६० च्या दशकातील बंगाली चित्रपट]] j1158xy1kusro52n2vcy5m3dtli7v61 0 316375 2712164 2711621 2026-09-25T09:43:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712164 wikitext text/x-wiki '''पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान''' हा [[इ.स. १७ वे शतक|१७ व्या शतकातील]] कवी [[जयराम पिंड्ये]] यांनी रचलेला एक ऐतिहासिक [[संस्कृत]] काव्यग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान पुस्तक माहिती | url = https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 | publisher = बुकगंगा}}</ref> या ग्रंथाच्या शीर्षकातील ''पर्णाल पर्वत'' म्हणजे [[पन्हाळा किल्ला]] होय. [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] [[इ.स. १६७३]] मध्ये पन्हाळगड दुसऱ्यांदा कसा जिंकून घेतला, या ऐतिहासिक प्रसंगावर हा ग्रंथ प्रामुख्याने आधारित आहे.<ref>{{cite web | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची संस्कृत साधने | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | archive-date = 2019-11-13 | url-status = dead}}</ref> == कथाविषय आणि ऐतिहासिक वर्णन == या ग्रंथात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लष्करी आणि रणनीतिक कौशल्याचे सुंदर वर्णन आले आहे. यात प्रामुख्याने खालील ऐतिहासिक घटनांचा वृत्तांत समाविष्ट आहे: * '''पन्हाळगडाचा विजय''': [[आदिलशाही]] ताब्यातील पन्हाळा किल्ला मराठ्यांनी गुप्तता पाळून आणि गनिमी काव्याचा वापर करून कसा हस्तगत केला, याचे प्रत्यक्षदर्शी वर्णन. * '''सरसेनापतींचा पराक्रम''': पन्हाळा जिंकल्यानंतर आदिलशाही सेनापती बहलूलखाना विरुद्ध मराठ्यांचे सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर]] आणि [[आनंदराव]] यांनी दिलेल्या यशस्वी लढ्याचा आणि संघर्षाचा तपशील. == ऐतिहासिक महत्त्व == मराठ्यांच्या इतिहासाच्या अभ्यासात या ग्रंथाला समकालीन आणि प्राथमिक ऐतिहासिक साधन म्हणून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. कवी जयराम पिंड्ये हे शहाजीराजे आणि शिवाजी महाराजांच्या काळातील प्रत्यक्षदर्शी कवी असल्यामुळे या ग्रंथातील तिथी, प्रसंगांचे वर्णन आणि लष्करी मोहिमांचा तपशील अत्यंत विश्वसनीय मानला जातो.<ref>{{cite book | title = शिवचरित्र आणि समकालीन साधने | author = बेंद्रे वा. सी. | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * [https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4907717324259356745 बुकगंगा.कॉम] {{DEFAULTSORT:पर्णालपर्वतग्रहणाख्यान}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज]] [[वर्ग:मराठा इतिहास]] [[वर्ग:१७ व्या शतकातील ग्रंथ]] o9nb1ot73ouol7pmzsuowx0wilraiil 0 317049 2711969 2461130 2026-09-25T01:20:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711969 wikitext text/x-wiki '''करण असरानी''' (जन्म [[१७ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९८९|१९८९]] [[मुंबई|मुंबई, महाराष्ट्र]]) हा एक भारतीय दूरचित्रवाणी निर्माता, सामाजिक कार्यकर्ता आणि कृष्णा ग्रुप ऑफ कंपनीजचा मुख्य कार्यकारी अधिकारी आहे. त्यांना २०२० मध्ये टेल्लीचाकर चा बेस्ट प्रोड्युसर ऑफ द इयर पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.business-standard.com/content/specials/mumbai-based-car-dealer-karan-asrani-says-that-scorpio-n-will-take-the-suv-segment-by-storm-122072800235_1.html|title=Mumbai-based car dealer Karan Asrani says that Scorpio N will take the SUV segment by storm|last=Standard|first=Business|date=2022-07-28|website=www.business-standard.com|access-date=2022-11-08}}</ref> श्री. नितीन गडकरी यांनी त्यांच्या सामाजिक सेवा मोहिमांमध्ये केलेल्या कामांसाठी त्याचे सत्कार केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://origin.mid-day.com/amp/brand-media/article/entrepreneur-karan-asrani-shares-his-insights-about-the-future-of-ev-mobility-in-india-23219354|title=Entrepreneur Karan Asrani shares his insights about the future of EV mobility in India|website=origin.mid-day.com|access-date=2022-11-08|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108135134/https://origin.mid-day.com/amp/brand-media/article/entrepreneur-karan-asrani-shares-his-insights-about-the-future-of-ev-mobility-in-india-23219354|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द आणि शिक्षण == असरानी यांनी एनआयआयटीमधून शिक्षण पूर्ण केले. २०१८ मध्ये त्याने सहाय्यक निर्माता म्हणून आपली कारकीर्द सुरू केली, जिथे त्याने सुरुवातीला डव्ह, पार्ले जी , एक्स आणि पेप्सी सारख्या ब्रँडसाठी दूरदर्शन जाहिरातींची निर्मिती केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/biz-tech/2022/08/22/mumbais-leading-car-dealer-entrepreneur-karan-asrani-is-overwhelmed-with-the-growth-of-the-automobile-sector-post-pandemic.html|title=Mumbai’s leading car dealer Entrepreneur Karan Asrani is overwhelmed with the growth of the automobile sector post-pandemic|website=The Week|language=en|access-date=2022-11-08}}</ref> २०१९ मध्ये त्याने आउट ऑफ लव्ह नावाची भारतीय मालिका तयार केली. ये उन दिनों की बात है नावाच्या भारतीय रोमँटिक नाटक मालिकेचा कार्यकारी निर्माता म्हणून त्याला पाहिले गेले. २०२० मध्ये त्याने इमली नावाच्या हिंदी दूरचित्रवाणी सेरेसची सह-निर्मिती केली. त्याच वर्षी तो अ सुटेबल बॉय नावाच्या मालिकेसाठी सह-निर्माता होता. २०२१ मध्ये तो कुंडली भाग्य या हिंदी मालिकेच्या कार्यकारी निर्मात्यामध्ये सामील झाला. २०२१ मध्ये त्यांना महिंद्रा अँड महिंद्रा कंपनीने आउटस्टँडिंग परफॉर्मर ऑफ द इयर पुरस्काराने सन्मानित केले. प्राण्यांना मदत करण्यासाठी आणि अन्न देण्यासाठी त्यांनी अॅनिमल प्रोटेक्शन ग्रुपसारख्या मोहिमा सुरू केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/entrepreneur-and-ceo-of-krishna-group-karan-asrani-shares-his-views-on-the-rising-demand-for-commercial-vehicles--news-189595|title=Entrepreneur And CEO Of Krishna Group Karan Asrani Shares His Views On The Rising Demand For Commercial Vehicles|date=2022-04-01|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-11-08|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108135134/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/entrepreneur-and-ceo-of-krishna-group-karan-asrani-shares-his-views-on-the-rising-demand-for-commercial-vehicles--news-189595|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == इम्ली (२०२०) ये उन दिनों की बात है  (२०१९) कुंडली भाग्य  (२०२१) अ सुटेबल बॉय (२०२०) आउट ऑफ लव्ह (२०१९) == पुरस्कार == टेलीचेकरचा बेस्ट प्रोड्यूसर ऑफ द इयर अवॉर्ड (२०२०) सिनेनेशन अचिव्हर्स अवॉर्ड (२०२१) आनंद महिंद्रा (२०१९) द्वारे उत्कृष्ट परफॉर्मर ऑफ द इयर पुरस्कार == बाह्य दुवे == [https://www.imdb.com/name/nm14219168 करण असरानी आयएमडीबीवर] == संदर्भ == <references /> 2jhorunafbsn6vpa0p21rd8pvfog24w 0 318039 2712072 2582270 2026-09-25T05:44:31Z अभय नातू 206 माहिती 2712072 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कूर्ग लोकसभा मतदारसंघ''' हा तत्कालीन [[कूर्ग राज्य|कूर्ग राज्यामधील]] (सध्याच्या [[कर्नाटक]] राज्यातील [[कोडागू जिल्हा]]) एकमेव [[लोकसभा]] मतदारसंघ होता.<ref>{{cite web | title = पहिल्या लोकसभेचे निवडणूक निकाल आणि माहिती | url = https://eci.gov.in/ | publisher = भारताची निवडणूक आयोग}}</ref> इ.स. १९५२ च्या पहिल्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत हा मतदारसंघ अस्तित्वात होता. १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी राज्य पुनर्रचना कायद्यानुसार कूर्ग राज्याचे म्हैसूर राज्यात (सध्याचे कर्नाटक) विलीनीकरण झाल्यानंतर १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीपूर्वी हा मतदारसंघ रद्द करण्यात आला आणि त्याचा समावेश मंगळूर (नंतरचा उडुपी चिकमंगळूर/म्हैसूर) मतदारसंघात करण्यात आला. == खासदार == {| class="wikitable sortable" |- ! निवडणूक !! खासदार !! राजकीय पक्ष |- | [[१९५२ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९५२]] || [[एन. सोमय्या]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === १९५२ सार्वत्रिक निवडणूक === कूर्ग राज्याच्या या एकमेव लोकसभेच्या जागेसाठी २७ मार्च १९५२ रोजी मतदान पार पडले. या निवडणुकीत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे उमेदवार एन. सोमय्या यांनी अपक्ष उमेदवार जी. एम. मंजुनाथ यांचा पराभव करून विजय मिळवला.<ref>{{cite web | title = १९५२ कूर्ग लोकसभा निवडणूक निकाल | url = https://eci.gov.in/files/file/4111-general-election-1951-vol-i-ii/ | publisher = भारतीय निवडणूक आयोग}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! टक्केवारी |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]''' || '''[[एन. सोमय्या]]''' || '''३८,०६०''' || '''६४.०२%''' |- | [[अपक्ष]] || [[जी. एम. मंजुनाथ]] || २१,३९६ || ३५.९८% |- ! colspan="2" | एकूण वैध मते || ५९,४५६ || १००% |- ! colspan="2" | मतदान टक्केवारी || colspan="2" | ६३.३०% |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कूर्ग लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:कर्नाटकमधील भूतपूर्व लोकसभा मतदारसंघ]] 6z3f8zf7ofamx4v149k0mgvwnbt9luk 0 318319 2711974 2682215 2026-09-25T01:35:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711974 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''कशिश शाह''' (जन्म १५ मार्च २००० भिलवाडा, राजस्थान) हा एक भारतीय मेकअप कलाकार आणि मॉडेल आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/kashish-jain-rising-through-creative-makeup-ideas-perfect-for-the-millennial-choices/cid/1840349|title=Kashish Jain rising through creative makeup ideas perfect for the millennial choices|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-11-17}}</ref> तिने वाह जिंदगी (२०२१), भवाई (२०२१), कॉलर बॉम्ब (२०२१), मोनिका ओ माय डार्लिंग (२०२२) यांसारख्या चित्रपट प्रकल्पांमध्ये मेकअप आर्टिस्ट म्हणून काम केले आहे. २०२१ मध्ये तिला वंडर ऑफ वुमन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/kashish-jain-the-innovative-artist-establishes-indian-makeup-trends/399879|title=Kashish Jain, The Innovative Artist, Establishes Indian Makeup Trends|date=2021-11-05|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-11-17|archive-date=2022-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117191736/https://www.outlookindia.com/website/story/kashish-jain-the-innovative-artist-establishes-indian-makeup-trends/399879|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == आईच्या पावलावर पाऊल ठेवत कशिशने २०१५ मध्ये तिच्या करिअरला सुरुवात केली. मेकअप हे कशिशच्या रक्तात आहे कारण तिची आई प्रिया २००९ पासून इंडस्ट्रीतील एक प्रसिद्ध चेहरा आहे. कशिशला राष्ट्रीय स्तरावर मेकअपसाठी उर्वशी रौतेलाकडून पुरस्कारही मिळाला आहे. कशिशने फिजाह खान, नगमा मिरजकर, अफशा खान, शनाया खान, सना खान, वैष्णवी पाटील, रुकैया खान आणि इतरांसह अनेक प्रसिद्ध चेहऱ्यांसोबत काम केले आहे. २०२१ मध्ये तिने वाह जिंदगी या चित्रपटासाठी मेकअप डिपार्टमेंट लीड म्हणून काम केले. भावई चित्रपटासाठी ती हिंदी भाषेतील प्रणय चित्रपट भावईसाठी हेअर आणि मेकअप स्टायलिस्ट होती. २०२१ मध्ये ती हिंदी भाषेतील ऍक्शन थ्रिलर फिल्म कॉलर बॉम्बमध्ये मुख्य कलाकारांसाठी मेकअप आर्टिस्ट होती. अलीकडेच तिने नेटफ्लिक्स चित्रपट मोनिका ओ माय डार्लिंगसाठी राजकुमार रावसाठी मेकअप केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/kashish-jain-is-building-makeup-tutorials-to-help-individuals-become-independent-23226691|title=Kashish Jain is building makeup tutorials to help individuals become independent|date=2022-05-11|website=Mid-day|language=en|access-date=2022-11-17}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/leisure/society/2022/07/20/Kashish-Jain-is-all-set-to-for-her-visit-to-USA-for-the-bridal-makeup-tour.html|title=Kashish Jain is all set to for her visit to USA for the bridal makeup tour|website=The Week|language=en|access-date=2022-11-17}}</ref> == पुरस्कार == उर्वशी रौतेलाला मेकअपसाठी राष्ट्रीय स्तरावरील पुरस्कार वंडर ऑफ वुमेन्स पुरस्कार. == बाह्य दुवे == कशिश जैन आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> 618kv3g79cjr28c4c3lm0et1hwegeyi 0 318635 2711976 2502356 2026-09-25T01:47:22Z अभय नातू 206 /* पटकथा सारांश */ 2711976 wikitext text/x-wiki '''''जॉयलँड''''' हा २०२२ चा [[पाकिस्तान|पाकिस्तानी]] [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]]-भाषेतील नाट्यपट आहे. हा चित्रपट सैम सादिक यांनी लिहिला आणि दिग्दर्शित केलेला आहे. अली जुनेजो, रस्ती फारूक, अलिना खान आणि सरवत गिलानी अभिनीत हा चित्रपट विस्तारित पितृसत्ताक राणा कुटुंबावर केंद्रित आहे, जे दुसऱ्या मुलाच्या जन्मासाठी आसुसलेले आहेत. <ref name="condor:variety">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2022/film/global/cannes-joyland-condor-1235263340/|title=Cannes' Un Certain Regard Title 'Joyland' Swooped on by Condor in France (EXCLUSIVE)|last=Barraclough|first=Leo|date=11 May 2022|website=Variety|language=en-US|access-date=25 May 2022}}</ref> या चित्रपटाचे जागतिक प्रदर्शन २३ मे २०२२ रोजी [[कान चित्रपट महोत्सव]], २०२२ मध्ये झाले. तिथे याने "कॅमेरा डी'ओर" या पारितोषिकासाठी स्पर्धा केली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/2022-cannes-lineup-film-festival-1235128080/|title=David Cronenberg, Park Chan-wook, Kelly Reichardt Set for Cannes Competition|last=Scott Roxborough|date=14 April 2022|website=The Hollywood Reporter|access-date=25 May 2022}}</ref> कान्स चित्रपट महोत्सवामध्ये प्रदर्शित होणारा ''जॉयलँड'' हा पहिला पाकिस्तानी चित्रपट आहे. त्याच्या प्रदर्शनानंतर चित्रपटासाठी उभे राहून (स्टँडिंग ओव्हेशन) कौतुक केले गेले, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenews.com.pk/latest/960362-cannes-film-festival-gives-standing-ovation-to-pakistani-feature-film-joyland-watch|title=Cannes film festival gives standing ovation to Pakistani feature film 'Joyland': Watch|date=24 May 2022|website=The News|access-date=25 May 2022}}</ref> आणि पंच (जूरी) पारितोषिक <ref name="award:inde">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiewire.com/2022/05/cannes-un-certain-regard-winners-2022-1234729113/|title=Cannes Un Certain Regard Winners: 'The Worst Ones' and 'Joyland' Take Top Prizes|last=Christian Zilko|date=27 May 2022|website=IndieWire|language=en|access-date=28 May 2022}}</ref> आणि क्विअर पाम पारितोषिक देखील मिळाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sbs.com.au/news/article/pakistani-trans-drama-joyland-wins-queer-palm-as-cannes-film-festival-accused-of-cold-shouldering-the-lgbtiq-award/hnn3ylvhl|title=Pakistani trans drama 'Joyland' wins 'Queer Palm' as Cannes film festival accused of 'cold-shouldering' the LGBTIQ+ award|date=28 May 2022|website=SBS|language=en|access-date=28 May 2022}}</ref> जॉयलँडने इतर तृतीयपंथी संकल्पनेवर ("LGBTQ थीम") आधारित चित्रपट जसे की लुकास धोंटचा "क्लोज" आणि किरील सेरेब्रेनिकोव्हचा "चैकोव्स्कीज वाइफ" यांना मागे टाकून हे पारितोषिक जिंकले. हा चित्रपट १८ नोव्हेंबर २०२२ रोजी [[पाकिस्तान]]<nowiki/>मध्ये प्रदर्शित झाला. <ref name="rd:print">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/go-to-pakistan/pakistans-oscar-entry-has-malala-backing-but-fate-of-transgender-act-tells-a-different-story/1157028/|title=Pakistan's Oscar entry has Malala backing but fate of transgender Act tells a different story|last=Narang|first=Gaurvi|date=October 6, 2022|website=The Print|language=en|access-date=October 8, 2022}}</ref> हा चित्रपट [[९५वे अकादमी पुरस्कार|९५ व्या अकादमी पुरस्कारां]]<nowiki/>मध्ये सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फीचर चित्रपटासाठी पाकिस्तानी प्रवेश म्हणून निवडला गेला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tribune.com.pk/story/2379352/joyland-is-pakistans-entry-for-oscars-2023|title='Joyland' is Pakistan's entry for Oscars 2023|date=30 September 2022|website=The Express Tribune|access-date=30 September 2022}}</ref> == कथानक == जॉयलँड ही लाहोरमधील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबाची कथा आहे ज्यात एक कठोर कुलपिता त्याच्या दोन मुलगे आणि सुनांवर हुकूम गाजवतो. त्याच्या मुलांनी त्याला नातवंडे द्यावीत अशी त्याची इच्छा आहे, पण जेव्हा त्याचा धाकटा मुलगा, हैदर, तिच्यासाठी नर्तकी म्हणून काम करणाऱ्या तृतीयपंथी बिबाच्या प्रेमात पडतो तेव्हा सर्व काही बदलते. '''जॉयलँड''' (Joyland) हा [[इ.स. २०२२]] मध्ये प्रदर्शित झालेला एक प्रसिद्ध आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेला पाकिस्तानी ड्रामा [[चित्रपट]] आहे.<ref>{{cite web | title = जॉयलँड चित्रपट माहिती | url = https://www.imdb.com/title/tt19719976/ | publisher = आयएमडीबी}}</ref> या चित्रपटाचे दिग्दर्शन आणि लेखन साजीम सादिक यांनी केले होते. == कलाकार आणि पात्रे == चित्रपटातील प्रमुख कलाकार आणि त्यांनी साकारलेल्या पात्रांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite web | title = जॉयलँड चित्रपट कलाकार यादी | url = https://www.festival-cannes.com/ | publisher = कान चित्रपट महोत्सव}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! भूमिका |- | [[अली जुनेजो]] || हैदर |- | [[रास्ती फारूक]] || मुमताज (हैदरची पत्नी) |- | [[अलिना खान]] || बिबा (तृतीयपंथी नर्तकी) |- | [[सरवत गिलानी]] || नुची (फयाझची पत्नी) |- | [[सोहेल समीर]] || फयाझ (हैदरचा मोठा भाऊ) |- | [[साल्मान पीरजादा]] || राणा अमानत (अब्बाजी / हैदरचे वडील) |- | [[सानिया सईद]] || फय्याझची शेजारी / फयाझची मैत्रीण |- | [[रामिस सिद्दीकी]] || कबाडी |} == प्रदर्शन == २३ मे २०२२ रोजी ७५ व्या [[कान चित्रपट महोत्सव|कान चित्रपट महोत्सवा]]<nowiki/>त या चित्रपटाचे जागतिक प्रदर्शन (वर्ल्ड प्रीमियर) झाले. <ref name="toi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/pakistani-film-joyland-receives-standing-ovation-at-cannes/articleshow/91768904.cms|title=Pakistani film 'Joyland' receives standing ovation at Cannes|date=24 May 2022|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=25 May 2022}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम|यूके]]<nowiki/>मधील फिल्म कॉन्स्टेलेशन आणि [[फ्रान्स]]-आधारित सेल्स फर्म या कंपन्यांनी या चित्रपटाचे आंतरराष्ट्रीय हक्क हाती घेतले आहेत, जे [[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिके]]<nowiki/>तील प्रतिनिधित्वासाठी डब्ल्यू. एम.ई. इंडिपेंडेंटसह सामायिक केले जातील. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2022/film/asia/joyland-cannes-film-pakistan-1235238637/|title='Joyland' Cannes Film From Pakistan Picked up by Film Constellation, WME|last=Ramachandran|first=Naman|last2=Frater|first2=Patrick|date=21 April 2022|website=Variety|language=en-US|access-date=25 May 2022}}</ref> या चित्रपटाचे फ्रेंच हक्क कॉन्डोर कंपनीने विकत घेतले आहेत. <ref name="condor:variety2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2022/film/global/cannes-joyland-condor-1235263340/|title=Cannes' Un Certain Regard Title 'Joyland' Swooped on by Condor in France (EXCLUSIVE)|last=Barraclough|first=Leo|date=11 May 2022|website=Variety|language=en-US|access-date=25 May 2022}}</ref> २०२२ च्या टोरंटो आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात 'विशेष सादरीकरणे' विभागात हा चित्रपट आमंत्रित करण्यात आला होता आणि ८ सप्टेंबर २०२२ रोजी प्रदर्शित करण्यात आला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thewrap.com/tiff-2022-lineup-movies-toronto-film-festival/|title="TIFF 2022 Lineup: Films From Tyler Perry, Peter Farrelly, Sam Mendes and Catherine Hardwicke to Premiere"|last=Welk|first=Brian|date=July 28, 2022|website=[[TheWrap]]|language=en-US|access-date=July 29, 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tiff.net/events/joyland|title=Toronto International Film Festival; Special presentations: Joyland|date=July 26, 2022|website=Toronto International Film Festival|access-date=August 17, 2022}}</ref> २७ व्या [[बुसान आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|बुसान आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवा]]<nowiki/>च्या 'ए विंडो ऑन एशियन सिनेमा' विभागातही तो आला आणि <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.biff.kr/eng/html/program/prog_view.asp?idx=61741&c_idx=369&sp_idx=&QueryStep=2|title=Joyland|date=September 7, 2022|website=Busan International Film Festival|language=en|access-date=September 16, 2022|archive-date=2022-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221121114755/https://www.biff.kr/eng/html/program/prog_view.asp?idx=61741&c_idx=369&sp_idx=&QueryStep=2|url-status=dead}}</ref> ऑक्टोबर २०२२ रोजी प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट १८ नोव्हेंबर २०२२ रोजी [[पाकिस्तान]]<nowiki/>मध्ये प्रदर्शित होणार होता. <ref name="rd:print2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/go-to-pakistan/pakistans-oscar-entry-has-malala-backing-but-fate-of-transgender-act-tells-a-different-story/1157028/|title=Pakistan's Oscar entry has Malala backing but fate of transgender Act tells a different story|last=Narang|first=Gaurvi|date=October 6, 2022|website=The Print|language=en|access-date=October 8, 2022}}</ref> तथापि, पाकिस्तानच्या माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने देशाच्या चलचित्र अध्यादेश, १९७९ च्या कारणास्तव त्याच्या प्रदर्शनावर बंदी घातली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2022/film/asia/joyland-ban-pakistan-oscar-1235431295/|title=Pakistan Bans Oscar Contender ‘Joyland’ for its ‘Repugnant’ Material|last=Ramachandran|first=Naman|last2=Ramachandran|first2=Naman|date=2022-11-13|website=Variety|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> <ref name="guard-15nov2022">{{स्रोत बातमी|last=Ebrahim|first=Zofeen|url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/nov/15/alina-khan-joyland-pakistani-trans-film-ban|title=‘It’s not against Islam’: Pakistani trans actor tells of deep sadness over film ban|date=15 November 2022|work=[[द गार्डियन]]|access-date=15 November 2022}}</ref> अनेक आक्षेपार्ह कामुक दृश्ये हटवल्यानंतर हा निर्णय १६ नोव्हेंबर रोजी मागे घेण्यात आला, ज्यामुळे चित्रपटाच्या देशांतर्गत प्रदर्शनाचा मार्ग मोकळा झाला. <ref name="guardian-16nov2022">{{स्रोत बातमी|url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/16/film-depicting-transgender-love-affair-to-be-screened-in-pakistan|title=Film depicting transgender love affair to be screened in Pakistan|date=16 November 2022|work=[[द गार्डियन]]|access-date=16 November 2022|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२२ मधील पंजाबी चित्रपट]] [[वर्ग:पाकिस्तानी चित्रपट]] 3tv4iy4b24wp80j3p7pajjxrmy4owzt 0 319588 2711921 2590817 2026-09-24T22:54:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711921 wikitext text/x-wiki '''आपल्या आयुष्यातून प्रकाश निघून गेला''' '''आहे''' (मूळ [[इंग्रजी]] शब्द: "''The light has gone out from our lives''") हे एक भाषण आहे जे [[हुतात्मा दिन|३० जानेवारी १९४८]] <ref name="hindu.com">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/words-should-stand-the-test-of-time/article2275443.ece|title=Words should stand the test of time|date=22 July 2007|work=द हिंदू|access-date=8 March 2013}}</ref> रोजी [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे पहिले पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू|पंडित जवाहरलाल नेहरू]] यांनी [[महात्मा गांधींची हत्या|महात्मा गांधींच्या हत्येनंतर]] संध्याकाळी केले होते. इतिहासातील महान भाषणांपैकी एक म्हणून या भाषणाचा उल्लेख केला जातो. <ref name="hindu.com" /> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?235283|title=Oratory Club Of India|date=13 August 2007|work=Outlook|access-date=8 March 2013|archive-date=2013-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20131024215456/http://www.outlookindia.com/article.aspx?235283|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.emersonkent.com/famous_speeches_in_history_date_from_1941.htm|title=Famous Speeches - Indexed by Date - 1941-1950|access-date=12 March 2013}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:महात्मा गांधी]] [[वर्ग:जवाहरलाल नेहरू]] 38nzmgwy3gv9vlsc8pgibdb6eqcr5ze 0 320775 2712096 2710026 2026-09-25T06:25:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712096 wikitext text/x-wiki '''डेलॉइट लिमिटेड''' सामान्यतः '''डेलॉइट''' म्हणून ओळखले जाते, हे एक आंतरराष्ट्रीय व्यावसायिक सेवा नेटवर्क आहे ज्याचे मुख्यालय [[लंडन]], इंग्लंड येथे आहे. डेलॉइट हे कमाई आणि व्यावसायिकांच्या संख्येनुसार जगातील सर्वात मोठे व्यावसायिक सेवा नेटवर्क आहे आणि अर्न्स्ट अँड यंग, केपीएमजी आणि प्राइसवॉटरहाऊसकूपर्स सोबत बिग फोर अकाउंटिंग फर्मपैकी एक मानले जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraph.co.uk/business/2016/10/04/deloitte-overtakes-pwc-as-worlds-biggest-accountant/|title=Deloitte overtakes PwC as world's biggest accountant|work=The Telegraph|access-date=15 April 2017|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/business/2016/10/04/deloitte-overtakes-pwc-as-worlds-biggest-accountant/|archive-date=11 January 2022|url-status=live}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://beta.companieshouse.gov.uk/company/07271800|title=Deloitte Touche Tohmatsu Limited|publisher=Companies House|access-date=15 October 2018}}</ref> या फर्मची स्थापना विल्यम वेल्च डेलॉइट यांनी १८४५ मध्ये लंडनमध्ये केली होती आणि १८९० मध्ये तिचा विस्तार युनायटेड स्टेट्समध्ये झाला होता. <ref name="history">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www2.deloitte.com/global/en/pages/about-deloitte/articles/about-deloitte.html|title=About Deloitte|website=Deloitte|access-date=2 October 2014|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125221100/https://www2.deloitte.com/global/en/pages/about-deloitte/articles/about-deloitte.html|url-status=dead}}</ref> हे १९७२ मध्ये डेलॉइट हॅस्किन्स अँड सेल्स आणि यूएसमधील टच रॉसमध्ये विलीन होऊन १९८९ मध्ये डेलॉइट अँड टचची स्थापना झाली. १९९३ मध्ये, आंतरराष्ट्रीय फर्मचे नाव बदलून डेलॉइट टच तोहमात्सू असे ठेवण्यात आले, नंतर डेलॉइट असे संक्षेप करण्यात आले. <ref name="history" /> २००२ मध्ये, आर्थर अँडरसनचा यूकेमधील सराव तसेच [[युरोप]] आणि उत्तर आणि [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेतील]] त्या फर्मच्या अनेक पद्धती डेलॉइटमध्ये विलीन होण्यास सहमती दर्शवली. <ref name="anderson">{{स्रोत बातमी|last=Suzanne Kapner|url=https://www.nytimes.com/2002/04/11/business/enron-s-many-strands-accountants-british-unit-andersen-defecting-deloitte.html?scp=14&sq=arthur%20andersen%20deloitte&st=Search|title=ENRON'S MANY STRANDS: THE ACCOUNTANTS; British Unit of Andersen Is Defecting to Deloitte|date=11 April 2002|work=The New York Times|access-date=2010-02-24}}</ref> त्यानंतरच्या अधिग्रहणांमध्ये जानेवारी २०१३ मध्ये मॉनिटर ग्रुप, एक मोठा धोरण सल्लामसलत व्यवसाय समाविष्ट आहे. <ref name="monitor">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/deloitte-completes-acquisition-of-monitors-global-strategy-consulting-business-186564461.html|title=Deloitte Completes Acquisition of Monitor's Global Strategy Consulting Business|date=11 January 2013|access-date=2 October 2014}}</ref> आंतरराष्ट्रीय फर्म ही यूकेची खाजगी कंपनी आहे, जी हमीद्वारे मर्यादित आहे, स्वतंत्र कायदेशीर संस्थांच्या नेटवर्कद्वारे समर्थित आहे. <ref name="structure">{{स्रोत बातमी|last=Andrew Clark|url=https://www.theguardian.com/business/2010/sep/20/deloitte-touche-tohmatsu-legal-registration-london|title=Deloitte Touche Tohmatsu quits Swiss system to make UK its new legal home|date=20 September 2010|work=The Guardian|access-date=20 September 2010}}</ref> डेलॉइट जागतिक स्तरावर अंदाजे ४,१५,००० व्यावसायिकांसह ऑडिट, सल्लागार, आर्थिक सल्लागार, जोखीम सल्लागार, [[कर]] आणि [[कायदा|कायदेशीर]] सेवा प्रदान करते. आर्थिक वर्ष २०२१ मध्ये, नेटवर्कने एकूण US$५०.२ अब्ज कमाई केली. ''[[फोर्ब्स|Forbes]]'' च्या मते, डेलॉइट ही युनायटेड स्टेट्समधील तिसरी सर्वात मोठी [[खाजगी मालकीची कंपनी]] आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/andreamurphy/2020/11/23/americas-largest-private-companies-2020-koch-industries-at-no-1-for-first-time-in-13-years/?sh=2d13c982fa5f|title=America's largest private companies|website=Forbes|access-date=25 January 2021}}</ref> फर्मने [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिकसह]] अनेक उपक्रम आणि कार्यक्रम प्रायोजित केले आहेत. <ref name="londonolympics">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.brandrepublic.com/News/771115/Deloitte-becomes-first-London-2012-tier-two-sponsor/|title=Deloitte becomes first London 2012 tier two sponsor|website=Brand Republic|access-date=9 November 2017|archive-date=2010-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100729020624/http://www.brandrepublic.com/News/771115/Deloitte-becomes-first-London-2012-tier-two-sponsor/|url-status=dead}}</ref> फर्मचा समावेश असलेल्या विवादांमध्ये, तिच्या काही ऑडिटच्या आसपासच्या खटल्यांव्यतिरिक्त, ऑस्ट्रेलियातील अवैध तंबाखूच्या व्यापारावरील "संभाव्यत: दिशाभूल करणारा" अहवालात तिचा सहभाग समाविष्ट आहे, <ref name="abctobacco">[http://www.abc.net.au/mediawatch/transcripts/1118_customs.pdf Australian Customs and Border Protection response to Media Watch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124103134/http://www.abc.net.au/mediawatch/transcripts/1118_customs.pdf |date=2020-11-24 }} ABC, 10 June 2011</ref> या वस्तुस्थितीवर मोठा सायबर-हल्ला झाला ज्याने क्लायंटचा भंग केला. गोपनीयता तसेच सप्टेंबर २०१७ मध्ये कर्मचाऱ्यांची विस्तृत माहिती उघड करणे, <ref name="guardsep2017">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/business/2017/sep/25/deloitte-hit-by-cyber-attack-revealing-clients-secret-emails|title=Deloitte hit by cyber-attack revealing clients' secret emails|last=Hopkins|first=Nick|date=25 September 2017|website=The Guardian|access-date=10 October 2017}}</ref> दिवाळखोर कंत्राटदार कॅरिलियनचे अंतर्गत लेखा परीक्षक म्हणून त्याची भूमिका <ref name="Carillion report conclusion">{{स्रोत पुस्तक|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201719/cmselect/cmworpen/769/769.pdf|title=Carillion: Second Joint report from the Business, Energy and Industrial Strategy and Work and Pensions Committees of Session 2017–19|date=2018|publisher=House of Commons|location=London|page=91|access-date=16 May 2018}}</ref> आणि स्वायत्ततेचे बाह्य लेखा परीक्षक म्हणून त्याची भूमिका ज्यावर £८.८ ला योगदान दिलेले "लेखा अयोग्यता" चा आरोप होता. [[चित्र:William_welch_deloitte_small.jpg|इवलेसे| विल्यम वेल्च डेलॉइट, डेलॉइटचे संस्थापक]] [[चित्र:DeloitteOfficeChicago.jpg|डावे|इवलेसे| शिकागोच्या डाउनटाउनमधील डेलॉइट ऑफिस बिल्डिंग]] [[चित्र:GE_Building_by_David_Shankbone.JPG|इवलेसे| 30 रॉकफेलर प्लाझा]] [[चित्र:Deloitte_Milan.jpg|इवलेसे| मिलानमधील डेलॉइट कार्यालयाची इमारत]] == संदर्भ == [[वर्ग:लंडनमधील कंपन्या]] [[वर्ग:लेखापरीक्षक कंपन्या]] 6pilszyrckaou6o2l35bz6a41j6rjgg 0 321793 2712055 2645237 2026-09-25T05:03:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712055 wikitext text/x-wiki '''जशोदाबेन मोदी''' (जशोदाबेन चिमणलाल मोदी; जन्म १९५१) या निवृत्त भारतीय शाळा शिक्षिका आहेत. त्या [[भारताचे पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या पत्नी आहेत.{{संदर्भ हवा}} या जोडप्याचा विवाह १९६८ मध्ये झाला होता जेव्हा ती १७ वर्षांची होती आणि मोदी १८ वर्षांचे होते.{{संदर्भ हवा}} लग्नाच्या काही काळातच तिच्या पतीने तिला सोडून दिले.{{संदर्भ हवा}} २०१४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकांपूर्वी कायदेशीररित्या असे करणे आवश्यक होईपर्यंत मोदी यांनी सार्वजनिकरित्या या लग्नाची कबुली दिली नाही.{{संदर्भ हवा}} अध्यापनातून निवृत्त झाल्यानंतर, जशोदाबेन प्रार्थनापूर्वक साधे जीवन जगतात असे म्हणले जाते.{{संदर्भ हवा}} {{बदल}} == सुरुवातीचे आयुष्य, लग्न आणि कारकीर्द == जशोदाबेन यांचा जन्म १९५१ मध्ये जशोदाबेन चिमणलाल मोदी म्हणून झाला होता. ती दोन वर्षांची असताना तिची आई वारली. नरेंद्र मोदी आणि जशोदाबेन यांनी [[वडनगर|वडनगरच्या]] जातीच्या रितीरिवाजाप्रमाणे लग्न केले होते, ज्याची सुरुवात त्यांच्या लहानपणापासूनच कौटुंबिक पद्धतीने लग्न करून झाली होती. नरेंद्र मोदींच्या भावाच्या मते, या जोडप्याने विवाह केला होता, नरेंद्र मोदी १८ वर्षांचे होते आणि जशोदाबेन सुमारे १७ वर्षांचे होते तेव्हा विवाहाचा ''धार्मिक'' सोहळा पार पडला <ref name="Vinod 2012">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned|title=The Emperor Uncrowned|last=Jose|first=Vinod K|date=1 March 2012|website=[[The Caravan]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926225937/http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned|archive-date=2014-09-26|access-date=26 September 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJose2012">Jose, Vinod K (1 March 2012). . ''[[कारवाँ|The Caravan]]''. Archived from [http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140926225937/http://www.caravanmagazine.in/reportage/emperor-uncrowned |date=2014-09-26 }} on 26 September 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 September</span> 2014</span>.</cite></ref> . जेव्हा ती १७ वर्षांची होती आणि तो १८ वर्षांचा होता तेव्हा त्यांचे विवाहित जीवन एकत्र सुरू करण्यासाठी विवाह सोहळा आयोजित करण्यात आला होता. मोदींनी लग्नानंतर लगेचच जशोदाबेनचा त्याग केला. <ref name="fintimes">{{Citation|location=London}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMallet2014">Mallet, Victor (10 April 2014), [https://www.ft.com/content/2d6b793c-3711-32dc-97f7-73a3d7666874 "India elections: Family man? Not Modi"], ''Financial Times'', London, <q><small>Indians, especially his political enemies, have always been fascinated by the mystery of Modi’s abandoned wife Jashodaben, now a retired school teacher in her early sixties. ... As the first of over 800m eligible voters went to the polls this week in the 2014 Indian general election, Modi admitted for the first time under oath that he was married to her – in his nomination form for the parliamentary seat of Vadodara in Gujarat. ...His opponents hope that this disclosure will dent his popularity among women who might empathize with Jashodaben, whom he never returned to after two weeks of their nuptials. The declaration is reported to have come after strict legal advice that he come clean on the marriage which, his family members say, was never consummated.</small></q></cite></ref> <ref name="thetimes">{{Citation|location=London}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPagnamenta2014">Pagnamenta, Robin (10 April 2014), [https://www.thetimes.co.uk/article/narendra-modi-frontrunner-for-indian-pm-admits-to-secret-wife-85cr83lkzrh "Narendra Modi, frontrunner for Indian PM, admits to 'secret' wife"], ''The Times'', London, <q><small>Narendra Modi, expected to become India’s next prime minister, admitted for the first time today that he is married, but said that he has been estranged from his wife for more than 40 years — a revelation that brings the treatment of women to the forefront of the nation’s election campaign. ... The leader of the Bharatiya Janata party (BJP) has always shunned questions about his private life, but was forced to make the declaration in an election affidavit filed in his home state of Gujarat. The 63-year-old chief minister of the state named his wife as 'Jashodaben' on a form about his marital status. In previous filings he has always left the column blank, although critics have long claimed that he had an arranged marriage when he was 17, to a woman he quickly deserted.</small></q></cite></ref> <ref name="independent">{{Citation|location=London}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFBuncombe2014">Buncombe, Andrew (14 April 2014), [https://www.independent.co.uk/news/world/asia/secret-wife-narendra-modi-and-what-she-tells-us-about-man-who-might-become-india-s-next-pm-9254883.html ''The secret wife of Narendra Modi - and what she tells us about the man who might become India's next PM''], London: Independent, <q><small> The woman to whom he was wed, Jashoda Chiman Modi, even gave an interview to a local newspaper in which she said although Mr Modi had effectively abandoned her, she considered herself his wife. Yet Mr Modi, who seldom takes any questions from the media, let alone ones about his private life, had always refused to comment on the matter. When he successfully contested four successive elections to become chief minister of Gujarat, he had always left blank the column on documents that asked about his marital status. On Wednesday, when Mr Modi filed nomination papers for the seat of Vadodara, one of two constituencies he is contesting, he entered the name Jashoda in the column that asked about his family. He was unable to provide her address.</small></q></cite></ref> <ref name="gowens-wapo">{{Citation|location=Washington, DC}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGowens2015">Gowens, Annie (25 January 2015), [https://www.washingtonpost.com/world/abandoned-as-a-child-bride-indias-first-lady-still-hopes-her-husband-will-call/2015/01/25/3509dac5-5ac1-49e3-8b44-7d92e027c9ec_story.html "Abandoned as a child bride, wife of Narendra Modi hopes he calls"], ''Washington Post'', Washington, DC, <q><small>Modi, 64, kept his teenage marriage a secret for decades during his political ascent and only last year admitted that his wife exists. The wife, Jashodaben Chimanlal Modi, is a retired teacher who lives in a small town in Modi’s home state of Gujarat. Although she had not heard from her husband in years, she says she still hopes to join him one day in the capital as his spouse. ... Narendra Modi, the son of a man who sold tea in a railway station, comes from a lower caste called Ghanchi. He and his wife were promised to each other as young adolescents in keeping with the traditions of their community. They were then married in a small ceremony when she was 17 and he was 18. ... Narendra Modi left shortly thereafter to wander in the Himalayas with little more than a change of clothing in his rucksack, ... Modi never returned to his wife but never divorced her, even as he became the high-profile chief minister of Gujarat and, last year, India’s premier. He never publicly spoke of his wife, and journalists who sniffed around on the topic as Modi’s fame grew were privately discouraged from doing so.</small></q></cite></ref> जवळपास दोन वर्षे त्यांना ओळखणाऱ्या सर्वांशी संपर्क नसल्यानंतर मोदी वडनगरला परतले आणि त्यांच्या कुटुंबीयांशी संपर्क साधला. त्याने [[अहमदाबाद|अहमदाबादला]] त्याच्या काकांच्या कॅन्टीनमध्ये काम करण्यासाठी जाण्याची योजना आखली होती. त्यांच्या आईच्या आग्रहास्तव, जशोदाबेन त्यांचे लग्न टिकवून ठेवण्यासाठी कुटुंबात आल्या, परंतु त्यांच्या पतीने या व्यवस्थेवर आक्षेप घेतला, स्वतःच्या अटींवर जीवन चालू ठेवण्याचा आग्रह धरला आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जाण्यास प्रोत्साहित केले. <ref name="Ajay 2014"/> <ref name="Vinod 2012"/> <ref name="Deshpande 2009">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.openthemagazine.com/article/nation/i-am-narendra-modi-s-wife|title='I am Narendra Modi's Wife'|last=Deshpande|first=Haima|date=11 April 2009|website=[[Open (Indian magazine)|Open]]|access-date=26 September 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDeshpande2009">Deshpande, Haima (11 April 2009). [http://www.openthemagazine.com/article/nation/i-am-narendra-modi-s-wife "'I am Narendra Modi's Wife'"]. ''[[उघडा (भारतीय मासिक)|Open]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 September</span> 2014</span>.</cite></ref> जशोदाबेन म्हणाल्या की, शेवटच्या विभक्त होण्यापूर्वी तीन वर्षांच्या कालावधीत तिने तिच्या पतीसोबत एकूण तीन महिने घालवले. <ref name="Ajay 2014"/> १९७२ <ref name="Deshpande 2009" /> <ref name="Chaudhry 2014">{{स्रोत बातमी|last=Chaudhry|first=Lakshmi|url=http://www.firstpost.com/politics/fantasies-of-jashodaben-leave-narendra-modis-wife-alone-1475961.html|title=Fantasies of Jashodaben: Leave Narendra Modi's wife alone|date=11 April 2014|work=[[Firstpost]]|access-date=27 September 2014}}</ref> किंवा १९७४ मध्ये माध्यमिक शाळेचे प्रमाणपत्र प्राप्त करून जशोदाबेन यांनी त्यांचे व्यावसायिक जीवन चालू ठेवले, <ref name="Ajay 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/i-like-to-read-about-him-modi-i-know-he-will-become-pm/|title=I like to read about him (Modi)... I know he will become PM|last=Ajay|first=Lakshmi|date=1 February 2014|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 September 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAjay2014">Ajay, Lakshmi (1 February 2014). [http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/i-like-to-read-about-him-modi-i-know-he-will-become-pm/ "I like to read about him (Modi)... I know he will become PM"]. ''[[इंडियन एक्सप्रेस|द इंडियन एक्सप्रेस]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">26 September</span> 2014</span>.</cite></ref> <ref name="Chaudhry 2014" /> १९७६ मध्ये शिक्षकाचे प्रशिक्षण पूर्ण केले <ref name="Ajay 2014" /> <ref name="Chaudhry 2014" /> आणि १९७८ मध्ये शिक्षिका झाल्या. <ref name="Deshpande 2009" /> <ref name="Ajay 2014" /> <ref name="Chaudhry 2014" /> 1978 ते १९९० पर्यंत तिने [[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा जिल्ह्यात]] शिकवले. <ref name="Deshpande 2009"/> 1991 मध्ये ती राजोसना गावात गेली आणि तिथेच राहिली. <ref name="Deshpande 2009" /> ती निवृत्त झाली आहे आणि तिची पेन्शन ₹ १४,००० आहे. <ref name="Ajay 2014" /> एका समालोचकाने सांगितले की तिच्या कमी पगारामुळे तिच्यासाठी बरेच जीवन कठीण झाले असते. मोदींसोबतच्या तिच्या नात्याबद्दल बोलताना जशोदाबेन एका मुलाखतीत म्हणाल्या, “आम्ही कधीही संपर्कात नव्हतो. त्याच्या शेवटापासून आजपर्यंत कोणताही संवाद झालेला नाही." <ref name="Ajay 2014" /> नंतरच्या एका मुलाखतीत जशोदाबेन म्हणाल्या की 1987 पर्यंत त्या आणि मोदी "सामान्यपणे" बोलत होते. <ref name="TV9 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=0sFj0G2GgG0|title=Exclusive : Narendra Modi's wife Jashodaben in conversation with Tv9|last=(interviewer's name not in English)|date=23 May 2014|publisher=[[TV9 (Gujarati)]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140608130915/http://www.youtube.com/watch?v=0sFj0G2GgG0|archive-date=8 June 2014|access-date=27 September 2014|quote=Tv9 Gujarati}}</ref> जशोदाबेन तिचा भाऊ अशोक आणि त्याच्या पत्नीसोबत उंझा येथे राहतात. == विवाह सार्वजनिक दृश्यात प्रवेश == मोदींचे लग्न झाल्याची अफवा फार पूर्वीपासून पसरत होती. 1992 मध्ये जशोदाबेन यांनी ''अभियान'' या वृत्तपत्राने मुलाखत घेण्यास नकार दिला जेव्हा त्या प्रकाशनाने त्यांच्या आणि मोदींच्या लग्नाची कथा सादर केली. <ref name="Mahurkar 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/narendra-modi-marriage-jashodaben/1/354912.html|title=Revealed: Why Narendra Modi walked out of his marriage with Jashodaben|last=Mahurkar|first=Uday|date=10 April 2014|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=26 September 2014}}</ref> ''[[इंडियन एक्सप्रेस|द इंडियन एक्स्प्रेसचे]]'' रिपोर्टर दर्शन देसाई यांनी मे २००२ मध्ये जशोदाबेनचा शोध घेतला, परंतु तिने आणि तिच्या गावातील इतरांनी त्याच्याशी बोलण्यास नकार दिला आणि त्याला शहर सोडण्यास सांगण्यात आले. <ref name="Vinod 2012"/> २००९ मध्ये, अशी बातमी आली होती की मोदींच्या राजकीय शत्रूंनी ती एका शाळेत शिकवली होती आणि एका खोलीच्या सदनिकेत राहत होती. खुद्द मोदींनी ती आपली पत्नी असल्याचे स्पष्टपणे नाकारले नाही, जरी त्यांनी ते स्पष्टपणे कबूल केले नाही. <ref name="Deshpande 2009"/> मोदींशी तिचा विवाह तिच्या गावातील सर्वसामान्यांना माहित होता. <ref name="Deshpande 2009" /> ती मेहनती होती आणि शिक्षिका म्हणून तिला आवडली होती, विशेषतः तिच्या विद्यार्थ्यांमध्ये. <ref name="Deshpande 2009" /> जेव्हा एका रिपोर्टरला सापडले तेव्हा ती काळजीत आणि घाबरली आणि फक्त म्हणाली, "मी माझ्या पतीविरुद्ध काहीही बोलणार नाही. तो खूप शक्तिशाली आहे. हे काम मला जगण्यासाठी आहे. मला परिणामांची भीती वाटते." <ref name="Deshpande 2009" /> जेव्हा फॉर्म भरणे आवश्यक होते ज्यावर त्याच्या जोडीदाराची ओळख पटवण्याची विनंती केली गेली होती, तेव्हा मोदी वारंवार पती-पत्नी माहिती विभाग रिक्त ठेवत होते किंवा फक्त डॅशने चिन्हांकित करत होते.{{Spaced en dash}}2001, 2002, 2007 आणि 2012 मधील राज्य विधानसभा निवडणुकांचा समावेश आहे. <ref name="Admits">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/news/jashodaben-is-my-wife-narendra-modi-admits-under-oath/articleshow/33521705.cms|title=RSS: Jashodaben is my wife, Narendra Modi admits under oath|date=April 10, 2014|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-03-01}}</ref> राजकीय मेळाव्यात त्यांनी आपण अविवाहित असल्याचे सांगितले होते. <ref name="Mahurkar 2014"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-26970397|title=India election: BJP 'bachelor' Modi admits marriage|date=10 April 2014|website=[[BBC News]]|access-date=10 November 2014}}</ref> <ref name="Singh 2014">{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=Raj|url=https://www.indiatvnews.com/politics/national/jashodaben-narendra-modi-wife-facts-prime-minister-india-latest-18423.html|title=10 facts to know about Jashodaben, wife of Prime Minister Narendra Modi|date=25 November 2014|work=[[India TV]]|access-date=2020-09-22}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSingh2014">Singh, Raj (25 November 2014). [https://www.indiatvnews.com/politics/national/jashodaben-narendra-modi-wife-facts-prime-minister-india-latest-18423.html "10 facts to know about Jashodaben, wife of Prime Minister Narendra Modi"]. ''[[इंडिया टीव्ही|India TV]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 September</span> 2020</span>.</cite></ref> [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|2014 च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]], मोदींनी [[लोकसभा|लोकसभेत]] [[वडोदरा]] जागा लढवली, [[भारतीय संसद|भारताच्या संसदेचे]] कनिष्ठ सभागृह . <ref name="Taylor 2014">{{स्रोत बातमी|last=Taylor|first=Adam|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/04/10/why-did-narendra-modi-keep-his-wife-secret-for-almost-50-years/|title=Why did Narendra Modi keep his wife secret for almost 50 years?|date=10 April 2014|work=[[The Washington Post]]|publisher=[[Graham Holdings|WPC]]|location=[[Washington, D.C.]]|issn=0190-8286|access-date=12 June 2020}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTaylor2014">Taylor, Adam (10 April 2014). [https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/04/10/why-did-narendra-modi-keep-his-wife-secret-for-almost-50-years/ "Why did Narendra Modi keep his wife secret for almost 50 years?"]. ''[[वॉशिंग्टन पोस्ट|The Washington Post]]''. [[वॉशिंग्टन, डी.सी.|Washington, D.C.]]: [[ग्रॅहम होल्डिंग्ज|WPC]]. [[ISSN (आयडेंटिफायर)|ISSN]]&nbsp;[//www.worldcat.org/issn/0190-8286 0190-8286]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 June</span> 2020</span>.</cite></ref> लोकप्रतिनिधी कायद्यांतर्गत आणि संपूर्ण प्रतिसाद अनिवार्य असल्याचे सांगून अलीकडील निर्णयांनुसार, मोदींना पूर्वीचे कोणतेही लग्न घोषित करणे आवश्यक होते. <ref name="Singh 2014"/> या मुद्द्याबद्दल "स्वच्छ होण्यासाठी" कायदेशीर सल्ल्यानंतर, सार्वजनिक आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये प्रथमच, मोदींनी कबूल केले की त्यांना पत्नी आहे. <ref name="Taylor 2014" /> नरेंद्र मोदी यांचे बंधू सोमभाई मोदी यांनी एक निवेदन जारी करून म्हणले आहे की, त्यांच्या कुटुंबाने मोदींवर बळजबरी विवाह लावला होता. <ref name="Mahurkar 2014"/> ते म्हणाले की लग्न कधीच पूर्ण झाले नाही आणि मोदींनी ते समारंभानंतर लगेचच सोडले, अशा प्रकारे लग्न प्रत्यक्षात कधीच झाले नाही याची पुष्टी केली. <ref name="Mahurkar 2014" /> त्यांचे भाऊ पुढे म्हणाले की, मोदींना [[स्वामी विवेकानंद|स्वामी विवेकानंदांच्या]] शिकवणीने राष्ट्र आणि समाजासाठी काम करण्याची प्रेरणा मिळाली होती. <ref name="Mahurkar 2014" /> मोदींनी अधिकृतपणे त्यांच्या लग्नाची कबुली देण्यापूर्वी, कार्यकर्त्यांचा एक गट आणि सुरक्षा व्यावसायिकांनी जशोदाबेन यांना त्यांच्या घरी भेट दिली. त्यांनी तिला [[चार धाम]] यात्रेला घेऊन जाण्याची ऑफर दिली, ही एक यात्रा होती जी तिला खूप दिवसांपासून जायची होती. प्रवासादरम्यान ते तिला [[उत्तराखंड|उत्तराखंडमधील]] [[ऋषिकेश]] येथील [[रामदेव|स्वामी रामदेव]] यांच्या आश्रमात घेऊन गेले. या लग्नाच्या बातमीवर पत्रकारांनी जशोदाबेन यांची प्रतिक्रिया मागितली, पण त्या लवकरच घरी परतणार असल्याचे त्यांच्या कुटुंबीयांनी सांगितले. निवडणूक लढवण्यासाठी, मोदींच्या राजकीय विरोधकांनी अधिकृत कागदपत्रांवरील त्यांच्या लग्नाबद्दल तथ्ये चुकवल्याबद्दल टीका केली. [[अहमदाबाद|अहमदाबादचे]] नागरिक निशांत वर्मा यांनी लोकप्रतिनिधी कायद्याच्या विहित नियमांनुसार आपल्या कायदेशीर पत्नीची कबुली देण्यास आणि पूर्वीच्या निवडणुकीची कागदपत्रे खोटी केल्याबद्दल मोदींविरुद्ध फौजदारी आरोपांची मागणी केली. हे प्रकरण [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] पुनरावृत्तीच्या अधीन आहे. कनिष्ठ न्यायालयाने मोदींना या कायद्यांतर्गत कोणत्याही गुन्हेगारी गुन्ह्यासाठी दोषी ठरवले नाही. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Modis-defective-affidavit-issue-reaches-high-court/articleshow/44828755.cms|title=Modi's defective affidavit issue reaches high court|last=Khan|first=Saeed|date=15 October 2014|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=7 November 2014}}</ref> == राजकीय कृती आणि वर्तमान जीवन == जून २०१४ मध्ये, "तिचा पहिला सार्वजनिक कार्यक्रम" म्हणून वर्णन केलेल्या, जशोदाबेन राजकारणी [[गोपीनाथ मुंडे]] यांच्या सार्वजनिक अंत्यविधीला उपस्थित होत्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/modis-wife-jashodaben-attends-condolence-meeting-for-gopinath-munde/|title=Modi's wife Jashodaben attends condolence meeting for Gopinath Munde|last=Ajay|first=Lakshmi|date=11 June 2014|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=7 November 2014}}</ref> जशोदाबेन म्हणाल्या की [[नरेंद्र मोदीचा शपथ ग्रहण समारंभ|, नरेंद्र मोदींच्या शपथविधी सोहळ्याला]] मला निमंत्रित करण्यात आले नव्हते, पण जर त्यांना निमंत्रित केले असते तर त्या गेल्या असत्या. <ref name="TV9 2014"/> "मला त्याच्यासोबत राहायचे आहे. जर त्याने मला फोन केला तर मी त्याच्यासोबत नवीन आयुष्य सुरू करण्यास उत्सुक आहे. पण कॉल करणारा तोच असला पाहिजे," ती २०१४ मध्ये म्हणाली. <ref name="Abdi 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://gulfnews.com/opinion/thinkers/let-modi-change-his-mindset-towards-women-1.1429238|title=Let Modi change his mindset towards women|last=Abdi|first=S.N.M.|date=19 December 2014|website=[[Gulf News]]|access-date=11 May 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAbdi2014">Abdi, S.N.M. (19 December 2014). [http://gulfnews.com/opinion/thinkers/let-modi-change-his-mindset-towards-women-1.1429238 "Let Modi change his mindset towards women"]. ''[[गल्फ न्यूज|Gulf News]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 May</span> 2015</span>.</cite></ref> नोव्हेंबर २०१४ मध्ये, तिने मुंबईची पहिली सहल केली, जिथे तिने [[महालक्ष्मी मंदिर, मुंबई|महालक्ष्मी मंदिर]] आणि [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धिविनायक मंदिरात]] आपल्या पतीसाठी प्रार्थना केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Jashodaben-prays-at-city-temples-for-PM-Modi/articleshow/45234366.cms?|title=Jashodaben prays at Mumbai temples for PM Modi|last=<!--No byline-->|date=21 November 2014|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=12 May 2015}}</ref> फेब्रुवारी २०१५ मध्ये, जशोदाबेनने काही ख्रिश्चन मिशनऱ्यांचे आयोजन केले होते ज्यांनी त्यांना [[भगवद्‌गीता|गीता]] आणि [[रामायण]] शिकवून अनेक निराधार आणि असहाय हिंदूंना मदत करण्यासाठी त्यांच्या मिशनमध्ये सामील होण्यासाठी आमंत्रित केले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/s-peter-paul-meet-with-jasodaben-hindi-news-rk/?page=0|title=किसने कहा, 'जशोदाबेन की प्रार्थनाओं से पीएम बने मोदी'|last=<!--No byline-->|date=6 February 2015|website=[[Amar Ujala]]|access-date=23 April 2015}}</ref>  जून २०१५ मध्ये, जशोदाबेन मोदी समर्थकांनी आयोजित केलेल्या राजकारणावरील परिषदेत बोलणार होत्या. <ref name="Rawat 2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1150612/jsp/nation/story_25267.jsp|title=She who BJP can't stomach|last=Rawat|first=Basant|date=12 June 2015|website=[[द टेलिग्राफ (कोलकाता)]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617044027/http://www.telegraphindia.com/1150612/jsp/nation/story_25267.jsp|archive-date=17 June 2015|access-date=17 June 2015}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] नेते [[अमित शाह|अमित शहा]] आणि इतरांच्या सूचनेवरून आठवडाभर चालणाऱ्या कार्यक्रमाच्या दुसऱ्या दिवशी ही परिषद बंद करण्यात आल्याचे कार्यक्रम आयोजकांनी सांगितले. <ref name="Rawat 2015" /> परिषद रद्द करण्यामागे कोणतेही कारण देण्यात आले नाही, परंतु उपस्थित लोकांनी जशोदाबेन यांची उपस्थिती कारणीभूत असल्याचा दावा केला. <ref name="Rawat 2015" /> नोव्हेंबर २०१५ मध्ये जशोदाबेन यांनी नातेवाईक आणि मित्रांना परदेशात जाण्यासाठी पासपोर्टसाठी अर्ज केला. तिला तिच्या पतीकडून विवाह प्रमाणपत्र किंवा संयुक्त प्रतिज्ञापत्र सादर करता येत नसल्याने, प्रादेशिक पासपोर्ट कार्यालयाने अर्ज "अपूर्ण" म्हणून नाकारला. कायदेशीर पर्यायाचा विचार केला जात असल्याचे तिचे भाऊ अशोक यांनी सांगितले. <ref name="NoPassport">{{स्रोत बातमी|last=Langa|first=Mahesh|url=http://www.thehindu.com/news/national/no-passport-for-narendra-modis-wife-as-she-has-no-marriage-certificate/article7855384.ece|title=No passport for PM's spouse, as she has no marriage certificate|date=7 November 2015|work=[[द हिंदू]]}}</ref> जशोदाबेन आणि मोदी यांच्या विभक्त होण्याची चर्चा भारतातील एका व्यापक प्रवृत्तीच्या संदर्भात केली गेली आहे की राजकारणी जोडीदाराशी संबंध नसल्यामुळे त्यांना अधिक यश मिळू शकते. <ref name="Dhillon 2014">{{स्रोत बातमी|last=Dhillon|first=Amrit|url=https://www.theglobeandmail.com/globe-debate/mr-modis-abandoned-wife-joins-an-alarming-trend-in-indian-politics/article18091206/|title=Mr. Modi's abandoned wife joins an alarming trend in Indian politics|date=22 April 2014|work=[[The Globe and Mail]]|access-date=27 September 2014}}</ref> मोदींना राजकीय पाठबळ देणारे [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|आरएसएस]], त्यांच्या वरिष्ठ नेतृत्वात ब्रह्मचर्याला महत्त्व देते <ref name="Dhillon 2014" /> परंतु विरोधाभासी सूर नोंदवले गेले आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Sakshi-Maharajs-ode-to-Modis-wife-surprises-crowd/articleshow/45421323.cms?|title=Sakshi Maharaj's ode to Modi's wife surprises crowd|last=Akram|first=Maria|date=9 December 2014|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 May 2015}}</ref> == सुरक्षेच्या तपशिलाबाबत माहितीसाठी विनंती == मे 2014 पासून, [[महेसाणा जिल्हा|मेहसाणा जिल्ह्यातील]] पोलिसांनी जशोदाबेन यांना सतत पोलिस संरक्षण देण्यास सुरुवात केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/pm-narendra-modis-wife-jashodaben-given-police-protection/|title=PM Narendra Modi's wife Jashodaben given police protection|date=30 May 2014|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=26 September 2014}}</ref> भारताच्या पंतप्रधानांच्या जोडीदाराला पोलिस संरक्षण मिळावे असे सांगणाऱ्या विशेष संरक्षण गट कायद्याला प्रतिसाद म्हणून तिच्या पाठोपाठ सुरक्षा दलाची नियुक्ती करण्यात आली होती. <ref name="Mookerji November 2014">{{स्रोत बातमी|last=Mookerji|first=Nivedita|url=http://www.business-standard.com/article/current-affairs/jashodaben-s-security-cover-to-stay-the-jury-is-out-on-rules-for-privileges-114112600027_1.html|title=Jashodaben's security cover to stay; the jury is out on rules for privileges|date=26 November 2014|work=[[बिझनेस स्टँडर्ड]]|access-date=8 May 2015}}</ref> मंत्र्यांचे वेतन आणि भत्ते कायद्यात इतर फायदे वर्णन केले आहेत जे सामान्यत: पंतप्रधानांच्या जोडीदारांना दिले जातात. <ref name="Mookerji November 2014" /> नोव्हेंबर 2014 मध्ये, जशोदाबेन यांनी [[माहिती अधिकार|माहिती अधिकार कायदा]] (आरटीआय) याचिका दाखल करून पंतप्रधानांची पत्नी या नात्याने तिच्या सुरक्षिततेबद्दल आणि अधिकारांबद्दल तपशील मागितला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/PM-Modis-wife-Jashodaben-unhappy-over-security-cover-files-RTI-to-seek-details-from-government/articleshow/45261936.cms|title=PM Modi's wife Jashodaben 'unhappy' over security cover, files RTI to seek details from government|last=staff|date=24 November 2014|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=5 May 2015}}</ref> <ref name="Feb Express">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/jashodaben-denied-info-under-rti-again/|title=Jashodaben denied info under RTI again|date=11 February 2015|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=20 May 2015}}</ref> जशोदाबेनची भीती, तिच्या तक्रारीचे आर्थिक परिणाम, पाहुण्यांप्रमाणे वागण्याची सुरक्षारक्षकांची मागणी किंवा स्त्री स्वातंत्र्याचे उदाहरण म्हणून भारतातील विविध माध्यम संस्थांनी आरटीआय वेगवेगळ्या प्रकारे नोंदवले. जशोदाबेन यांनी म्हणले आहे की तिच्या सुरक्षा रक्षकांनी कोणतीही ओळख दाखवण्यास किंवा कोणाच्या आदेशानुसार त्यांना नियुक्त करण्यात आले आहे हे सांगण्यास नकार दिला आहे आणि त्यांनी मीडियाशी बोलणे टाळण्याचे सुचवले आहे. <ref name="May 2015 object maiden name">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/jashodaben-moves-state-info-panel-with-fresh-rti-2/|title=Jashodaben moves State Information Commission with fresh RTI|last=Express News Service|date=3 May 2015|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=6 May 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFExpress_News_Service2015">Express News Service (3 May 2015). [http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/jashodaben-moves-state-info-panel-with-fresh-rti-2/ "Jashodaben moves State Information Commission with fresh RTI"]. ''[[इंडियन एक्सप्रेस|द इंडियन एक्सप्रेस]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 May</span> 2015</span>.</cite></ref> <ref name="Abdi 2014"/> ''गल्फ न्यूजने'' वृत्त दिले आहे की तिच्यावर पाळत ठेवण्यासाठी तिचे सुरक्षा रक्षक प्रामुख्याने तिच्यासोबत आहेत. <ref name="Abdi 2014" /> जशोदाबेन यांच्या कुटुंबीयांनी तक्रार केली आहे की त्यांचे रक्षक कोणतेही ओळखपत्र घेऊन जात नाहीत, स्वतःची ओळख पटवण्यास नकार देतात आणि त्यांच्यावर देखरेख करणाऱ्या व्यक्तीचे किंवा कार्यालयाचे नाव सांगण्यास नकार देतात. <ref name="May 2015 object maiden name" /> डिसेंबरमध्ये, [[गुप्तचर विभाग|इंटेलिजन्स ब्युरोने]] आदेशांबद्दल माहिती देण्याची तिची विनंती नाकारली, कारण या प्रकरणात कायद्याला सूट आहे. <ref name="Feb Express"/> जशोदाबेन "जशोदाबेन नरेंद्रभाई मोदी" हे नाव वापरतात, जे त्यांचे विवाहित नाव आहे. <ref name="May 2015 object maiden name"/> हे पत्र "जशोदाबेन, चिमणलाल मोदींची मुलगी" (तिच्या वडिलांचे नाव) यांना उद्देशून होते. <ref name="Trivedi December 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Finternational%2F2014%2FDecember%2Finternational_December705.xml&section=international|title=Modi's estranged wife fails to get details on security provided to her|last=Trivedi|first=Mahesh|date=29 December 2014|website=[[Khaleej Times]]|access-date=12 May 2015|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501120241/http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data%2Finternational%2F2014%2FDecember%2Finternational_December705.xml&section=international|url-status=dead}}</ref> डिसेंबर 2014 च्या अखेरीस, जशोदाबेन यांनी नकारासाठी अपील दाखल केले. <ref name="3 January 2015 Times">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Denied-information-under-RTI-Jashodaben-files-appeal/articleshow/45737596.cms|title=Denied information under RTI, Jashodaben files appeal|last=staff|date=3 January 2015|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=20 May 2015}}</ref> अपील व्यतिरिक्त, जशोदाबेन यांनी तक्रार केली की सरकारी अधिकाऱ्यांनी तिचे नाव "जशोदाबेन नरेंद्रभाई मोदी" वरून बदलून तिचे पहिले नाव "जशोदाबेन चिमणलाल मोदी" केले. <ref name="3 January 2015 Times" /> [[दूरदर्शन]], भारताचे सार्वजनिक दूरदर्शन प्रसारक, 1 जानेवारी 2015 रोजी दूरदर्शनवर जशोदाबेनच्या या विषयावरील टिप्पण्या ऐकण्यासाठी सादर केल्या. <ref name="Raman February 2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article/interruption-regretted/293175|title=Interruption Regretted|last=Raman|first=Anuradha|date=2 February 2015|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=20 May 2015|archive-date=2016-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203160720/http://www.outlookindia.com/article/interruption-regretted/293175|url-status=dead}}</ref> <ref name="Venugopal January 2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-31/news/58650737_1_jashodaben-ib-ministry-andamans|title=DD Gujarat official sent to Andamans for airing Jashodaben news|last=Venugopal|first=Vasudha|date=31 January 2015|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=20 May 2015|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013154/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-01-31/news/58650737_1_jashodaben-ib-ministry-andamans|url-status=dead}}</ref> या प्रसारणाचा परिणाम म्हणून [[माहिती व प्रसारण मंत्रालय, भारत|, माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने]] दूरदर्शनच्या कर्मचाऱ्यांना शिक्षा केली आणि प्रसारण संचालकांची [[अहमदाबाद|अहमदाबादहून]] [[पोर्ट ब्लेर|पोर्ट ब्लेअरला]] 2,500 मध्ये बदली केली.&nbsp;किमी दूर. <ref name="Raman February 2015" /> <ref name="Venugopal January 2015" /> 6 फेब्रुवारी रोजी जशोदाबेनची विनंती पुन्हा फेटाळण्यात आली आणि पुन्हा "जशोदाबेन, चिमणलाल मोदी यांची मुलगी" यांना संबोधित केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/jashodaben-denied-info-under-rti-again/|title=Jashodaben denied info under RTI again|last=<!--No byline-->|date=11 February 2015|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=20 May 2015}}</ref> मे 2015 मध्ये, जशोदाबेन यांनी सुरक्षा तपशील आणि त्यांच्या आदेशांबद्दल माहितीसाठी तिसरी विनंती दाखल केली. <ref name="Desai May 2015">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/jashodaben-modi-rti-narendra-modi-gandhinagar-sandip-modi/1/433422.html|title=PM Modi's wife Jashodaben hopes to get 3rd time lucky with RTI|last=Desai|first=Darshan|date=3 May 2015|website=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=8 May 2015}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDesai2015">Desai, Darshan (3 May 2015). [http://indiatoday.intoday.in/story/jashodaben-modi-rti-narendra-modi-gandhinagar-sandip-modi/1/433422.html "PM Modi's wife Jashodaben hopes to get 3rd time lucky with RTI"]. ''[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|India Today]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 May</span> 2015</span>.</cite></ref> तिने तक्रार केली की तिने तिचे कायदेशीर नाव "जशोदाबेन नरेंद्रभाई मोदी" वापरून फॉर्म भरले होते, परंतु सरकारी कार्यालयाने तिला तिचे पहिले नाव वापरून उत्तर दिले. <ref name="May 2015 object maiden name"/> फाइलिंगला उत्तर देताना, एका सरकारी प्रतिनिधीने सांगितले, "जर ते अद्याप पहिल्या अपील प्राधिकरणाने दिलेल्या माहितीवर समाधानी नसतील तर ते गुजरात माहिती आयोगाकडे दुसरे अपील दाखल करू शकतात." <ref name="May 2015 object maiden name" /> आरटीआय विनंतीला उत्तर देताना, महिलांच्या समस्यांवरील भाष्यकार [[शोभा डे]] यांनी जशोदाबेन यांना "सुपरहिरो" आणि "प्लकी" असे संबोधले आणि त्यांच्या कृती "धाडसी, बोथट आणि मुद्देसूद" असल्याचे सांगितले. <ref name="De November 2014">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ahmedabadmirror.com/columns/others/Jashodaben-The-superhero/articleshow/45313021.cms|title=Jashodaben – The superhero|last=De|first=Shobhaa|date=29 November 2014|website=[[Ahmedabad Mirror]]|access-date=8 May 2015|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330004620/http://www.ahmedabadmirror.com/columns/others/Jashodaben-The-superhero/articleshow/45313021.cms|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:भारतीय शालेय शिक्षक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शिक्षक]] [[वर्ग:भारतीय हिंदू]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:नरेंद्र मोदी]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 3u2z1mah39kw1jnr46a9xpmqtfqytnb 0 321990 2711895 2616224 2026-09-24T21:19:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711895 wikitext text/x-wiki '''अदानी ग्रीन एनर्जी लिमिटेड''' ही एक भारतीय [[अपारंपरिक ऊर्जास्रोत|अक्षय ऊर्जा]] कंपनी आहे ज्याचे मुख्यालय [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]] येथे आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.moneycontrol.com/stock/adanigreenenergylimited/ADANI54145/company-facts/management|title=Adani Green Energy Limited Registered Address, Adani Green Ene Contact Details - Moneycontrol|website=m.moneycontrol.com|access-date=2020-03-05}}</ref> हे भारतीय समूह [[अदानी उद्योगसमूह|अदानी समूहाच्या]] मालकीचे आहे. कंपनी कामुठी सौर ऊर्जा प्रकल्प चालवते, जो जगातील सर्वात मोठ्या सौर फोटोव्होल्टेइक संयंत्रांपैकी एक आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thenextweb.com/insider/2016/11/30/india-solar-power-plant-huge/|title=India has built the world's largest solar power plant|last=Mix|date=2016-11-30|website=The Next Web|language=en-us|access-date=2020-03-13}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalgeographic.com/news/2017/11/mega-projects-fail-infrastructure-energy-dams-nuclear/|title=Massive Infrastructure Projects Are Failing at Unprecedented Rates|date=2017-11-20|website=National Geographic News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111163434/https://www.nationalgeographic.com/news/2017/11/mega-projects-fail-infrastructure-energy-dams-nuclear/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://interestingengineering.com/india-unveils-worlds-largest-solar-power-plant|title=India Unveils World's Largest Solar Power Plant|date=2016-12-11|website=interestingengineering.com|language=en-US|access-date=2020-03-13|archive-date=2020-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200928191310/https://interestingengineering.com/india-unveils-worlds-largest-solar-power-plant|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == कंपनी कायदा, २०१३ अंतर्गत अदानी ग्रीन एनर्जी लिमिटेड म्हणून २३ जानेवारी २०१६ रोजी कंपनीची स्थापना करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/adani-green-energy-ltd/infocompanyhistory/companyid-64847.cms|title=Adani Green Energy History {{!}} Adani Green Energy Information - The Economic Times|website=economictimes.indiatimes.com|access-date=2020-03-05}}</ref> <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/company/adani-green-70666/information/company-history|title=Adani Green Energy Ltd.|work=Business Standard India|access-date=2020-03-05}}</ref> अस्तित्वाच्या सुरुवातीच्या काळात, AGEL आणि Inox Wind यांनी मिळून [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] लाहोरी येथे २० मेगावॅट क्षमतेचा पवन ऊर्जा प्रकल्प स्थापन केला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/power/inox-wind-bags-two-70-mw-wind-energy-projects-from-adani-green/articleshow/51792352.cms?from=mdr|title=Inox Wind bags two 70-MW wind energy projects from Adani Green|date=2016-04-12|work=The Economic Times|access-date=2020-03-05}}</ref> तसेच, AGEL ने [[कच्छ जिल्हा|कच्छमधील]] दयापर गावात आयनॉक्स विंडचा ५० मेगावॅटचा पवन ऊर्जा प्रकल्प विकत घेतला. नॅशनल ग्रीडशी जोडलेल्या पवनऊर्जा प्रकल्पांसाठी सोलर एनर्जी कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाच्या क्षमतेच्या बोली जिंकल्यानंतर या प्रकल्पाची संकल्पना नंतरची होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloombergquint.com/business/inox-wind-closes-deal-to-sell-50-mw-wind-project-to-adani-green-energy|title=Inox Wind Closes Deal To Sell 50 MW Wind Project To Adani Green Energy|website=BloombergQuint|language=en|access-date=2020-03-12|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128215904/https://www.bloombergquint.com/business/inox-wind-closes-deal-to-sell-50-mw-wind-project-to-adani-green-energy|url-status=dead}}</ref> २०१७ मध्ये, कंपनीने [[अदानी एंटरप्रायझेस|अदानी एंटरप्रायझेसच्या]] एकूण सौर ऊर्जा पोर्टफोलिओचे संपूर्ण नियंत्रण घेतले आणि स्वतःला [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया]] आणि [[मुंबई रोखे बाजार|बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजमध्ये सूचीबद्ध]] केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mnacritique.mergersindia.com/adani-renewable-energy-demerger/|title=Adani Enterprises to demerge renewable energy business|last=Jain|first=Hiteshkumar|date=2017-12-11|website=M&A Critique|language=en-US|access-date=2020-03-12}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saurenergy.com/solar-energy-news/adani-enterprises-to-demerge-renewable-energy-business-to-simplify-structure|title=Adani Enterprises to Demerge Renewable Energy Business to Simplify Structure|website=www.saurenergy.com|access-date=2020-03-12}}</ref> २०२२ मध्ये, अदानी ग्रीन एनर्जी लिमिटेडचे मार्केट कॅप रु. 3,26,635.42 कोटी. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bseindia.com/markets/equity/eqreports/topmarketcapitalization.aspx|title=Top 100 stocks by Market Capitalization {{!}} BSE Listed stocks Market Capitalization|website=www.bseindia.com|access-date=2022-12-19|archive-date=2019-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725202033/https://www.bseindia.com/markets/equity/EQReports/TopMarketCapitalization.aspx|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:२०१५ मध्ये स्थापन झालेल्या भारतीय कंपन्या]] [[वर्ग:अदानी उद्योगसमूह]] pctkdrfj6se9fluziwlvoo9kpz3je7i 0 324685 2712105 2579152 2026-09-25T06:51:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712105 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पंतप्रधान | नाव = तारकेश्वरी सिन्हा | चित्र = | चित्र रुंदी = | पद = [[भारताची संसद|संसद सदस्य (लोकसभा)]] | कार्यकाळ_आरंभ = ५ एप्रिल १९५७ | कार्यकाळ_समाप्ती = १५ मार्च १९७१ | पंतप्रधान = | मागील = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील = [[धरमबीर सिन्हा]] | मतदारसंघ = [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = १७ एप्रिल १९५२ | कार्यकाळ_समाप्ती2 = ४ एप्रिल १९५७ | पंतप्रधान2 = | मागील2 = ''नवीन मतदारसंघ'' | पुढील2 = ''मतदारसंघ [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ]]मध्ये विलीन'' | मतदारसंघ2 = [[पूर्व पाटणा लोकसभा मतदारसंघ (१९५२-१९५७)|पूर्व पाटणा]] | पद3 = [[अर्थ मंत्रालय (भारत)|भारतीय संघराज्याच्या ४थ्या उप-अर्थमंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = १६ एप्रिल १९६२ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = ९ जून १९६४ | पंतप्रधान3 = | मागील3 = [[बलीराम भगत]] | पुढील3 = [[रामेश्वर साहू]] | मतदारसंघ3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = १० मे १९५८ | कार्यकाळ_समाप्ती4 = १० एप्रिल १९६२ | पंतप्रधान4 = | मागील4 = [[बलीराम भगत]] | पुढील4 = [[बलीराम भगत]] | मतदारसंघ4 = | जन्मदिनांक = २६ डिसेंबर १९२६ | जन्मस्थान = तुलसीगढ, [[नालंदा जिल्हा]], [[बिहार|बिहार आणि ओरिसा प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]]<br>(आत्ता तुलसीगढ, [[नालंदा जिल्हा]], [[बिहार]], [[भारत]]) | मृत्युदिनांक = १४ ऑगस्ट २००७ (वय : {{age in years|1926|12|26|2007|8|14}}) | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | पती = निधीदेव सिंह | पत्नी = | नाते = | अपत्ये = | निवास = | शाळा_महाविद्यालय = [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] | व्यवसाय = राजकारणी | धंदा = | धर्म = [[हिंदू]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''तारकेश्वरी सिन्हा''' (२६ डिसेंबर १९२६ - १४ ऑगस्ट २००७) या [[बिहार|बिहारमधील]] भारतीय राजकारणी आणि [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्रता कार्यकर्त्या]] होत्या. देशातील पहिल्या महिला राजकारण्यांपैकी त्या होत्या व त्यांनी [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनात]] सक्रिय भूमिका घेतली. १९५२ मध्ये वयाच्या २६व्या वर्षी त्या पाटणा पूर्व मतदारसंघातून [[पहिली लोकसभा|पहिल्या लोकसभेवर निवडून]] आल्या. त्यानंतर १९५७, १९६२ आणि १९६७ मध्ये [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बढ लोकसभा मतदारसंघातून]] त्या पुन्हा लोकसभेवर निवडून आल्या. पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूच्या]] नेतृत्वाखालील १९५८ ते १९६४ त्या केंद्रीय मंत्रिमंडळातील पहिल्या महिला उप-[[अर्थमंत्री]] होत्या. त्यांनी [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र]] आणि [[तोक्यो]] येथे शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले होते.<ref name="Qureshi 2004 9203">{{cite book|title=Social Status of Indian Women: emancipation|last=Qureshi|first=Muniruddin|publisher=Anmol Publications Pvt. Ltd.|year=2004|isbn=978-81-261-1360-6|page=920}}</ref> <ref name="SPS3">{{cite news|author=R. Vatsyayan|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3b+brains|title=Beauty and Brains|date=2008-04-04|publisher=[[The Hindustan Times]]|accessdate=2008-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930164954/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=53769302-2ce3-495f-93e6-8eea0cbe6749&MatchID1=4679&TeamID1=6&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1179&MatchID2=4674&TeamID3=4&TeamID4=8&MatchType2=1&SeriesID2=1177&PrimaryID=4679&Headline=Beauty+%26amp%3B+brains|archive-date=30 September 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="WVG2">{{cite news|author=V. Gangadhar|url=http://www.hinduonnet.com/2001/07/20/stories/09200221.htm|title=Where is reality?|date=2008-04-04|publisher=[[द हिंदू]]|accessdate=2008-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20011217234852/http://www.hinduonnet.com/2001/07/20/stories/09200221.htm|archive-date=17 December 2001|url-status=usurped}}</ref> [[गुलजार]] यांचा समीक्षकांनी गाजलेला चित्रपट, ''[[आंधी]]'' हा [[इंदिरा गांधी|इंदिरा]] गांधींव्यतिरिक्त काही अंशी तारकेश्वरी सिन्हा यांच्याकडून प्रेरित होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?211174|title=Mrs. G's String of Beaus|last=Sanjay Suri|access-date=2023-02-10|archive-date=2010-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100813154743/http://www.outlookindia.com/article.aspx?211174|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == त्यांचा जन्म [[नालंदा जिल्हा|नालंदा जिल्ह्यातील]] चंडीजवळील तुळशीगड गावात भूमिहार कुटुंबात झाला. त्या पाटण्यातील बांकीपूर गर्ल्स कॉलेजची विद्यार्थिनी होती, ज्याला आता मगध महिला कॉलेज म्हणून ओळखले जाते. ऑल इंडिया स्टुडंट्स फेडरेशनपासून फारकत घेतलेल्या बिहार विद्यार्थी काँग्रेसच्या त्या अध्यक्षा होत्या. तिने [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स|लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून अर्थशास्त्रात]] मास्टरस् पदवी मिळवली. त्यांनी [[भारत छोडो आंदोलन|भारत छोडो आंदोलनात]] सक्रिय सहभाग घेतला. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.veethi.com/india-people/tarkeshwari_sinha-profile-9504-19.htm|title=Tarkeshwari Sinha|website=veethi.com|access-date=2017-08-19}}</ref> == कारकीर्द == भारतीय स्वातंत्र्यानंतर, भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसकडून तिकीट मिळाल्यानंतर १९५२ मध्ये त्यांनी बिहारमधील बाढ मतदारसंघातून निवडणूक लढवली होती. काँग्रेस पक्षाच्या माध्यमातून पाटणा पूर्व मतदारसंघातून त्या पुन्हा १९५७, १९६२ आणि १९६७ मध्ये निवडून आल्या.<ref name=":0"/> सिन्हा १९ नोव्हेंबर १९५७ रोजी अमेरीकन गेम शो <nowiki><i>टू टेल द ट्रुथ</i></nowiki> मध्ये दिसल्या आणि पॅनेलमधील चार सदस्यांपैकी दोन सदस्यांना मूर्ख बनवले.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FAod169FADM YouTube]</ref> त्या [[मोरारजी देसाई|मोरारजी देसाईंच्या]] जवळच्या मानल्या जात होत्या. [[लाल बहादूर शास्त्री]] नंतर पंतप्रधान होण्यासाठी देसाई आणि [[इंदिरा गांधी]] यांच्यातील उत्तराधिकाराच्या लढाईत त्या देसाईंच्या बाजूने होत्या. जेव्हा देसाई आणि इतर नेत्यांनी काँग्रेसमधून फुटीर गट तयार करण्यासाठी राजीनामा दिला तेव्हा त्याही त्यात सामील झाल्या. १९७१ च्या लोकसभा निवडणुकीत इंदिरांच्या लाटेत, त्यांना धरमवीर सिन्हा यांच्याकडून [[बढ लोकसभा मतदारसंघ|बाढमधून]] पराभव पत्करावा लागला. पुढच्या वर्षीच्या विधानसभा निवडणुकीतही त्या हरल्या आणि इंदिरा गांधींच्या पक्षात परतल्या. १९७७ मध्ये, तिने [[बेगुसराई लोकसभा मतदारसंघ|बेगुसरायमधून]] काँग्रेस उमेदवार म्हणून लोकसभा निवडणूक लढवली आणि बिहारमध्ये काँग्रेसचा पूर्ण पराभव झाल्याने जनता लाटेत त्यांचा पराभव झाला. या पराभवानंतर, तिने नोव्हेंबर १९७८ मध्ये [[समस्तीपूर लोकसभा मतदारसंघ|समस्तीपूरमधून]] काँग्रेस उमेदवार म्हणून लोकसभेची पोटनिवडणूक लढवली पण पुन्हा पराभव झाला.  कालांतराने तिने राजकारणातून निवृत्ती घेतली आणि सामाजिक कार्य हाती घेतले. == समाजकार्य == तारकेश्वरी सिन्हा यांनी, नवी दिल्ली येथे तुलसीगड येथे एक रुग्णालय उभारले होते त्यांचे भाऊ कॅप्टन गिरीश नंदन सिंग यांच्या स्मरणार्थ जे एर इंडियाचे पायलट होते व विमान अपघातात मृत्युमुखी पडले. दुमजली हॉस्पिटल बांधण्यासाठी तिने जवळपास २५ लाख रुपये जमा केले होते, ही त्या काळात मोठी रक्कम होती व रुग्णालयात उपचार जवळपास मोफत होते. नालंदामधील चंडी आणि हरनौत या गावाला जोडण्यासाठी रस्ता बांधण्यासाठीही तिने पुढाकार घेतला.<ref name="ABP4">{{cite news|author=A.J.Philip|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070822/edit.htm|title=A Beautiful Politician|date=2008-04-04|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|accessdate=2008-04-04}}</ref> == संदर्भ == <references group="" responsive="1"> </references> [[वर्ग:महिला भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. २००७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 9pbae68inpgw5nz04lgjt7k56faduoa 0 325669 2712157 2569221 2026-09-25T09:21:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712157 wikitext text/x-wiki '''[https://northeastfestival.com/ नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221210174230/https://northeastfestival.com/ |date=2022-12-10 }} नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हल दिल्ली'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://northeastfestival.com/|title=अधिकृत संकेतस्थळ|url-status=dead|access-date=2023-02-17|archive-date=2022-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210174230/https://northeastfestival.com/}}</ref> हा [[दिल्ली|दिल्लीत]] होणारा वार्षिक उत्सव आहे जो [[ईशान्य भारत|ईशान्य भारताची]] संस्कृती आणि चालीरीती प्रदर्शित करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/north-east-festival-back-with-10th-edition-in-delhi/1613971|title=North East Festival back with 10th edition in Delhi|website=Outlook (India)|access-date=2019-10-02}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [https://trendmms.com/ ट्रेंड एमएमएस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230327214825/https://trendmms.com/ |date=2023-03-27 }} या सामाजिक-सांस्कृतिक ट्रस्टने या महोत्सवाचे आयोजन केले होते. ज्याचे नेतृत्व सुप्रसिद्ध उद्योजक, सामाजिक प्रभावकार आणि पायाभूत सुविधा प्रकल्प विशेषज्ञ [https://en.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/Shyamkanu_Mahanta श्यामकनु महंता यांनी] केले होते. नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हलची १० वी आवृत्ती २३ ते २६ डिसेंबर २०२२ रोजी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://northeastfestival.com/nef-delhi/2022/|title=२०२२|url-status=dead|access-date=2023-03-27|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327214824/https://northeastfestival.com/nef-delhi/2022/}}</ref> जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, नवी दिल्लीच्या गेट क्रमांक १४ वर आयोजित केली होती. [https://insider.in/northeast-festival-2022-dec23-2022/event Insider.in] वर तिकिटे उपलब्ध होती. या आवृत्तीत, नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हल दिल्लीतील ईशान्य भारतातील सर्वोत्तम सांस्कृतिक संसाधने प्रदर्शित केले होते. नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हलमध्ये दिल्लीतील सर्वोत्कृष्ट संगीत महोत्सवाचे आयोजन करण्यात आले होते. पूर्वोत्तरच्या अपवादात्मक कलागुणांसाठी हा एक आकर्षक प्रवेशद्वार आहे. ईशान्य फेस्टिव्हलमध्ये ईशान्य भारतातील सर्वोत्कृष्ट फॅब्रिक्सचे प्रदर्शन करणाऱ्या प्रदेशातील ताजे आणि उत्कृष्ट डिझायनर, विणकर आणि शीर्ष मॉडेल्सना प्रोत्साहन देण्यासाठी सर्वोत्तम फॅशन शोचे आयोजन केले जात आहे. उत्सवादरम्यान ईशान्य भारतातील स्थानिक आणि विदेशी स्वादिष्ट पदार्थ विविध लोकप्रिय रेस्टॉरंट्सद्वारे सादर केले जातात. येथे येणाऱ्या लोकांना ते खाण्यासाठी दिले जातात. त्यात कला, छायाचित्र प्रदर्शन देखील होते. अशा इतर अनेक गोष्टींची यादी बरीच मोठी होती. नॉर्थ ईस्ट फेस्टिव्हल 20२३ मध्ये भारताच्या ईशान्येचा अनुभव घेण्यासाठी सज्ज व्हा == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दिल्लीतील उत्सव]] skgrh9zpba69b03ndvlae25o3886ppg 0 326992 2711909 2462543 2026-09-24T22:00:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711909 wikitext text/x-wiki '''२०१९-२० असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट''' हंगाम सप्टेंबर २०१९ ते एप्रिल २०२० पर्यंत होता.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/mens-schedule/calendar |title=Schedule for September 2019 - April 2020 |work=International Cricket Council |access-date=11 January 2019 |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331014306/https://www.icc-cricket.com/mens-schedule/calendar |url-status=dead }}</ref> आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या असोसिएट सदस्यांमधील सर्व अधिकृत वीस षटकांचे सामने पूर्ण ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय किंवा महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळण्यास पात्र होते, कारण आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने १ जुलै २०१८ पासून (महिला संघ) आणि १ जानेवारी २०१९ पासून (पुरुष संघ) त्याच्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना टी२०आ दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=International Cricket Council|date=26 April 2018|access-date=30 August 2019}}</ref> सीझनमध्ये सर्व टी२०आ/मटी२०आ क्रिकेट मालिका समाविष्ट आहेत ज्यात मुख्यतः आयसीसी असोसिएट सदस्यांचा समावेश होता, ज्या २०१९-२० मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकेव्यतिरिक्त खेळल्या गेल्या होत्या. २०१९ कॅलेंडर वर्षातील पुरुषांच्या ७५% पेक्षा जास्त टी२०आ सामन्यांमध्ये असोसिएट संघांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.emergingcricket.com/insight/by-hook-or-by-brooks/t20-internationals-tim-wigmore-and-pavel-florin/ |title=T20 Internationals, Tim Wigmore and Pavel Florin |work=Emerging Cricket |access-date=17 October 2019}}</ref> कोविड-१९ महामारीचा परिणाम अनेक आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने आणि स्पर्धांवर झाला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28898417/full-coverage |title=List of all the cricket series affected by coronavirus: full coverage |work=ESPN Cricinfo |access-date=14 March 2020}}</ref> पुढे ढकलण्यात आलेल्या पहिल्या सहयोगी आंतरराष्ट्रीय सामन्यांमध्ये एसीए आफ्रिका टी२० कप फायनल, २०२० मलेशिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ए आणि २०२० युनायटेड स्टेट्स ट्राय नेशन सिरीज यांचा समावेश होता.<ref>{{cite web|url=https://africacricket.com/read_more_news.php?id=145 |title=ACA T20 Africa Cup Kenya 2020 postponed |work=Africa Cricket Association |access-date=14 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1645150 |title=Series six of Men's CWC League 2 in USA postponed due to Coronavirus outbreak |work=International Cricket Council |access-date=14 March 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1636508 |title=Men's Cricket World Cup Challenge League A postponed due to Coronavirus outbreak |work=International Cricket Council |access-date=14 March 2020}}</ref> २४ मार्च रोजी, आयसीसी ने जाहीर केले की ३० जूनपूर्वी होणाऱ्या सर्व पात्रता स्पर्धा साथीच्या रोगामुळे पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत, ज्यात २०२० आयसीसी टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता आणि २०२० आयसीसी टी२० विश्वचषक आशिया पश्चिम विभागीय पात्रता समाविष्ट आहे.<ref name="ICC-pp">{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1648353|title=COVID-19 update – ICC qualifying events|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=24 March 2020|access-date=26 March 2020}}</ref> ==मोसम आढावा== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+ आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! colspan=3 | [[ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#व्हानुआतूचा मलेशिया दौरा|२९ सप्टेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|MAS}} | style="text-align:left" | {{cr|VAN}} | colspan=3 | २-३ [५] |- | style="text-align:left" | [[#जर्सीचा कतार दौरा|९ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|QAT}} | style="text-align:left" | {{cr|JER}} | colspan=3 | ३-० [३] |- | style="text-align:left" | [[#मोझांबिकचा मलावी दौरा|६ नोव्हेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|MAW}} | style="text-align:left" | {{cr|MOZ}} | colspan=3 | ५-१ [७] |- | style="text-align:left" | [[#युगांडाचा कतार दौरा|१२ फेब्रुवारी २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|QAT}} | style="text-align:left" | {{cr|UGA}} | colspan=3 | २-१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#हाँगकाँगचा मलेशिया दौरा|२० फेब्रुवारी २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|MAS}} | style="text-align:left" | {{cr|HKG}} | colspan=3 | ५-० [५] |- | style="text-align:left" | [[#जर्मनीचा स्पेन दौरा|८ मार्च २०२०]] | style="text-align:left" | {{cr|ESP}} | style="text-align:left" | {{cr|GER}} | colspan=3 | १-१ [२] |- |style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रियाचा बेल्जियम दौरा|१८ एप्रिल २०२०]]<ref name="BelAut" group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" | {{cr|BEL}} | style="text-align:left" | {{cr|AUT}} | colspan=3 | [३] |- | style="text-align:left" | [[#लक्झेंबर्गचा बेल्जियम दौरा|२६ एप्रिल २०२०]]<ref name="BelLux" group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" | {{cr|BEL}} | style="text-align:left" | {{cr|LUX}} | colspan=3 | [२] |- ! colspan=6 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण अमेरिकी स्पर्धा - पुरुष|३ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|PER}} [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – पुरुषांची स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|ARG}} |- | style="text-align:left" | [[#हेलेनिक प्रीमियर लीग (आंतरराष्ट्रीय विभाग)|१४ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|GRE}} [[२०१९ हेलेनिक प्रीमियर लीग]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|BUL}}<ref name="matches" group="n">हेलेनिक प्रीमियर लीगचा भाग बनलेल्या आंतरराष्ट्रीय तिरंगी मालिका बल्गेरियाने जिंकली; ग्रीसने एकूणच हेलेनिक प्रीमियर लीग जिंकली.</ref> |- | style="text-align:left" | [[#व्हॅलेटा कप|१७ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|MLT}} [[२०१९ व्हॅलेटा कप]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|CZE}} |- | style="text-align:left" | [[#इबेरिया कप|२५ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ESP}} [[२०१९ आयबेरिया कप]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|ESP}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आशियाई खेळ – पुरुष स्पर्धा|३ डिसेंबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|NEP}} [[२०१९ दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०१९ दक्षिण आशियाई खेळ]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{flagicon|BAN}}बांगलादेश अंडर-२३ |- | style="text-align:left" | [[#एसीसी पश्चिम क्षेत्र टी२०|२३ फेब्रुवारी २०२०]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|OMA}} [[२०२० आशिया कप पात्रता#२०२० एसीसी पश्चिम क्षेत्र टी२०|२०२० एसीसी पश्चिम क्षेत्र टी२०]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|UAE}} |- | style="text-align:left" | [[#एसीसी पूर्व क्षेत्र टी२०|२९ फेब्रुवारी २०२०]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|THA}} [[२०२० आशिया कप पात्रता#२०२० एसीसी पूर्व क्षेत्र टी२०|२०२० एसीसी पूर्व क्षेत्र टी२०]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|SIN}} |- | style="text-align:left" | [[#एसीए आफ्रिका टी२० कप|२२ मार्च २०२०]]<ref name="ACA" group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|KEN}} [[२०२० एसीए आफ्रिका टी२० कप]] | style="text-align:left" colspan=2 | पुढे ढकलले<ref name="ACAcorona">{{cite web|url=https://africacricket.com/read_more_news.php?id=145 |title=ACA T20 Africa Cup Kenya 2020 postponed |work=Africa Cricket Association |access-date=10 March 2020}}</ref> |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता अ|१६ एप्रिल २०२०]]<ref group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|KUW}} [[२०२०-२१ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता#गट अ|२०२० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता अ]] | style="text-align:left" colspan=2 | पुढे ढकलले<ref name="ICC-pp" /> |- | style="text-align:left" | [[#सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप|१७ एप्रिल २०२०]]<ref name="CAC" group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही स्पर्धा रद्द करण्यात आली.</ref> | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|BLZ}} २०२० सेंट्रल अमेरिकन चॅम्पियनशिप | style="text-align:left" colspan=2 | रद्द केले<ref name="CAC">{{cite tweet |user=yourmaninmexico |number=1245331662767964160 |date=1 April 2020 |title=CAC is off}}</ref> |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता|२७ एप्रिल २०२०]]<ref group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|RSA}} [[२०२०-२१ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#उप-प्रादेशिक स्पर्धा|२०२० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता]] | style="text-align:left" colspan=2 | पुढे ढकलले<ref name="ICC-pp" /> |} {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+ महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! colspan=3 | [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#नायजेरिया महिलांचा रवांडा दौरा|४ सप्टेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|RWA}} | style="text-align:left" | {{crw|NGR}} | colspan=3 | ३-२ [५] |- | style="text-align:left" | [[#मोझांबिक महिलांचा मलावी दौरा|६ नोव्हेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|MAW}} | style="text-align:left" | {{crw|MOZ}} | colspan=3 | ४-३ [७] |- | style="text-align:left" | [[#केन्या महिलांचा बोत्सवाना दौरा|२ डिसेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|BOT}} | style="text-align:left" | {{crw|KEN}} | colspan=3 | १-४ [७] |- | style="text-align:left" | [[#बेलीज महिलांचा कॉस्टा रिका दौरा|१३ डिसेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|CRC}} | style="text-align:left" | {{crw|BLZ}} | colspan=3 | १-५ [६] |- | style="text-align:left" | [[#इंडोनेशिया महिलांचा फिलीपिन्स दौरा|२१ डिसेंबर २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|PHI}} | style="text-align:left" | {{crw|INA}} | colspan=3 | ०-४ [४] |- | style="text-align:left" | [[#जर्मनी महिलांचा ओमान दौरा|४ फेब्रुवारी २०२०]] | style="text-align:left" | {{crw|OMA}} | style="text-align:left" | {{crw|GER}} | colspan=3 | ०-४ [४] |- | style="text-align:left" | [[#ब्राझील महिलांचा अर्जेंटिना दौरा|३ एप्रिल २०२०]]<ref name="ArgBra" group="n">कोविड-१९ महामारीमुळे ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.</ref> | style="text-align:left" | {{crw|ARG}} | style="text-align:left" | {{crw|BRA}} | colspan=3 | [५] |- ! colspan=7 |महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#महिला पूर्व आशिया चषक|१९ सप्टेंबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|KOR}} [[२०१९ महिला ट्वेंटी-२० पूर्व आशिया कप|२०१९ ट्वेंटी-२० पूर्व आशिया कप]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|CHN}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|३ ऑक्टोबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|PER}} [[२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण अमेरिकन चॅम्पियनशिप]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|BRA}} |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आशियाई खेळ – महिला स्पर्धा|२ डिसेंबर २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|NEP}} [[२०१९ दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०१९ दक्षिण आशियाई खेळ]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|BAN}} |- | style="text-align:left" | [[#कतार महिला टी२०आ तिरंगी मालिका|१७ जानेवारी २०२०]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|QAT}} [[२०२० कतार महिला टी२०आ तिरंगी मालिका|२०२० कतार तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|KUW}} |} ==सप्टेंबर== ===नायजेरिया महिलांचा रवांडा दौरा=== {{मुख्यलेख|नायजेरिया महिला क्रिकेट संघाचा रवांडा दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/series/19433/scorecard/1196029 म.ट्वेंटी२० ७४५] || ४ सप्टेंबर || सारा उवेरा || समंता अगझुमा || [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]]|| {{crw|RWA}} ४ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/series/19433/scorecard/1196030 म.ट्वेंटी२० ७४६] || ४ सप्टेंबर || सारा उवेरा || समंता अगझुमा || [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]]|| सामना बरोबरीत ({{crw|RWA}}ला सामना बहाल) |- | [https://www.espncricinfo.com/series/19433/scorecard/1196031 म.ट्वेंटी२० ७५१] || ६ सप्टेंबर || सारा उवेरा || समंता अगझुमा || [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]]|| {{crw|NGR}} १३ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/series/19433/scorecard/1196032 म.ट्वेंटी२० ७५२] || ६ सप्टेंबर || सारा उवेरा || समंता अगझुमा || [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]]|| {{crw|NGR}} १ धावेनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/series/19433/scorecard/1196033 म.ट्वेंटी२० ७५५] || ७ सप्टेंबर || सारा उवेरा || समंता अगझुमा || [[गहांगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[किगाली]]|| {{crw|RWA}} ४ गडी राखून विजयी |} ===महिला पूर्व आशिया चषक=== {{मुख्यलेख|२०१९ महिला ट्वेंटी२० पूर्व आशिया चषक}} {{२०१९ महिला ट्वेंटी२० पुर्व आशिया चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघनायक १ ! संघ २ ! संघनायक २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197246.html म.ट्वेंटी२० ७६१] || १९ सप्टेंबर || {{crw|JPN}} || माई यानागिडा || {{crw|KOR}} || सेऊंगमीन सॉंग || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|JPN}} १२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197247.html म.ट्वेंटी२० ७६२] || १९ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || कॅरी चॅन || {{crw|CHN}} || हुआंग झाउ || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|HK}} ५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197248.html म.ट्वेंटी२० ७६३] || २० सप्टेंबर || {{crw|HK}} || कॅरी चॅन || {{crw|JPN}} || माई यानागिडा || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|JPN}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197249.html म.ट्वेंटी२० ७६४] || २० सप्टेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झाउ || {{crw|KOR}} || सेऊंगमीन सॉंग || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|CHN}} ८१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197250.html म.ट्वेंटी२० ७६५] || २१ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || कॅरी चॅन || {{crw|KOR}} || सेऊंगमीन सॉंग || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|HK}} ३७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197251.html म.ट्वेंटी२० ७६६] || २१ सप्टेंबर || {{crw|JPN}} || माई यानागिडा || {{crw|CHN}} || हुआंग झाउ || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|CHN}} ५ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|३ऱ्या स्थानाकरता सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197252.html म.ट्वेंटी२० ७६८] || २२ सप्टेंबर || {{crw|JPN}} || माई यानागिडा || {{crw|KOR}} || सेऊंगमीन सॉंग || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|JPN}} ३२ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197253.html म.ट्वेंटी२० ७६७] || २२ सप्टेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झाउ || {{crw|HK}} || कॅरी चॅन || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] || {{crw|CHN}} १४ धावांनी विजयी |} ===व्हानुआतूचा मलेशिया दौरा=== {{मुख्यलेख|व्हानुआतू क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202007.html ट्वेंटी२० ८९६] || २९ सप्टेंबर || [[विरेनदीप सिंग]] || [[अँड्रु मानसाले]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|VAN}} १७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202008.html ट्वेंटी२० ८९८] || १-२ ऑक्टोबर || [[विरेनदीप सिंग]] || [[अँड्रु मानसाले]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|VAN}} ५१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202009.html ट्वेंटी२० ९००] || २ ऑक्टोबर || [[विरेनदीप सिंग]] || [[अँड्रु मानसाले]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} २६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202010.html ट्वेंटी२० ९०१] || ३ ऑक्टोबर || [[विरेनदीप सिंग]] || [[अँड्रु मानसाले]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|VAN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202011.html ट्वेंटी२० ९०६] || ४ ऑक्टोबर || [[विरेनदीप सिंग]] || [[अँड्रु मानसाले]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} २२ धावांनी विजयी |} ==ऑक्टोबर== ===दक्षिण अमेरिकी स्पर्धा - पुरुष=== {{मुख्यलेख|२०१९ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा - पुरुष}} {{२०१९ दक्षिण अमेरिकी क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा - पुरुष}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200202.html ट्वेंटी२० ९०३] || ३ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/fixtures/919890/1st_innings दुसरा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003215357/https://www.crichq.com/fixtures/919890/1st_innings |date=2019-10-03 }} || ३ ऑक्टोबर || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|URU}} १ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/fixtures/919891/1st_innings तीसरा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003215445/https://www.crichq.com/fixtures/919891/1st_innings |date=2019-10-03 }} || ३ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|COL}} || || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|PER}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200203.html ट्वेंटी२० ९०४] || ३ ऑक्टोबर || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || एल कोर्टिजो पोलो क्लब पिच बी ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|BRA}} ३५ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/matches/777705/1st_innings पाचवा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191003222536/https://www.crichq.com/matches/777705/1st_innings |date=2019-10-03 }} || ३ ऑक्टोबर || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|MEX}} १७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200204.html ट्वेंटी२० ९०५] || ३ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|PER}} २ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/777706.html सातवा सामना] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|COL}} || || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|COL}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200205.html ट्वेंटी२० ९०७] || ४ ऑक्टोबर || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|CHI}} ४ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/matches/777831/1st_innings नववा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310100007/https://www.crichq.com/matches/777831/1st_innings |date=2023-03-10 }} || ४ ऑक्टोबर || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|BRA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200206.html ट्वेंटी२० ९०८] || ४ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || एल कोर्टिजो पोलो क्लब पिच बी ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} ७ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/matches/777842/1st_innings अकरावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310100003/https://www.crichq.com/matches/777842/1st_innings |date=2023-03-10 }} || ४ ऑक्टोबर || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || {{cr|COL}} || || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|CHI}} ११ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200207.html ट्वेंटी२० ९०९] || ४ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} २९ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/matches/920051/1st_innings तेरावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310100003/https://www.crichq.com/matches/920051/1st_innings |date=2023-03-10 }} || ४ ऑक्टोबर || {{cr|COL}} || || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|MEX}} ४ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/matches/920052/1st_innings चौदावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230310100005/https://www.crichq.com/matches/920052/1st_innings |date=2023-03-10 }} || ४ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|PER}} १ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200208.html ट्वेंटी२० ९१२] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} २८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200209.html ट्वेंटी२० ९१३] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || एल कोर्टिजो पोलो क्लब पिच बी ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|MEX}} ३९ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/fixtures/778183/1st_innings सतरावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005175311/https://www.crichq.com/fixtures/778183/1st_innings |date=2019-10-05 }} || ५ ऑक्टोबर || {{cr|COL}} || || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|URU}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200210.html ट्वेंटी२० ९१५] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|PER}} || मॅथ्यू स्प्राय || {{cr|CHI}} || कमलेश गुप्ता || एल कोर्टिजो पोलो क्लब खेळपट्टी ए ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|PER}} ६० धावांनी |- | [https://www.crichq.com/fixtures/778192/1st_innings एकोणीसावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005175453/https://www.crichq.com/fixtures/778192/1st_innings |date=2019-10-05 }} || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || {{cr|COL}} || || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|COL}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200211.html ट्वेंटी२० ९१६] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|BRA}} || ग्रेगर कॅस्ली || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || एल कोर्टिजो पोलो क्लब पिच बी ग्राउंड, [[लिमा]] || {{cr|MEX}} २० धावांनी |- | [https://www.crichq.com/fixtures/920059/1st_innings एकविसावा सामना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005175653/https://www.crichq.com/fixtures/920059/1st_innings |date=2019-10-05 }} || ५ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|URU}} || बूपथी रवी || एल कॉर्टिजो पोलो क्लब, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} २ धावांनी |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200212.html ट्वेंटी२० ९१९] || ६ ऑक्टोबर || {{cr|ARG}} || हर्नन फेनेल || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{cr|ARG}} ४ गडी राखून |} ===दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा=== {{main|२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला स्पर्धा}} {{२०१९ दक्षिण अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200213.html म.ट्वेंटी२० ७७४] || ३ ऑक्टोबर || {{crw|PER}} || मिल्का लिनरेस || {{crw|ARG}} || वेरोनिका वास्क्वेझ || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|ARG}} ९२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200214.html म.ट्वेंटी२० ७७६] || ३ ऑक्टोबर || {{crw|BRA}} || रॉबर्टा मोरेट्टी एव्हरी || {{crw|CHI}} || जेनेट गोन्झालेझ || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|BRA}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200215.html म.ट्वेंटी२० ७७७] || ३ ऑक्टोबर || {{crw|ARG}} || वेरोनिका वास्क्वेझ || {{crw|MEX}} || कॅरोलिन ओवेन || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|ARG}} १२९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200216.html म.ट्वेंटी२० ७७८] || ४ ऑक्टोबर || {{crw|PER}} || मिल्का लिनरेस || {{crw|BRA}} || रॉबर्टा मोरेट्टी एव्हरी || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|BRA}} १६२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200217.html म.ट्वेंटी२० ७८०] || ४ ऑक्टोबर || {{crw|CHI}} || जेनेट गोन्झालेझ || {{crw|MEX}} || कॅरोलिन ओवेन || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|CHI}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200218.html म.ट्वेंटी२० ७८१] || ४ ऑक्टोबर || {{crw|ARG}} || वेरोनिका वास्क्वेझ || {{crw|BRA}} || रॉबर्टा मोरेट्टी एव्हरी || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|BRA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200219.html म.ट्वेंटी२० ७८२] || ५ ऑक्टोबर || {{crw|PER}} || मिल्का लिनरेस || {{crw|MEX}} || कॅरोलिन ओवेन || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|MEX}} १९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200220.html म.ट्वेंटी२० ७८३] || ५ ऑक्टोबर || {{crw|ARG}} || वेरोनिका वास्क्वेझ || {{crw|CHI}} || जेनेट गोन्झालेझ || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|ARG}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200221.html म.ट्वेंटी२० ७८४] || ५ ऑक्टोबर || {{crw|BRA}} || रॉबर्टा मोरेट्टी एव्हरी || {{crw|MEX}} || कॅरोलिन ओवेन || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|BRA}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200222.html म.ट्वेंटी२० ७८५] || ६ ऑक्टोबर || {{crw|PER}} || मिल्का लिनरेस || {{crw|CHI}} || जेनेट गोन्झालेझ || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|CHI}} ७ गडी राखून |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200223.html म.ट्वेंटी२० ७८६] || ६ ऑक्टोबर || {{crw|ARG}} || वेरोनिका वास्क्वेझ || {{crw|BRA}} || रॉबर्टा मोरेट्टी एव्हरी || लिमा क्रिकेट आणि फुटबॉल क्लब, [[लिमा]] || {{crw|BRA}} ४ गडी राखून |} ===जर्सीचा कतार दौरा=== {{main|जर्सी क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202014.html ट्वेंटी२० ९२६] || ९ ऑक्टोबर || [[इक्बाल हुसेन]] || डॉमिनिक ब्लॅम्पीड || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|QAT}} २० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202015.html ट्वेंटी२० ९२९] || १० ऑक्टोबर || [[इक्बाल हुसेन]] || चार्ल्स पर्चार्ड || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|QAT}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202016.html ट्वेंटी२० ९३०] || ११ ऑक्टोबर || [[इक्बाल हुसेन]] || डॉमिनिक ब्लॅम्पीड || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|QAT}} ८ गडी राखून |} ===हेलेनिक प्रीमियर लीग (आंतरराष्ट्रीय विभाग)=== {{main|२०१९ हेलेनिक प्रीमियर लीग}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203831.html ट्वेंटी२० ९३१] || १४ ऑक्टोबर || {{cr|BUL}} || प्रकाश मिश्रा || {{cr|SER}} || हरिस दाजे || मरीना ग्राउंड, [[कॉर्फू]] || {{cr|BUL}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203832.html ट्वेंटी२० ९३२] || १५ ऑक्टोबर || {{cr|GRE}} || अनास्तासिओस मॅनोसिस || {{cr|SER}} || हरिस दाजे || मरीना ग्राउंड, [[कॉर्फू]] || {{cr|GRE}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203833.html ट्वेंटी२० ९३३] || १६ ऑक्टोबर || {{cr|GRE}} || अनास्तासिओस मॅनोसिस || {{cr|BUL}} || प्रकाश मिश्रा || मरीना ग्राउंड, [[कॉर्फू]] || {{cr|GRE}} ९ गडी राखून |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1204616.html ट्वेंटी२० ९३८] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|GRE}} || अनास्तासिओस मॅनोसिस || {{cr|BUL}} || प्रकाश मिश्रा || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|BUL}} १८ धावांनी |} ===व्हॅलेटा कप === {{main|२०१९ व्हॅलेटा कप}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202023.html पहिला सामना] || १७ ऑक्टोबर || {{cr|MLT}} || विक्रम अरोरा || {{cr|ISL}} || नोलन विल्यम्स || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|MLT}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202026.html ट्वेंटी२० ९३४] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|MLT}} || विक्रम अरोरा || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|CZE}} १२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202027.html तीसरा सामना] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|ISL}} || नोलन विल्यम्स || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन || मार्क आहुजा || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202022.html चौथा सामना] || १८ ऑक्टोबर || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || {{cr|ISL}} || नोलन विल्यम्स || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|CZE}} ८३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202025.html पाचवा सामना] || १९ ऑक्टोबर || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन || मार्क आहुजा || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202024.html सहावा सामना] || १९ ऑक्टोबर || {{cr|MLT}} || विक्रम अरोरा || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन || मार्क आहुजा || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|प्लेऑफ |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202028.html ट्वेंटी२० ९४५] || २० ऑक्टोबर || {{cr|MLT}} || विक्रम अरोरा || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|CZE}} ८२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202029.html दुसरी उपांत्य फेरी] || २० ऑक्टोबर || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन || मार्क आहुजा || {{cr|ISL}} || नोलन विल्यम्स || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202030.html अंतिम सामना] || २० ऑक्टोबर || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || {{flagicon|HUN}} हंगेरी इलेव्हन || मार्क आहुजा || [[मार्सा स्पोर्ट्स क्लब]], मार्सा || {{cr|CZE}} ८ गडी राखून |} ===इबेरिया कप=== {{main|२०१९ आयबेरिया कप}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:175px;"|संघ ! style="width:20px;"|{{Abbr | सा | Played}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | वि | Won}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | प | Lost}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | ब | Tied}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | नि.ना | No result}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | गु | Points}} ! style="width:65px;"|{{Abbr | धा | Net run rate}} |- | style="text-align:left" |{{cr|ESP}} | ४ || ४ || ० || ० || ० || '''८''' || +१.६२७ |- | style="text-align:left" |{{cr|POR}} | ४ || २ || २ || ० || ० || '''४''' || –०.५९५ |- | style="text-align:left" |{{cr|GIB}} | ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || –०.९६९ |} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201668.html ट्वेंटी२० ९७०] || २५ ऑक्टोबर || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{cr|POR}} || पाओलो बुकीमाझा || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201669.html ट्वेंटी२० ९७३] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|GIB}} || मॅथ्यू हंटर || {{cr|POR}} || पाओलो बुकीमाझा || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|POR}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201670.html ट्वेंटी२० ९७५] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{cr|GIB}} || मॅथ्यू हंटर || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201671.html ट्वेंटी२० ९७६] || २६ ऑक्टोबर || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{cr|POR}} || पाओलो बुकीमाझा || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} २९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201672.html ट्वेंटी२० ९८१] || २७ ऑक्टोबर || {{cr|GIB}} || मॅथ्यू हंटर || {{cr|POR}} || पाओलो बुकीमाझा || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|POR}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1201673.html ट्वेंटी२० ९८४] || २७ ऑक्टोबर || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{cr|GIB}} || मॅथ्यू हंटर || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} ६ गडी राखून |} ==नोव्हेंबर== ===मोझांबिकचा मलावी दौरा=== {{main|२०१९ टी२० क्वाचा कप#पुरुषांची मालिका}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|क्वाचा कप – टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205260.html ट्वेंटी२० १००३] || ६ नोव्हेंबर || मोहम्मद अब्दुल्ला || कलीम शहा || लिलोंगवे गोल्फ क्लब, [[लिलोंगवे]] || {{cr|MWI}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205261.html ट्वेंटी२० १००४] || ६ नोव्हेंबर || मोहम्मद अब्दुल्ला || कलीम शहा || लिलोंगवे गोल्फ क्लब, [[लिलोंगवे]] || {{cr|MWI}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205262.html ट्वेंटी२० १००५] || ७ नोव्हेंबर || मोहम्मद अब्दुल्ला || कलीम शहा || लिलोंगवे गोल्फ क्लब, [[लिलोंगवे]] || {{cr|MWI}} २५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205263.html ट्वेंटी२० १००६] || ७ नोव्हेंबर || मोहम्मद अब्दुल्ला || कलीम शहा || लिलोंगवे गोल्फ क्लब, [[लिलोंगवे]] || {{cr|MWI}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205264.html ट्वेंटी२० १०१०] || ९ नोव्हेंबर || मोहम्मद अब्दुल्ला || कलीम शहा || इंडियन स्पोर्ट्स क्लब, [[ब्लांटायर]] || {{cr|MWI}} १५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205265.html ट्वेंटी२० १०११] || ९ नोव्हेंबर || गिफ्ट कानसोनखो || कलीम शहा || इंडियन स्पोर्ट्स क्लब, [[ब्लांटायर]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205266.html ट्वेंटी२० १०१३] || १० नोव्हेंबर || गिफ्ट कानसोनखो || कलीम शहा || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{cr|MOZ}} ११ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |} ===मोझांबिक महिलांचा मलावी दौरा=== {{main|२०१९ टी२० क्वाचा कप#महिला मालिका}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|क्वाचा कप – महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205267.html म.ट्वेंटी२० ७९०] || ६ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MWI}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205268.html म.ट्वेंटी२० ७९१] || ६ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MOZ}} ४७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205269.html म.ट्वेंटी२० ७९२] || ७ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MWI}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205270.html म.ट्वेंटी२० ७९३] || ७ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MOZ}} १८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205271.html म.ट्वेंटी२० ७९४] || ८ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MOZ}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205272.html म.ट्वेंटी२० ७९५] || ८ नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MWI}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1205273.html म.ट्वेंटी२० ७९७] || १० नोव्हेंबर || शाहिदा हुसेन || ओल्गा मात्सोलो || सेंट अँड्र्यूज इंटरनॅशनल हायस्कूल, [[ब्लांटायर]] || {{crw|MWI}} ४ धावांनी |} ==डिसेंबर== ===केन्या महिलांचा बोत्सवाना दौरा=== {{main|केन्या महिला क्रिकेट संघाचा बोत्सवाना दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207657.html म.ट्वेंटी२० ८०३] || २ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || {{crw|KEN}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207658.html म.ट्वेंटी२० ८०४] || ३ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || {{crw|KEN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207659.html म.ट्वेंटी२० ८०५] || ३ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || {{crw|BOT}} ७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207660.html म.ट्वेंटी२० ८०७अ] || ५ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207661.html म.ट्वेंटी२० ८०८] || ५ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || {{crw|KEN}} ११ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207662.html म.ट्वेंटी२० ८०९] || ६ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || {{crw|KEN}} ५० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207663.html म.ट्वेंटी२० ८१०अ] || ७ डिसेंबर || गोबिलवे माटोम || डेझी न्योरोगे || [[बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल|बोत्स्वाना क्रिकेट असोसिएशन ओव्हल १]], [[गॅबोरोन]] || सामना रद्द |} ===दक्षिण आशियाई खेळ – महिला स्पर्धा=== {{main|२०१९ दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{२०१९ दक्षिण आशियाई खेळ महिला क्रिकेट}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208804.html म.ट्वेंटी२० ८०२] || २ डिसेंबर || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || {{crw|MDV}} || झूना मरियम || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|NEP}} १० गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208805.html दुसरा सामना] || ३ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[सलमा खातून]] || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[हर्षिता मडवी]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|BAN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208806.html म.ट्वेंटी२० ८०६] || ४ डिसेंबर || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || {{crw|BAN}} || [[सलमा खातून]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|BAN}} १० गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208807.html चौथा सामना] || ४ डिसेंबर || {{crw|MDV}} || झूना मरियम || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[हर्षिता मडवी]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ २४९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208808.html म.ट्वेंटी२० ८०७] || ५ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[सलमा खातून]] || {{crw|MDV}} || झूना मरियम || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|BAN}} २४९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208809.html सहावा सामना] || ६ डिसेंबर || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[हर्षिता मडवी]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ ४१ धावांनी |- ! colspan="8" |पदकांचे सामने |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208810.html म.ट्वेंटी२० ८१०] || ७ डिसेंबर || {{crw|MDV}} || झूना मरियम || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|NEP}} १० गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208811.html सुवर्ण पदक] || ८ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[सलमा खातून]] || {{Flagicon|SL}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[हर्षिता मडवी]] || पोखरा स्टेडियम, पोखरा || {{crw|BAN}} २ धावांनी |} ===दक्षिण आशियाई खेळ – पुरुष स्पर्धा=== {{main|२०१९ दक्षिण आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा}} {{२०१९ दक्षिण आशियाई खेळ पुरुष क्रिकेट}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208603.html पहिला सामना] || ३ डिसेंबर || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[चारिथ असलंका]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208604.html दुसरा सामना] || ४ डिसेंबर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ || [[नजमुल हुसेन शांतो]] || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ १०९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208605.html तिसरा सामना] || ४ डिसेंबर || {{cr|BHU}} || जिग्मे सिंगये || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[चारिथ असलंका]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ १७३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208606.html ट्वेंटी२० १०१८] || ५ डिसेंबर || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{cr|BHU}} || जिग्मे सिंगये || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|NEP}} १४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208607.html पाचवा सामना] || ५ डिसेंबर || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[चारिथ असलंका]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208608.html सहावा सामना] || ६ डिसेंबर || {{cr|BHU}} || जिग्मे सिंगये || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ || [[नजमुल हुसेन शांतो]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ १० गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208609.html ट्वेंटी२० १०१९] || ६ डिसेंबर || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|NEP}} ८४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208610.html आठवा सामना] || ७ डिसेंबर || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ || [[नजमुल हुसेन शांतो]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ ४४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208612.html ट्वेंटी२० १०२१] || ७ डिसेंबर || {{cr|BHU}} || जिग्मे सिंगये || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|MDV}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208611.html दहावा सामना] || ८ डिसेंबर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ || [[नजमुल हुसेन शांतो]] || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[चारिथ असलंका]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ ९ गडी राखून |- ! colspan="8" |पदकांचे सामने |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208613.html ट्वेंटी२० १०२३] || ९ डिसेंबर || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208614.html सुवर्ण पदक] || ९ डिसेंबर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ || [[नजमुल हुसेन शांतो]] || {{Flagicon|SRI}} श्रीलंका अंडर-२३ || [[चारिथ असलंका]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|टीयू क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{Flagicon|BAN}} बांगलादेश अंडर-२३ ७ गडी राखून |} ===बेलीज महिलांचा कॉस्टा रिका दौरा=== {{main|बेलीज महिला क्रिकेट संघाचा कॉस्टा रिका दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207669.html म.ट्वेंटी२० ८११] || १३ डिसेंबर || मर्सिया लुईस || डियान बाल्डविन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|BLZ}} ६३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207670.html म.ट्वेंटी२० ८१२] || १३ डिसेंबर || मर्सिया लुईस || डियान बाल्डविन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|BLZ}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207671.html म.ट्वेंटी२० ८१३] || १४ डिसेंबर || मर्सिया लुईस || डियान बाल्डविन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|BLZ}} ९२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207672.html म.ट्वेंटी२० ८१४] || १४ डिसेंबर || मर्सिया लुईस || डियान बाल्डविन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|CRC}} ६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207673.html म.ट्वेंटी२० ८१५] || १५ डिसेंबर || मर्सिया लुईस || आर्डेन स्टीफनसन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|BLZ}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207674.html म.ट्वेंटी२० ८१६] || १५ डिसेंबर || वेंडी डेलगाडो || डियान बाल्डविन || लॉस रेयेस पोलो क्लब, गुआसिमा || {{crw|BLZ}} ४ गडी राखून |} ===इंडोनेशिया महिलांचा फिलीपिन्स दौरा=== {{main|इंडोनेशिया महिला क्रिकेट संघाचा फिलीपिन्स दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1209600.html म.ट्वेंटी२० ८२०] || २१ डिसेंबर || जोसी अरिमास || युलिया अँग्रेनी || फ्रेंडशिप ओव्हल, दासमारिनास || {{crw|IDN}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1209601.html म.ट्वेंटी२० ८२१] || २१ डिसेंबर || जोसी अरिमास || युलिया अँग्रेनी || फ्रेंडशिप ओव्हल, दासमारिनास || {{crw|IDN}} १८२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1209602.html म.ट्वेंटी२० ८२२] || २२ डिसेंबर || जोसी अरिमास || युलिया अँग्रेनी || फ्रेंडशिप ओव्हल, दासमारिनास || {{crw|IDN}} १८७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1209603.html म.ट्वेंटी२० ८२३] || २२ डिसेंबर || जोसी अरिमास || युलिया अँग्रेनी || फ्रेंडशिप ओव्हल, दासमारिनास || {{crw|IDN}} १० गडी राखून |} ==जानेवारी== ===कतार महिला टी२०आ तिरंगी मालिका=== {{main|२०२० कतार महिला टी२०आ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:175px;"|संघ ! style="width:20px;"|{{Abbr | सा | Played}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | वि | Won}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | प | Lost}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | ब | Tied}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | नि.ना | No result}} ! style="width:20px;"|{{Abbr | गु | Points}} ! style="width:65px;"|{{Abbr | धा | Net run rate}} |- | style="text-align:left" |{{crw|OMA}} | ४ || ३ || १ || ० || ० || ६ || +०.७७७ |- | style="text-align:left" |{{crw|KUW}} | ४ || २ || २ || ० || ० || ४ || +०.१७९ |- | style="text-align:left" |{{crw|QAT}} | ४ || १ || ३ || ० || ० || २ || –०.९६६ |} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213157.html म.ट्वेंटी२० ८२४] || १७ जानेवारी || {{crw|QAT}} || आयशा || {{crw|OMA}} || वैशाली जेसरानी || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|OMA}} ३ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213158.html म.ट्वेंटी२० ८२५] || १७ जानेवारी || {{crw|QAT}} || आयशा || {{crw|KUW}} || आमना तारिक || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|QAT}} १ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213159.html म.ट्वेंटी२० ८२६] || १८ जानेवारी || {{crw|KUW}} || आमना तारिक || {{crw|OMA}} || वैशाली जेसरानी || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|KUW}} ८ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213160.html म.ट्वेंटी२० ८२७] || १८ जानेवारी || {{crw|QAT}} || आयशा || {{crw|OMA}} || वैशाली जेसरानी || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|OMA}} ६१ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213161.html म.ट्वेंटी२० ८२८] || १९ जानेवारी || {{crw|QAT}} || आयशा || {{crw|KUW}} || आमना तारिक || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|KUW}} ७ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213162.html म.ट्वेंटी२० ८२९] || १९ जानेवारी || {{crw|KUW}} || आमना तारिक || {{crw|OMA}} || वैशाली जेसरानी || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|OMA}} ३ धावांनी |- ! colspan="8"|अंतिम सामना |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213166.html म.ट्वेंटी२० ८३०] || २१ जानेवारी || {{crw|KUW}} || आमना तारिक || {{crw|OMA}} || वैशाली जेसरानी || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{crw|KUW}} ७ गडी राखून |} ==फेब्रुवारी== ===जर्मनी महिलांचा ओमान दौरा=== {{main|जर्मनी महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214763.html म.ट्वेंटी२० ८३५] || ४ फेब्रुवारी || वैशाली जेसरानी || अनुराधा दोड्डबल्लापूर || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{crw|GER}} ११५ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214764.html म.ट्वेंटी२० ८३६] || ५ फेब्रुवारी || वैशाली जेसरानी || अनुराधा दोड्डबल्लापूर || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{crw|GER}} ६ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214765.html म.ट्वेंटी२० ८३९] || ७ फेब्रुवारी || वैशाली जेसरानी || अनुराधा दोड्डबल्लापूर || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{crw|GER}} १९ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214766.html म.ट्वेंटी२० ८४१] || ८ फेब्रुवारी || वैशाली जेसरानी || अनुराधा दोड्डबल्लापूर || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{crw|GER}} २३ धावांनी |} ===युगांडाचा कतार दौरा=== {{main|युगांडा क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215133.html ट्वेंटी२० १०३८] || १२ फेब्रुवारी || [[इक्बाल हुसेन]] || [[अर्नोल्ड ओटवानी]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{cr|QAT}} ४० धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215134.html ट्वेंटी२० १०४०] || १३ फेब्रुवारी || [[इक्बाल हुसेन]] || [[अर्नोल्ड ओटवानी]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{cr|QAT}} २८ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215135.html ट्वेंटी२० १०४२] || १५ फेब्रुवारी || [[इक्बाल हुसेन]] || [[अर्नोल्ड ओटवानी]] || [[वेस्ट एंड पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{cr|UGA}} १८ धावांनी |} ===हाँगकाँगचा मलेशिया दौरा=== {{main|२०२० इंटरपोर्ट टी२०आ मालिका}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|इंटरपोर्ट टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215136.html ट्वेंटी२० १०४४] || २० फेब्रुवारी || [[अहमद फैज]] || [[एजाज खान]] || [[किनारा अकादमी ओव्हल|किनारा ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} २१ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215137.html ट्वेंटी२० १०४५] || २१ फेब्रुवारी || [[अहमद फैज]] || [[एजाज खान]] || [[किनारा अकादमी ओव्हल|किनारा ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ३५ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215138.html ट्वेंटी२० १०५१] || २३ फेब्रुवारी || [[अहमद फैज]] || [[एजाज खान]] || [[किनारा अकादमी ओव्हल|किनारा ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ८ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215139.html ट्वेंटी२० १०५५] || २४ फेब्रुवारी || [[अहमद फैज]] || [[एजाज खान]] || [[किनारा अकादमी ओव्हल|किनारा ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १३ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215140.html ट्वेंटी२० १०६२] || २६ फेब्रुवारी || [[विरनदीप सिंग]] || [[एजाज खान]] || [[किनारा अकादमी ओव्हल|किनारा ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ६ गडी राखून |} ===एसीसी पश्चिम क्षेत्र टी२०=== {{main|२०२० आशिया कप पात्रता#२०२० एसीसी पश्चिमी क्षेत्र टी२०}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०२० एसीसी पश्चिमी क्षेत्र टी२० गट अ गुणफलक}} {{col-2}} {{२०२० एसीसी पश्चिमी क्षेत्र टी२० गट ब गुणफलक}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215152.html ट्वेंटी२० १०४७] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|IRN}} || डॅड दहनी || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} १० गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215151.html ट्वेंटी२० १०४८] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|MDV}} || मोहम्मद आझम || {{cr|QAT}} || [[इक्बाल हुसेन]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|QAT}} १०६ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215154.html ट्वेंटी२० १०४९] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|KUW}} || [[मोहम्मद अस्लम]] || {{cr|SAU}} || शोएब अली || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|KUW}} ९ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215153.html ट्वेंटी२० १०५०] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|OMA}} || [[खावर अली]] || {{cr|BHR}} || अनासिम खान || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|OMA}} ८ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215155.html ट्वेंटी२० १०५३] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|IRN}} || डॅड दहनी || {{cr|SAU}} || शोएब अली || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|SAU}} ९ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215156.html ट्वेंटी२० १०५४] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|QAT}} || [[इक्बाल हुसेन]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|QAT}} ३४ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215158.html ट्वेंटी२० १०५६] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || अनासिम खान || {{cr|MDV}} || मोहम्मद आझम || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|BHR}} ६५ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215157.html ट्वेंटी२० १०५७] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|KUW}} || [[मोहम्मद अस्लम]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} ४७ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215159.html ट्वेंटी२० १०५८] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|OMA}} || [[झीशान मकसूद]] || {{cr|MDV}} || मोहम्मद आझम || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|OMA}} १० गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215160.html ट्वेंटी२० १०५९] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|SAU}} || शोएब अली || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} १२ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215161.html ट्वेंटी२० १०६०] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || अनासिम खान || {{cr|QAT}} || [[इक्बाल हुसेन]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|BHR}} ६ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215162.html ट्वेंटी२० १०६१] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|IRN}} || डॅड दहनी || {{cr|KUW}} || [[मोहम्मद अस्लम]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|KUW}} ८ गडी राखून |- ! colspan="9" |बाद फेरी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215163.html ट्वेंटी२० १०६३] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || अनासिम खान || {{cr|KUW}} || [[मोहम्मद अस्लम]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|KUW}} ८७ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215164.html ट्वेंटी२० १०६४] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|QAT}} || [[इक्बाल हुसेन]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २, [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} २८ धावांनी |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1215165.html ट्वेंटी२० १०६६] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|KUW}} || [[मोहम्मद अस्लम]] || {{cr|UAE}} || [[अहमद रझा]] || ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १, [[मस्कत]] || {{cr|UAE}} १०२ धावांनी |} ===एसीसी पूर्व क्षेत्र टी२०=== {{main|२०२० आशिया कप पात्रता#२०२० एसीसी पूर्वी क्षेत्र टी२०}} {{२०२० एसीसी पूर्वी क्षेत्र टी२० गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217738.html ट्वेंटी२० १०६७] || २९ फेब्रुवारी || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || {{cr|SIN}} || [[अमजद महबूब]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|SIN}} ४३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217739.html ट्वेंटी२० १०६८] || २९ फेब्रुवारी || {{cr|MAS}} || [[अहमद फैज]] || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|MAS}} २२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217740.html ट्वेंटी२० १०६९] || १ मार्च || {{cr|HK}} || [[एजाज खान]] || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|HK}} ४३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217741.html ट्वेंटी२० १०७०] || १ मार्च || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || {{cr|MAS}} || [[अहमद फैज]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|MAS}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217742.html ट्वेंटी२० १०७१] || ३ मार्च || {{cr|MAS}} || [[अहमद फैज]] || {{cr|SIN}} || [[अमजद महबूब]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|SIN}} १२८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217743.html ट्वेंटी२० १०७२] || 3 March || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || {{cr|HK}} || [[एजाज खान]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|HK}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217744.html ट्वेंटी२० १०७३] || ४ मार्च || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217745.html ट्वेंटी२० १०७४] || ४ मार्च || {{cr|HK}} || [[एजाज खान]] || {{cr|SIN}} || [[अमजद महबूब]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|SIN}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217746.html ट्वेंटी२० १०७५अ] || ६ मार्च || {{cr|NEP}} || ज्ञानेंद्र मल्ल || {{cr|SIN}} || [[अमजद महबूब]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1217747.html ट्वेंटी२० १०७६] || ६ मार्च || {{cr|HK}} || [[एजाज खान]] || {{cr|MAS}} || [[अहमद फैज]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |} ==मार्च== ===जर्मनीचा स्पेन दौरा=== {{main|जर्मनी क्रिकेट संघाचा स्पेन दौरा, २०१९-२०}} {| class="wikitable" ! क्र. ! दिनांक ! यजमान संघ ! पाहुणा संघ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207081.html ट्वेंटी२० १०८०] || ८ मार्च || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || [[व्यंकटरमण गणेशन]] || [[डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], अल्मेरिया || {{cr|ESP}} ९ गडी राखून |- | [http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/match/1207082.html ट्वेंटी२० १०८१] || ८ मार्च || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || [[व्यंकटरमण गणेशन]] || [[डेझर्ट स्प्रिंग्स क्रिकेट ग्राउंड]], अल्मेरिया || {{cr|GER}} ५८ धावांनी |} ===एसीए आफ्रिका टी२० कप=== {{main|२०२० एसीए आफ्रिका टी२० कप}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही स्पर्धा पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref name="ACAcorona"/> ==एप्रिल== ===ब्राझील महिलांचा अर्जेंटिना दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.exmouthjournal.co.uk/sport/cricket/former-exmouth-cricketer-coaching-the-brazilian-national-women-s-team-1-6573977|title=Former Exmouth cricketer coaching the Brazilian national women's team|website=Exmouth Journal|access-date=23 March 2020|archive-date=2020-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929002054/https://www.exmouthjournal.co.uk/sport/cricket/former-exmouth-cricketer-coaching-the-brazilian-national-women-s-team-1-6573977|url-status=dead}}</ref> ===आयसीसी टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता अ=== {{main|२०२०-२१ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आशिया पात्रता#गट अ}} कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref name="ICC-pp" /> ===सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप=== कोविड-१९ महामारीमुळे ही स्पर्धा रद्द करण्यात आली.<ref name="CAC" /> ===ऑस्ट्रियाचा बेल्जियम दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/202179940129854/posts/1114923062188866/|title=Belgium vs Austria T20I series planned for 18-19th April 2020 in Belgium has been postponed due to Coronacrisis|website=Cricket Belgium Official (via Facebook)|access-date=16 March 2020}}</ref> ===आयसीसी टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता=== {{main|२०२०-२१ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका पात्रता#उप-प्रादेशिक स्पर्धा}} कोरोनाव्हायरस साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref name="ICC-pp" /> ===लक्झेंबर्गचा बेल्जियम दौरा=== कोविड-१९ साथीच्या आजारामुळे मार्च २०२० मध्ये ही मालिका पुढे ढकलण्यात आली होती.<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/202179940129854/posts/1118064285208077/|title=Belgium vs Luxembourg T20Is postponed until further notice|website=Cricket Belgium Official (via Facebook)|access-date=20 March 2020}}</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{reflist|group="n"}} kf3yqu50dz2l6kw7xscvhba58cvxe1b 0 327295 2711908 2433561 2026-09-24T22:00:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711908 wikitext text/x-wiki '''२०१९ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट''' हंगाम मे ते ऑगस्ट २०१९ पर्यंत होता. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या असोसिएट सदस्यांमधील सर्व अधिकृत वीस षटकांचे सामने पूर्ण ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय किंवा महिला ट्वेंटी२० आंतरराष्ट्रीय दर्जा मिळण्यास पात्र होते, कारण आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने १ जुलै २०१८ पासून (महिला संघ) आणि १ जानेवारी २०१९ पासून (पुरुष संघ) त्याच्या सर्व सदस्यांमधील सामन्यांना टी२०आ दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=International Cricket Council|date=26 April 2018|accessdate=16 September 2019}}</ref> सीझनमध्ये सर्व टी२०आ/मटी२०आ क्रिकेट मालिका समाविष्ट होत्या ज्यात मुख्यतः आयसीसी असोसिएट सदस्यांचा समावेश होता, ज्या २०१९ मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकेव्यतिरिक्त खेळल्या गेल्या होत्या. २०१९ कॅलेंडर वर्षातील पुरुषांच्या ७५% पेक्षा जास्त टी२०आ सामन्यांमध्ये असोसिएट संघांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.emergingcricket.com/insight/by-hook-or-by-brooks/t20-internationals-tim-wigmore-and-pavel-florin/ |title=T20 Internationals, Tim Wigmore and Pavel Florin |work=Emerging Cricket |accessdate=17 October 2019}}</ref> ==मोसम आढावा== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+ आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! colspan=3 | [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#जर्मनीचा बेल्जियम दौरा|११ मे २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|BEL}} | style="text-align:left" | {{cr|GER}} | colspan=3 | ०-३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्समध्ये जर्मनी विरुद्ध इटली|२४ मे २०१९]] | style="text-align:left" | {{flagicon|NED}} {{cr|GER}} | style="text-align:left" | {{cr|ITA}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#जर्सीचा ग्वेर्नसे दौरा|३१ मे २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|GUE}} | style="text-align:left" | {{cr|JER}} | colspan=3 | ०-३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#कुवेतचा कतार दौरा|४ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|QAT}} | style="text-align:left" | {{cr|KUW}} | colspan=3 | २-१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#नेपाळचा मलेशिया दौरा|१३ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|MAS}} | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | colspan=3 | ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#फिनलंडचा डेन्मार्क दौरा|१३ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|DEN}} | style="text-align:left" | {{cr|FIN}} | colspan=3 | २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#स्पेनचा फिनलॅंड दौरा|१७ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|FIN}} | style="text-align:left" | {{cr|ESP}} | colspan=3 | १-२ [३] |- | style="text-align:left" | [[#बोत्स्वानाचा नामिबिया दौरा|१९ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | style="text-align:left" | {{cr|BOT}} | colspan=3 | ४-० [४] |- ! colspan=6 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#मलेशिया तिरंगी मालिका|२४ जून २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|MAS}} [[२०१९ मलेशिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|MAS}} |- | style="text-align:left" | [[#पॅसिफिक गेम्स – पुरुषांचा कार्यक्रम|८ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|SAM}} [[२०१९ पॅसिफिक गेम्समधील क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०१९ पॅसिफिक गेम्स]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|PNG}} |- | style="text-align:left" | [[#कॉन्टिनेन्टल कप|२९ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ROM}} [[२०१९ कॉन्टिनेंटल कप (क्रिकेट)|२०१९ कॉन्टिनेंटल कप]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|AUT}} |} {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+ महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! colspan=3 | [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#जर्सी महिलांचा ग्वेर्नसे दौरा|३१ मे २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|GUE}} | style="text-align:left" | {{crw|JER}} | colspan=3 | १-० [१] |- | style="text-align:left" | [[#सौदारी चषक|२८ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|SIN}} | style="text-align:left" | {{crw|MAS}} | colspan=3 | ०-३ [३] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिला वि थायलंड महिला, नेदरलँड्समध्ये|२१ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" | {{flagicon|NED}} {{crw|BAN}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | colspan=3 | २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश महिलांचा नेदरलँड्स दौरा|२३ ऑगस्ट २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | colspan=3 | ०-१ [१] |- ! colspan=7 |महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|१८ जून २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|RWA}} [[२०१९ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|२०१९ क्विबुका टी२० स्पर्धा]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|TAN}} |- | style="text-align:left" | [[#पॅसिफिक गेम्स – महिला इव्हेंट|८ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|SAM}} [[२०१९ पॅसिफिक गेम्समधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०१९ पॅसिफिक गेम्स]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|SAM}} |- | style="text-align:left" | [[#फ्रान्स चौरंगी मालिका|८ जुलै २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|FRA}} [[२०१९ फ्रान्स महिला टी२०आ चौरंगी मालिका|२०१९ फ्रान्स टी२०आ चौरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|FRA}} |} ==मे== ===जर्मनीचा बेल्जियम दौरा=== {{main|जर्मनी क्रिकेट संघाचा बेल्जियम दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183920.html ट्वेंटी२० ७७३] || ११ मे || शहरयार बट || [[व्यंकटरमण गणेशन]] || [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब]], वॉटरलू || {{cr|GER}} ९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183921.html ट्वेंटी२० ७७४] || ११ मे || शहरयार बट || [[व्यंकटरमण गणेशन]] || [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब]], वॉटरलू || {{cr|GER}} ६२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183922.html ट्वेंटी२० ७७५] || १२ मे || शहरयार बट || अमित सरमा || [[रॉयल ब्रुसेल्स क्रिकेट क्लब]], वॉटरलू || {{cr|GER}} ६ गडी राखून |} ===नेदरलँड्समध्ये जर्मनी विरुद्ध इटली=== {{main|जर्मनी क्रिकेट संघाचा इटली दौरा (नेदरलँड्समध्ये), २०१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1178995.hmtl ट्वेंटी२० ७८६] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २५ मे || ऋषी पिल्लई || गयाशन मुनासिंगे || [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1178996.html ट्वेंटी२० ७८७] || २५ मे || ऋषी पिल्लई || गयाशन मुनासिंगे || [[स्पोर्टपार्क मार्शालकरवीर्ड]], [[उट्रेच]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |} ===जर्सी महिलांचा ग्वेर्नसे दौरा=== {{main|२०१९ टी२० इंटर-इन्सुलर कप#महिला टी२०आ मालिका}} {{मुख्यलेख|जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय महिला ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/series/1185174/game/1185208 मट्वेंटी२० ६६६] || ३१ मे || फ्रॅंसेस्का बलपीट || रोजा हिल || [[कॉलेज फिल्ड]], सेंट पीटर पोर्ट || {{cr|Guernsey}} ७ गडी राखून विजयी |} ===जर्सीचा ग्वेर्नसे दौरा=== {{main|२०१९ टी२० इंटर-इन्सुलर कप}} {{मुख्यलेख|जर्सी क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/series/1185174/game/1185200 ट्वेंटी२० ७८८] || ३१ मे || [[जॉश बटलर]] || [[चार्ल्स पारचर्ड]] || [[कॉलेज फिल्ड]], सेंट पीटर पोर्ट || सामना बरोबरीत <small>({{cr|JER}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली)</small> |- | [http://www.espncricinfo.com/series/1185174/game/1185201 ट्वेंटी२० ७८९] || १ जून || [[जॉश बटलर]] || [[चार्ल्स पारचर्ड]] || [[किंग जॉर्ज पंचम क्रीडा संकुल]], कॅसल || {{cr|JER}} ४१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/series/1185174/game/1185202 ट्वेंटी२० ७९०] || १ जून || [[जॉश बटलर]] || [[चार्ल्स पारचर्ड]] || [[किंग जॉर्ज पंचम क्रीडा संकुल]], कॅसल || {{cr|JER}} ७६ धावांनी विजयी |} ==जून== ===क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा=== {{main|२०१९ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा}} {{२०१९ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188786.html मट्वेंटी२० ६६७] || १८ जून || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188785.html मट्वेंटी२० ६६८] || १८ जून || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188787.html मट्वेंटी२० ६६९] || १९ जून || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188784.html मट्वेंटी२० ६७०] || १९ जून || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} ३० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188790.html मट्वेंटी२० ६७१] || २० जून || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} ३०४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188781.html मट्वेंटी२० ६७२] || २० जून || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188782.html मट्वेंटी२० ६७३] || २१ जून || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|RWA}} २१६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188783.html मट्वेंटी२० ६७४] || २१ जून || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188788.html मट्वेंटी२० ६७६] || २२ जून || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} २६८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188789.html मट्वेंटी२० ६७७] || २२ जून || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188791.html मट्वेंटी२० ६७८] || २३ जून || {{crw|MLI}} || युमा संगारे || {{crw|UGA}} || रिटा मुसमाळी || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|UGA}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188792.html मट्वेंटी२० ६७९] || २३ जून || {{crw|TAN}} || फातुमा किबासू || {{crw|RWA}} || सारा उवेरा || [[रवांडा क्रिकेट स्टेडियम|गहंगा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[किगाली]] || {{crw|TAN}} ७० धावांनी |} ===मलेशिया तिरंगी मालिका=== {{main|२०१९ मलेशिया ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका}} {{२०१९ मलेशिया ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका - १}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186488.html ट्वेंटी२० ८०९] || २४ जून || {{cr|MAS}} || [[मुहम्मद स्याहादत]] || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186489.html ट्वेंटी२० ८१०] || २५ जून || {{cr|MAS}} || [[मुहम्मद स्याहादत]] || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूझ || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ७३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186490.html ट्वेंटी२० ८१२] || २६ जून || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूझ || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MDV}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186491.html ट्वेंटी२० ८१३] || २७ जून || {{cr|MAS}} || [[मुहम्मद स्याहादत]] || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186492.html ट्वेंटी२० ८१४] || २८ जून || {{cr|MAS}} || [[मुहम्मद स्याहादत]] || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूझ || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] ||सामना बेनिकाली |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1186493.html ट्वेंटी२० ८१५] || २९ जून || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूझ || {{cr|THA}} || विचानाथ सिंग || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] ||{{cr|THA}} ५ गडी राखून विजयी |} ==जुलै== ===कुवेतचा कतार दौरा=== {{मुख्यलेख|कुवेत क्रिकेट संघाचा कतार दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192556.html ट्वेंटी२० ८१६] || ४ जुलै || तमूर सज्जाद || मोहम्मद कासिफ || [[वेस्ट एंड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{cr|Kuwait}} ७ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192556.html ट्वेंटी२० ८१७] || ५ जुलै || तमूर सज्जाद || मोहम्मद कासिफ || [[वेस्ट एंड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || सामना बरोबरीत.<small>({{cr|QAT}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली)</small> |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192556.html ट्वेंटी२० ८१८] || ६ जुलै || तमूर सज्जाद || मोहम्मद कासिफ || [[वेस्ट एंड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दोहा]] || {{cr|QAT}} ३ गडी राखून विजयी |} ===पॅसिफिक गेम्स – पुरुषांचा कार्यक्रम=== {{main|२०१९ पॅसिफिक गेम्समधील क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा}} {{२०१९ पॅसिफिक गेम्स पुरुष क्रिकेट गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192811.html ट्वेंटी२० ८१९] || ८ जुलै || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ९ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | दुसरा सामना || ८ जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || फालेटा ओव्हल, [[अपिया]] || {{cr|VAN}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192812.html ट्वेंटी२० ८२०] || ९ जुलै || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || {{cr|PNG}} || फालेटा ओव्हल ३, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ३ गडी राखून |- | चौथा सामना || ९ जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || फालेटा ओव्हल, [[अपिया]] || {{cr|SAM}} १० गडी राखून |- | पाचवा सामना || ९ जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || फालेटा ओव्हल, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192813.html ट्वेंटी२० ८२१] || ९ जुलै || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{cr|SAM}} २ गडी राखून |- | सातवा सामना || १० जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || फालेटा ओव्हल, [[अपिया]] || {{cr|VAN}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192814.html ट्वेंटी२० ८२२] || १० जुलै || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || फालेटा ओव्हल २, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ६ गडी राखून |- | नववा सामना || ११ जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || फालेटा ओव्हल, [[अपिया]] || {{cr|SAM}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192816.html ट्वेंटी२० ८२३] || १२ जुलै || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || फालेटा ओव्हल ३, [[अपिया]] || {{cr|VAN}} ३२ धावांनी |- | अकरावा सामना || १२ जुलै || {{cr|NCL}} || || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192815.html ट्वेंटी२० ८२४] || १२ जुलै || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || फालेटा ओव्हल २, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ५९ धावांनी |- ! colspan="8" |कांस्यपदकाचा सामना |- | तेरावा सामना || १३ जुलै || {{cr|SAM}} || डोम मायकेल || {{cr|NCL}} || || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{cr|SAM}} १५७ धावांनी |- ! colspan="8" |सुवर्णपदक सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192818.html ट्वेंटी२० ८२६] || १३ जुलै || {{cr|PNG}} || [[असद वाला]] || {{cr|VAN}} || [[अँड्र्यू मानसाळे]] || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{cr|PNG}} ३२ धावांनी |} ===पॅसिफिक गेम्स – महिला इव्हेंट=== {{main|२०१९ पॅसिफिक गेम्समधील क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{२०१९ पॅसिफिक गेम्स महिला क्रिकेट गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192800.html मट्वेंटी२० ६८६] || ९ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|PNG}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192799.html मट्वेंटी२० ६८७] || ९ जुलै || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} १ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192797.html मट्वेंटी२० ६८८] || ९ जुलै || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|PNG}} १३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192798.html मट्वेंटी२० ६८९] || ९ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|VAN}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192801.html मट्वेंटी२० ६९०] || १० जुलै || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|PNG}} २७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192802.html मट्वेंटी२० ६९१] || १० जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192803.html मट्वेंटी२० ६९२] || ११ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|VAN}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192804.html मट्वेंटी२० ६९३] || ११ जुलै || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192805.html मट्वेंटी२० ६९४] || १२ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|PNG}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192806.html मट्वेंटी२० ६९५] || १२ जुलै || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} १७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192807.html मट्वेंटी२० ६९६] || १२ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192808.html मट्वेंटी२० ६९७] || १२ जुलै || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल ४, [[अपिया]] || {{crw|PNG}} २ धावांनी |- ! colspan="8" |कांस्यपदकाचा सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192809.html मट्वेंटी२० ६९८] || १३ जुलै || {{crw|FIJ}} || अॅलिसिया डीन || {{crw|VAN}} || राहेल अँड्र्यू || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|VAN}} ८ गडी राखून |- ! colspan="8" |सुवर्णपदक सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192810.html मट्वेंटी२० ६९९] || १३ जुलै || {{crw|PNG}} || [[कैया अरुआ]] || {{crw|SAM}} || रेजिना लिली || फालेटा ओव्हल १, [[अपिया]] || {{crw|SAM}} ४ गडी राखून |} ===नेपाळचा मलेशिया दौरा=== {{मुख्यलेख|नेपाळ क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192223.html ट्वेंटी२० ८२७] || १३ जुलै || [[अहमद फियाज]] || [[पारस खडका]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192224.html ट्वेंटी२० ८३०] || १४ जुलै || [[अहमद फियाज]] || [[पारस खडका]] || [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ६ धावांनी विजयी |} ===फिनलंडचा डेन्मार्क दौरा=== {{मुख्यलेख|फिनलंड क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192823.html ट्वेंटी२० ८२८] || १३ जुलै || [[हामिद शाह]] || नॅथन कॉलिन्स || [[सॅवहोल्म पार्क]], ब्रोंडबाय || {{cr|DEN}} १ धावेने विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1192824.html ट्वेंटी२० ८२९] || १३ जुलै || [[हामिद शाह]] || नॅथन कॉलिन्स || [[सॅवहोल्म पार्क]], ब्रोंडबाय || {{cr|DEN}} ३८ धावांनी विजयी |} ===फ्रान्स चौरंगी मालिका=== {{मुख्यलेख|२०१९ फ्रान्स चौरंगी मालिका}} {{२०१९ फ्रान्स चौरंगी मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193699.html मट्वेंटी२० ७०२] || ३१ जुलै || {{crw|JER}} || रोजा हिल || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|FRA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193700.html मट्वेंटी२० ७०३] || ३१ जुलै || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|AUT}} || हरजोत धालीवाल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|NOR}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193701.html मट्वेंटी२० ७०४] || ३१ जुलै || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|FRA}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193702.html मट्वेंटी२० ७०६] || १ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || आंद्रिया माई झेपेडा || {{crw|JER}} || रोजा हिल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|AUT}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193703.html मट्वेंटी२० ७०७] || १ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || आंद्रिया माई झेपेडा || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|FRA}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193704.html मट्वेंटी२० ७०८] || १ ऑगस्ट || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|JER}} || रोजा हिल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|JER}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193705.html मट्वेंटी२० ७०९] || २ ऑगस्ट || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|FRA}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193706.html मट्वेंटी२० ७१०] || २ ऑगस्ट || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || {{crw|JER}} || रोजा हिल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|JER}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193707.html मट्वेंटी२० ७११] || २ ऑगस्ट || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|AUT}} || आंद्रिया माई झेपेडा || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|AUT}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193708.html मट्वेंटी२० ७१२] || ३ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || आंद्रिया माई झेपेडा || {{crw|JER}} || रोजा हिल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|JER}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193709.html मट्वेंटी२० ७१३] || ३ ऑगस्ट || {{crw|NOR}} || रझिया अली झाडे || {{crw|JER}} || रोजा हिल || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|JER}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1193710.html मट्वेंटी२० ७१४] || ३ ऑगस्ट || {{crw|AUT}} || अँड्रिया-माई झेपेडा || {{crw|FRA}} || इमॅन्युएल ब्रेलिव्हेट || क्रिकेट ग्राउंड, ग्रँड ब्लोटेरो पार्क, [[नॅन्टेस]] || {{crw|FRA}} ७ गडी राखून |- |} ==ऑगस्ट== ===स्पेनचा फिनलॅंड दौरा=== {{मुख्यलेख|स्पेन क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/series/1195127/scorecard/1195132 ट्वेंटी२० ८४८] || १७ ऑगस्ट || नेथन कॉलिन्स || ख्रिस्तियन मुनोज-मिल्स || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|Finland}} ८२ धावांनी विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/series/1195127/scorecard/1195133 ट्वेंटी२० ८४९] || १७ ऑगस्ट || नेथन कॉलिन्स || ख्रिस्तियन मुनोज-मिल्स || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|Spain}} ६ गडी राखून विजयी |- | [https://www.espncricinfo.com/series/1195127/scorecard/1195134 ट्वेंटी२० ८५०] || १८ ऑगस्ट || नेथन कॉलिन्स || ख्रिस्तियन मुनोज-मिल्स || [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[फिनलंड|केरावा]] || {{cr|Spain}} ४ गडी राखून विजयी |} ===बोत्स्वानाचा नामिबिया दौरा=== {{मुख्यलेख|बोत्स्वाना क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197507.html ट्वेंटी२० ८५३] || १९ ऑगस्ट || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || काराबो मोतहांका || [[युनायटेड मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} ९३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197508.html ट्वेंटी२० ८५६] || २० ऑगस्ट || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || काराबो मोतहांका || [[युनायटेड मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} १२४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197509.html ट्वेंटी२० ८५९] || २२ ऑगस्ट || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || काराबो मोतहांका || [[युनायटेड मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} ७८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197510.html ट्वेंटी२० ८६२] || २३ ऑगस्ट || [[गेरहार्ड इरास्मुस]] || काराबो मोतहांका || [[युनायटेड मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} ८ गडी राखून विजयी |} ===बांगलादेश महिला वि थायलंड महिला, नेदरलँड्समध्ये=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेदरलँड्स दौरा, २०१९#थायलंडविरुद्धचे सामने}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198362.html म.ट्वेंटी२० ७२७] || २१ ऑगस्ट || [[सोर्नारिन टिपोच]] || [[सलमा खातून]] || [[स्पोर्ट्सपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198363.html म.ट्वेंटी२० ७२९] || २६ ऑगस्ट || [[सोर्नारिन टिपोच]] || [[सलमा खातून]] || [[स्पोर्ट्सपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|BAN}} ३ गडी राखून विजयी |} ===बांगलादेश महिलांचा नेदरलँड्स दौरा=== {{मुख्यलेख|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा नेदरलँड्स दौरा, २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198364.html म.ट्वेंटी२० ८२८] || २३ ऑगस्ट || [[बाबेट डी लीडे]] || [[सलमा खातून]] || [[स्पोर्ट्सपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]] || {{crw|BAN}} ६५ धावांनी विजयी |} ===सौदारी चषक=== {{मुख्यलेख|२०१९ सौदारी चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय महिला ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198217.html मट्वेंटी२० ७३०] || २८ ऑगस्ट || शफिना महेश || विनीफ्रेड दुराईसिंगम || [[इंडियन असोसिएशन क्रिकेट मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{crw|MAS}} २२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198218.html मट्वेंटी२० ७३१] || २९ ऑगस्ट || शफिना महेश || विनीफ्रेड दुराईसिंगम || [[इंडियन असोसिएशन क्रिकेट मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{crw|MAS}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198219.html मट्वेंटी२० ७३२] || ३० ऑगस्ट || शफिना महेश || विनीफ्रेड दुराईसिंगम || [[इंडियन असोसिएशन क्रिकेट मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{crw|MAS}} ३० धावांनी विजयी |} ===कॉन्टिनेन्टल कप=== {{main|२०१९ कॉन्टिनेंटल कप (क्रिकेट)}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=200| संघ<ref name="table">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/table/series/19487/season/2019/romania-cup |title=Romania Cup Table 2019 |work=ESPN Cricinfo |accessdate=28 August 2019}}</ref> !width=20| {{Tooltip|खे|Matches played}} !width=20| {{Tooltip|वि|Won – 2 points}} !width=20| {{Tooltip|प|Lost – 0 points}} !width=20| {{Tooltip|ब|Tied – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|नि.ना.|No result – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|गुण|Points}} !width=50| {{Tooltip|धावगती|Net run rate}} ! style="width:185px;" | {{Abbr|स्थिती|Qualifies to}} |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{cr|AUT}} '''(Q)''' || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +३.८१६ || rowspan=2| [[२०१९ रोमानिया ट्वेंटी२० चषक#अंतिम सामना|अंतिम फेरीत]] बढती |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{cr|CZE}} '''(Q)''' || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +३.६८६ |- | align="left" |{{cr|ROM}} '''(H)''' || ४ || ३ || १ || ० || ० || '''६''' || +२.८४८ || rowspan=3| |- | align="left" |{{cr|LUX}} || ४ || १ || ३ || ० || ० || '''२''' || -१.२३२ |- | align="left" |{{cr|TUR}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || '''०''' || -१०.६७४ |} '''(H)''' यजमान, '''(Q)''' पात्र {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197842.html ट्वेंटी२० ८६७] || २९ ऑगस्ट || {{cr|ROM}} || रमेश सतीशन || {{cr|AUT}} || रझमल शिगीवाल || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|ROM}} ३१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197843.html ट्वेंटी२० ८६८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|TUR}} || रेसेप उलुतुना || {{cr|LUX}} || टोनी व्हाइटमन || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|LUX}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197841.html ट्वेंटी२० ८६९] || २९ ऑगस्ट || {{cr|ROM}} || रमेश सतीशन || {{cr|TUR}} || रेसेप उलुतुना || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|ROM}} १७३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197844.html ट्वेंटी२० ८७०] || ३० ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || {{cr|AUT}} || रझमल शिगीवाल || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|AUT}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197845.html ट्वेंटी२० ८७१] || ३० ऑगस्ट || {{cr|LUX}} || टोनी व्हाईटमन || {{cr|ROM}} || रमेश सतीशन || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|ROM}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197846.html ट्वेंटी२० ८७२] || ३० ऑगस्ट || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || {{cr|TUR}} || हसन हेलवा || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|CZE}} २५७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198898.html ट्वेंटी२० ८७३] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|AUT}} || अँथनी लार्क || {{cr|LUX}} || टोनी व्हाईटमन || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|AUT}} १३५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198899.html ट्वेंटी२० ८७४] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|ROM}} || रमेश सतीशन || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|CZE}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198900.html ट्वेंटी२० ८७५] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|TUR}} || हसन अल्ता || {{cr|AUT}} || अर्सलान आरिफ || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|AUT}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198901.html ट्वेंटी२० ८७६] || १ सप्टेंबर || {{cr|LUX}} || टोनी व्हाईटमन || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|CZE}} ६ गडी राखून |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198902.html ट्वेंटी२० ८७७] || १ सप्टेंबर || {{cr|AUT}} || रझमल शिगीवाल || {{cr|CZE}} || एडवर्ड नोल्स || [[मोआरा वस्लेई क्रिकेट मैदान]], इल्फो काउंटी || {{cr|AUT}} ३० धावांनी |} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{reflist|group="n"}} [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील क्रिकेट]] 4m8wdv58w0qn6axziffmpp6mqai6gmz 0 327378 2711907 2597269 2026-09-24T21:59:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711907 wikitext text/x-wiki '''२०१८-१९ असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट''' हंगाम सप्टेंबर २०१८ ते एप्रिल २०१९ दरम्यान होता. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) ने १ जुलै २०१८ (महिला संघ) आणि १ जानेवारी २०१९ (पुरुष संघ) पासून त्याच्या सर्व सहयोगी सदस्यांमधील सामन्यांना ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा दिला.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=International Cricket Council|date=26 April 2018|accessdate=16 September 2019}}</ref> परिणामी, अनेक संघ प्रथमच अधिकृत टी२०आ क्रिकेट खेळू शकले. सीझनमध्ये सर्व टी२०आ/मटी२०आ क्रिकेट मालिका समाविष्ट आहेत ज्यात मुख्यतः आयसीसी असोसिएट सदस्यांचा समावेश होता, ज्या २०१८-१९ मध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये समाविष्ट असलेल्या मालिकेव्यतिरिक्त खेळल्या गेल्या होत्या. ==मोसम आढावा== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#एसीसी पश्चिम विभाग|२० जानेवारी २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|OMA}} [[२०१९ एसीसी पश्चिमी क्षेत्र टी२०]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|SAU}} |- | style="text-align:left" | [[#स्पेन तिरंगी टी२०आ मालिका|२९ मार्च २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|ESP}} [[२०१९ स्पेन तिरंगी टी२०आ मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|ESP}} |- | style="text-align:left" | [[#सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप|२५ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|MEX}} [[२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|BLZ}} |} {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" |+महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! colspan=3 | [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|मटी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#चीनी महिलांचा दक्षिण कोरिया दौरा|३ नोव्हेंबर २०१८]] | style="text-align:left" | {{crw|KOR}} | style="text-align:left" | {{crw|CHN}} | colspan=3 | १-२ [३] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा नामिबिया दौरा|५ जानेवारी २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|NAM}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | colspan=3 | ०-५ [५] |- | style="text-align:left" | [[#रवांडा महिलांचा नायजेरिया दौरा|२६ जानेवारी २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|NGR}} | style="text-align:left" | {{crw|RWA}} | colspan=3 | ३-२ [५] |- | style="text-align:left" | [[#बोत्सवाना महिलांचा नामिबिया दौरा|१ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|NAM}} | style="text-align:left" | {{crw|BOT}} | colspan=3 | ५-० [५] |- | style="text-align:left" | [[#म्यानमार महिलांचा सिंगापूर दौरा|१८ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|SIN}} | style="text-align:left" | {{crw|MYA}} | colspan=3 | ०–२ [३] |- | style="text-align:left" | [[#म्यानमार महिलांचा इंडोनेशिया दौरा|२१ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|INA}} | style="text-align:left" | {{crw|MYA}} | colspan=3 | २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#कॉस्टा रिका महिलांचा मेक्सिको दौरा|२६ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" | {{crw|MEX}} | style="text-align:left" | {{crw|CRC}} | colspan=3 | २-० [२] |- ! colspan=7 |महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिला ट्वेंटी२० स्मॅश|१२ जानेवारी २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|THA}} [[२०१९ थायलंड महिला टी२० स्मॅश|२०१९ थायलंड टी२० स्मॅश]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|THA}} |- | style="text-align:left" | [[#व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका|६ एप्रिल २०१९]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|UGA}} [[२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{crw|ZIM}} |} ==नोव्हेंबर== ===चीनी महिलांचा दक्षिण कोरिया दौरा=== {{मुख्यलेख|चीनी महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण कोरिया दौरा, २०१८-१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1164029.html मट्वेंटी२० ५१२] || ३ नोव्हेंबर || सेऊंगमीन सॉंग || ली हाओयी || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] ||{{crw|China}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1164030.html मट्वेंटी२० ५१३] || ४ नोव्हेंबर || सेऊंगमीन सॉंग || ली हाओयी || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] ||{{crw|China}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1164031.html मट्वेंटी२० ५१४] || ४ नोव्हेंबर || सेऊंगमीन सॉंग || ली हाओयी || [[येऊनहोई क्रिकेट मैदान]], [[इंचॉन]] ||{{crw|South Korea}} ५ गडी राखून |} ==जानेवारी== === झिम्बाब्वे महिलांचा नामिबिया दौरा === {{मुख्यलेख|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171099.html म.ट्वेंटी२० ५३७] || ५ जानेवारी || यसमीन खान || [[मॅरी-ॲनी मुसोंडा]] || स्पारटा रीक्रिएशनल मैदान, वालवीस बे ||{{crw|ZIM}} ६ गडी आणि ११ चेंडू राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171100.html म.ट्वेंटी२० ५३८] || ६ जानेवारी || यसमीन खान || [[मॅरी-ॲनी मुसोंडा]] || स्पारटा रीक्रिएशनल मैदान, वालवीस बे ||{{crw|ZIM}} ८ गडी आणि ५० चेंडू राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171101.html म.ट्वेंटी२० ५३९] || ७ जानेवारी || यसमीन खान || [[मॅरी-ॲनी मुसोंडा]] || स्पारटा रीक्रिएशनल मैदान, वालवीस बे ||{{crw|ZIM}} ५७ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171102.html म.ट्वेंटी२० ५४०] || ९ जानेवारी || यसमीन खान || [[मॅरी-ॲनी मुसोंडा]] || स्पारटा रीक्रिएशनल मैदान, वालवीस बे ||{{crw|ZIM}} ६९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171103.html म.ट्वेंटी२० ५४१] || १० जानेवारी || यसमीन खान || [[मॅरी-ॲनी मुसोंडा]] || स्पारटा रीक्रिएशनल मैदान, वालवीस बे ||{{crw|ZIM}} ९ गडी आणि ६३ चेंडू राखून विजयी |} ===थायलंड महिला ट्वेंटी२० स्मॅश=== {{मुख्यलेख|२०१८-१९ थायलंड महिला ट्वेंटी२० स्मॅश}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{थायलंड महिला ट्वेंटी२० स्मॅश गट अ}} {{col-2}} {{थायलंड महिला ट्वेंटी२० स्मॅश गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171347.html म.ट्वेंटी२० ५४२] || १२ जानेवारी || {{crw|CHN}} || ली हाओये || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|NEP}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/117136.html दुसरा सामना] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १२ जानेवारी || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|UAE}} ६१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171349.html म.ट्वेंटी२० ५४३] || १२ जानेवारी || {{crw|HK}} || मारिको हिल || {{crw|INA}} || पूजी हरयंती || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|INA}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171348.html म.ट्वेंटी२० ५४४] || १२ जानेवारी || {{crw|MYA}} || अये मो || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171351.html म.ट्वेंटी२० ५४५] || १३ जानेवारी || {{crw|INA}} || पूजी हरयंती || {{crw|MYA}} || लिन हटुन || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|INA}} ५२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171350.html म.ट्वेंटी२० ५४६] || १३ जानेवारी || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|NEP}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171352.html म.ट्वेंटी२० ५४७] || १३ जानेवारी || {{crw|BHU}} || येशे वांगमो || {{crw|HK}} || मारिको हिल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|HK}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171353.html म.ट्वेंटी२० ५४८] || १३ जानेवारी || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || {{crw|CHN}} || ली हाओये || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|UAE}} १८९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171355.html म.ट्वेंटी२० ५४९] || १४ जानेवारी || {{crw|INA}} || पूजी हरयंती || {{crw|BHU}} || येशे वांगमो || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|INA}} ५० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171354.html म.ट्वेंटी२० ५५०] || १४ जानेवारी || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || {{crw|HK}} || मारिको हिल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} ६५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171357.html म.ट्वेंटी२० ५५१] || १४ जानेवारी || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|NEP}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171356.html बारावा सामना] || १४ जानेवारी || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] ३४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171358.html म.ट्वेंटी२० ५५२] || १५ जानेवारी || {{crw|BHU}} || येशे वांगमो || {{crw|MYA}} || लिन हटुन || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|MYA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171359.html म.ट्वेंटी२० ५५३] || १५ जानेवारी || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|UAE}} ७७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171361.html म.ट्वेंटी२० ५५४] || १५ जानेवारी || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || {{crw|INA}} || पूजी हरयंती || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} ९३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171360.html सोळावा सामना] || १५ जानेवारी || {{crw|CHN}} || ली हाओये || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171363.html म.ट्वेंटी२० ५५५] || १६ जानेवारी || {{crw|CHN}} || ली हाओये || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|MAS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171362.html अठरावा सामना] || १६ जानेवारी || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|NEP}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171364.html म.ट्वेंटी२० ५५६] || १६ जानेवारी || {{crw|MYA}} || लिन हटुन || {{crw|HK}} || मारिको हिल || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|HK}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171365.html म.ट्वेंटी२० ५५७] || १६ जानेवारी || {{crw|BHU}} || येशे वांगमो || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} १० गडी राखून |- ! colspan="8" |बाद फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171366.html म.ट्वेंटी२० ५५८] || १८ जानेवारी || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || {{crw|INA}} || पूजी हरयंती || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|NEP}} ९२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171367.html म.ट्वेंटी२० ५५९] || १८ जानेवारी || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || {{crw|MYA}} || लिन हटुन || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|MYA}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171368.html म.ट्वेंटी२० ५६०] || १८ जानेवारी || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} ४९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171369.html चोविसावा सामना] || १८ जानेवारी || {{crw|HK}} || मारिको हिल || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|HK}} ५१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171371.html म.ट्वेंटी२० ५६१] || १९ जानेवारी || {{crw|MYA}} || लिन हटुन || {{crw|HK}} || मारिको हिल || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|HK}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171370.html म.ट्वेंटी२० ५६२] || १९ जानेवारी || {{crw|INA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || {{crw|UAE}} || [[हुमैरा तस्नीम]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|UAE}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171372.html सत्तावीसवा सामना] || १९ जानेवारी || {{crw|MAS}} || विनिफ्रेड दुराईसिंगम || {{flagicon|Thailand}} [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|थायलंड अ महिला]] || [[रोसेनन कानोह]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|MAS}} ८४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171373.html म.ट्वेंटी२० ५६३] || १९ जानेवारी || {{crw|THA}} || [[सोर्नारिन टिपोच]] || {{crw|NEP}} || [[रुबिना छेत्री]] || [[तेर्दथाई क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} ७० धावांनी |} === एसीसी पश्चिम विभाग === {{मुख्यलेख|२०१९ एसीसी पश्चिम विभाग}} {{एसीसी पश्चिम विभाग २०१९}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171752.html ट्वेंटी२० ७१९] || २० जानेवारी || {{cr|BHR}} || आदिल हनीफ || {{cr|SAU}} || शोएब अली || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || {{cr|BHR}} ४१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171753.html ट्वेंटी२० ७२०] || २० जानेवारी || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || {{cr|KUW}} || मोहम्मद अमीन || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २]], [[मस्कत]] || {{cr|KUW}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171754.html ट्वेंटी२० ७२१] || २१ जानेवारी || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || {{cr|BHR}} || आदिल हनीफ || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || {{cr|BHR}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171755.html ट्वेंटी२० ७२२] || २१ जानेवारी || {{cr|SAU}} || शोएब अली || {{cr|QAT}} || इनाम-उल-हक || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २]], [[मस्कत]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171756.html ट्वेंटी२० ७२३] || २२ जानेवारी || {{cr|QAT}} || इनाम-उल-हक || {{cr|KUW}} || मोहम्मद अमीन || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || सामना बरोबरीत सुटला ({{cr|QAT}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171757.html ट्वेंटी२० ७२४] || २२ जानेवारी || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || {{cr|SAU}} || शोएब अली || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २]], [[मस्कत]] || {{cr|SAU}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171758.html ट्वेंटी२० ७२५] || २३ जानेवारी || {{cr|MDV}} || मोहम्मद महफूज || {{cr|QAT}} || इनाम-उल-हक || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171759.html ट्वेंटी२० ७२६] || २३ जानेवारी || {{cr|BHR}} || आदिल हनीफ || {{cr|KUW}} || मोहम्मद अमीन || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २]], [[मस्कत]] || {{cr|KUW}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171760.html ट्वेंटी२० ७२७] || २४ जानेवारी || {{cr|KUW}} || मोहम्मद अमीन || {{cr|SAU}} || शोएब अली || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || {{cr|SAU}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171761.html ट्वेंटी२० ७२८] || २४ जानेवारी || {{cr|QAT}} || इनाम-उल-हक || {{cr|BHR}} || आदिल हनीफ || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ २]], [[मस्कत]] || {{cr|QAT}} ४८ धावांनी |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1171762.html ट्वेंटी२० ७२९] || २४ जानेवारी || {{cr|QAT}} || इनाम-उल-हक || {{cr|SAU}} || शोएब अली || [[ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड|ओमान क्रिकेट अकादमी ग्राउंड टर्फ १]], [[मस्कत]] || {{cr|SAU}} ८ गडी राखून |} ===रवांडा महिलांचा नायजेरिया दौरा=== {{main|रवांडा महिला क्रिकेट संघाचा नायजेरिया दौरा, २०१८-१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172461.html म.ट्वेंटी२० ५६४] || २६ जानेवारी || ब्लेसिंग एटीम || सारा उवेरा || नॅशनल स्टेडियम, [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172462.html म.ट्वेंटी२० ५६५] || २६ जानेवारी || ब्लेसिंग एटीम || सारा उवेरा || नॅशनल स्टेडियम, [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172463.html म.ट्वेंटी२० ५६६] || २८ जानेवारी || ब्लेसिंग एटीम || सारा उवेरा || नॅशनल स्टेडियम, [[अबुजा]] || {{crw|NGR}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172464.html म.ट्वेंटी२० ५६७] || २८ जानेवारी || ब्लेसिंग एटीम || सारा उवेरा || नॅशनल स्टेडियम, [[अबुजा]] || {{crw|RWA}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172465.html म.ट्वेंटी२० ५६८] || २९ जानेवारी || ब्लेसिंग एटीम || सारा उवेरा || नॅशनल स्टेडियम, [[अबुजा]] || {{crw|RWA}} ७ गडी राखून |} ==मार्च== ===स्पेन तिरंगी टी२०आ मालिका=== {{main|२०१९ स्पेन तिरंगी टी२०आ मालिका}} {{२०१९ स्पेन तिरंगी टी२०आ मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175342.html पहिला सामना] || २९ मार्च || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|MLT}} १३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175343.html दुसरा सामना] || २९ मार्च || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175344.html ट्वेन्टी२० ७६४] || २९ मार्च || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175345.html चौथा सामना] || ३० मार्च || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} ९९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175346.html ट्वेन्टी२० ७६५] || ३० मार्च || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|ESP}} १०९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175347.html सहावा सामना] || 30 March || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || {{cr|MLT}} ९४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175348.html ट्वेन्टी२० ७६५अ] || ३१ मार्च || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175349.html आठवा सामना] || ३१ मार्च || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || {{cr|MLT}} || नॉवेल खोसला || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175350.html नववा सामना] || ३१ मार्च || {{cr|ESP}} || ख्रिश्चन मुनोझ-मिल्स || {{Flagicon|EST}} एस्टोनिया इलेव्हन || टिम हीथ || ला मांगा क्लब, [[कार्टाजेना, स्पेन|कार्टाजेना]] || सामना रद्द |} ==एप्रिल== ===बोत्सवाना महिलांचा नामिबिया दौरा=== {{main|बोत्सवाना महिला क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०१८-१९}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179016.html म.ट्वेंटी२० ६०५] || १ एप्रिल || यास्मीन खान || लॉरा मोफाकेडी || [[युनायटेड ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179610.html म.ट्वेंटी२० ६०६] || २ एप्रिल || यास्मीन खान || लॉरा मोफाकेडी || [[युनायटेड ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ८८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179611.html म.ट्वेंटी२० ६०७] || २ एप्रिल || यास्मीन खान || लॉरा मोफाकेडी || [[युनायटेड ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179017.html म.ट्वेंटी२० ६०८] || ३ एप्रिल || यास्मीन खान || लॉरा मोफाकेडी || [[युनायटेड ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ८६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179018.html म.ट्वेंटी२० ६०९] || ३ एप्रिल || यास्मीन खान || लॉरा मोफाकेडी || [[युनायटेड ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{crw|NAM}} ८८ धावांनी |} ===व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका=== {{main|२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका}} {{२०१९ व्हिक्टोरिया तिरंगी मालिका गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179007.html म.ट्वेंटी२० ६१०] || ६ एप्रिल || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || {{crw|KEN}} || मार्गारेट एनगोचे || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|ZIM}} ६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179008.html म.ट्वेंटी२० ६११] || ६ एप्रिल || {{crw|UGA}} || [[केविन अविनो]] || {{crw|KEN}} || मार्गारेट एनगोचे || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} ३४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179009.html म.ट्वेंटी२० ६१२] || ७ एप्रिल || {{crw|KEN}} || मार्गारेट एनगोचे || {{crw|UGA}} || [[केविन अविनो]] || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|UGA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179010.html म.ट्वेंटी२० ६१३] || ७ एप्रिल || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || {{crw|UGA}} || राहेल एनटोनो || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|ZIM}} २४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179011.html म.ट्वेंटी२० ६१३अ] || ९ एप्रिल || {{crw|KEN}} || मार्गारेट एनगोचे || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179012.html म.ट्वेंटी२० ६१४] || ९ एप्रिल || {{crw|UGA}} || [[केविन अविनो]] || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|ZIM}} ९ गडी राखून |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179013.html म.ट्वेंटी२० ६१५] || १० एप्रिल || {{crw|ZIM}} || [[मेरी-अ‍ॅन मुसोंडा]] || {{crw|UGA}} || [[केविन अविनो]] || [[लुगोगो क्रिकेट ओव्हल]], [[कम्पाला]] || {{crw|ZIM}} २५ धावांनी |} ===म्यानमार महिलांचा सिंगापूर दौरा=== {{main|म्यानमार महिला क्रिकेट संघाचा सिंगापूर आणि इंडोनेशिया दौरा, २०१८-१९#सिंगापूर}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181222.html म.ट्वेंटी२० ६१६] || १८ एप्रिल || शफिना महेश || झार विन || [[इंडियन असोसिएशन ग्राउंड]], [[सिंगापूर]] || {{crw|MYA}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181223.html म.ट्वेंटी२० ६१७] || १९ एप्रिल || शफिना महेश || झार विन || [[इंडियन असोसिएशन ग्राउंड]], [[सिंगापूर]] || {{crw|MYA}} ४९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181224.html म.ट्वेंटी२० ६१८] || २० एप्रिल || शफिना महेश || झार विन || [[इंडियन असोसिएशन ग्राउंड]], [[सिंगापूर]] || निकाल नाही |} ===म्यानमार महिलांचा इंडोनेशिया दौरा=== {{main|म्यानमार महिला क्रिकेट संघाचा सिंगापूर आणि इंडोनेशिया दौरा, २०१८-१९#इंडोनेशिया}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1179896.html म.ट्वेंटी२० ६१९] || २३ एप्रिल || युलिया अँग्रेनी || झार विन || उदयना क्रिकेट मैदान, [[बाली]] || {{crw|INA}} ७३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181221.html म.ट्वेंटी२० ६२०] || २५ एप्रिल || युलिया अँग्रेनी || झार विन || उदयना क्रिकेट मैदान, [[बाली]] || {{crw|INA}} ६३ धावांनी |} ===सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप=== {{main|२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप}} {{२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप गुणफलक}} {| class="wikitable" ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181405.html ट्वेंटी२० ७६६] || २५ एप्रिल || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || {{cr|BLZ}} || केंटन यंग || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|BLZ}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181406.html ट्वेंटी२० ७६७] || २५ एप्रिल || {{cr|CRC}} || ख्रिस्तोफर प्रसाद || {{cr|PAN}} || इम्रान बुलबुलिया || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|PAN}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182304.html तिसरा सामना] || २५ एप्रिल || {{cr|BLZ}} || केंटन यंग || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] || स्टॉर्म ग्रीन || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181407.html ट्वेंटी२० ७६८] || २६ एप्रिल || {{cr|CRC}} || ख्रिस्तोफर प्रसाद || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|MEX}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181408.html ट्वेंटी२० ७६९] || २६ एप्रिल || {{cr|BLZ}} || केंटन यंग || {{cr|PAN}} || इम्रान बुलबुलिया || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|BLZ}} ९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182305.html सहावा सामना] || २६ एप्रिल || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] || स्टॉर्म ग्रीन || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] ८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181409.html ट्वेंटी२० ७७०] || २७ एप्रिल || {{cr|PAN}} || इम्रान बुलबुलिया || {{cr|MEX}} || तरुण शर्मा || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|PAN}} ३३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181410.html ट्वेंटी२० ७७१] || २७ एप्रिल || {{cr|CRC}} || ख्रिस्तोफर प्रसाद || {{cr|BLZ}} || केंटन यंग || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|BLZ}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182306.html नववा सामना] || २७ एप्रिल || {{cr|PAN}} || इम्रान बुलबुलिया || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] || स्टॉर्म ग्रीन || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1182307.html दहावा सामना] || २८ एप्रिल || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] || स्टॉर्म ग्रीन || {{cr|CRC}} || सुदेश पिल्लई || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] १०० धावांनी |- ! colspan="8" |अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1181411.html अकरावा सामना] || २८ एप्रिल || {{flagicon image|MCC logo.svg}} [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब|एमसीसी]] || स्टॉर्म ग्रीन || {{cr|BLZ}} || केंटन यंग || रिफॉर्मा ऍथलेटिक क्लब, नौकाल्पन || {{cr|BLZ}} ५ गडी राखून |} ===कॉस्टा रिका महिलांचा मेक्सिको दौरा=== {{main|२०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप#महिला चॅम्पियनशिप}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिप – महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183848.html म.ट्वेंटी२० ६२१] || २६ एप्रिल || कॅरोलिन ओवेन || सोफिया मार्टिनेझ || लास कॅबेलेरिझस, नौकाल्पन || {{crw|MEX}} १०१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183704.html म.ट्वेंटी२० ६२२] || २६ एप्रिल || कॅरोलिन ओवेन || सोफिया मार्टिनेझ || लास कॅबेलेरिझस, नौकाल्पन || {{crw|MEX}} १० गडी राखून |} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{reflist|group="n"}} [[वर्ग:असोसिएट क्रिकेट|२०१८-१९]] [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील क्रिकेट]] dh21p3rsm99hckjhp9lebt1da52zl45 0 327403 2712066 2592652 2026-09-25T05:32:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712066 wikitext text/x-wiki {{बदल}} 1 जानेवारी 2004 पासून रद्द करण्यात आलेली ही एक पेन्शन योजना आहे. अर्थतज्ञांच्या मते या योजनेमुळे गरीबांकडून संपत्ती जाऊन आर्थिकदृष्ट्या सुस्थितीत असलेल्या सरकारी कर्मचाऱ्यांमध्ये वितरित होते.<ref name=":0" /> ही योजना संपत्ती वितरणाच्या सिद्धांताविरुद्ध म्हणजेच संपत्ती श्रीमंतांकडून गरिबांमध्ये वाटली जायला हवी या मूळ कल्याणकारी कल्पनेच्या विरुद्ध आहे. [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँके]]<nowiki/>सहीत बहुतेक सर्वच अर्थतज्ञांनी या योजनेच्या पुनरुज्जीवनास विरोध केला आहे.<ref name=":1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/old-pension-system-will-take-from-the-poor-and-give-it-to-the-rich-8488061/|title=Old Pension System will take from the poor and give to the rich|date=2023-03-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2023-03-17}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम|यूकेच्या]] एसेक्स विद्यापीठातील प्राध्यापक आदित्य व्ही कुवळेकर यांनी ही योजना म्हणजे "खराब अर्थशास्त्र आणि करदात्यांच्या विश्वासाचा भंग आहे" असे म्हणले आहे.<ref name=":2" /> अर्थतज्ञ रघुराम राजन यांनी ही योजना राज्यांनी पुन्हा अमलात आणू नये असे सांगत ही योजना राज्यांना कर्जबाजारी बनवू शकते असा इशारा दिला आहे.<ref name=":3" /> ही एक अनफंडेड पेन्शन योजना होती म्हणजेच सरकारच्या महसुलातून निवृत्त कर्मचाऱ्यांना पेन्शन लाभ मिळायचा. पेन्शन सुधारणांचा एक भाग म्हणून 2004 मध्ये ही योजना [[भारत सरकार|केंद्र सरकारने]] रद्द केली. == '''जुन्या पेन्शन योजनेचा राज्यांवरील आर्थिक भार''' == रिझर्व बँकेच्या २०२२-२३ मधील सर्वेक्षणानुसार बहुतेक सर्वच राज्ये आपल्या कर्मचाऱ्यांच्या वेतनावर आणि पेन्शन वर अवाढव्य खर्च करतात. आरोग्य, शिक्षण, सामाजिक कल्याण, पायाभूत सुविधा अशा उत्पादक गोष्टींवर होणाऱ्या खर्चाच्या तुलनेत ही रक्कम मोठी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Publications/PDFs/0STATEFINANCE2022233E17F212337844888755EFDBCC661812.PDF|title=RBI Publications - State Finances: A Study of Budgets of 2022-23|website=rbidocs.rbi.org.in|url-status=live|access-date=2023-03-17}}</ref> RBI ने 2003 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या अभ्यासात असे आढळून आले आहे की पगार, पेन्शन आणि कर्ज घेतलेल्या पैशावरील देय असलेले व्याज यावरील खर्च त्यांच्या एकूण महसूल प्राप्ती पेक्षा अधिक आहे.<ref name="rbiREPORT2003">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/PublicationReport/Pdfs/51177.pdf|title=Report of the Group to Study the Pension Liabilities of the State Governments|last=B. K. Bhattacharya|date=October 2003|publisher=Reserve Bank of India|access-date=31 January 2023}}</ref> == '''टीका''' == अनेक राज्यांमध्ये सरकारी कर्मचारी जुनी पेन्शन योजना (OPS) पुन्हा सुरू करण्यासाठी सरकारवर दबाव टाकत आहेत. यावर विविध अर्थतज्ञ, आर्थिक नियोजक आणि विषय तज्ञांनी टीका केली आहे. माजी आरबीआय गव्हर्नर रघुराम राजन यांनी वर्ल्ड इकॉनॉमिक फोरम (WEF), दावोस येथे एका मुलाखतीत इशारा दिला आहे की OPS स्वीकारल्यास भविष्यात प्रचंड मोठ्या दायित्वे संकट निर्माण होईल. <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.businessinsider.in/india/news/shifting-to-old-pension-scheme-may-lead-to-liability-add-up-in-future-raghuram-rajan/articleshow/97122814.cms|title=Shifting to old pension scheme may lead to liability add-up in future: Raghuram Rajan|work=Business Insider|access-date=9 March 2023}}{{मृत दुवा|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांनी राज्यांना सेवानिवृत्तांना लाभ देण्यासाठी "कमी खर्चिक मार्ग" शोधण्याची सूचना केली आहे. <ref name=":3">{{स्रोत बातमी|url=https://www.tribuneindia.com/news/business/find-less-costly-ways-to-address-pension-concerns-instead-of-ops-says-ex-rbi-chief-raghuram-rajan-485748|title=Find less costly ways to address pension concerns instead of OPS, says ex-RBI chief Raghuram Rajan|work=The Tribune|access-date=9 March 2023|agency=PTI}}</ref> सौगता भट्टाचार्य, एक्झिक्युटिव्ह VP आणि [[अ‍ॅक्सिस बँक|ऍक्सिस बँकेचे]] मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ, यांनी OPS परत आणण्याच्या आपत्तीला ''एक 'टिकिंग फिस्कल टाइम बॉम्ब''<nowiki/>' म्हणले आहे. ते म्हणाले, " ''ओपीएसची समस्या ही आहे की त्याचा फायदा उच्च पदावर असलेल्या लोकांना होत आहे.'' ''सर्व खर्चाची गणना केल्यास, तुमच्याकडे विकासासाठी खर्चाच्या 10-15 टक्के पैसे उरतात.'' ''OPS विकास वचनबद्धतेवर परिणाम करणार आहे.'' ''हे दीर्घकाळ टिकणारे नाही.'' " <ref name="bt130123">{{स्रोत बातमी|last=Basudha Das|url=https://www.businesstoday.in/industry/banks/story/old-pension-scheme-is-a-ticking-fiscal-time-bomb-says-economist-saugata-bhattacharya-360127-2023-01-13|title=Old Pension Scheme is a ticking fiscal time bomb, says Economist Saugata Bhattacharya|date=13 January 2023|work=Business Today|language=en|access-date=6 February 2023}}</ref> क्रिसिलचे मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ डीके जोशी यांनी निदर्शनास आणून दिले, " ''ओपीएस ही एक विनाअनुदानित पेन्शन आहे आणि त्यामुळे दबाव बिंदू आहे.'' ''जागतिक स्तरावर अशी भरपूर उदाहरणे जी सिद्ध करतात की, अशा पेन्शन योजनांमुळे मोठा आर्थिक ताण येऊ शकतो.'' याऐवजी''नवीन पेन्शन योजना अधिक चांगली आहे.'' " <ref name="bt130123"/> वित्त सचिव टीव्ही सोमनाथन यांनी राज्यांना OPS नं लागू करण्याची सूचना केली आहे. ते म्हणतात " ''ही एक महत्त्वपूर्ण समस्या आहे, ज्याला योग्यरित्या संबोधित न केल्यास, बदल करत असलेल्या राज्यांच्या आर्थिक स्थितीवर खूप प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.'' ''भविष्यातील पिढ्यांसाठी आणि भविष्यातील सरकारांसाठी ही योजना पुढे मोठी समस्या उभी करू शकते.''" <ref>{{स्रोत बातमी|last=Sidhartha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/old-pension-plan-may-cost-states-dear-finance-secretary/articleshow/97561564.cms|title=Old pension plan may cost states dear: Finance secretary|last2=Surojit Gupta|date=3 February 2023|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=New Delhi|access-date=15 February 2023}}</ref> वित्त सचिव टीव्ही सोमनाथन यांनी राज्यांना OPS नं लागू करण्याची सूचना केली आहे. ते म्हणतात " ''ही एक महत्त्वपूर्ण समस्या आहे, ज्याला योग्यरित्या संबोधित न केल्यास, बदल करत असलेल्या राज्यांच्या आर्थिक स्थितीवर खूप प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.'' ''भविष्यातील पिढ्यांसाठी आणि भविष्यातील सरकारांसाठी ही योजना पुढे मोठी समस्या उभी करू शकते.''" <ref>{{स्रोत बातमी|last=Sidhartha|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/old-pension-plan-may-cost-states-dear-finance-secretary/articleshow/97561564.cms|title=Old pension plan may cost states dear: Finance secretary|last2=Surojit Gupta|date=3 February 2023|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=New Delhi|access-date=15 February 2023}}</ref> [[भारतीय रिझर्व बँक|रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडियाने]] 2022 च्या रिस्क अनालिसिस ऑफ स्टेट फायनान्सेसच्या बुलेटिनमध्ये ''विशेषतः मध्यम-मुदतीच्या वित्तीय शाश्वततेच्या दृष्टीने आणि भावी पिढ्यांवर पडणार असलेल्या कराचा उल्लेख करत या योजनेचे तोटे नमूद केले आहेत.'' राज्यांनी OPS पुनर्स्थापित केल्यास अर्थसंकल्पावर तात्काळ आर्थिक ताण येणार नाही, परंतु जेव्हा 2004-05 पासून भरती झालेले कर्मचारी 2034 पासून निवृत्त होण्यास सुरुवात होतील, तेव्हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठ्या प्रमाणात परिणाम होईल. केरळ, पंजाब, हरियाणा इत्यादी राज्यांमधील एकूण महसुली खर्चाचा ३५% पेक्षा जास्त भाग म्हणून पैशांवरील व्याज आणि सरकारी कर्मचाऱ्यांना पगार आणि सेवानिवृत्तांसाठी निवृत्तीवेतन यांवर जातो. <ref name="RBI Bulletin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rbi.org.in/Scripts/BS_ViewBulletin.aspx?Id=21070|title=RBI Bulletin - State Finances: A Risk Analysis|date=16 June 2022|publisher=Reserve Bank of India|access-date=6 February 2023}}</ref> RBI ने 2023 मध्ये 'स्टेट फायनान्स: अ स्टडी ऑफ बजेट्स ऑफ 2022-23' या शीर्षकाचा अहवाल प्रकाशित केला ज्यामध्ये काही राज्य सरकारांच्या OPS पुनर्संचयित करण्याच्या निर्णयामुळे "सबनॅशनल फिस्कल होरिझन" वर मोठा धोका निर्माण होईल अशी टिप्पणी केली आहे. त्यात वैद्यकीय आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी एकूण राज्यांच्या अर्थसंकल्पातील तरतुदींमध्ये घट झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/business/rbi-cautions-states-against-reverting-to-old-pension-scheme-news-254368|title=RBI Cautions States Against Reverting To Old Pension Scheme|date=17 January 2023|work=Outlook|publisher=Outlook Publishing India Pvt. Ltd|access-date=6 February 2023|agency=Press Trust of India|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318083417/https://www.outlookindia.com/business/rbi-cautions-states-against-reverting-to-old-pension-scheme-news-254368|url-status=dead}}</ref> RBI ने 2023 मध्ये 'स्टेट फायनान्स: अ स्टडी ऑफ बजेट्स ऑफ 2022-23' या शीर्षकाचा अहवाल प्रकाशित केला ज्यामध्ये काही राज्य सरकारांच्या OPS पुनर्संचयित करण्याच्या निर्णयामुळे "सबनॅशनल फिस्कल होरिझन" वर मोठा धोका निर्माण होईल अशी टिप्पणी केली आहे. त्यात वैद्यकीय आणि सार्वजनिक आरोग्यासाठी एकूण राज्यांच्या अर्थसंकल्पातील तरतुदींमध्ये घट झाल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. <ref name=":0"/> [[युनायटेड किंग्डम|यूकेच्या]] एसेक्स विद्यापीठातील अर्थशास्त्र विभागातील प्राध्यापक आदित्य व्ही कुवळेकर यांनी [[इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्स्प्रेसमध्ये]] प्रकाशित केलेल्या स्तंभात भारतातील OPS चे पुनरुज्जीवन हे " ''खराब अर्थशास्त्र आणि करदात्यांच्या विश्वासाचा भंग आहे" असे लिहिले आहे.'' सरकारी वित्ताचा मोठा हिस्सा काही सेवानिवृत्त सरकारी कर्मचाऱ्यांच्या पेन्शनच्या रूपात जाईल कारण बहुसंख्य लोकसंख्येतील बरेच लोक मूलभूत आरोग्य, शिक्षण आणि इतर सामाजिक कल्याण उपायांपासून वंचित राहतील जेव्हा आर्थिक अडचणी वाढतात. त्यांनी नमूद केले की OPS अंमलबजावणी ही राजकीय मुक्तता आहे आणि यामुळे गरीबांकडून संपत्ती घेतली जाईल आणि आर्थिकदृष्ट्या चांगल्या सरकारी कर्मचाऱ्यांमध्ये वितरित केली जाईल. त्यांच्या मते, श्रीमंतांकडून आलेली संपत्ती गरिबांमध्ये वाटली जावी या मूळ कल्पनेच्या विरुद्ध आहे. <ref name=":2">{{स्रोत बातमी|last=Aditya Kuvalekar|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/old-pension-system-will-take-from-the-poor-and-give-it-to-the-rich-8488061/|title=Old Pension System will take from the poor and give to the rich|date=10 March 2023|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=10 March 2023}}</ref>{{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील प्राप्तिकर बचतीच्या योजना]] cntp3mpzngqwuaookga5979pe0tj6zl 0 327731 2711915 2474415 2026-09-24T22:29:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711915 wikitext text/x-wiki '''२०१५-२०१६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट''' हंगाम ऑक्टोबर २०१५ ते एप्रिल २०१६ दरम्यान होता. ==मोसम आढावा== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8| पुरुषांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] ! width=50 | [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] ! width=50 | [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] ! width=50 | [[लिस्ट अ क्रिकेट|लिस्ट अ]] |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा भारत दौरा|२ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | ३-० [४] || २-३ [५] || ०–२ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा झिम्बाब्वे दौरा|९ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || २-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान|१३ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | २–० [३] || १-३ [४] || ०–३ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा|१४ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-० [२] || ३-० [३] || १-१ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा|१६ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | — || २-३ [५] || ०–२ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा नामिबिया दौरा|२४ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || — || — || ०-१ [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#केनियाचा नामिबिया दौरा|३० ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | style="text-align:left" | {{cr|KEN}} | — || — || — || — || ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|५ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | २-० [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा बांगलादेश दौरा|५ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || ३-० [३] || १-१ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#हाँगकाँगचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा|११ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE|name=UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|HK}} | — || ०–२ [२] || — || ०-१ [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये पापुआ न्यू गिनी विरुद्ध नेपाळ|१६ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|PNG|name=PNG}} | — || — || — || — || ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये पापुआ न्यू गिनी विरुद्ध अफगाणिस्तान|२१ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|PNG|name=PNG}} | — || — || — || १-० [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये हाँगकाँग विरुद्ध ओमान|२१ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|HK}} | style="text-align:left" | {{cr|OMN}} | — || — || १-२ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ओमानचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा|२२ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE|name=UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|OMN}} | — || — || १-० [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध हाँगकाँग|२८ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|HK}} | — || — || ०-१ [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध ओमान|२९ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|OMN}} | — || — || २-० [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१० डिसेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-० [३] || — || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा|१० डिसेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | २-० [२] || ३-१ [५] || २-० [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान|२५ डिसेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || ३-२ [५] || २-० [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२६ डिसेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | १-२ [४] || ३-२ [५] || २-० [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|१२ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | — || ४-१ [५] || ०-३ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा|१५ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | — || २-० [३] || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा बांगलादेश दौरा|१५ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || — || २-२ [४] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#स्कॉटलंडचा हाँगकाँग दौरा|२१ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|HK}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | — || १-० [२] || १-१ [२] || ०-० [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा|२१ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE|name=UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | — || — || ०-१ [१] || ०-१ [१] || ०–२ [२] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियात आयर्लंड विरुद्ध पापुआ न्यू गिनी|३१ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|AUS}} {{cr|PNG|name=PNG}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || — || १-२ [३] || ०-१ [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा|३ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|NZ}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | ०–२ [२] || २-१ [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#स्कॉटलंडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा|४ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE|name=UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | — || — || १-० [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये स्कॉटलंड विरुद्ध नेदरलँड|५ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|UAE}} {{cr|NED}} | style="text-align:left" | {{cr|SCO}} | — || — || ०-१ [१] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|९ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | — || — || २-१ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#आयर्लंडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा|१४ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|UAE|name=UAE}} | style="text-align:left" | {{cr|IRE}} | — || — || १-१ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|४ मार्च २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|SA}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || — || १-२ [३] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारतामध्ये नामिबिया विरुद्ध अफगाणिस्तान|१० एप्रिल २०१६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | — || — || — || १-० [१] || — |- | style="text-align:left" | [[#नामिबियाचा नेपाळ दौरा|१६ एप्रिल २०१६]] | style="text-align:left" | {{cr|NEP}} | style="text-align:left" | {{cr|NAM}} | — || — || — ||— || २-० [२] |- ! colspan="8" | पुरुषांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#आशिया चषक पात्रता|१९ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|BAN}} [[२०१६ आशिया कप पात्रता]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|UAE|name=UAE}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#आशिया कप|२४ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|BAN}} [[२०१६ आशिया कप]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|IND}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|८ मार्च २०१६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|IND}} [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|WIN}} |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन|१६ एप्रिल २०१६]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|SA}} २०१६ आयसीसी आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|SLE}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिला आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट|म.वनडे]] ! width=50 | [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.टी२०आ]] ! width=50 | [[महिला ट्वेंटी-२० क्रिकेट|म.टी२०]] |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तान महिलांचा वेस्ट इंडीज दौरा|१३ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | style="text-align:left" | {{crw|PAK}} | ३-१ [४] || ३-० [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंका महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|३ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|SL}} | ५-० [५] || ३-० [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वे महिलांचा बांगलादेश दौरा|१७ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" | {{crw|BAN}} | style="text-align:left" | {{crw|ZIM}} | — || — || २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#भारतीय महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|२६ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | २-१ [३] || १-२ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{crw|SA}} | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | १-२ [३] || १-२ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंका महिलांचा भारत दौरा|१५ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{crw|IND}} | style="text-align:left" | {{crw|SL}} | ३-० [३] || ३-० [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा|२० फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{crw|NZ}} | style="text-align:left" | {{crw|AUS}} | १-२ [३] || २-१ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|२२ फेब्रुवारी २०१६]] | style="text-align:left" | {{crw|SA}} | style="text-align:left" | {{crw|WIN}} | १-२ [३] || २-१ [३] || — |- ! colspan=6 | महिलांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२८ नोव्हेंबर २०१५]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|THA}} [[२०१५ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|IRE}} |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२०|१५ मार्च २०१६]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|IND}} [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२०]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{crw|WIN}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | युवा स्पर्धा |- class="sortbottom" ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|१४ ऑक्टोबर २०१५]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|MAS}} २०१५ आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr19|NEP}} |- | style="text-align:left" | [[#अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२२ जानेवारी २०१६]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|BAN}} [[२०१६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक|२०१६ आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr19|WIN}} |} ==ऑक्टोबर== ===दक्षिण आफ्रिकेचा भारत दौरा=== {{main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html टी२०आ ४५६] || २ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html टी२०आ ४५७] || ५ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903591.html टी२०आ ४५७अ] || ८ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || सामना रद्द |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903593.html वनडे ३६८९] || ११ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[ग्रीन पार्क स्टेडियम]], [[कानपूर]] || {{cr|SA}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903595.html वनडे ३६९२] || १४ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} २२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903597.html वनडे ३६९५] || १८ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|SA}} १८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903599.html वनडे ३६९८] || २२ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} ३५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903601.html वनडे ३७००] || २५ ऑक्टोबर || [[एमएस धोनी]] || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|SA}} २१४ धावांनी |- ! colspan="9"|[[फ्रीडम ट्रॉफी (क्रिकेट)|२०१५ फ्रीडम ट्रॉफी]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903603.html कसोटी २१८६] || ५-९ नोव्हेंबर || [[विराट कोहली]] || [[हाशिम आमला]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} १०८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903605.html कसोटी २१८८] || १४-१८ नोव्हेंबर || [[विराट कोहली]] || [[हाशिम आमला]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903607.html कसोटी २१८९] || २५-२९ नोव्हेंबर || [[विराट कोहली]] || [[हाशिम आमला]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} १२४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903609.html कसोटी २१९१] || ३-७ डिसेंबर || [[विराट कोहली]] || [[हाशिम आमला]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} ३३७ धावांनी |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०१५-१६}} ऑक्‍टोबरमध्‍ये ऑस्‍ट्रेलियाने बांग्लादेश दौ-यावर २ कसोटी सामने खेळण्‍याचे निश्‍चित केले होते, परंतु सुरक्षेच्या कारणास्तव क्रिकेट ऑस्ट्रेलियाने हा दौरा रद्द केला होता. ===आयर्लंडचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/919613.html वनडे ३६८८] || ९ ऑक्टोबर||[[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/919615.html वनडे ३६९०] || ११ ऑक्टोबर||[[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/919617.html वनडे ३६९१] || १३ ऑक्टोबर||[[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IRE}} २ गडी राखून |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान=== {{main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902635.html कसोटी २१८०] || १३-१७ ऑक्टोबर || [[मिसबाह-उल-हक]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902637.html कसोटी २१८३] || २२-२६ ऑक्टोबर || [[मिसबाह-उल-हक]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} १७८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902639.html कसोटी २१८४] || १-५ नोव्हेंबर || [[मिसबाह-उल-हक]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} १२७ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902641.html वनडे ३७०७] || ११ नोव्हेंबर || [[अझहर अली]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902643.html वनडे ३७०८] || १३ नोव्हेंबर || [[अझहर अली]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|ENG}} ९५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902645.html वनडे ३७१०] || १७ नोव्हेंबर || [[अझहर अली]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902647.html वनडे ३७१२] || २० नोव्हेंबर || [[अझहर अली]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} ८४ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902649.html टी२०आ ४६८] || २६ नोव्हेंबर || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902651.html टी२०आ ४६९] || २७ नोव्हेंबर || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[जोस बटलर]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/902653.html टी२०आ ४७३] || ३० नोव्हेंबर || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[इऑन मॉर्गन]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || सामना बरोबरीत सुटला ({{cr|ENG}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली) |- |} ===आयसीसी अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता=== ===वेस्ट इंडीजचा श्रीलंका दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[सोबर्स-टिसेरा ट्रॉफी|२०१५ सोबर्स-टिसेरा ट्रॉफी]] – कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915773.html कसोटी २१८१] || १४-१८ ऑक्टोबर || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[जेसन होल्डर]] || [[गॅले आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गॅले]] || {{cr|SL}} एक डाव आणि ६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915775.html कसोटी २१८२] || २२-२६ ऑक्टोबर || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[जेसन होल्डर]] || [[पैकियासोथी सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ७२ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915777.html वनडे ३७०१] || १ नोव्हेंबर ||[[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[जेसन होल्डर]] || [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} १ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915779.html वनडे ३७०२] || ४ नोव्हेंबर ||[[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[मार्लन सॅम्युअल्स]] || [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ८ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915781.html वनडे ३७०४] || ७ नोव्हेंबर ||[[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[जेसन होल्डर]] || [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कॅंडी]] || {{cr|SL}} १९ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915783.html टी२०आ ४६०] || ९ नोव्हेंबर || [[लसिथ मलिंगा]] || [[डॅरेन सॅमी]] || [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कॅंडी]] || {{cr|SL}} ३० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/915785.html टी२०आ ४६१] || ११ नोव्हेंबर || [[लसिथ मलिंगा]] || [[डॅरेन सॅमी]] || [[आर. प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} २३ धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924627.html वनडे ३६९३] || १६ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924629.html वनडे ३६९४] || १८ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|AFG|२०१३}} ५८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924631.html वनडे ३६९६] || २० ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924633.html वनडे ३६९७] || २२ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924635.html वनडे ३६९९] || २४ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|AFG|२०१३}} ७३ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924637.html टी२०आ ४५८] || २६ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/924639.html टी२०आ ४५९] || २८ ऑक्टोबर || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|AFG|२०१३}} ५ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892035.html म.ए.दि. ९५९] || १६ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट ग्राउंड|ब्यूजौर स्टेडियम]], ग्रोस आयलेट || {{crw|PAK}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892037.html म.ए.दि. ९६०] || १८ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट ग्राउंड|ब्यूजौर स्टेडियम]], ग्रोस आयलेट || {{crw|WIN}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892039.html म.ए.दि. ९६१] || २१ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट ग्राउंड|ब्यूजौर स्टेडियम]], ग्रोस आयलेट || {{crw|WIN}} १०९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892041.html म.ए.दि. ९६२] || २४ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट ग्राउंड|ब्यूजौर स्टेडियम]], ग्रोस आयलेट || {{crw|WIN}} ६ गडी राखून |- ! colspan="9"|म.टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892043.html म.टी२०आ ३१८] || २९ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट. जॉर्ज, ग्रेनाडा|सेंट. जॉर्ज]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892045.html म.टी२०आ ३१९] || ३१ ऑक्टोबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट. जॉर्ज, ग्रेनाडा|सेंट. जॉर्ज]] || {{crw|WIN}} ११ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892047.html म.टी२०आ ३२०] || १ नोव्हेंबर || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[सना मीर]] || [[नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम (ग्रेनाडा)|नॅशनल क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट. जॉर्ज, ग्रेनाडा|सेंट. जॉर्ज]] || सामना बरोबरीत सुटला ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) ({{crw|WIN}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली) |} ===आयर्लंडचा नामिबिया दौरा=== {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911041.html प्रथम श्रेणी] || २४-२७ ऑक्टोबर ||[[स्टीफन बार्ड]] ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{cr|IRE}} एक डाव आणि १०७ धावांनी |} ===केनियाचा नामिबिया दौरा=== {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911043.html लिस्ट अ] || ३० ऑक्टोबर ||[[स्टीफन बार्ड]] ||[[इरफान करीम]] || [[वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{cr|KEN}} ११ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911045.html लिस्ट अ] || १ नोव्हेंबर ||[[स्टीफन बार्ड]] ||[[इरफान करीम]] || [[वॉंडरर्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[विंडहोक]] || {{cr|KEN}} ९२ धावांनी |} ==नोव्हेंबर== ===श्रीलंका महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916645.html म.वनडे ९६३] || ३ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[बर्ट सटक्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} ९६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916647.html म.वनडे ९६४] || ५ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[बर्ट सटक्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916649.html म.वनडे ९६५] || ७ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[बर्ट सटक्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} १८८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916651.html म.वनडे ९६६] || १० नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[चामरी अथपथु]] || [[बर्ट सटक्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916653.html म.वनडे ९६७] || १३ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[चामरी अथपथु]] || [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZ}} ८ गडी राखून |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916655.html म.टी२०आ ३२१] || १५ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[चामरी अथपथु]] || [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZ}} १०२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916657.html म.टी२०आ ३२२] || २० नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[चामरी अथपथु]] || [[सॅक्सटन ओव्हल]], [[नेल्सन, न्यू झीलंड|नेल्सन]] || {{crw|NZ}} ११ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916659.html म.टी२०आ ३२३] || २२ नोव्हेंबर || [[सुझी बेट्स]] || [[चामरी अथपथु]] || [[सॅक्सटन ओव्हल]], [[नेल्सन, न्यू झीलंड|नेल्सन]] || {{crw|NZ}} ९ गडी राखून |} ===न्यू झीलंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[ट्रान्स-टास्मान ट्रॉफी|२०१५ ट्रान्स-टास्मान ट्रॉफी]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892509.html कसोटी २१८५] || ५-९ नोव्हेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} २०८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892511.html कसोटी २१८७] || १३-१७ नोव्हेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892513.html कसोटी २१९०] || २७ नोव्हेंबर-१ डिसेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अॅडलेड ओव्हल]], [[अॅडलेड]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून |} ===झिम्बाब्वेचा बांगलादेश दौरा=== {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/931390.html वनडे ३७०३] || ७ नोव्हेंबर || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १४५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/931392.html वनडे ३७०५] || ९ नोव्हेंबर || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ५८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/931394.html वनडे ३७०६] || ११ नोव्हेंबर || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ६१ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका (नोव्हेंबर २०१५) |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/931396.html टी२०आ ४६२] || १३ नोव्हेंबर || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/931398.html टी२०आ ४६३] || १५ नोव्हेंबर || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} ३ गडी राखून |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका (जानेवारी २०१६) |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/958415.html टी२०आ ४७९] || १५ जानेवारी ||[[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || शेख अबू नासेर स्टेडियम, [[खुलना]] || {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/958417.html टी२०आ ४८१] || १७ जानेवारी ||[[मश्रफी मोर्तझा]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || शेख अबू नासेर स्टेडियम, [[खुलना]] || {{cr|BAN}} ४२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/958419.html टी२०आ ४८२] || २० जानेवारी ||[[मश्रफी मोर्तझा]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || शेख अबू नासेर स्टेडियम, [[खुलना]] || {{cr|ZIM}} ३१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/958421.html टी२०आ ४८४] || २२ जानेवारी ||[[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || शेख अबू नासेर स्टेडियम, [[खुलना]] || {{cr|ZIM}} १८ धावांनी |} ===हाँगकाँगचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा=== {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911047.html प्रथम श्रेणी] || ११-१४ नोव्हेंबर || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || [[तन्वीर अफजल]] || [[आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} २७६ धावांनी |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911049.html वनडे ३७०९] || १६ नोव्हेंबर || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || [[तन्वीर अफजल]] || [[आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} ८९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911051.html वनडे ३७११] || १८ नोव्हेंबर || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || [[तन्वीर अफजल]] || [[आयसीसी अकादमी मैदान]], [[दुबई]] || {{cr|HK}} १३६ धावांनी |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये पापुआ न्यू गिनी विरुद्ध नेपाळ === {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911055.html लिस्ट अ] || १६ नोव्हेंबर || [[पारस खडका]] || ख्रिस अमिनी || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|PNG}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911057.html लिस्ट अ] || १८ नोव्हेंबर || [[पारस खडका]] || ख्रिस अमिनी || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|PNG}} ३ गडी राखून |} === झिम्बाब्वे महिलांचा बांगलादेश दौरा === {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/940409.html पहिली म.टी२०] || १७ नोव्हेंबर || [[जहाँआरा आलम]] || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || शेख कमाल आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम, कॉक्स बाजार || {{crw|BAN}} ३५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/940413.html दुसरी म.टी२०] || १९ नोव्हेंबर || [[जहाँआरा आलम]] || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || शेख कमाल आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम, कॉक्स बाजार || {{crw|BAN}} ८ गडी राखून |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये हाँगकाँग विरुद्ध ओमान=== {{main|हाँग काँग क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ कर्णधार ! संघ २ कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930575.html टी२०आ ४६४] || २१ नोव्हेंबर ||[[तन्वीर अफजल]] ||सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|OMA}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930577.html टी२०आ ४६६] || २५ नोव्हेंबर ||[[तन्वीर अफजल]] ||सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|OMA}} ४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930579.html टी२०आ ४६७] || २६ नोव्हेंबर ||[[तन्वीर अफजल]] ||सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|HK}} ८ गडी राखून |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये पापुआ न्यू गिनी विरुद्ध अफगाणिस्तान=== {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/911053.html प्रथम श्रेणी] || २१-२४ नोव्हेंबर ||[[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] ||जॅक वारे || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} २०१ धावांनी |} ===ओमानचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा=== {{main|ओमान क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930573.html टी२०आ ४६५] || २२ नोव्हेंबर || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध हाँगकाँग=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा हाँग काँग दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ कर्णधार ! संघ २ कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930581.html टी२०आ ४७०] || २८ नोव्हेंबर || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[तन्वीर अफजल]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|HK}} ४ गडी राखून |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध ओमान=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ कर्णधार ! संघ २ कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930583.html टी२०आ ४७१] || २९ नोव्हेंबर ||[[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] ||सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} २७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/930585.html टी२०आ ४७२] || ३० नोव्हेंबर ||[[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] ||सुलतान अहमद || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} १२ धावांनी |} ===आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता=== {{Main|२०१५ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० पात्रता}} {{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=200| संघ !width=20| {{Tooltip|खे|सामने खेळले}} !width=20| {{Tooltip|वि|जिंकले - 2 गुण}} !width=20| {{Tooltip|प|Lost – 0 points}} !width=20| {{Tooltip|ब|Tied – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|नि.ना.|No result – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|गुण|Points}} !width=45| {{Tooltip|धावगती|Net run rate}} |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{crw|BAN}} || ३ || ३ || ० || ० || ० || ६ || +२.५१८ |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{crw|SCO}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || –०.०४८ |- | align="left" |{{crw|PNG}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || –०.८३१ |- | align="left" |{{crw|THA}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || 0 || –१.६०३ |- |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=200| संघ !width=20| {{Tooltip|खे|Matches played}} !width=20| {{Tooltip|वि|Won – 2 points}} !width=20| {{Tooltip|प|Lost – 0 points}} !width=20| {{Tooltip|ब|Tied – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|नि.ना.|No result – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|गुण|Points}} !width=45| {{Tooltip|धावगती|Net run rate}} |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{crw|IRE}} || ३ || ३ || ० || ० || ० || ६ || +१.७४३ |- style="background:#cfc;" | align="left" |{{crw|ZIM}} || ३ || २ || १ || ० || ० || ४ || –०.२२१ |- | align="left" |{{crw|CHN}} || ३ || १ || २ || ० || ० || २ || –०.४८९ |- | align="left" |{{crw|NED}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || ० || –१.०३६ |- |} {{col-end}} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881723.html सामना १] || २८ नोव्हेंबर || {{crw|THA}} || सोमनारीन टिपोच || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|BAN}} ७३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881725.html सामना २] || २८ नोव्हेंबर || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || {{crw|NED}} || एस्थर डी लँगे || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881727.html सामना ३] || २८ नोव्हेंबर || {{crw|PNG|name=PNG}} || नॉर्मा ओवासुरू || {{crw|SCO}} || अब्बी एटकेन || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881729.html Match 4] || २८ नोव्हेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झुओ || {{crw|ZIM}} || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|ZIM}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881731.html सामना ५] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झुओ || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} २८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881733.html सामना ६] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|SCO}} || अब्बी एटकेन || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|BAN}} z |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881737.html सामना ७] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|NED}} || एस्थर डी लँगे || {{crw|ZIM}} || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|ZIM}} २ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881735.html सामना ८] || २९ नोव्हेंबर || {{crw|THA}} || सोमनारीन टिपोच || {{crw|PNG|name=PNG}} || नॉर्मा ओवासुरू || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|PNG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881739.html सामना ९] || १ डिसेंबर || {{crw|THA}} || सोमनारीन टिपोच || {{crw|SCO}} || अब्बी एटकेन || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|SCO}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881741.html सामना १०] || १ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|PNG|name=PNG}} || नॉर्मा ओवासुरू || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|BAN}} ४१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881743.html सामना ११] || १ डिसेंबर || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || {{crw|ZIM}} || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/881745.html सामना १२] || १ डिसेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झुओ || {{crw|NED}} || एस्थर डी लँगे || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|CHN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="8"|प्लेऑफ बाद फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881747.html जुळणी १३] || ३ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|ZIM}} || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|BAN}} ३१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881749.html सामना १४] || ३ डिसेंबर || {{crw|PNG|name=PNG}} || नॉर्मा ओवासुरू || {{crw|NED}} || एस्थर डी लँगे || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|PNG}} १ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881751.html सामना १५] || ३ डिसेंबर || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || {{crw|SCO}} || अब्बी एटकेन || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881753.html सामना १६] || ३ डिसेंबर || {{crw|CHN}} || हुआंग झुओ || {{crw|THA}} || सोमनारीन टिपोच || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|CHN}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881753.html सामना १७] || ५ डिसेंबर || {{crw|NED}} || एस्थर डी लँगे || {{crw|THA}} || सोमनारीन टिपोच || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|THA}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881769.html सामना १८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ५ डिसेंबर || {{crw|SCO}} || अब्बी एटकेन|| {{crw|ZIM}} || [[चिपो मुगेरी-तिरीपानो|चिपो मुगेरी]] || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|ZIM}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881757.html सामना १९] || ५ डिसेंबर || {{crw|PNG|name=PNG}} || नॉर्मा ओवासुरू || {{crw|CHN}} || हुआंग झुओ || एशियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी ग्राउंड, [[बँकॉक]] || {{crw|PNG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/881755.html म.टी२०आ ३२४] || ५ डिसेंबर || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || [[थायलंड क्रिकेट ग्राउंड]], [[बँकॉक]] || {{crw|IRE}} २ गडी राखून |} ===अंतिम क्रमवारी=== {| class="wikitable" |- !width= |स्थान !width=|संघ |- style="background:#cfc" | style="text-align:center"| १ | {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc" | style="text-align:center"| २ | {{crw|BAN}} |- | style="text-align:center"| ३ || {{crw|ZIM}} |- | style="text-align:center"| ४ || {{crw|SCO}} |- | style="text-align:center"| ५ || {{crw|PNG}} |- | style="text-align:center"| ६ || {{crw|CHN}} |- | style="text-align:center"| ७ || {{crw|THA}} |- | style="text-align:center"| ८ || {{crw|NED}} |} {{Color box|#cfc|border=darkgray}} [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र. ==डिसेंबर== ===श्रीलंकेचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"| कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914203.html कसोटी २१९२] || १०-१४ डिसेंबर || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल, ड्युनेडिन|युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZL}} १२२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914205.html कसोटी २१९४] || १८-२२ डिसेंबर || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914207.html वनडे ३७१४] || २६ डिसेंबर || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914209.html वनडे ३७१५] || २८ डिसेंबर || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914211.html वनडे ३७१७] || ३१ डिसेंबर || [[केन विल्यमसन]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[सॅक्सटन ओव्हल]], [[नेल्सन, न्यू झीलंड|नेल्सन]] || {{cr|SRI}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914213.html वनडे ३७१८] || २ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[सॅक्सटन ओव्हल]], [[नेल्सन, न्यू झीलंड|नेल्सन]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914215.html वनडे ३७२१] || ५ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[बे ओव्हल]], [[माउंट मौनगानुई]] || {{cr|NZL}} ३६ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914217.html टी२०आ ४७४] || ७ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[दिनेश चांदीमल]] || [[बे ओव्हल]], [[माउंट मौनगानुई]] || {{cr|NZ}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914219.html टी२०आ ४७६] || १० जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[दिनेश चांदीमल]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} ९ गडी राखून |} ===वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[फ्रँक वॉरेल ट्रॉफी|२०१५-१६ फ्रँक वॉरेल ट्रॉफी]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892515.html कसोटी २१९३] || १०-१४ डिसेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[जेसन होल्डर]] || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} एक डाव आणि २१२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892517.html कसोटी २१९५] || २६-३० डिसेंबर || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[जेसन होल्डर]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} १७७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892519.html कसोटी २१९८] || ३-७ जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[जेसन होल्डर]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || सामना अनिर्णित |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये झिम्बाब्वे विरुद्ध अफगाणिस्तान=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953335.html वनडे ३७१३] || २५ डिसेंबर || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953337.html वनडे ३७१६] || २९ डिसेंबर || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953339.html वनडे ३७१९] || २ जानेवारी || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} ११७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953341.html वनडे ३७२०] || ४ जानेवारी || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} ६५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953343.html वनडे ३७२२] || ६ जानेवारी || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} २ गडी राखून |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953345.html टी२०आ ४७५] || ८ जानेवारी || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953347.html टी२०आ ४७७] || १० जानेवारी || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || [[एल्टन चिगुम्बुरा]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} ८१ धावांनी |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{Main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|२०१५-१६ बेसिल डी'ऑलिवेरा ट्रॉफी - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800461.html कसोटी २१९६] || २६-३० डिसेंबर || [[हाशिम आमला]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[किंग्समीड क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बन]] || {{cr|ENG}} २४१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800463.html कसोटी २१९७] || २-६ जानेवारी || [[हाशिम आमला]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800465.html कसोटी २१९९] || १४-१८ जानेवारी || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800467.html कसोटी २२००] || २२-२६ जानेवारी || [[एबी डिव्हिलियर्स]] || [[अॅलिस्टर कुक]] || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} २८० धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800469.html वनडे ३७३२] || ३ फेब्रुवारी ||[[एबी डिव्हिलियर्स]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[शेवरलेट पार्क]], [[ब्लोमफॉन्टेन]] || {{cr|ENG}} ३९ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800471.html वनडे ३७३४] || ६ फेब्रुवारी ||[[एबी डिव्हिलियर्स]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[सेंट जॉर्ज ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800473.html वनडे ३७३६] || ९ फेब्रुवारी ||[[एबी डिव्हिलियर्स]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800475.html वनडे ३७३७] || १२ फेब्रुवारी ||[[एबी डिव्हिलियर्स]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} १ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800477.html वनडे ३७३८] || १४ फेब्रुवारी ||[[एबी डिव्हिलियर्स]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || {{cr|SA}} ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800479.html टी२०आ ५०३] || १९ फेब्रुवारी ||[[फाफ डु प्लेसिस]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || {{cr|SA}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/800481.html टी२०आ ५०६] || २१ फेब्रुवारी ||[[फाफ डु प्लेसिस]] ||[[इऑन मॉर्गन]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|SA}} ९ गडी राखून |} ===श्रीलंकेत भारत विरुद्ध पाकिस्तान=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (श्रीलंकेमध्ये), २०१५-१६}} भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात डिसेंबरमध्ये मर्यादित षटकांची मालिका होणार होती परंतु भारतीय क्रिकेट संघाला सरकारकडून सुरक्षा मंजूरी न मिळाल्याने हा दौरा अखेरीस रद्द करण्यात आला. ==जानेवारी== ===भारताचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895807.html वनडे ३७२३] || १२ जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[एमएस धोनी]] || [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895809.html वनडे ३७२४] || १५ जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[एमएस धोनी]] || [[द गब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895811.html वनडे ३७२५] || १७ जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[एमएस धोनी]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895813.html वनडे ३७२६] || २० जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[एमएस धोनी]] || [[मनुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} २५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895815.html वनडे ३७२७] || २३ जानेवारी || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[एमएस धोनी]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html टी२०आ ४८५] || २६ जानेवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[एमएस धोनी]] || [[अॅडलेड ओव्हल]], [[अॅडलेड]] || {{cr|IND}} ३७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html टी२०आ ४८६] || २९ जानेवारी || [[ॲरन फिंच]] || [[एमएस धोनी]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} २७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html टी२०आ ४८९] || ३१ जानेवारी || [[शेन वॉटसन]] || [[एमएस धोनी]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून |} ===पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914221.html टी२०आ ४७८] || १५ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|PAK}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914223.html टी२०आ ४८०] || १७ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914225.html टी२०आ ४८३] || २२ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} ९५ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914227.html वनडे ३७२८] || २५ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[अझहर अली]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} ७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914229.html वनडे ३७२९अ] || २८ जानेवारी || [[केन विल्यमसन]] || [[अझहर अली]] || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर, न्यू झीलंड|नेपियर]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914265.html वनडे ३७३०] || ३१ जानेवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[अझहर अली]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} ३ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |} ===स्कॉटलंडचा हाँगकाँग दौरा=== {{main|स्कॉटलंड क्रिकेट संघाचा हाँगकाँग दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952181.html प्रथम श्रेणी] || २१-२४ जानेवारी ||[[तन्वीर अफजल]] ||प्रेस्टन मॉमसेन ||[[मिशन रोड ग्राउंड]], मोंग कोक || सामना रद्द |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952183.html वनडे ३७२९] || २६ जानेवारी ||[[तन्वीर अफजल]] ||प्रेस्टन मॉमसेन ||[[मिशन रोड ग्राउंड]], मोंग कोक || {{cr|HKG}} १०९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952185.html वनडे ३७३१अ] || २८/२९ जानेवारी ||[[तन्वीर अफजल]] ||प्रेस्टन मॉमसेन ||[[मिशन रोड ग्राउंड]], मोंग कोक || सामना रद्द |- ! colspan="6"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953103.html टी२०आ ४८७] || ३० जानेवारी ||[[तन्वीर अफजल]] ||प्रेस्टन मॉमसेन ||[[मिशन रोड ग्राउंड]], मोंग कोक || {{cr|HKG}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/953105.html टी२०आ ४८८] || ३१ जानेवारी ||[[तन्वीर अफजल]] ||प्रेस्टन मॉमसेन ||[[मिशन रोड ग्राउंड]], मोंग कोक || {{cr|SCO}} ३७ धावांनी |} ===नेदरलँडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा=== {{main|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952187.html प्रथम श्रेणी] || २१-२४ जानेवारी ||[[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] ||[[पीटर बोरेन]] ||[[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]] || {{cr|NED}} ४ गडी राखून |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952189.html लिस्ट अ] || २७ जानेवारी ||[[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] ||[[पीटर बोरेन]] ||[[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]] || {{cr|NED}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952191.html लिस्ट अ] || २९ जानेवारी ||[[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] ||[[पीटर बोरेन]] ||[[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]] || {{cr|NED}} ६ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967081.html टी२०आ ४९०] || ३ फेब्रुवारी || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || [[पीटर बोरेन]] ||[[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|NED}} ८४ धावांनी |} ===ऑस्ट्रेलियात आयर्लंड विरुद्ध पापुआ न्यू गिनी=== {{main|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा (ऑस्ट्रेलियामध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952193.html प्रथम श्रेणी] || ३१ जानेवारी-३ फेब्रुवारी ||जॅक वारे ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] ||[[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || {{cr|IRE}} १४५ धावांनी |- ! colspan="6"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/954733.html टी२०आ ४९३] || ६ फेब्रुवारी ||जॅक वारे ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] ||[[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || {{cr|IRE}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/954735.html टी२०आ ४९४] || ७ फेब्रुवारी ||जॅक वारे ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] ||[[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || {{cr|IRE}} ७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/954737.html टी२०आ ४९५] || ९ फेब्रुवारी ||जॅक वारे ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] ||[[टोनी आयर्लंड स्टेडियम]], [[टाउन्सविले]] || {{crw|PNG}} ११ धावांनी |} ===अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक=== {{main|२०१६ अंडर-१९ क्रिकेट विश्वचषक}} ===भारतीय महिलांचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html म.टी२०आ ३२५] || २६ जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[अॅडलेड ओव्हल]], [[अॅडलेड]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html म.टी२०आ ३२६] || २९ जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} १० गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html म.टी२०आ ३२७] || ३१ जानेवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} १५ धावांनी |- ! colspan="9"|[[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] - महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895793.html म.वनडे ९६८] || २ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[मनुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} १०१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895795.html म.वनडे ९६९] || ५ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895797.html म.वनडे ९७०] || ७ फेब्रुवारी || [[मेग लॅनिंग]] || [[मिताली राज]] || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |} ==फेब्रुवारी== ===ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[चॅपल-हॅडली ट्रॉफी|२०१६ चॅपेल-हॅडली ट्रॉफी]] - एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914231.html वनडे ३७३१] || ३ फेब्रुवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZL}} १५९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914233.html वनडे ३७३३] || ६ फेब्रुवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[वेलिंग्टन प्रादेशिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914235.html वनडे ३७३५] || ८ फेब्रुवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} ५५ धावांनी |- ! colspan="9"|[[ट्रान्स-टास्मान ट्रॉफी|२०१६ ट्रान्स-टास्मान ट्रॉफी]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914237.html कसोटी २२०१] || १२-१६ फेब्रुवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} एक डाव आणि ५२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914239.html कसोटी २२०२] || २०-२४ फेब्रुवारी || [[ब्रेंडन मॅककुलम]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[हॅगली ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===स्कॉटलंडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा=== {{main|स्कॉटलंड क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966373.html टी२०आ ४९१] || ४ फेब्रुवारी || [[अहमद रझा (क्रिकेटर, जन्म १९८८)|अहमद रझा]] || प्रेस्टन मॉमसेन || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|UAE}} ९ धावांनी |} ===संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये स्कॉटलंड विरुद्ध नेदरलँड=== {{main|स्कॉटलंड क्रिकेट संघाचा नेदरलँड्स दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ कर्णधार ! संघ २ कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966375.html टी२०आ ४९२] || ५ फेब्रुवारी || [[पीटर बोरेन]] || प्रेस्टन मॉमसेन || [[आयसीसी अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|SCO}} ३७ धावांनी |} ===इंग्लंड महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] - महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907375.html म.वनडे ९७१] || ७ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{crw|ENG}} ७ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907377.html म.वनडे ९७२] || १२ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{crw|RSA}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907379.html म.वनडे ९७३] || १४ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907381.html म.टी२०आ ३२८] || १८ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[बोलंड बँक पार्क]], पर्ल || {{crw|ENG}} १५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907383.html म.टी२०आ ३२९] || १९ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || {{crw|RSA}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907385.html म.टी२०आ ३३०] || २१ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html टी२०आ ४९६] || ९ फेब्रुवारी ||[[महेंद्रसिंग धोनी|एमएस धोनी]] ||[[दिनेश चांदीमल]] || [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|एमसीए स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html टी२०आ ४९७] || १२ फेब्रुवारी ||[[महेंद्रसिंग धोनी|एमएस धोनी]] ||[[दिनेश चांदीमल]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{cr|IND}} ६९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html टी२०आ ४९९] || १४ फेब्रुवारी ||[[महेंद्रसिंग धोनी|एमएस धोनी]] ||[[दिनेश चांदीमल]] || [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|एसीए-व्हीडीसीए क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===आयर्लंडचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा=== {{main|आयर्लंड क्रिकेट संघाचा संयुक्त अरब अमिराती दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/954741.html टी२०आ ४९८] || १४ फेब्रुवारी || अमजद जावेद ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/954743.html टी२०आ ५००] || १६ फेब्रुवारी || अमजद जावेद ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|UAE}} ५ धावांनी |} ===श्रीलंका महिलांचा भारत दौरा=== {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] - महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967863.html म.वनडे ९७४] || १५ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} १०७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967865.html म.वनडे ९७५] || १७ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967867.html म.वनडे ९७६] || १९ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967869.html म.टी२०आ ३३१] || २२ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} ३४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967871.html म.टी२०आ ३३२] || २४ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/content/match/967873.html म.टी२०आ ३३३] || २६ फेब्रुवारी || [[मिताली राज]] || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम कॉम्प्लेक्स]], [[रांची]] || {{crw|IND}} ९ गडी राखून |} ===ऑस्ट्रेलिया महिलांचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[रोझ बाउल मालिका|२०१६ रोझ बाउल]] / [[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] - महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916661.html म.वनडे ९७७] || २० फेब्रुवारी || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माउंट मौनगानुई]] || {{crw|NZ}} ९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916663.html म.वनडे ९७८] || २२ फेब्रुवारी || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माउंट मौनगानुई]] || {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916665.html म.वनडे ९७९] || २४ फेब्रुवारी || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बे ओव्हल]], [[माउंट मौनगानुई]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916667.html म.टी२०आ ३३४] || २८ फेब्रुवारी || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916669.html म.टी२०आ ३३५] || १ मार्च || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/916671.html म.टी२०आ ३३६] || ४ मार्च || [[सुझी बेट्स]] || [[मेग लॅनिंग]] || [[पुकेकुरा पार्क]], [[न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} १७ धावांनी |} ===वेस्ट इंडीज महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|[[२०१४-१६ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप]] - महिला एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907389.html म.वनडे ९८०] || २४ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन, पूर्व केप|पूर्व लंडन]] || {{crw|WIN}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907391.html म.वनडे ९८१] || २७ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन, पूर्व केप|पूर्व लंडन]] || {{crw|WIN}} ५७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907393.html म.वनडे ९८२] || २९ फेब्रुवारी || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[बफेलो पार्क]], [[पूर्व लंडन, पूर्व केप|पूर्व लंडन]] || {{crw|SA}} ३५ धावांनी |- ! colspan="9"|महिला टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907395.html म.टी२०आ ३३७] || ४ मार्च || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[किंग्समीड क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} ११ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907397.html म.टी२०आ ३३८] || ६ मार्च || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|WIN}} ४५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907399.html म.टी२०आ ३३९] || ९ मार्च || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || {{crw|SA}} ४ धावांनी |} ===आशिया चषक पात्रता=== {{main|२०१६ आशिया कप पात्रता}} {{२०१६ आशिया कप पात्रता}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966713.html टी२०आ ५०१] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || खान साहेब उस्मान अली स्टेडियम, फतल्लाह || {{cr|UAE}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966735.html टी२०आ 502] || १९ फेब्रुवारी || {{cr|HKG}} ||[[तन्वीर अफजल]] || {{cr|OMA}} ||सुलतान अहमद || खान साहेब उस्मान अली स्टेडियम, फतल्लाह || {{cr|OMA}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966737.html टी२०आ ५०४] || २० फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || {{cr|OMA}} || सुलतान अहमद || खान साहेब उस्मान अली स्टेडियम, फतल्लाह || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966739.html टी२०आ ५०५] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|HKG}} || [[तन्वीर अफजल]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || खान साहेब उस्मान अली स्टेडियम, फतल्लाह || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966741.html टी२०आ ५०७] || २२ फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्तानिकझाई]] || {{cr|HKG}} ||[[तन्वीर अफजल]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966743.html टी२०आ ५०८] || २२ फेब्रुवारी || {{cr|OMA}} ||सुलतान अहमद || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|UAE}} ७१ धावांनी |} ===आशिया कप=== {{main|२०१६ आशिया कप}} {{२०१६ आशिया कप}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html टी२०आ ५०९] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ४५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966747.html टी२०आ ५१०] || २५ फेब्रुवारी || {{cr|SL}} || [[लसिथ मलिंगा]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|SL}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966749.html टी२०आ ५११] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|BAN}} ५१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html टी२०आ ५१२] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966753.html टी२०आ ५१३] || २८ फेब्रुवारी || {{cr|BAN}} ||[[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|SL}} || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|BAN}} २३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966755.html टी२०आ ५१४] || २९ फेब्रुवारी || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|PAK}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html टी२०आ ५१५] || १ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|SL}} || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966759.html टी२०आ ५१६] || २ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|BAN}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html टी२०आ ५१७] || ३ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|UAE}} || अमजद जावेद || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966763.html टी२०आ ५१८] || ४ मार्च || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || {{cr|SL}} || [[दिनेश चांदीमल]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|PAK}} ६ गडी राखून |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html टी२०आ ५२१] || ६ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर मॉडेल ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |} ==मार्च== ===ऑस्ट्रेलियाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०१५-१६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/884347.html टी२०आ ५१९] || ४ मार्च || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[किंग्समीड क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बन]] || {{cr|SA}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/884349.html टी२०आ ५२०] || ६ मार्च || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/884351.html टी२०आ ५२६] || ९ मार्च || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड]], [[केप टाऊन]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून |} ===आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०=== {{main|२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०}} ====पहिली फेरी==== {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० गट अ}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951305.html टी२०आ ५२२] || ८ मार्च || {{cr|HKG}} ||[[तन्वीर अफजल]] || {{cr|ZIM}} ||[[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|ZIM}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951307.html टी२०आ ५२३] || ८ मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|SCO}} ||प्रेस्टन मॉमसेन || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951309.html टी२०आ ५२४] || ९ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|BAN}} ८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951311.html टी२०आ ५२५] || ९ मार्च || {{cr|IRE}} ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || {{cr|OMA}} ||सुलतान अहमद || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|OMA}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951313.html टी२०आ ५२७] || १० मार्च || {{cr|SCO}} ||प्रेस्टन मॉमसेन || {{cr|ZIM}} ||[[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|ZIM}} ११ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951315.html टी२०आ ५२८] || १० मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|HKG}} ||[[तन्वीर अफजल]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951317.html टी२०आ ५२९] || ११ मार्च || {{cr|OMA}} ||सुलतान अहमद || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951319.html टी२०आ ५३०] || ११ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|IRE}} ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951321.html टी२०आ ५३१] || १२ मार्च || {{cr|ZIM}} ||[[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} ५९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951323.html टी२०आ ५३२] || १२ मार्च || {{cr|HKG}} ||[[तन्वीर अफजल]] || {{cr|SCO}} ||प्रेस्टन मॉमसेन || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SCO}} ८ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951325.html टी२०आ ५३३] || १३ मार्च || {{cr|IRE}} ||[[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|NED}} १२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951327.html टी२०आ ५३४] || १३ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|OMA}} ||सुलतान अहमद || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|BAN}} ५४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |} ====सुपर १०==== {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० सुपर १० गट १}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० सुपर १० गट २}} {{col-end}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|सुपर १० सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html टी२०आ ५३५] || १५ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|NZ}} || [[केन विल्यमसन]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} ४७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951333.html टी२०आ ५३६] || १६ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} ५५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951331.html टी२०आ ५३७] || १६ मार्च || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]] || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951335.html टी२०आ ५३८] || १७ मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|SL}} || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|SL}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951337.html टी२०आ ५३९] || १८ मार्च || {{cr|AUS}} || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || {{cr|NZ}} || [[केन विल्यमसन]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{cr|NZ}} ८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951339.html टी२०आ ५४०] || १८ मार्च || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]] || {{cr|SA}} ||[[फाफ डु प्लेसिस]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html टी२०आ ५४१] || १९ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951343.html टी२०आ ५४२] || २० मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|SA}} || [[फाफ डु प्लेसिस]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|SA}} ३७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951345.html टी२०आ ५४३] || २० मार्च || {{cr|SL}} || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951347.html टी२०आ ५४४] || २१ मार्च || {{cr|AUS}} || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{cr|AUS}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951349.html टी२०आ ५४५] || २२ मार्च || {{cr|NZ}} || [[केन विल्यमसन]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|NZ}} २२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951351.html टी२०आ ५४६] || २३ मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]]|| [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|ENG}} १५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html टी२०आ ५४७] || २३ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{cr|IND}} १ धावेने |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951355.html टी२०आ ५४८] || २५ मार्च || {{cr|AUS}} || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} २१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951357.html टी२०आ ५४९] || २५ मार्च || {{cr|SA}} ||[[फाफ डु प्लेसिस]] || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|WIN}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951359.html टी२०आ ५५०] || २६ मार्च || {{cr|BAN}} || [[मश्रफी मोर्तझा]] || {{cr|NZ}} || [[केन विल्यमसन]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|NZ}} ७५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951361.html टी२०आ ५५१] || २६ मार्च || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]] || {{cr|SL}} || [[अँजेलो मॅथ्यूज]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|ENG}} १० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951365.html टी२०आ ५५२] || २७ मार्च || {{cr|AFG|२०१३}} || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|AFG|२०१३}} ६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html टी२०आ ५५३] || २७ मार्च || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || {{cr|AUS}} || [[स्टीव्ह स्मिथ (क्रिकेटर)|स्टीव्ह स्मिथ]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951367.html टी२०आ ५५४] || २८ मार्च || {{cr|SA}} || [[फाफ डु प्लेसिस]] || {{cr|SL}} || [[दिनेश चांदीमल]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|SA}} ८ गडी राखून |- ! colspan="8"|बाद फेरी |- ! colspan="8"|उपांत्य फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951369.html टी२०आ ५५५] || ३० मार्च || {{cr|NZ}} || [[केन विल्यमसन]] || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html टी२०आ ५५६] || ३१ मार्च || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || {{cr|IND}} || [[एमएस धोनी]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="8"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html टी२०आ ५५७] || ३ एप्रिल || {{cr|ENG}} || [[इऑन मॉर्गन]] || {{cr|WIN}} || [[डॅरेन सॅमी]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून |} ===आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२०=== {{main|२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२०}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० गट अ}} {{col-2}} {{२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी२० गट ब}} {{col-end}} {| class="wikitable" |- ! colspan="9"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html म.टी२०आ ३४०] || १५ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{crw|IND}} ७२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951377.html म.टी२०आ ३४१] || १५ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सुझी बेट्स]] || {{crw|SRI}} || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|NZ}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951379.html म.टी२०आ ३४२] || १६ मार्च || {{crw|PAK}} || [[सना मीर]] || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]]|| [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|WIN}} ४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951381.html म.टी२०आ ३४३] || १७ मार्च || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|ENG}} || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{crw|ENG}} ३६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951383.html म.टी२०आ ३४४] || १८ मार्च || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || {{crw|NZL}} || [[सुझी बेट्स]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{crw|NZ}} ९३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951385.html म.टी२०आ ३४५] || १८ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|RSA}} || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html म.टी२०आ ३४६] || १९ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|PAK}} || [[सना मीर]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|PAK}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|ड-लु-स]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951389.html म.टी२०आ ३४७] || २० मार्च || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|WIN}} ४९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951391.html म.टी२०आ ३४८] || २० मार्च || {{crw|SRI}} || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{crw|SRI}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951393.html म.टी२०आ ३४९] || २१ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|NZL}} || [[सुझी बेट्स]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html म.टी२०आ ३५०] || २२ मार्च || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || {{crw|ENG}} || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{crw|ENG}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951397.html म.टी२०आ ३५१] || २३ मार्च || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || {{crw|RSA}} || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} ६७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951401.html म.टी२०आ ३५२] || २४ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|SRI}} || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951399.html म.टी२०आ ३५३] || २४ मार्च || {{crw|ENG}} || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाला]] || {{crw|ENG}} १ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951403.html म.टी२०आ ३५४] || २४ मार्च || {{crw|BAN}} || [[जहाँआरा आलम]] || {{crw|PAK}} || [[सना मीर]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|PAK}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951405.html म.टी२०आ ३५५] || २६ मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|IRE}} || [[इसोबेल जॉयस]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951407.html म.टी२०आ ३५६] || २६ मार्च || {{crw|NZL}} || [[सुझी बेट्स]] || {{crw|RSA}} || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{crw|NZ}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html म.टी२०आ ३५७] || २७ मार्च || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]] || {{crw|IND}} || [[मिताली राज]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951411.html म.टी२०आ ३५८] || २७ मार्च || {{crw|ENG}} || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || {{crw|PAK}} || [[सना मीर]] || [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} ६८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951413.html म.टी२०आ ३५९] || २८ मार्च || {{crw|RSA}} || [[मिग्नॉन डु प्रीज]] || {{crw|SRI}} || [[शशिकला सिरिवर्धने]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] || {{crw|SL}} १० धावांनी |- ! colspan="8"|बाद फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="8"|उपांत्य फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951415.html म.टी२०आ ३६०] || ३० मार्च || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|ENG}} || [[शार्लोट एडवर्ड्स]] || [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} ५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951417.html म.टी२०आ ३६१] || ३१ मार्च || {{crw|NZ}} || [[सुझी बेट्स]] || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|WIN}} ६ धावांनी |- ! colspan="8"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951419.html म.टी२०आ ३६२] || ३ एप्रिल || {{crw|AUS}} || [[मेग लॅनिंग]] || {{crw|WIN}} || [[स्टॅफनी टेलर]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |} ==एप्रिल== ===भारतामध्ये नामिबिया विरुद्ध अफगाणिस्तान=== {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी इंटरकॉन्टिनेंटल कप]] - प्रथम श्रेणी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952195.html प्रथम श्रेणी] || १०-१३ एप्रिल || [[असगर अफगाण|असगर स्टानिकझाई]] ||[[स्टीफन बार्ड]] || [[ग्रेटर नोएडा स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स ग्राउंड]], [[ग्रेटर नोएडा]] || {{cr|AFG|२०१३}} एक डाव आणि ३६ धावांनी |} ===नामिबियाचा नेपाळ दौरा=== {| class="wikitable" |- ! colspan="6"|[[२०१५-१७ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग चॅम्पियनशिप]] - लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952197.html लिस्ट अ] || १६ एप्रिल || [[पारस खडका]] || [[स्टीफन बार्ड]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/952199.html लिस्ट अ] || १८ एप्रिल || [[पारस खडका]] || [[स्टीफन बार्ड]] || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], कीर्तिपूर || {{cr|NEP}} ३ गडी राखून |} ===आयसीसी आफ्रिका ट्वेंटी२० विभाग दोन=== ==== गुण सारणी==== {| class="wikitable" style="text-align:center" !width=120| संघ !width=20| {{Tooltip|खे|Matches played}} !width=20| {{Tooltip|वि|Won – 2 points}} !width=20| {{Tooltip|प|Lost – 0 points}} !width=20| {{Tooltip|ब|Tied – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|नि.ना.|No result – 1 point}} !width=20| {{Tooltip|गुण|Points}} !width=45| {{Tooltip|धावगती|Net run rate}} |- | align="left" | {{cr|SLE}} || ४ || ४ || ० || ० || ० || ८ || +१.९०५ |- | align="left" | {{cr|MOZ}} || ४ || २ || २ || ० || ० || ४ || –१.१५६ |- | align="left" | {{cr|RWA}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || ० || –०.७४२ |} {| class="wikitable" |- ! colspan="8"|साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [https://www.crichq.com/#matches/371276 सामना १] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/371276 |date=2018-05-27 }} || १६ एप्रिल || {{cr|MOZ}} || || {{cr|SLE}} || लान्साना लामीन || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|SLE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/#matches/371243 सामना २] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/371243 |date=2018-05-27 }} || १६ एप्रिल || {{cr|RWA}} || एरिक दुसिंगिझिमा|| {{cr|MOZ}} || || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|MOZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.crichq.com/#matches/371526 सामना ३] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/371526 |date=2018-05-27 }} || १७ एप्रिल || {{cr|SLE}} || लान्साना लामीन || {{cr|RWA}} || एरिक दुसिंगिझिमा || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|SLE}} २२ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/#matches/371605 सामना ४] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/371605 |date=2018-05-27 }} || १७ एप्रिल || {{cr|SLE}} || लान्साना लामीन || {{cr|MOZ}} || || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|SLE}} ७९ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/#matches/372186 सामना ५] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/372186 |date=2018-05-27 }} || १९ एप्रिल || {{cr|SLE}} || लान्साना लामीन || {{cr|RWA}} || एरिक दुसिंगिझिमा || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|SLE}} २४ धावांनी |- | [https://www.crichq.com/#matches/372293 सामना ६] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180527120725/https://www.crichq.com/#matches/372293 |date=2018-05-27 }} || १९ एप्रिल || {{cr|MOZ}} || || {{cr|RWA}} || एरिक दुसिंगिझिमा || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|MOZ}} २ धावांनी |} =संदर्भ आणि नोंदी= {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] 35qic9wx4uwifv0esy251rm9rjxysa9 0 328908 2712068 2644997 2026-09-25T05:33:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712068 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''जून''''' हा २०२१ मध्ये प्रदर्शित झालेला मराठी चित्रपट आहे ज्यात [[नेहा पेंडसे]] आणि [[सिद्धार्थ मेनन (अभिनेता)|सिद्धार्थ मेनन]] मुख्य भूमिकेत आहे व भावनिक उपचारांबद्दल हा चित्रपट आहे. हा चित्रपट वैभव खिस्ती आणि सुहृद गोडबोले या दिग्दर्शकांचा पहिला चित्रपट असून निखिल महाजन यांनी त्याचे लेखन केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/reel/998857/june-review-a-sensitive-movie-about-holding-on-and-letting-go|title=‘June’ review: A sensitive movie about holding on and letting go|last=Ramnath, Nandini|date=30 June 2021|publisher=Scroll|access-date=16 August 2022}}</ref> हा चित्रपट गुंडगिरी, [[लिंगभेद|लैंगिकता]], [[आत्महत्या]] आणि जनरेशन गॅप अशा विविध सामाजिक समस्या हाताळतो . <ref name="Lokmat IANS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmattimes.com/lifestyle/june-hard-as-nails-yet-sensitive-ians-review-rating/|title=June: Hard as nails yet sensitive|date=29 June 2021|publisher=Lokmat|access-date=7 September 2022}}</ref> == कथानक == नील हा अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी आहे जो त्याच्या परीक्षेत नापास झाला आहे आणि म्हणून तो विश्रांतीसाठी [[औरंगाबाद|औरंगाबादला]] परतला आहे, जिथे त्याचे निराश पालक राहतात. पेच टाळण्यासाठी, त्याचे वडील नील परीक्षेत नापास झाल्याबद्दल इतरांना कधीच सांगत नाहीत तर फक्त त्याच्या ब्रेकबद्दल सांगतात. त्यामुळे त्याचे वडिलांसोबतचे संबंध ताणले गेले आहेत. नेहाने अभिजितशी लग्न केले आहे आणि काही वैवाहिक समस्यांमुळे तिला अभिजितपासून दूर राहण्याची गरज आहे. ती औरंगाबादला येते, अभिजितच्या बालपणीच्या घरी राहण्यासाठी, ज्या हाऊसिंग सोसायटीत नील राहतो. ती नीलला भेटते आणि सुरुवातीला त्याच्या काही गैरसमज होतात. तिच्या धुम्रपान आणि मद्यपानाच्या सवयींमुळे इतर सोसायटी सदस्यही तिची अवहेलना करतात. नील आणि नेहा एकमेकांना चांगल्या प्रकारे ओळखू लागतात व जवळ येतात. नील नेहाला शहरातील विविध स्थळांवर घेऊन जातो जे नेहाला मनोरंजक वाटतात आणि नील त्यांना मुघल काळातील कंटाळवाणे ऐतिहासिक वास्तू म्हणून नापसंत करतो. जसजसे ते जवळ येतात तसतसे ते त्यांचा भूतकाळ उलगडतात. वसतिगृहात असताना, नीलचा रूममेट एक महत्त्वाकांक्षी सहकारी होता पण त्याच्या ग्रामीण वागणुकीमुळे इतर वर्गमित्रांकडून त्याचा छळ केला जातो. त्याने उच्च गुण मिळवण्याचे आणि आपल्या पालकांना अभिमान वाटावा असे स्वप्न पाहिले असते. तो स्थानिक मराठी शाळेतून आलेला असतो व नील त्याला त्याच्या अभ्यासात मदत करण्याचे वचन देतो. मात्र, छळवणुकीला कंटाळून त्याने पंख्याला गळफास लावून आत्महत्या केली आणि नील स्वतःला त्यात दोषी मानतो. नीलची मैत्रीण निकीला या सर्व गोष्टींची माहिती नाही. नील आणि ती कधी लग्न करतील याची तिला खात्री नाही कारण ते वेगवेगळ्या जातीचे आहेत आणि तिचे पालक हे स्वीकारणार नाहीत. तथापि, तिला त्याच्यासोबत प्रेम संबंध ठेवण्याचा अनुभव घ्यायचा आहे. तिच्या बेडरूममध्ये असताना, पंख्याला पाहताच नीलला त्याच्या विचारांनी पछाडले. निकीला असे वाटते की तिने काहीतरी चूक केली आहे आणि तिच्या शारीरिक केसांमुळे तो तिचा तिरस्कार करत आहे. ती तिच्या पायावरील केस काढण्याचा प्रयत्न करते; पण स्वतःला खोलवर कापून घेते. एवढ्या क्षुल्लक मुद्द्यावरून नीलने आपल्या मैत्रिणीला नाकारले आणि निकीने स्वतःला इजा पोहोचवण्यापर्यंत मजल मारली हे कळल्यावर नेहा नाराज होते. नेहाच्या जवळीकचा गैरसमज नीलने केला आणि तिचे चुंबन घेण्याचा प्रयत्न केला; जे ती थांबवते. तिने आणि अभिजितने बाळाला जन्म देण्यासाठी किती प्रयत्न केले याचा इतिहास ती सांगते. मात्र, तिच्या धूम्रपान आणि मद्यपानाच्या सवयीमुळे तिचा गर्भपात झाला. अभिजित तिला सांभाळून घेतो; पण ती स्वतःला दोष देते. दुसऱ्या दिवशी, अभिजित नेहाला परत घ्यायला येतो आणि ते नव्याने सुरुवात करायचे ठरवतात. नीलही निकीला माफ करतो आणि समर्पितपणे पुढील अभ्यास करण्याचा निर्णय घेतो. जून महिना सुरू झाल्यावर नेहा अभिजितसोबत निघून जाते आणि उन्हाळ्याच्या समाप्तीनंतर शहरात नवीन पावसाळी सरी येतात. == कलाकार == * नेहाच्या भूमिकेत [[नेहा पेंडसे]] * नीलच्या भूमिकेत [[सिद्धार्थ मेनन (अभिनेता)|सिद्धार्थ मेनन]] * निकीच्या भूमिकेत रेशम श्रीवर्धन * नीलच्या वडिलांच्या भूमिकेत [[किरण करमरकर]] * नेहाचा नवरा अभिजितच्या भूमिकेत [[जितेंद्र जोशी]] * नीलच्या आईच्या भूमिकेत स्नेहा रायकर * जैस्वाल, सोसायटी सदस्यच्या भूमिकेत निलेश दिवेकर == संगीत == [[शाल्मली खोलगडे]]<nowiki/>ने, बॉलीवूडची पार्श्वगायिका, तिच्या "परेशान" ( ''[[इशकजादे]]'', २०१२) गाण्यासाठी ओळखली जाणारी, ह्या चित्रपटाद्वारे संगीतकार म्हणून पदार्पण केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/music/shalmali-kholgade-to-make-her-debut-as-a-music-composer/articleshow/72305851.cms|title=Shalmali Kholgade to make her debut as a music composer|date=30 November 2019|publisher=Times of India|access-date=16 August 2022}}</ref> "बाबा" गाण्याचा नवीन व्हिडिओ २० जून २०२१ ([[फादर्स डे|इंटरनॅशनल फादर्स डे)]] रोजी प्रदर्शीत झाला ज्यामध्ये अभिनेत्री [[प्रिया बापट]], [[अमृता खानविलकर]], [[गिरिजा ओक|गिरीजा ओक गोडबोले]], [[Gauri Nalawade|गौरी नलावडे]], मृण्मयी गोडबोले, [[Resham Shrivardhan|रेशम श्रीवर्धन]], पर्णा पेठे, शाल्मली खोलगडे, आनंदी जोशी, [[संस्कृती बालगुडे]] यांच्यासह नेहा पेंडसे होत्या. आनंदी जोशी यांनी गायलेले हे गाणे महाजन यांनी लिहिले आहे, ज्यांनी चित्रपटाचे लेखनही केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/nehha-pendse-amruta-khanvilkar-priya-bapat-feature-in-father-s-day-anthem-baba-in-film-june-712759|title=Nehha Pendse, Amruta Khanvilkar, Priya Bapat feature in Father's Day anthem 'Baba' in film 'June'|date=18 June 2021|publisher=India TV|access-date=12 September 2022}}</ref> {{Track listing |extra_column=Singer(s) |total_length=14:49 |title1=बाबा |extra1=आनंदी जोशी |lyrics1=निखील महाजन |length1=3:52 |title2=हा वारा |extra2= |lyrics2= |length2=3:09 |title3=पार गेली |extra3= |lyrics3=जितेंद्र जोशी |length3=3:28 |title4=बाबा (पुनरुत्थान) |extra4= |lyrics4=निखील महाजन |length4=4:20 }} == प्रकाशन आणि रिसेप्शन == मर्यादित बजेटमध्ये ''जून'' चित्रपटाने ऑक्टोबर २०१९ मध्ये त्याचे मुख्य छायाचित्रण १८ दिवसांत पूर्ण केले. मेनन आणि पेंडसे यांच्यासह अनेक प्रमुख कलाकारांनी त्यांच्या सेवांसाठी शुल्क आकारले नाही आणि त्याच्या निर्मितीसाठी पैसे पण दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/it-took-courage-for-me-to-do-the-film-put-my-own-money-nehha-pendse-on-june-7153050/|title=It took courage for me to do the film, put my own money: Nehha Pendse on June|date=19 January 2021|publisher=Indian Express|access-date=17 October 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/winning-national-award-is-out-of-ones-hand-but-i-am-glad-it-happened-for-this-film-8049967/|title='Winning national award is out of one's hand but I am glad it happened for this film'|last=Nath, Dipanita|date=25 July 2022|publisher=Indian Express|access-date=17 October 2022}}</ref> हा चित्रपट जून २०२० मध्ये रिलीज होणार होता. मात्र, कोविड-19 महामारीमुळे हा चित्रपट प्रदर्शित झाला नाही. पुणे फिल्म फेस्टिव्हल, इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल ऑफ केरळ, न्यू यॉर्क इंडियन फिल्म फेस्टिव्हल (NYIFF) आणि भारताचा ५१ वा इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल यासह विविध फेस्टिव्हलमध्ये तो दाखवला गेला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/akshay-bardapurkar-s-planet-marathi-applauded-at-68th-national-film-awards-for-goshta-eka-paithanichi-and-june--news-213360|title=Akshay Bardapurkar's Planet Marathi Applauded At 68th National Film Awards For 'Goshta Eka Paithanichi' And 'June'|date=1 August 2022|publisher=Outlook|access-date=16 August 2022|archive-date=2023-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404080735/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/akshay-bardapurkar-s-planet-marathi-applauded-at-68th-national-film-awards-for-goshta-eka-paithanichi-and-june--news-213360|url-status=dead}}</ref> NYIFF मध्ये, चित्रपट आणि मेनन यांना सर्वोत्कृष्ट चित्रपट आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्यासाठी नामांकन मिळाले; जिथे मेनन यांना पुरस्कार मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/proud-moment-for-us-siddharth-menon-on-junes-selection-at-the-nyiff/articleshow/82675146.cms|title=Proud moment for us: Siddharth Menon on June's selection at the NYIFF|last=Prasad, Amrita|date=16 May 2021|publisher=Times of India|access-date=16 August 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/nyiff-2021-documentary-on-gandhi-siddharth-menon-akshata-pandavapura-among-the-winners/articleshow/83508133.cms?from=mdr|title=NYIFF 2021: Documentary on Gandhi, Siddharth Menon, Akshata Pandavapura win top honours|date=14 June 2021|publisher=Economic Times|access-date=16 August 2022}}</ref> त्यानंतर ''जून'' हा सार्वजनिकपणे प्रदर्शित झाला आणि नव्याने सुरू झालेल्या OTT प्लॅटफॉर्म ''प्लॅनेट मराठीवरचा'' हा पहिला चित्रपट ठरला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://telanganatoday.com/film-june-on-planet-marathi-ott-acclaimed-for-breaking-stereotypes|title=Film 'June' on Planet Marathi OTT acclaimed for breaking stereotypes|date=3 July 2021|publisher=Telengana Today|access-date=12 August 2022}}</ref> फिल्मफेर मराठी पुरस्कार २०२१ मध्ये, पेंडसे आणि श्रीवर्धन यांनी अनुक्रमे सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री आणि सर्वोत्कृष्ट पदार्पण अभिनेत्री श्रेणींमध्ये पुरस्कार जिंकले. पेंडसे यांनी ''धुराळा'' चित्रपटासाठी [[सई ताम्हणकर|सई ताम्हणकरसोबत]] पुरस्कार वाटून घेतला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/6th-planet-filmfare-marathi-awards-2021-complete-winners-list/articleshow/90561300.cms|title=6th Planet Filmfare Marathi Awards 2021: Complete winners' list|date=1 April 2022|publisher=Times of India|access-date=16 August 2022}}</ref> २०२२ मध्ये, मेनन यांना [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार|राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या]] ६८व्या समारंभात विशेष उल्लेख पुरस्कार मिळाला. <ref name="HT-NFA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/siddharth-menon-believed-he-will-be-a-national-award-winner-one-day-reveals-he-cried-when-his-wife-started-bawling-101658554280868.html|title=Siddharth Menon 'believed' he will be a National Award winner one day, reveals he cried when his wife started 'bawling'|date=23 July 2022|publisher=Hindustan Times|access-date=12 August 2022}}</ref> {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! पुरस्कार ! श्रेणी ! प्राप्तकर्ता ! परिणाम ! नोंदी |- | rowspan="2" | 2020 | rowspan="2" | न्यू यॉर्क इंडियन फिल्म फेस्टिव्हल | सर्वोत्कृष्ट चित्रपट | जून || {{Nom}} | |- | सर्वोत्कृष्ट अभिनेता | सिद्धार्थ मेनन || {{Won}} | |- | rowspan="3" | 2021 | [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]]<br />(६८ वा सोहळा ) | विशेष उल्लेख (फीचर फिल्म) | सिद्धार्थ मेनन || {{Won}} | |- | rowspan="2" | फिल्मफेर मराठी पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री | नेहा पेंडसे|| {{Won}} | [[सई ताम्हणकर|सई ताम्हणकरसोबत]] <br />( ''धुराळा'' चित्रपट) |- | सर्वोत्कृष्ट पदार्पण अभिनेत्री | रेशम श्रीवर्धन || {{Won}} | |- |} ''न्यूझ १८'' ने या चित्रपटाबद्दल त्यांच्या पुनरावलोकनात म्हणले आहे की विविध सामाजिक समस्यांना सांभाळणाऱ्या कथानक, अभिनय आणि गतीचे कौतुक केले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/june-movie-review-a-piercing-portrayal-of-class-anxiety-moving-on-and-beginning-again-3911858.html|title=June Movie Review: A Piercing Portrayal of Class Anxiety, Moving on And Beginning Again|last=Negi, Shrishti|date=3 July 2021|publisher=News 18|access-date=7 September 2022}}</ref> ''IANS'' ने त्याचे कौतुक केले परंतु काही नायक कसे अपरिवर्तित दर्शविले जातात किंवा हृदयातील काही बदल अचानक आणि विश्वासार्ह नाहीत यासारख्या त्रुटींवर देखील भाष्य केले. <ref name="Lokmat IANS"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील मराठी चित्रपट]] 0l8iqigjfg5mfce1iz8prpd3wy24w44 0 329523 2712009 2677556 2026-09-25T03:33:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712009 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट |संगीत=शैलेंद्र बर्वे<ref>{{Cite web |title=Gallit Gondhal, Dillit Mujra film|url=https://www.induna.com/1000022099-productdetails/|website=Induna|access-date=30 March 2023}}</ref> |देश=भारत |भाषा=मराठी |छायाचित्र=Gallit Gondhal Dillit Mujra.jpeg |नाव=गल्लीत गोंधळ दिल्लीत मुजरा |दिग्दर्शन=[[नागेश भोंसले]] |प्रमुख कलाकार=[[नागेश भोंसले]], [[सयाजी शिंदे]], [[मकरंद अनासपुरे]] |निर्मिती=मनोहर एंटरटेनमेंट |प्रदर्शन तारीख=१ मे २००९ |अवधी=११५ मिनिटे |imdb_id=tt1446071}} '''''गल्लीत गोंधळ दिल्लीत मुजरा''''' हा [[नागेश भोंसले]] दिग्दर्शित आणि मनोहर एंटरटेनमेंट निर्मित २००९ चा भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]]-भाषेतील सामाजिक विनोदी नाट्यपट आहे. कथा आणि पटकथा अरविंद जगताप यांची आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/gallit-gondhal-dillit-mujara/|title=गल्लीत गोंधळ, दिल्लीत मुजरा|website=मराठी चित्रपट सूची|language=en|access-date=2023-03-29|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329193137/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/gallit-gondhal-dillit-mujara/|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/gallit-gondhal-dillit-mujara/ "गल्लीत गोंधळ, दिल्लीत मुजरा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329193137/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/gallit-gondhal-dillit-mujara/ |date=2023-03-29 }}. </cite></ref> या चित्रपटात [[सयाजी शिंदे]], [[मकरंद अनासपुरे]], [[नागेश भोंसले]], ज्योती जोशी यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/gallit-gondhal-dillit-mujra-marathi/240548|title=Gallit Gondhal, Dillit Mujra (Marathi)|website=Outlook India|language=en|access-date=30 March 2023|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329180121/https://www.outlookindia.com/magazine/story/gallit-gondhal-dillit-mujra-marathi/240548|url-status=dead}}</ref> == कलाकार == * [[सयाजी शिंदे]] * [[मकरंद अनासपुरे]] * [[नागेश भोंसले]] * सुहास परांजपे * नूतन जयंत * ज्योती जोशी * सिद्धेश्वर झाडबुके == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील मराठी चित्रपट]] fc0t3gevsp5ncw3pdvz2tsakldwqowd 0 329551 2711956 2591524 2026-09-25T00:45:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711956 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट खेळाडू|जन्म_दिनांक=१९८४|देश={{IND}} |खेळ=[[कॅरम]]|नाव=एस. इलावाझगी | जन्म_स्थान = व्यासरपाडी, उत्तर चेन्नई, [[भारत]] }} '''एस. इलावाझगी''' (जन्म १९८४) या एक भारतीय आहेत. ज्यांनी दोनदा [[कॅरम]] विश्वचषक जिंकला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanchronicle.com/content/tags/ilavazhaki-s|title=Ilavazhaki. S {{!}} Deccan Chronicle|website=www.deccanchronicle.com|language=en|access-date=2018-01-04|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105013155/http://www.deccanchronicle.com/content/tags/ilavazhaki-s|url-status=dead}}</ref> ए. मारिया इरुदयम यांच्यानंतर [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] राज्यातून आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या सर्वोत्कृष्ट कॅरम खेळाडूंपैकी त्या एक मानल्या जातात.  == चरित्र == एस. इलावाझगी यांचा जन्म १९८४ मध्ये व्यासरपाडी, [[चेन्नई]] येथे एका गरीब कुटुंबात झाला.  त्यांचे वडील ए. इरुदयराज, रोजंदारीवर कमावणारे ऑटो-रिक्षा चालक (मासळीची गाडी) आणि त्यांची आई सेल्वी या गृहिणी होत्या. त्यांच्या कुटुंबातील तीन बहिणींमध्येही त्या सर्वात मोठ्या आहेत. == कारकिर्द == इलावाझगी या [[Thiruvallur District Carrom Association|तिरुवल्लूर जिल्हा कॅरम असोसिएशनचे]] सदस्या आहेत. त्यांनी कॅरम वर्ल्ड चॅम्पियनशिप, आशियाई चॅम्पियनशिपमध्ये [[भारत|भारताचे]] प्रतिनिधित्व केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thiruvallurdistrictcarromassociation.com/ourgoal.html|title=Thiruvallur District Carrom Association, World Carrom Champion Academy|website=www.thiruvallurdistrictcarromassociation.com|access-date=2018-01-04|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105011904/http://www.thiruvallurdistrictcarromassociation.com/ourgoal.html|url-status=dead}}</ref> त्यांनी २००८ ची भारतीय राष्ट्रीय कॅरम चॅम्पियनशिप जिंकली. त्यांनी [[चेन्नई]] येथे झालेल्या अंतिम फेरीत माजी विश्वविजेत्या रश्मी कुमारीला पराभूत केले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/2017/sep/08/strike-and-pocket-queen-1654288.html|title=Strike and pocket queen|work=The New Indian Express|access-date=2018-01-04}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/senior-national-carrom-tourney-in-chennai-from-tomorrow/1176980|title=Senior national carrom tourney in Chennai from tomorrow|work=Outlookindia|access-date=2018-01-04|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105123124/https://www.outlookindia.com/newsscroll/senior-national-carrom-tourney-in-chennai-from-tomorrow/1176980|url-status=dead}}</ref> त्याच वर्षी, त्यांनी २००८ कॅरम वर्ल्ड चॅम्पियनशिपमध्ये भाग घेतला आणि अंतिम फेरीत पी. निर्मलाचा २५-११, २५-११ असा विजय मिळवून महिला एकेरीत विश्वविजेती बनल्या.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-sports/Ilavazhagi-is-World-champion/article15169357.ece|title=Ilavazhagi is World champion|date=2008-02-19|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2018-01-04}}</ref> इलावाझगीनेही उपांत्य फेरीत रश्मी कुमारीचा पराभव करून अंतिम फेरीत प्रवेश केला होता. २००८ च्या कॅरम विश्वचषकापूर्वी त्यांना रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे निवृत्त अधिकारी के. विजयल यांच्याकडून आर्थिक मदत मिळाली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icfcarrom.com/5th-world-championship/|title=5th World Championship » International Carrom Federation|website=www.icfcarrom.com|language=en-US|access-date=2018-01-04|archive-date=2017-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231141503/http://www.icfcarrom.com/5th-world-championship/|url-status=dead}}</ref> त्यांनी २०१२ च्या [[कॅरम]] वर्ल्ड चॅम्पियनशिपमध्ये देखील भाग घेतला होता. महिला एकेरीच्या अंतिम फेरीत रश्मी कुमारीविरुद्ध उपविजेते पद पटकावले होते. रश्मी कुमारीबरोबर महिला दुहेरीचे विजेतेपदही जिंकले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.icfcarrom.com/6th-world-championship/|title=6th World Championship » International Carrom Federation|website=www.icfcarrom.com|language=en-US|access-date=2018-01-04|archive-date=2017-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227112538/http://www.icfcarrom.com/6th-world-championship/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ongcindia.com/wps/wcm/connect/ongcindia/Home/Sports/Indoor+Sports/Carrom/|title=ONGC::Carrom|website=www.ongcindia.com|access-date=2018-01-04}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://tenders.ongc.co.in/wps/wcm/connect/ongcindia/home/sports/indoor+sports/carrom/latest+news/ongcianemergesinternationa|title=ONGC::ONGCian emerges International ‘Champion of Champions’|website=tenders.ongc.co.in|access-date=2018-01-04|archive-date=2018-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105011915/https://tenders.ongc.co.in/wps/wcm/connect/ongcindia/home/sports/indoor+sports/carrom/latest+news/ongcianemergesinternationa|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:तमिळनाडूतील खेळाडू]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८४ मधील जन्म]] [[वर्ग:तमिळ खेळाडू]] [[वर्ग:भारतीय कॅरम खेळाडू]] [[वर्ग:तामिळनाडूमधील क्यू स्पोर्ट्स खेळाडू]] [[वर्ग:चेन्नईचे खेळाडू]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लोक]] s2ea6uus52mo1ubpn6foo7gmzk7vu1n 0 330251 2711973 2681059 2026-09-25T01:30:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711973 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कुट्टूर वैद्यनाथन कल्याण सुंदरम''' (११ मे १९०४ - २३ सप्टेंबर १९९२), ज्यांना '''के.व्ही.के. सुंदरम''' असेही संबोधले जाते, हे एक भारतीय नागरी सेवक होते, ज्यांनी स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदा सचिव (१९४८-५८) आणि [[भारताचे मुख्य निवडणूक आयुक्त|भारताचे दुसरे मुख्य निवडणूक आयुक्त]] म्हणून काम केल होत (१९५८ -१९६७). १९६८-७१ या कालावधीसाठी त्यांनी भारताच्या [[भारतीय कायदा आयोग|पाचव्या कायदा आयोगाचे]] अध्यक्षपद भूषवले. <ref name="The Independent">{{स्रोत बातमी|last=Kuldip Singh|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-kalyan-sundaram-1555794.htm|title=Obituary: Kalyan Sundaram|date=6 October 1992|work=[[द इंडिपेन्डंट]]}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Law Commission">{{स्रोत बातमी|url=http://www.lawcommissionofindia.nic.in/main.htm#POST-INDEPENDENCE_DEVELOPMENTS|title=Law Commissions of India|date=15 November 2002|work=[[Law Commission of India]]}}</ref> ते प्रस्तावाचे प्रमुख लेखक होते ज्याचा उपयोग भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर भाषिक रेषेवर तयार केलेल्या राज्यांच्या निर्मितीसाठी मार्गदर्शन ठरला. यासाठी, त्यांना [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुईस माउंटबॅटन]] यांच्याकडून वैयक्तिक धन्यवाद आणि उच्च प्रशंसा मिळाली. ते एक संस्कृत विद्वान देखील होते, व त्यांनी संस्कृत लेखक [[कालिदास|कालिदासाच्या]] ग्रंथांचे इंग्रजी प्रेक्षकांसाठी भाषांतर केले होते. १९६८ मध्ये भारत सरकारचा दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] त्यांना मिळाला. <ref name="The Independent" /> <ref name="Padma Vibhushan">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://india.gov.in/myindia/padmavibhushan_awards_list1.php?start=220|title=Padma Vibhushan Awardees|publisher=[[भारत सरकार]], portal}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९०४ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय नागरी सेवक]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भाषांतरकार]] h66qofs22zljkcm89rzd0mb1hv2osu2 0 330971 2712124 2694107 2026-09-25T07:40:39Z Klf2026 182330 पृष्ठे एकमेकांशी जोडलेली 2712124 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव= संतोष राम |जन्म_दिनांक= {{जन्म दिनांक आणि वय |1979|11|03}} |निवासस्थान=[[महाराष्ट्र]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |कारकीर्द_काळ = २००८-चालू |कार्यक्षेत्र = [[दिग्दर्शक]] ,[[ लेखक]], [[निर्माता]] |प्रसिद्ध_कामे= [[वर्तुळ (लघुपट)]],[[प्रश्न (लघुपट)]],[[द स्टोरी ऑफ युवराज आणि शहाजहान]] | पुरस्कार = आयरिस, इनोसेंटी फिल्म फेस्टिव्हल, [[इटली]] |संकेतस्थळ= }} '''संतोष राम''' हे [[भारतीय]] [[लेखक]], [[दिग्दर्शक ]] आणि [[निर्माता]] आहेत. [[वर्तुळ (लघुपट)]] (२००९), गल्ली (२०१५) आणि [[प्रश्न (लघुपट)]](२०२०) या लघुपटांसाठी ते मोठ्या प्रमाणावर ओळखले  जातात . त्यांना जगभरातील  विविध चित्रपट महोत्सवांमध्ये पुरस्कार मिळाले  आहेत . [[वर्तुळ (लघुपट)]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=29034:2009-12-03-19-26-11&Itemid=1|title=साकारले प्रयत्नांचे ‘वर्तुळ’|website=archive.loksatta.com|access-date=2023-04-29|archive-date=2021-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210913030827/http://archive.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=29034:2009-12-03-19-26-11&Itemid=1|url-status=dead}}</ref> त्यांचा पहिला लघुपट "वर्तुळ" <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/zee-talkies--film-released/510207/2|title=Vartul to be screened at Third Eye Asian Film Festival|website=archive.indianexpress.com}}</ref> हा ५६  चित्रपट महोत्सवांमध्ये निवडला  गेला , त्या चित्रपट  महोत्सवामध्ये  वर्तुळने १३ पुरस्कार पटकावले आहेत . "प्रश्न" या  लघुपटला [[ फिल्मफेअर ]] लघुपट पुरस्कार २०२० साठी नामांकन  मिळाले होते .संतोष राम यांना फ्लोरेन्स, इटली येथे युनिसेफ  इनोसेंटी चित्रपट  महोत्सव २०२१ मध्ये " प्रश्न "च्या  लेखनासाठी  विशेष उल्लेखनीय आयरिस पुरस्कार मिळाला आहे . [[वर्ग:Articles with hCards]] == सुरुवातीचे आयुष्य == संतोष चा जन्म [[डोंगरशेळकी]], [[महाराष्ट्र ]]येथे झाला. राम [[उदगीर ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.misalpav.com/node/15564|title=वर्तूळ - एक अनुभव|website=misalpav.com}}</ref> येथे  एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात वाढले आहेत . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/news/Cinema-that-can%E2%80%99t-escape-reality/article13991081.ece|title=Cinema that can’t escape reality|website=thehindu.com}}</ref> == कारकीर्द == संतोष <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/showcasing-maharashtras-rural-milieu-like-no-other-filmmaker/article37672830.ece|title=Showcasing Maharashtra’s rural milieu like no other filmmaker|website=thehindu.com}}</ref> २००९ मध्ये   <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://issuu.com/thegoldensparrow/docs/tgs_broadsheet_pages_april_30_pdf_f/7|title=His Cinema doesnot escape reality|website=issuu.com/thegoldensparrow/docs|access-date=2023-04-29|archive-date=2023-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506120455/https://issuu.com/thegoldensparrow/docs/tgs_broadsheet_pages_april_30_pdf_f/7|url-status=dead}}</ref> लेखन आणि दिग्दर्शन करून चित्रपट निर्मितीची  सुरुवात केली. त्यांचा पहिला  मराठी भाषेतील लघुपट  [[वर्तुळ (लघुपट)]] हा त्यांनी  ३५ मिमी रीळ वर शूट केला. [[वर्तुळ (लघुपट)]] ५६ हून अधिक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये निवडला गेला ज्यात ११ व्या ओसियन्स सिनेफॅन चित्रपट  महोत्सव  २००९ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/content/27577/Vartul-screened-osians-cinefan-film.html|title='Vartul' to be screened at Osian's-Cinefan film festival|website=deccanherald.com}}</ref> , [[नवी दिल्ली]], ३रा  आंतरराष्ट्रीय माहितपट  आणि  लघुपट महोत्सव  [[केरळ ]]२०१० , ८वा थर्ड आय आशियाई चित्रपट  महोत्सव  <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.unicef.org/press-releases/unicef-innocenti-film-festival-tells-stories-childhood-around-world|title=UNICEF Innocenti Film Festival tells stories of childhood from around the world|website=Unicef.org}}</ref>२००९ [[मुंबई]] आणि १७ वा टोरंटो रील आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव १०१३ ([[कॅनडा]]) इ आहेत . वर्तुळ तेरा पुरस्कार विजेता लघुपट आहे . त्यांचा दुसरा लघुपट गल्ली (२०१५) हा  १३ राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये निवडला  गेला .त्याचा  प्रश्न <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/awards/short-films-2020/finalists/prashna-question/3612|title=Prashna (Question) – Social Awareness Short Film|website=Filmfare.com}}</ref> फिल्मफेअर लघुपट पुरस्कार २०२० <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.migrationcollective.com/lmff-online-program-2021|title=Online programme|website=migrationcollective.com}}</ref> आणि  जगभरातील ३६ चित्रपट महोत्सवांसाठी  <ref>{{cite web|url=https://www.migrationcollective.com/lmff-online-program-2021|title=Online programme|website=migrationcollective.com}}</ref> निवडला गेला आहे, ज्याने सतरा पुरस्कार जिंकले आहेत. == चित्रपट सूची == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! ! भाषा ! दिग्दर्शक ! लेखक ! निर्माता ! class="unsortable" | टिप्पणी |- | २००९ | [[वर्तुळ (लघुपट)]] | मराठी || {{Yes}} || {{yes}} || {{No}} |५३ चित्रपट महोत्सवांमध्ये अधिकृत निवड. १४ पुरस्कार विजेता |- | २०१५ | गल्ली | मराठी || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} | तेरा चित्रपट महोत्सवांमध्ये अधिकृत निवड''<br />'' |- | २०२० |[[प्रश्न (लघुपट)]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://asianmoviepulse.com/2021/09/short-film-review-prashna-question-2020-by-santosh-ram|title=Short Film Review: Prashna (Question, 2020) by Santosh Ram|website=asianmoviepulse.com}}</ref> | मराठी || {{Yes}} || {{Yes}} || {{No}} | चौतीस चित्रपट महोत्सवांमध्ये अधिकृत निवड<br /> |- |२०२४ | [[द स्टोरी ऑफ युवराज आणि शहाजहान]] | मराठी, हिंदी || {{Yes}} || {{Yes}} ||{{Yes}} | तीस चित्रपट महोत्सवांमध्ये अधिकृत निवड. ५ पुरस्कार विजेता |- | २०२६ | चायना मोबाईल <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-MB-marathi-film-china-mobiles-poster-release-5219132-NOR.html|title=संतोष राम दिग्दर्शित 'चायना मोबाईल' सिनेमाच्या पोस्टरचे अनावरण|website=divyamarathi.bhaskar.com}}</ref> | मराठी || {{Yes}} || {{Yes}} || {{Yes}} | |} == पुरस्कार == [[वर्तुळ (लघुपट)]] २००९ * सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - चौथा आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव २०१०, [[चेन्नई]]. * सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - दुसरा आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव [[नागपूर]] २०११ * सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक - पुणे लघुपट महोत्सव २०११, [[पुणे]] * सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - ६ वा गोवा मराठी चित्रपट महोत्सव २०१३,[[गोवा]] * सर्वोत्कृष्ट बाल चित्रपट - मलबार लघुपट महोत्सव २०१३ * चित्रपट निर्मितीतील उत्कृष्टते साठी प्रशंसा पुरस्कार- कन्याकुमारी आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव २०१३, [[कन्याकुमारी]] * ज्युरी विशेष उल्लेख -नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव  २०१४, नवी [[मुंबई]] * सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - बार्शी लघुपट महोत्सव २०१४ * सर्वोत्कृष्ट चित्रपट - पहिला महाराष्ट्र लघुपट महोत्सव २०१४ * नामांकित - [[महाराष्ट्र टाइम्स]] अवॉर्ड्स २०१० [[प्रश्न (लघुपट)]] २०२० * नामांकन - सर्वोत्कृष्ट लघुपट - [[फिल्मफेअर]] पुरस्कार २०२० * सर्वोत्कृष्ट लघुपट - 3रा व्हिंटेज आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव,  २०२० * सर्वोत्कृष्ट लघुपट - चौथा अण्णा भाऊ साठे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव, २०२१ * सर्वोत्कृष्ट सामाजिक लघुपट - बेतिया आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव, २०२० * सर्वोत्कृष्ट लघुपट विशेष सन्माननीय उल्लेख - स्प्राउटिंग सीड इंटरनॅशनल शॉर्ट फिल्म फेस्टिव्हल, २०२० * सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक - चौथा अण्णा भाऊ साठे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव, २०२१ * सर्वोत्कृष्ट पटकथा - चौथा अण्णा भाऊ साठे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव, २०२१ * सर्वोत्कृष्ट लघुकथा चित्रपट विशेष उल्लेख - १४वा सायन्स  लघु आणि माहितीपट चित्रपट महोत्सव,  २०२१ * सर्वोत्कृष्ट लघुपट - सहावा बंगाल आंतरराष्ट्रीय लघुपट महोत्सव,  २०२१ * स्पेशल ज्युरी मेन्शन अवॉर्ड - नववा स्मिता पाटील माहितीपट आणि लघुपट महोत्सव , [[पुणे]]. * सर्वोत्कृष्ट कथा - म. टा.   लघुपट महोत्सव २०२२. , [[मुंबई]] * "दुर्गम भागात शिक्षणाच्या विकासासाठी" लघु वैशिष्ट्यपूर्ण चित्रपटांच्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेचा डिप्लोमा. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{Authority control | ISNI = 0000 0005 2956 6865 | OCLC = E39RFRW4ttc8d3XM4TVJPWMcQt }} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. नाव|4407714}} [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] afuo7ltqjjv72hukb64v0eg639l9eoq 0 331247 2712108 2591105 2026-09-25T07:01:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712108 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {{बदल}} '''तुर्तुक''' हे भारताच्या लडाख केंद्रशासित प्रदेशातील एक हिमालयात वसलेले गाव एकआहे. भारत-पाकिस्तान नियंत्रण रेषेजवळ भारताच्या सर्वात उत्तरेकडील गावांमध्ये याचा समावेश होतो. तुर्तुक हे लेह जिल्ह्यातील नुब्रा तालुक्यात श्योक नदीच्या डाव्या तीरावर आहे. भौगोलिक तसेच सांस्कृतिक दृष्ट्या हे गाव बाल्टिस्तान प्रदेशात येते. तुर्तुक आणि आसपासची पाच गावे वगळता आजचा बहुतेक बाल्टीस्थान  प्रांत पाकिस्तानच्या अवैध अधिपत्या खाली येतो. १९७१ च्या बांग्लादेश स्वातंत्र्यसंग्रामा मध्ये भारतीय सैन्याच्या दुर्दम्य पराक्रमाने भारताने ही गावे आपल्या नियंत्रणात आणली . ही गावे बाल्टी लोकांची वस्ती असलेला भारतातील एकमेव प्रदेश आहे. तुर्तुक फळांसाठी विशेषतः जर्दाळूसाठी ओळखले जाते. [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|१९७१ च्या युद्धापर्यंत]] तुर्तुक [[पाकिस्तान|पाकिस्तानच्या]] ताब्यात होते, <ref>{{स्रोत बातमी|last=Suryanarayanan|first=Archita|url=https://www.thehindu.com/society/in-ladakhs-turtuk-village-life-goes-on-as-it-has-since-the-15th-century/article25202192.ece|title=In Ladakh's Turtuk village, life goes on as it has since the 15th century|date=13 October 2018|work=द हिंदू|via=www.thehindu.com}}</ref> त्यानंतर [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्याने]] गाव ताब्यात घेतले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article/turtuk-diary/277826|title=Turtuk Diary|access-date=2023-05-06|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924133543/http://www.outlookindia.com/article/turtuk-diary/277826|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/travel/planning-a-trip-to-ladakh-you-just-cannot-miss-these-experiences/article1-1349292.aspx|title=Planning a trip to Ladakh? You just cannot miss these experiences|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150521094136/http://www.hindustantimes.com/travel/planning-a-trip-to-ladakh-you-just-cannot-miss-these-experiences/article1-1349292.aspx|archive-date=21 May 2015}}</ref> हे [[सियाचीन हिमनदी|सियाचीन ग्लेशियरच्या]] प्रवेशद्वारांपैकी एक आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article/the-siachen-factor/207683|title=Siachen Factor|access-date=2023-05-06|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924132807/http://www.outlookindia.com/article/the-siachen-factor/207683|url-status=dead}}</ref> <ref> Nitin Gokhale, [https://thediplomat.com/2014/04/the-siachen-saga/ The Siachin Saga], The Diplomat, 21 April 2014.</ref>{{OSM Location map|coord={{coord|34.90|76.68}} <!-- Map center -->|float=right|zoom=9|width=320|height=380|caption={{center|Turtuk and vicinity}}|nolabels=1|map-data=Q1921210 <!-- Leh district --> <!-- Chorbat La -->|mark-coord1={{coord|34.754164|76.617772}}|mark1=Mountain pass 12x12 nw.svg|mark-size1=10|label1=Chorbat La|label-size1=12|label-color1=hard red|label-pos1=top|label-offset-x1=0|label-offset-y1=0|mark-title1=Chorbat La|mark-image1=|mark-description1=Point on the Line of Control <!-- Hassanabad -->|mark-coord2={{coord|34.973164|76.540938}}|mark2=Red pog.svg|mark-size2=7|label2=Hassanabad|label-size2=12|label-color2=hard red|label-pos2=top|label-offset-x2=0|label-offset-y2=0|mark-title2=Hassanabad Chorbat|mark-image2=|mark-description2=Baltistan <!-- Siksa -->|mark-coord3={{coord|34.931|76.616}}|mark3=Red pog.svg|mark-size3=8|label3=Siksa|label-size3=12|label-color3=hard red|label-pos3=top|label-offset-x3=0|label-offset-y3=0|mark-title3=Siksa|mark-image3=|mark-description3=Principal village of Chorbat <!-- Dawou -->|mark-coord4={{coord|35.1083|76.4708}}|mark4=Red pog.svg|mark-size4=7|label4=Dawou|label-size4=12|label-color4=hard red|label-pos4=left|label-offset-x4=0|label-offset-y4=0|mark-title4=Dawou|mark-image4=|mark-description4=Western end of Chorbat <!-- Turtuk -->|mark-coord5={{coord|34.847|N|76.827|E}}|mark5=Red pog.svg|mark-size5=8|label5=Turtuk|label-size5=12|label-color5=hard red|label-pos5=top|label-offset-x5=0|label-offset-y5=0|mark-title5=Turtuk|mark-image5=|mark-description5=Nubra, Ladakh <!-- Chalunka -->|mark-coord6={{coord|34.824|76.935}}|mark6=Red pog.svg|mark-size6=7|label6=Chalunka|label-size6=12|label-color6=hard red|label-pos6=bottom|label-offset-x6=0|label-offset-y6=0|mark-title6=Chalunka|mark-image6=|mark-description6=Eastern end of Chorbat, 1949 ceasefire line <!-- Khor -->|mark-coord7={{coord|34.830651|77.001264}}|mark7=Red pog.svg|mark-size7=7|label7=Khor|label-size7=12|label-color7=hard red|label-pos7=top|label-offset-x7=0|label-offset-y7=0|mark-title7=Khor|mark-image7=|mark-description7=<!-- Khaplu -->|mark-coord8={{coord|35|10|N|76|20|E}}|mark8=Black pog.svg|mark-size8=8|label8=Khaplu|label-size8=12|label-color8=grey|label-pos8=right|label-offset-x8=0|label-offset-y8=0|mark-title8=Khaplu|mark-image8=|mark-description8=District headquarters <!-- Batalik -->|mark-coord9={{coord|34.65629|76.33991}}|mark9=Black pog.svg|mark-size9=8|label9=Batalik|label-size9=12|label-color9=grey|label-pos9=right|label-offset-x9=0|label-offset-y9=0|mark-title9=Batalik|mark-image9=|mark-description9=<!-- RIVERS --> <!-- Shyok River -->|mark-coord10={{coord|34.9284|76.7201}}|mark10=AS-rzeka-icon.svg|mark-size10=11|label10=Shyok River|label-size10=12|label-color10=hard blue|label-pos10=right|label-offset-x10=-10|label-offset-y10=-18|mark-title10=Shyok River|mark-image10=|mark-description10=<!-- Hanu stream -->|mark-coord11={{coord|34.6961|76.6446}} <!-- {{coord|34.7111|76.6261}} -->|mark11=AS-rzeka-icon.svg|mark-size11=11|label11=Hanu|labela11=stream|label-size11=11|label-color11=hard blue|label-pos11=left|label-offset-x11=0|label-offset-y11=0|mark-title11=Hanu stream|mark-image11=|mark-description11=Tributary of the Indus river <!-- Chorbat Lungpa -->|mark-coord12={{coord|34.8857|76.5629}}|mark12=AS-rzeka-icon.svg|mark-size12=11|label12=Chorbat|labela12=Lungpa|label-size12=11|label-color12=hard blue|label-pos12=left|label-offset-x12=0|label-offset-y12=0|mark-title12=Chorbat Longpa|mark-image12=|mark-description12=Tributary of the Shyok river}} तुर्तुक बाल्टिस्तानच्या प्रदेशात आहे, हा प्रदेश जवळजवळ पूर्णपणे पाकिस्तानच्या ताब्यात आहे. तुर्तुक हे बाल्टी लोकसंख्येच्या पाच गावांपैकी एक आहे , इतर चार बोगडांग, त्याक्षी, चालुंखा आणि धोथांग आहेत. <ref name="Wire">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/123835/turtuk-story-of-a-promise-land/|title=Turtuk, a Promised Land Between Two Hostile Neighbours|last=Aaquib Khan|date=15 April 2017}}</ref> हे या गावांपैकी सर्वात मोठे आहे आणि श्योक व्हॅलीच्या दक्षिणेकडील चोरबाट विभागाची ऐतिहासिक राजधानी होती. बोगडांग हे 1948 पासून भारत प्रशासित लडाखचा भाग होते, तर इतर चार गावे [[भारत-पाकिस्तान तिसरे युद्ध|1971 च्या युद्धात]] भारतीय सैन्याने ताब्यात घेतली . [[चित्र:War_Memorial_in_Turtuk_Village,_Ladakh,_India.JPG|उजवे|इवलेसे| तुर्तुक मध्ये युद्ध स्मारक]] [[चित्र:View_of_Shyok_Valley_from_Turtuk_Village,_Ladakh.JPG|उजवे|इवलेसे| श्योक व्हॅलीचे दृश्य]] [[चित्र:Children_in_Turtuk.jpg|इवलेसे| तुर्तुकमधील शाळकरी मुले ]] == हे सुद्धा पहा == * चेवांग रिंचेन == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लडाखमधील गावे]] tixk13hykmnivgqsgs31l32jh30675w 0 331337 2712005 2591445 2026-09-25T02:59:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712005 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Kranti_Kanade_2015.jpg|इवलेसे| क्रांती कानडे]] '''क्रांती कानडे''' हे राष्ट्रीय पुरस्कार विजेते  भारतीय चित्रपट निर्माते आहेत.<ref>http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rjul2002/26072002/r2607200224d.html |title=PIB Press Releases |publisher=Pib.nic.in |date=2002-07-26</ref> त्यांच्या चित्रपटांमध्ये ''[[Peepal Tree|पीपल ट्री]]'', ''सीआरडी (चित्रपट)'', ''गांधी ऑफ द मंथ'', ''महेक'' आणि ''चैत्र'' यांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-life/cinematic-kranti/article1115140.ece?ref=archive|title=Cinematic Kranti!|date=2008-06-06|website=Business Line|access-date=2013-11-08}}</ref>त्यांनी पुण्यातील [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://fergusson.edu/article/alumni.html |title=Fergusson College, Pune |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=fergusson.edu |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२६ सप्टेंबर २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230926041420/https://fergusson.edu/article/alumni.html |विदा दिनांक=2023-09-26 |url-status=dead }}</ref> UCLA (युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलस) आणि [[भारतीय चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी संस्था]] (फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया) येथे शिक्षण घेतले. == चित्रपट == === पीपल ट्री === हा चित्रपट सत्य घटनांवर आधारित असुन ,भारतातील बेकायदेशीर वृक्ष हत्येच्या मुद्द्याशी संबंधित आहे. पोलिस अकादमी मध्ये जेंव्हा वृक्ष तोड होते तेव्हा एक कुटुंब ही वृक्षतोड का केली  गेली हे जाणून घेण्यासाठी सामोर जाते आणि त्या  अकादमीला वृक्षतोड हा दंडनीय दखलपात्र गुन्हा आहे हे सांगण्याचा प्रयत्न करते. ते एका वृक्ष कार्यकर्त्याकडे जातात जो सर्व प्रकारची झाडे वाचवतो. वृक्षांचे रक्षण करण्यासाठी समाज रात्रीच्या वेळी झाडाखाली जमतो पण ते इतके सोपे नाही." <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt11860510/|title=Peepal Tree|date=29 October 2021}}</ref> === ''सी आर डी '' === हा  चित्रपट महाविद्यालयीन जीवनातील  थिएटर या  विषयावर  प्रकाश  टाकतो. सी आर डी फॅसिझम आणि कला क्षेत्रातील तीव्र स्पर्धा अत्यंत नाविन्यपूर्ण वर्णनात्मक शैलीने दाखवतो. सी आर डी ने  [https://www.rottentomatoes.com/m/crd रॉटन टोमॅटोजवर] १००% रेटिंग मिळवून मोठ्या समीक्षकांची प्रशंसा आणि व्यावसायिक यश मिळवले आहे. हा चित्रपट यूएस आणि भारतात थिएटरमध्ये रिलीज करण्यात आला. लॉस एंजेलस टाईम्सने याला "मनमोहक, साहसी "<ref>{{Cite news|last=Abele|first=Robert|url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-capsule-crd-review-20161031-story.html|title=Review: Indian film ‘CRD’ both baffling and enchanting|date=3 November 2016|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=9 October 2021}}</ref>असे संबोधले आहे  आणि [[द हिंदू|द हिंदूच्या]] प्रशंसित चित्रपट समीक्षक नम्रता जोशी यांनी याला "तेजस्वी, विध्वंसक आणि निर्भय <nowiki>''</nowiki><ref>{{Cite news|last1=Joshi|first1=Namrata|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-mumbai/theatre-of-the-audacious/article8383644.ece|title=Theatre of the audacious|date=22 March 2016|newspaper=द हिंदू}}</ref>असे म्हणले आहे जिथे कोणताही भारतीय चित्रपट यापूर्वी गेला नव्हता." [[द हिंदू|द हिंदूच्या]]<ref>{{Cite news|last1=Joshi|first1=Namrata|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/top-10-hindi-films-of-2017/article22260909.ece|title=The best of Hindi cinema in 2017|date=26 December 2017|newspaper=द हिंदू}}</ref>२०१७ च्या सर्वोत्कृष्ट दहा हिंदी चित्रपटांच्या यादीत हा होता, हफिंग्टन पोस्ट समीक्षक मुर्तझा अली खान यांच्या टॉप टेन यादीत<ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/archive/in/entry/the-10-best-hindi-films-of-2017_a_23317570|title=The 10 Best Hindi Films of 2017|date=27 December 2017}}</ref>, आणि Scroll.in समीक्षकाच्या दशकातील पहिल्या दहा चित्रपटांमध्ये या चित्रपटाचा समावेश आहे. नंदिनी रामनाथ यांनी याला "बॉलिवुडमधील दशक: वेगळे स्वप्न पाहण्याचे धाडस करणारे चित्रपट. २०१० आणि २०१९ दरम्यान बनवललेला सर्वात साहसी आणि प्रेमळ चित्रपट " <ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/947820/the-decade-in-bollywood-the-movies-that-dared-to-dream-differently|title=The decade in Bollywood: The movies that dared to dream differently}}</ref> === ''गांधी ऑफ द मंथ'' === गांधी ऑफ द मंथ मध्ये दिग्गज अभिनेता हार्वे केटेल, नीरज काबी आणि इतर प्रमुख भारतीय कलाकार आहेत. हा चित्रपट भारतातील एका अमेरिकन स्कूल मास्टरबद्दल आहे जे आपल्या विद्यार्थ्यांना कट्टरवाद्यांपासून वाचवण्यासाठी धडपडत आहे. याआधी 'अगेन्स्ट इटसेल्फ' नावाच्या पटकथेला लॉस एंजेलसच्या इंडियन फिल्म फेस्टिव्हलद्वारे फिल्म फंड अनुदान मिळाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tft.ucla.edu/blog/2010/02/11/professional-programs-kanade-wins-indian-festivals-first-film-fund-grant/|title=Professional Program's Kanade wins Indian Festival's first Film Fund grant|date=11 February 2010|access-date=2023-05-10|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153249/https://www.tft.ucla.edu/blog/2010/02/11/professional-programs-kanade-wins-indian-festivals-first-film-fund-grant/|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-05-10|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230510153249/https://www.tft.ucla.edu/blog/2010/02/11/professional-programs-kanade-wins-indian-festivals-first-film-fund-grant/}}</ref>ज्युरीमध्ये गिल डेनिस ( ''वॉक द लाइन'' ), [[अनुराग कश्यप]] ( ''गँग्स ऑफ वासेपूर'' ) आणि सूनी तारापोरवाला ( ''[[सलाम बॉम्बे!|सलाम बॉम्बे]]'' ) यांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indianfilmfestival.org/newsletters/11-02.html|title=IFFLA - Newsletter|access-date=2023-05-10|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153246/https://www.indianfilmfestival.org/newsletters/11-02.html|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-05-10|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230510153246/https://www.indianfilmfestival.org/newsletters/11-02.html}}</ref>  स्क्रिप्टचे मार्गदर्शक ऑस्कर विजेते डॅनिस तानोविक ( ''नो मॅन्स लँड'' ), बर्ंड लिचटेनबर्ग ( ''गुड बाय लेनिन!'' ), ऑलिव्हिया हेट्रीड ( ''गर्ल विथ अ पर्ल इयरिंग'' ) आणि अंजुम राजाबली ( ''रजनीती'' ) होते . === ''महेक'' === ''महेक ,'' हा एक बालचित्रपट असुन यातील ११ वर्षांची मुलगी महेक ही  प्रत्येक गोष्टीत सर्वोत्कृष्ट होण्याचे स्वप्न पाहते, परंतु तिचे ध्येय कसे साध्य करावे याबद्दल ती अनिश्चित आहे. BFI लंडन फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये प्रेमळ पुनरावलोकनांसाठी त्याचा प्रीमियर झाला. चित्रपट विद्वान आणि लेखक रॅचेल ड्वायर यांनी या चित्रपटाला "चित्रपटाचे रत्न" म्हणले आहे, समीक्षक आणि लेखिका मैथिली राव यांनी "संवेदनशीलता आणि सौम्य विनोदाचा दुर्मिळ संयोजन"<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/arts-and-culture/cinema/article30198199.ece|title=Reality and dreams}}</ref>म्हणले आहे. हा चित्रपट जगभरातील उत्सवांना आमंत्रित केले गेला असुन, त्याला हॉलीवूड आणि ह्यूस्टनमध्ये पुरस्कार मिळाले आहेत.<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/aac/y2k8/aac288.php|title=> All About Cinema... > Indian children's films win accolades in Houston|date=2008-04-25|publisher=Indiantelevision.com|accessdate=2013-11-08}}</ref> ऑस्ट्रेलियातील<ref>{{Cite web|url=https://www.asiapacificscreenawards.com/films/mahek|title=Mahek}}</ref> आशिया पॅसिफिक स्क्रीन अवॉर्ड्समध्ये हा सर्वोत्कृष्ट बालचित्रपट म्हणुन याला नामांकन होते आणि यूएस मधील ऑटरबेन विद्यापीठात अभ्यासक्रमाचा भाग म्हणून महेक  दाखवला गेला.<ref>{{Cite news|url=https://m.economictimes.com/hindi-film-included-in-us-university-syllabus/articleshow/3065645.cms|title=Hindi film included in US university syllabus|newspaper=The Economic Times}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/kranti-kanade-a-new-film-maker-on-the-horizon/586279|title=Kranti Kanade-A new film-maker on the horizon|access-date=2023-05-10|archive-date=2021-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210909135355/https://www.outlookindia.com/newswire/story/kranti-kanade-a-new-film-maker-on-the-horizon/586279|url-status=dead}}</ref> === ''चैत्र'' === चैत्र हा चित्रपट दिग्गज मराठी लेखक जीए कुलकर्णी यांच्या कथेवर आधारित आहे. पारंपारिक हळदी-कुंकू उत्सव या चित्रपटात मांडलेला आहे, तो काव्यात्मक न्याय आणि नियती या विषयांना जोडतो. सर्वोत्कृष्ट लघुपट, लघुपटासाठी सर्वोत्कृष्ट संगीत (पं. भास्कर चंदावरकर) आणि अभिनयासाठी विशेष ज्युरी पुरस्कार (सोनाली कुलकर्णी) यासह पाच राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाले आहेत<ref>http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2002/rjul2002/26072002/r2607200224d.html |title=PIB Press Releases |publisher=Pib.nic.in |date=2002-07-26 |accessdate=2013-11-08</ref> याने MIFF चित्रपट महोत्सवात दोन राष्ट्रीय पुरस्कार जिंकले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://miff.in/miff2002-award-winning-films/|title=MIFF'2002 Award Winning FilmsMumbai International Film Festival &#124; Mumbai International Film Festival|access-date=2023-05-10|archive-date=2023-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230510153257/https://miff.in/miff2002-award-winning-films/|url-status=dead|आर्काईव्ह दिनांक=2023-05-10|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20230510153257/https://miff.in/miff2002-award-winning-films/}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * https://www.rottentomatoes.com/m/crd रॉटन टोमॅटो * http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-life/article1115140.ece * [https://web.archive.org/web/20110207232122/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/opeds/A-philosopher-and-a-film-maker/Article1-320279.aspx#disqus_thread https://web.archive.org/web/20110207232122/http://www.hindustantimes.com/editorial-views-on/opeds/A-philosopher-and-a-film-maker/Article1-320279.aspx# disqus_thread] हिंदुस्तान टाइम्स * http://www.frontlineonnet.com/fl2522/stories/20081107252209100.htm {{DEFAULTSORT: कानडे, क्रांती}} [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:फर्ग्युसन कॉलेजचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 01ff58nogwgvipuiz1en6a2grxdxfrw 0 331558 2712115 2701900 2026-09-25T07:19:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712115 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{मट्रा}} '''डून शाळा''' ('''डून स्कूल''' किंवा अनौपचारिकपणे '''डून''' ) ही [[देहरादून]], उत्तराखंड, भारतातील निवडक मुलांची खाजगी बोर्डिंग शाळा आहे, ज्याची स्थापना १९३५ मध्ये झाली. भारतीय महत्त्वाकांक्षा आणि इच्छांबद्दल जागरूक राहून ब्रिटिश पब्लिक स्कूलवर आधारित शाळा म्हणून [[कोलकाता|कलकत्त्याचे]] वकील सतीश रंजन दास यांनी याची कल्पना केली होती. १० सप्टेंबर १९३५ रोजी शाळेने आपल्या पहिल्या विद्यार्थ्यांना प्रवेश दिला आणि [[लॉर्ड विलिंग्डन]] समारंभाच्या अध्यक्षतेखाली २७ ऑक्टोबर १९३५ रोजी औपचारिकपणे उघडले. शाळेचे पहिले मुख्याध्यापक आर्थर ई. फूट हे इंग्लिश शिक्षणतज्ज्ञ होते ज्यांनी इंग्लंडच्या इटन कॉलेजमध्ये विज्ञान मास्टर म्हणून नऊ वर्षे घालवली होती. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Who Was Who 1961–1970|url=https://archive.org/details/whowaswho19611970006unse|publisher=A. & C. Black|year=1979|isbn=0-7136-2008-0|location=London|chapter=FOOT, Arthur Edward}}</ref> शाळेत १२ ते १८ वयोगटातील अंदाजे ५०० विद्यार्थी आहेत आणि प्रवेश स्पर्धात्मक प्रवेश परीक्षा आणि मुख्याध्यापकांच्या मुलाखतीवर आधारित आहे. दरवर्षी मुलांना फक्त दोन वर्षांच्या गटात प्रवेश दिला जातो: जानेवारीमध्ये सातवी इयत्ता आणि एप्रिलमध्ये आठवी इयत्ता. येथे भारतीय, अनिवासी भारतीय आणि परदेशी नागरिक शिकतात. शाळा पूर्णपणे निवासी आहे, आणि मुले आणि बहुतेक शिक्षक कॅम्पसमध्ये राहतात. दहावी इयत्तेत, विद्यार्थी केंब्रिज IGCSE परीक्षा देतात आणि शेवटच्या दोन वर्षांसाठी [[इंडियन सर्टिफिकेट ऑफ सेकेंडरी एजुकेशन (आईसीएसई)]] किंवा [[इंटरनॅशनल बॅकलॉरिएट (आय.बी.)]] यापैकी एक निवडू शकतात. राजकीय नेत्यांकडून सहशैक्षणिक होण्यासाठी सतत दबाव असूनही डून ही फक्त मुलांसाठी असलेली शाळा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraphindia.com/india/old-boys-want-doon-to-stay-as-it-is/cid/473019|title=Old boys want Doon to stay as it is|website=www.telegraphindia.com}}</ref> डूनला [[भारत|भारतातील]] सर्वोत्कृष्ट ऑल-बॉईज निवासी शाळा म्हणून सातत्याने स्थान देण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/17-schools-from-u---khand-secure-top-10-positions-in-ewisr.html|title=17 schools from U'khand secure Top 10 positions in EWISR|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|access-date=2023-05-22|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116124222/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/17-schools-from-u---khand-secure-top-10-positions-in-ewisr.html|url-status=dead}}</ref> [[बीबीसी]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p02c3zgq|title=BBC World Service - Witness, India's Eton|website=BBC}}</ref> ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]]'', <ref>{{स्रोत बातमी|last=STEVEN R. WEISMAN, Special to the New York Times|url=https://www.nytimes.com/1985/11/12/world/india-s-old-school-tie-harrow-by-the-himalayas.html|title=India'S Old School Tie - Harrow By The Himalayas|date=12 November 1985|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|location=Dehra Dun (India); India|access-date=17 July 2017}}</ref> ''[[द गार्डियन]]'',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/books/2005/aug/13/fiction.arundhatiroy|title=The lost sub-continent|last=Dalrymple|first=William|date=13 August 2005|website=The Guardian}}</ref> ''द स्पेक्टेटर'',<ref name="Spectator UK">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.spectator.co.uk/article/put-him-down-for-doon|title=It's a spartan life at 'the Eton of India'|last=Read|date=16 March 2017|publisher=The Spectator|access-date=13 June 2017}}</ref> ''द डेली टेलिग्राफ'',<ref name="telegraph1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/journalists/alastair-sooke/7546719/The-rise-and-rise-of-Anish-Kapoor-Inc..html|title=The rise & rise of Anish Kapoor Inc.|last=Sooke|first=Alastair|date=2 April 2010|via=www.telegraph.co.uk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131208111840/http://www.telegraph.co.uk/journalists/alastair-sooke/7546719/The-rise-and-rise-of-Anish-Kapoor-Inc..html|archive-date=8 December 2013}}</ref> आणि ''[[वॉशिंग्टन पोस्ट]]'', <ref>{{स्रोत बातमी|last=Remnick|first=David|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1987/10/20/rajiv-gandhi-and-the-mantle-unsought/779cee82-b666-4248-8116-278d6134a002/|title=Rajiv Gandhi And The Mantle Unsought|date=1987-10-20|work=The Washington Post|access-date=2020-04-08}}</ref> यांसारख्या माध्यमांनी शाळेला 'इटॉन ऑफ इंडिया' म्हणून उद्धृत केले असले तरी <ref name="telegraph1"/> ते लेबल डून स्वतः वापरण्यास टाळते. <ref name="Spectator UK" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/deep-focus/Doon-of-India-wants-to-conquer-the-globe/articleshow/6800690.cms|title='Doon of India' wants to conquer the globe|date=2010-10-24|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=2020-04-08}}</ref> == विद्यार्थी == ह्या शाळेने राजकारणी, मुत्सद्दी, कलाकार, लेखक आणि व्यावसायिकांसह अनेक नामवंत माजी विद्यार्थ्यांना शिक्षण दिले आहे. <ref name="wsj">{{स्रोत बातमी|last=Raghavan|first=Anita|url=https://www.wsj.com/articles/SB114929995090170584|title=The Andover of India?|date=24 June 2006|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=24 January 2012}}</ref> <ref name="articles.economictimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-12-30/news/27356038_1_doon-school-dosco-wannabe|title=For wannabe Doons, don from hills is a boon|date=30 December 2002|work=Times of India|access-date=12 February 2012|archive-url=https://archive.today/20120709213757/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-12-30/news/27356038_1_doon-school-dosco-wannabe|archive-date=9 July 2012|url-status=dead}}</ref> डूनच्या माजी विद्यार्थ्यांमध्ये भारताचे पंतप्रधान [[राजीव गांधी]], त्यांचे पुत्र [[राहुल गांधी]], कलाकार अनिश कपूर, लेखक [[विक्रम सेठ]], [[रामचंद्र गुहा]] आणि [[अमिताभ घोष|अमितव घोष]], फॅशन डिझायनर तरुण ताहिलियानी, गिर्यारोहक नंदू जयल, ऑलिम्पिक सुवर्णपदक विजेता [[अभिनव बिंद्रा]] आणि सामाजिक आणि पर्यावरण कार्यकर्ते, बंकर रॉय आणि ललित पांडे आहे. == शिक्षक == सुरुवातीच्या काळात, अनेक शिक्षक ब्रिटिश शाळांमधून आले, ज्यात इटन कॉलेजमधील पीटर लॉरेन्स, <ref name="autogenerated1">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4309213.stm|title=Eton, the Raj and modern India|date=9 March 2005|via=news.bbc.co.uk}}</ref> रिपन ग्रामर स्कूलमधील जॅक गिब्सन, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tribuneindia.com/2004/20041207/edit.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India - Opinions|website=www.tribuneindia.com}}</ref> हॅरो येथील जॉन ए.के. मार्टिन आणि आर.एल. होल्ड्सवर्थ यांचा समावेश आहे. <ref name="Climb every mountain">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/02/24/stories/2002022400630800.htm|title=Climb every mountain|date=24 February 2002|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020428043058/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/02/24/stories/2002022400630800.htm|archive-date=28 April 2002|access-date=5 March 2012}}</ref> शाळेचे पहिले कला शिक्षक [[विश्व-भारती विद्यापीठ|शांतीनिकेतनचे]] कलाकार सुधीर खास्तगीर होते जे १९३६ मध्ये रुजू झाले आणि वीस वर्षे शाळेत राहिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/bonfire-of-vanities/267708|title=Bonfire of Vanities &#124; Vishvjit P. Singh|publisher=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=16 May 2012|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116124220/https://www.outlookindia.com/magazine/story/bonfire-of-vanities/267708|url-status=dead}}</ref> आज कॅम्पसमध्ये अनेक शिल्पे आणि भित्तिचित्रे त्यांनी तयार केली आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://jnaf.org/artist/sudhir-khastgir/|title=Sudhir Khastgir &#124; JNAF|website=jnaf.org}}</ref> चित्रपट दिग्दर्शक चेतन आनंद यांनी १९४० ते १९४४ या काळात शाळेत शिकवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailyo.in/arts/dev-anand-chetan-anand-doon-school-dehradun/story/1/19703.html|title=How Doon School inspired the inimitable Dev Anand style|website=www.dailyo.in}}</ref> गिर्यारोहक गुरदियाल सिंग १९४६ मध्ये भूगोलाचे शिक्षक म्हणून रुजू झाले आणि त्यांनी अनेक मोहिमांवर मुलांचे नेतृत्व केले. <ref name="Climb every mountain" /> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/50-years-later-its-happily-Everest-after/articleshow/46893756.cms|title=50 years later, it's happily Everest after|date=12 April 2015|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> क्रिकेट खेळाडू आणि गणिताचे शिक्षक, शील वोहरा, १९५९ मध्ये रुजू झाले आणि १९९८ मध्ये निवृत्त झाल्यावर शाळेच्या इतिहासातील सर्वात जास्त काळ काम करणारे शिक्षक बनले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dailypioneer.com/2014/state-editions/remembering-sheel-vohra-doon-schools-beloved-bond.html|title=Remembering Sheel Vohra, Doon School's beloved 'Bond'|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|access-date=2023-05-22|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116124239/https://www.dailypioneer.com/2014/state-editions/remembering-sheel-vohra-doon-schools-beloved-bond.html|url-status=dead}}</ref> फिजी-भारतीय शैक्षणिक सतेंद्र नंदन यांनी १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीला शाळेत इतिहास शिकवला आणि [[सरोद]] वादक अशोक रॉय यांनी १९७७ ते १९८८ या काळात संगीत विभागाचे प्रमुख म्हणून काम पाहिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://fijisun.com.fj/2014/10/25/its-time-goodbye-comrades/|title=It's Time: Goodbye, COMRADES|access-date=2023-05-22|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116124238/https://fijisun.com.fj/2014/10/25/its-time-goodbye-comrades/|url-status=dead}}</ref> लोकप्रिय विज्ञान लेखक आणि सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ, सायमन सिंग, यांनी त्यांच्या शैक्षणिक आणि लेखन कारकीर्दीला सुरुवात करण्यापूर्वी १९८७ मध्ये डून येथे विज्ञान शिकवले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/there-s-math-in-simpsons-simon-says/story-czEcewcbqXaAuE38U6oF2K.html|title=There's math in Simpsons, Simon says|date=11 January 2014|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युनेस्को आशिया-पॅसिफिक हेरिटेज पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:डेहराडून]] [[वर्ग:भारतातील शाळा]] khrqtfgmcm24g6a5nph3sfcrc0kciwb 0 332855 2711886 2294252 2026-09-24T21:04:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711886 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अंजॉ जिल्हा''' हा उत्तर-पूर्व भारतातील [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यातील एक प्रशासकीय जिल्हा आहे. २००४ मध्ये, अरुणाचल प्रदेश पुनर्रचना जिल्हा दुरुस्ती कायद्यांतर्गत [[लोहित जिल्हा|लोहित जिल्ह्यापासून]] वेगळे करून हा जिल्हा तयार करण्यात आला आहे. <ref name="Statoids">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.statoids.com/yin.html|title=Districts of India|last=Law|first=Gwillim|date=25 September 2011|website=Statoids|access-date=2011-10-11}}</ref> जिल्ह्याची उत्तरेला चीनची सीमा आहे. समुद्रसपाटीपासून १२९६ मीटर उंचीवर, लोहित नदीच्या काठावर स्थित हवाई हे जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. हा [[भारत|भारतातील]] सर्वात पूर्वेकडील जिल्हा आहे. <ref name="anjaw">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://lohit.nic.in/anjaw.htm|title=Anjaw District|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061114233621/http://lohit.nic.in/anjaw.htm|archive-date=14 November 2006|access-date=2006-10-27}}</ref> डोंग, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gokhale|first=Nitin A.|date=20 August 2001|title=Dong|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?212945|journal=Outlook India|access-date=2012-12-16|archive-date=2011-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820162329/http://outlookindia.com/article.aspx?212945|url-status=dead}}</ref> वालोंग, किबिथू आणि काहो ही चीनच्या सीमेकडे सर्वात दूरची गावे आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अंजॉ जिल्हा]] [[वर्ग:अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे]] b8xnnlus92607cyomteojzptruvlbh7 0 333170 2711975 2444648 2026-09-25T01:44:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711975 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वाहतूक|स्थानके=|नकाशा=[[File:Map of Kanpur Metro 2022.png|A map of the current network of Kanpur Metro|300px]]|नाव=कानपूर मेट्रो|मालक=उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन|स्थान=[[कानपूर]], [[उत्तर प्रदेश]]|मार्ग=केशरी आणि निळी मार्गिका|आरंभ=२८ डिसेंबर २०२१}} '''कानपूर मेट्रो''' ही [[कानपूर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत|भारतातील]] एक [[जलद परिवहन|मास रॅपिड ट्रान्झिट]] (MRT) प्रणाली आहे. मेट्रो उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन (UPMRC) च्या मालकीची आणि चालवते. प्रकल्पासाठी व्यवहार्यता अभ्यास [[राइट्स लिमिटेड|RITES]] द्वारे जून २०१५ मध्ये करण्यात आला होता. सरकारने सविस्तर प्रकल्प अहवाल (DPR) नुसार दोन कॉरिडॉर मंजूर केले. आयआयटी कानपूर ते मोतीझील दरम्यान कॉरिडॉर-१ च्या प्राधान्य विभागासाठी निविदा काढण्यात आल्या होत्या. एफकॉन्स इन्फ्रास्ट्रक्चर या कंपनीला निविदा देण्यात आली. २८ फेब्रुवारी २०१९ रोजी, केंद्र सरकारने [[कानपूर|कानपूरसाठी]] अंदाजे ₹ ११,०७६.४८ कोटी खर्चाच्या आणि पाच वर्षांच्या कालावधीच्या मेट्रो प्रकल्पाला मंजूरी दिली.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/cabinet-approves-kanpur-metro-rail-project/articleshow/68208021.cms|title=कैबिनेट ने कानपुर मेट्रो रेल परियोजना को मंजूरी दे दी|date=2019-02-28|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2019-02-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/adityanath-thanks-modi-for-clearing-agra-kanpur-metro-projects/1488020|title=Adityanath thanks Modi for clearing Agra, Kanpur Metro projects|website=outlookindia.com/|access-date=2019-02-28|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113193201/https://www.outlookindia.com/newsscroll/adityanath-thanks-modi-for-clearing-agra-kanpur-metro-projects/1488020|url-status=dead}}</ref> १५ नोव्हेंबर २०१९ रोजी बांधकाम सुरू झाले, पहिला विभाग डिसेंबर २०२१ मध्ये उघडला गेला. फेज १ मध्ये, ऑरेंज लाईन ८.९८ ने सुरू झाली&nbsp;किमी (५.३&nbsp;mi) आयआयटी कानपूर ते मोतीझिलपर्यंत पसरलेला. मेट्रो पुढील टप्प्यात [[कानपूर|कानपूर महानगर क्षेत्रापर्यंत]] विस्तारण्यायोग्य असेल. पहिल्या टप्प्याचे उद्घाटन २८ डिसेंबर २०२१ रोजी [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते करण्यात आले.<ref name="moneycontrol.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/kanpur-metro-all-you-need-to-know-about-kanpur-metro-that-pm-modi-inaugurates-today-7874061.html/amp|title=PM Modi inaugurates Kanpur Metro. All you need to know|website=www.moneycontrol.com|access-date=2021-12-28}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतामधील जलद परिवहन]] [[वर्ग:कानपूरमधील वाहतूक]] f73r5okygiqn03ztnqj4msqq1qowjvf 0 335836 2712074 2607617 2026-09-25T05:44:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712074 wikitext text/x-wiki '''जॉनी वॉकर''' तथा '''बद्रुद्दीन जमालुद्दीन काझी''' ([[इ.स. १९२३|१९२३]]:[[इंदूर]], [[ब्रिटिश भारत]] &ndash; [[२९ जुलै|२९ जुलै,]] [[इ.स. २००३|२००३]]), हा एक भारतीय अभिनेता होता. याने सुमारे ३०० चित्रपटांमध्ये काम केले. तो भारतीय चित्रपटांमधील त्याच्या विनोदी भूमिकांसाठी प्रसिद्ध होता. सहसा हा गडबड्या दारुड्याच्या भूमिकेत असे. काझी यांचा जन्म [[इंदूर]], [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] (सध्याचे [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]] ) येथे झाला. हा एका विणकाम शिक्षकाच्या बारा मुलांपैकी एक होता. <ref name="guardian obit">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/news/2003/aug/13/guardianobituaries.india|title=Johnny Walker|last=Pandya|first=Haresh|date=13 August 2003|website=The Guardian}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Johnny-Walker-Indian-actor|title=Johnny Walker {{!}} Indian actor {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=16 February 2023}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Johnny-Walker|title=Johnny Walker|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=16 February 2023}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/theprint-profile/johnny-walker-indias-favourite-drunk-comedian-who-was-a-teetotaller/269479/|title=Johnny Walker, India's favourite 'drunk' comedian who was a teetotaller|last=Grewal|first=Kairvy|date=29 July 2019|website=ThePrint|access-date=16 February 2023}}</ref> आपल्या वडिलांनी नोकरी गमावली बद्रुद्दीनने बस थांब्यांवर आणि इतर सार्वजनिक ठिकाणी नकला करून पैसे मिळविणे सुरू केले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/theprint-profile/johnny-walker-indias-favourite-drunk-comedian-who-was-a-teetotaller/269479/|title=Johnny Walker, India's favourite 'drunk' comedian who was a teetotaller|last=Grewal|first=Kairvy|date=2019-07-29|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2021-11-26}}</ref> जॉनी वॉकरने भारतीय अभिनेत्री [[शकिला]] हिची बहीण नूरजहानशी तिच्या घरून विरोध असतानाही लग्न केले. <ref name="hindu">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehinduretailplus.com/thehindu/fr/2003/08/01/stories/2003080101240300.htm|title=Johnny Walker... signing off on a high|date=1 August 2003|work=द हिंदू|access-date=9 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231024806/http://www.thehinduretailplus.com/thehindu/fr/2003/08/01/stories/2003080101240300.htm|archive-date=31 December 2013|url-status=dead}}</ref> त्यांना तीन मुली आणि तीन मुलगे होते, त्यापैकी एक अभिनेता नसीर खान आहे. <ref name="hindu" /> सहाव्या यत्तेत शाळा सोडण्यास भाग पाडले गेल्याची खंत व्यक्त करत त्यांनी आपल्या मुलांना शालेय शिक्षणासाठी अमेरिकेत पाठवले. <ref name="ghose">{{स्रोत बातमी|last=Ghose|first=Sagarika|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?203681|title=Return of the Wit|date=11 June 1997|work=Outlook (magazine)|access-date=9 January 2020|archive-date=2014-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140224235517/http://www.outlookindia.com/article.aspx?203681|url-status=dead}}</ref> अनेकदा दारुड्याच्या भूमिका करत असूनही, जॉनी वॉकर हा दारू पीत नसे. त्याने आयुष्यात कधीही दारू प्यायली नसल्याचा दावा केला. <ref name=":0"/> जॉनी वॉकरचे २९ जुलै, २००३ रोजी आजारपणानंतर निधन झाले. <ref name="guardian obit" /> == पुरस्कार == * ''[[मधुमती|मधुमतीमधील]]'' भूमिकेसाठी [[फिल्मफेअर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्याचा पुरस्कार]] * ''[[शिकार (१९६८ हिंदी चित्रपट)|शिकारमधील]]'' भूमिकेसाठी [[फिल्मफेर सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेता पुरस्कार|फिल्मफेअर सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेता पुरस्कार]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९२४ मधील जन्म]] [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. २००३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] jrfqbwc3qumssrrxhfreqtpp73g94sc 0 335897 2711950 2692298 2026-09-25T00:33:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711950 wikitext text/x-wiki '''एडॉन मॅक्सहुनी''' (जन्म - २१ मे १९८८) हा एक फिन्निश बास्केटबॉल खेळाडू आहे.<ref name="FIBA.COM 2017 t132">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/107709/sid/12946/tid/281/_/2017_FIBA_U20_European_Championship_Division_B/index.html|title=Edon Maxhuni profile, FIBA U20 European Championship 2017|date=2017-07-23|website=FIBA.COM|access-date=2023-08-29|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019154230/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/player/p/pid/107709/sid/12946/tid/281/_/2017_FIBA_U20_European_Championship_Division_B/index.html|url-status=dead}}</ref> ==कारकिर्द== मॅक्सहुनीचे आई-वडील [[कोसोव्हो]] या देशातून आले आहेत. स.न. १९९२ मध्ये ते [[फिनलंड|फिनलंडला]] स्थलांतरीत झाले होते.<ref name="FIBA.basketball 2016 o339">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fiba.basketball/europe/u20b/2018/news/kosovo-roots-but-a-finnish-jersey-on-his-back-maxhuni-faces-emotional-summer|title=Kosovo roots, but a Finnish jersey on his back, Maxhuni faces emotional summer|date=2016-12-18|website=FIBA.basketball|access-date=2023-08-29}}</ref> त्याचे वडील, बेसिम मॅक्सहुनी हे एक स्पर्धात्मक बास्केटबॉल खेळाडू होते. नंतर ते प्रशिक्षक बनले. <ref name="boldUnderline. llc h904">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://topsporti.com/artikulli/besim-maxhuni-ne-krye-te-raiders-basket/fiba|title=Besim Maxhuni në krye të Raiders Basket|last=boldUnderline. llc|website=TopSporti.com|language=sq|access-date=2023-08-29|archive-date=2023-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028233151/https://topsporti.com/artikulli/besim-maxhuni-ne-krye-te-raiders-basket/fiba|url-status=dead}}</ref> एडॉन मॅक्सहुनी याने फिन्निश बास्केटबॉल असोसिएशनच्या युवा अकादमीमध्ये प्रशिक्षण घेतले होते. त्याने २०१७ मध्ये ती अकादमी सोडली.<ref name="Basket.fi v908">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.basket.fi/pelaaja/?id=1980883|title=Pelaaja|website=Basket.fi|language=fi|access-date=2023-08-29|archive-date=2023-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028233306/https://www.basket.fi/pelaaja/?id=1980883|url-status=dead}}</ref> त्यानंतर तो [[कॅलिफोर्निया]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] मधील लाँग बीच स्टेट युनिव्हर्सिटी येथे बास्केटबॉलचा अभ्यास करण्यासाठी आणि खेळण्यासाठी गेला. २०१९ पर्यंत, पॉइंट गार्डने कॉलेज संघासाठी त्याने एकूण ६७ गेम खेळले. यामध्ये त्याने प्रति गेम सरासरी ६.७ गुण मिळवले.<ref name="Long Beach State University Athletics 2018 n678">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://longbeachstate.com/sports/mens-basketball/roster/edon-maxhuni/356|title=Edon Maxhuni - Men's Basketball|date=2018-07-01|website=Long Beach State University Athletics|access-date=2023-08-29}}</ref> २०१९-२० च्या हंगामात, त्याने स्पॅनिश तृतीय-विभाग संघ सीबी ग्रॅन कनेरिया क्लारेट एसएडी सोबत करार केला होता. त्यात त्याने २४ लीग गेम खेळले होते. यामध्ये त्याने प्रति गेम सरासरी १३.३ गुण मिळवले होते.<ref name="competiciones.feb.es y965">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://competiciones.feb.es/estadisticas/jugador/818126/2375712|title=Competiciones FEB|website=competiciones.feb.es|language=es|access-date=2023-08-29}}</ref> केके प्रनु सह त्याने एक हंगाम खेळला.त्यामुळे तो एस्टोनियन उप-चॅम्पियन बनला.<ref name="Basket.fi v908"/> मॅक्सहुनी न्यू हिरोज डेन बॉशसाठी २०२२ मध्ये खेळला आणि त्यात तो संघाचा सर्वोच्च स्कोअरर बनला. त्याने डच चॅम्पियनशिप जिंकली.<ref name="Eurobasket LLC c639">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://basketball.eurobasket.com/team/Heroes-Den-Bosch/2?Page=3&Stats=2022|title=Heroes Den Bosch basketball, News, Roster, Rumors, Stats, Awards, Transactions, Details-eurobasket|website=Eurobasket LLC|access-date=2023-08-29}}</ref> सप्टेंबर २०२२ मध्ये, मॅक्सहुनीने जर्मन बुंडेस्लिगा संघ क्रेलशेम मर्लिन्स कडून ऑफर स्वीकारली.<ref name="HAKRO Merlins Crailsheim s994">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hakro-merlins.com/30-breaking-news/7403-point-guard-edon-maxhuni-komplettiert-hakro-merlins-kader-vertrag-mit-prince-ali-aufgeloest|title=Point Guard Edon Maxhuni komplettiert HAKRO Merlins-Kader – Vertrag mit Prince Ali aufgelöst|website=HAKRO Merlins Crailsheim|language=de|access-date=2023-08-29|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319202128/https://hakro-merlins.com/30-breaking-news/7403-point-guard-edon-maxhuni-komplettiert-hakro-merlins-kader-vertrag-mit-prince-ali-aufgeloest|url-status=dead}}</ref> ==राष्ट्रीय संघ == मॅक्सहुनीला [[कोसोवो पुरुष राष्ट्रीय बास्केटबॉल संघ|कोसोवो राष्ट्रीय बास्केटबॉल संघाकडून]] खेळण्याची ऑफर देखील प्राप्त झाली होती परंतु त्यांनी नकार दिला.<ref name="FIBA.basketball 2016 o339"/> हा फिन्निश युवा राष्ट्रीय खेळाडू होता. त्याने [[2014 FIBA युरोप अंडर-16 चॅम्पियनशिप|2014]] मध्ये [[FIBA U16 युरोपियन चॅम्पियनशिप|U16 युरोपियन चॅम्पियनशिप]] आणि [[2015 FIBA युरोप अंडर-18 चॅम्पियनशिप|2015]] आणि [[2016 FIBA युरोप अंडर-18 चॅम्पियनशिप|2016]] मध्ये [[FIBA U18 युरोपियन चॅम्पियनशिप]] यासारख्या स्पर्धांमध्ये भाग घेतला. <ref name="FIBA.COM 2017 t132"/> [[युरोबास्केट 2022]] दरम्यान, त्याने सात स्पर्धा सामन्यांमध्ये प्रति गेम सरासरी 8.9 गुण मिळवले. <ref name="FIBA.basketball 1998 p431">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fiba.basketball/eurobasket/2022/player/Edon-Maxhuni|title=Edon MAXHUNI at the FIBA EuroBasket 2022|date=1998-03-21|website=FIBA.basketball|access-date=2023-08-29}}</ref> २०२३ फिबा बास्केटबॉल विश्वचषक स्पर्धेत तो फिनलंडच्या राष्ट्रीय बास्केटबॉल संघासोबत खेळला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fiba.basketball/basketballworldcup/2023/european-qualifiers/team/Finland|title=Finland at the FIBA Basketball World Cup 2023 European Qualifiers|website=FIBA.basketball|language=en|access-date=2023-08-29}}</ref> == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:फिनिश पुरुष बास्केटबॉल खेळाडू]] [[वर्ग:केके पर्णू खेळाडू]] [[वर्ग:क्रेलशेम मर्लिन्स खेळाडू]] [[वर्ग:कोसोवन वंशाचे फिनिश लोक]] [[वर्ग:हिविंका मधील लोक]] [[वर्ग:२०२३ फिबा बास्केटबॉल विश्वचषक खेळाडू]] gz8l84nob7t6d6vd7krruw1hi0zyo9k 0 337789 2711891 2636444 2026-09-24T21:16:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711891 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अणुऊर्जा प्रकल्प''' हे एक [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प]] आहे ज्यामध्ये उष्णतेचा स्रोत [[अणुभट्टी]] आसते. औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्पच्या वैशिष्ट्याप्रमाणे, [[वाफ]] निर्माण करण्यासाठी उष्णता वापरली जाते जी [[वीज]] निर्माण करणाऱ्या [[जनित्र|जनरेटरशी (जनित्र]]‌) जोडलेले स्टीम टर्बाइन चालवते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.powermag.com/press-releases/new-modification-of-russian-vver-440-fuel-loaded-at-paks-npp-in-hungary/|title=New modification of Russian VVER-440 fuel loaded at Paks NPP in Hungary|last=Release|first=Press}}</ref> [[आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था|आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थाने]] सप्टेंबर २०२३ मध्ये माहिती दिली की जगभरातील ३१ देशांत ४१० अणुऊर्जा अणुभट्ट्या कार्यरत आहेत आणि ५७ अणुऊर्जा अणुभट्ट्या निर्माणाधीन आहेत.<ref name="iaea.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pris.iaea.org/pris/|title=PRIS – Home|publisher=Iaea.org|access-date=2023-08-17}}</ref><ref name="UIC">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.uic.com.au/reactors.htm|title=World Nuclear Power Reactors 2007–08 and Uranium Requirements|date=2008-06-09|publisher=[[World Nuclear Association]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303234143/http://www.uic.com.au/reactors.htm|archive-date=March 3, 2008|access-date=2008-06-21}}</ref> अणुऊर्जा प्रकल्प बहुतेक वेळा बेस लोडसाठी वापरल्या जातात कारण त्यांचे ऑपरेशन, देखभाल आणि इंधन खर्च कमी असतात. <ref name="ipcc-costs">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf|title=Table A.III.1 − Cost and performance parameters of selected electricity supply technologies|website=The Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=20 December 2021|ref=1}}</ref> तथापि, अणुऊर्जा प्रकल्प बांधण्यासाठी अनेकदा पाच ते दहा वर्षांचा कालावधी लागतो, ज्यामुळे सुरुवातीच्या गुंतवणुकीला वित्तपुरवठा कसा केला जातो त्यानुसार महत्त्वपूर्ण आर्थिक खर्च होऊ शकतो. <ref name="oecd-cost">{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.oecd-ilibrary.org/nuclear-energy/reduction-of-capital-costs-of-nuclear-power-plants_9789264180574-en|title=Reduction of Capital Costs of Nuclear Power Plants|date=February 8, 2000|work=OECD / NEA|isbn=9789264171442|doi=10.1787/9789264180574-en|access-date=20 December 2021|archive-date=2021-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220155926/https://www.oecd-ilibrary.org/nuclear-energy/reduction-of-capital-costs-of-nuclear-power-plants_9789264180574-en|url-status=dead}}</ref> अणुऊर्जा प्रकल्पांमध्ये [[कर्बभार|कार्बन फूटप्रिंट]] कमी आहे आहे ज्याची तुलना [[अपारंपरिक ऊर्जास्रोत|अपारंपरिक ऊर्जास्रोतशी]] करता येते जसे की सौर प्रकल्प आणि पवन ऊर्जा प्रकल्प. <ref name="rue21">{{स्रोत बातमी|last=Rueter|first=Gero|url=https://m.dw.com/en/how-sustainable-is-wind-power/a-60268971|title=How sustainable is wind power?|date=2021-12-27|work=Deutsche Welle|quote=An onshore wind turbine that is newly built today produces around nine grams of CO2 for every kilowatt hour (kWh) it generates ... a new offshore plant in the sea emits seven grams of CO2 per kWh ... solar power plants emit 33 grams CO2 for every kWh generated ... natural gas produces 442 grams CO2 per kWh, power from hard coal 864 grams, and power from lignite, or brown coal, 1034 grams ... nuclear energy accounts for about 117 grams of CO2 per kWh, considering the emissions caused by uranium mining and the construction and operation of nuclear reactors.|access-date=2021-12-28|archive-date=2025-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116030036/https://www.dw.com/en/how-sustainable-is-wind-power/a-60268971|url-status=dead}}</ref> <ref name="ipcc-co2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/ipcc_wg3_ar5_annex-iii.pdf|title=Table A.III.2 − Emissions of selected electricity supply technologies (gCO2eq / kWh)|website=The Intergovernmental Panel on Climate Change|access-date=20 December 2021|ref=2}}</ref> नैसर्गिक वायू आणि कोळसा यांसारख्या [[जीवाष्म इंधन|जीवाष्म इंधनांपेक्षा]] कार्बन फूटप्रिंट हे खूपच कमी आहे. काही आपत्तीजनक घटणा असूनही, अणुऊर्जा प्रकल्प हे वीज निर्मितीच्या सर्वात सुरक्षित पद्धतींपैकी एक आहेत.<ref name="lancet-death-per-MWh">{{जर्नल स्रोत|last=Markandya|first=Anil|last2=Wilkinson|first2=Paul|date=September 13, 2007|title=Electricity generation and health|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)61253-7/fulltext|journal=The Lancet|volume=370|issue=9591|pages=979–990|doi=10.1016/S0140-6736(07)61253-7|pmid=17876910|access-date=20 December 2021}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://ourworldindata.org/grapher/death-rates-from-energy-production-per-twh|title=Death rates from energy production per TWh|work=Our World in Data|access-date=22 February 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:ऊर्जास्रोत]] alkieemi5q6neqpe5hx8jtnypnwv9k6 0 338176 2712123 2499063 2026-09-25T07:39:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712123 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''दामोदरम् संजीव्या''' (१४ फेब्रुवारी १९२१ - ७ मे १९७२) हे एक भारतीय राजकारणी होते ज्यांनी ११ जानेवारी १९६० ते १२ मार्च १९६२ या काळात [[आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] म्हणून काम केले. <ref name="hindu2005">[https://web.archive.org/web/20060623075106/http://www.hindu.com/lf/2005/04/21/stories/2005042106200200.htm Life Hyderabad : Memorial for Sanjeevaiah]. </ref><ref>[http://www.rulers.org/indstat3.html Rulers of India]. </ref> संजीवय्या हे भारतीय राज्याचे पहिले [[दलित]] मुख्यमंत्री होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/whats-under-a-surname-well-a-whole-state/288760|title=What's Under A Surname? Well, A Whole State.|date=16 December 2013|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=25 October 2019|archive-date=2019-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402193011/https://www.outlookindia.com/magazine/story/whats-under-a-surname-well-a-whole-state/288760|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/before-punjab-cm-channi-dalit-leaders-who-held-the-top-post-in-country-101632209770895.html|title=Before Punjab CM Channi, here are Dalit leaders who held top post in country|date=2021-09-21|website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|language=en|access-date=2023-05-01}}</ref> [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी|अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे]] अध्यक्ष बनणारे ते पहिले दलित नेते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/politics/as-its-1st-dalit-president-in-50-yrs-what-difference-will-kharge-make-to-congresss-fortunes/1174438/|title=As its 1st Dalit president in 50 yrs, what difference will Kharge make to Congress's fortunes?|last=Ghosh|first=Abantika|date=2022-10-19|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2023-05-01|quote=The first Dalit ever to become Congress president was Damodaram Sanjivayya, former Andhra Pradesh chief minister, who held the post twice.}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:तेलुगू राजकारणी]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] gz1xwhdz58kysse37azr9iwcq683947 0 338501 2712097 2671457 2026-09-25T06:30:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712097 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डेव्हिड लॉरेन्स श्विमर''' (२ नोव्हेंबर १९६६) एक अमेरिकन अभिनेता, दिग्दर्शक आणि निर्माता आहे. सिटकॉम ''[[फ्रेंड्स|फ्रेंड्समध्ये]]'' रॉस गेलरची भूमिका साकारण्यासाठी त्यांना जगभरात ओळख मिळाली. ह्यासाठी त्यांना १९९५ मध्ये कॉमेडी मालिकेत उत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्यासाठी [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार|स्क्रीन अ‍ॅक्टर्स गिल्ड अवॉर्ड]] आणि [[एमी पुरस्कार|प्राइमटाइम एमी अवॉर्ड]] नामांकन मिळाले.<ref name="biography.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.biography.com/people/david-schwimmer-9476478|title=David Schwimmer: Director, Film Actor, Actor, Television Actor (1966–)|publisher=[[Biography.com]] ([[FYI (TV network)|FYI]] / [[A&E Networks]])|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825225348/https://www.biography.com/people/david-schwimmer-9476478|archive-date=August 25, 2017|access-date=August 25, 2017}}</ref><ref name="yahoo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=172712&apid=0|title=David Schwimmer|publisher=[[Turner Classic Movies]]|access-date=May 26, 2009|archive-date=2023-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118184047/http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=172712&apid=0|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Smith|first=David|url=https://www.theguardian.com/culture/2020/jan/27/david-schwimmer-im-very-aware-of-my-privilege-as-a-heterosexual-white-male|title=David Schwimmer: 'I'm very aware of my privilege as a heterosexual white male'|date=2020-01-27|work=the Guardian|language=en|access-date=2 June 2021}}</ref> == कारकीर्द == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" style="width: auto" ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! सह-कलाकार !! नोंद |- | १९९१ || [[फ्लाइट ऑफ द इन्ट्रूडर]] || स्क्वॉड्रन ड्युटी ऑफिसर || [[डॅनी ग्लोव्हर]], [[विलेम डॅफो]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0099581/ |title=Flight of the Intruder |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | १९९२ || [[क्रॉसिंग द ब्रिज]] || जॉन अँडरसन || [[स्टीफन बाल्डविन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0104033/ |title=Crossing the Bridge |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | rowspan="3" | १९९३ || [[ट्वेंटी बक्स]] || नील कॅम्पबेल || [[लिंडा हंट]], [[ब्रेंडन फ्रेझर]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0108410/ |title=Twenty Bucks |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | द वेटर || इव्हिल वेटर || — || लघुपट |- | द पिच || विन्नी || — || लघुपट |- | १९९४ || [[वुल्फ (१९९४ चित्रपट)|वुल्फ]] || पोलीस || [[जॅक निकल्सन]], [[मिशेल फायफर]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0111742/ |title=Wolf |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | १९९५ || द पार्टी फेव्हर || माहिती नाही || — || लघुपट |- | १९९६ || [[द पॉलबेअरर]] || टॉम थॉमसन || [[ग्विनेथ पाल्ट्रो]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0117281/ |title=The Pallbearer |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | rowspan="4" | १९९८ || [[किसिंग अ फूल]] || मॅक्स अ‍ॅबिट || [[जेसन ली (अभिनेता)|जेसन ली]], [[मिली अव्हिटल]] || कार्यकारी निर्माता देखील <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0120723/ |title=Kissing a Fool |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[सिक्स डेझ, सेव्हन नाईट्स]] || फ्रँक मार्टिन || [[हॅरिसन फोर्ड]], [[ॲन हेश]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0120828/ |title=Six Days, Seven Nights |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[अ‍ॅप्ट प्युपिल (चित्रपट)|अ‍ॅप्ट प्युपिल]] || एडवर्ड फ्रेंच || [[इयान मॅककेलन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0118636/ |title=Apt Pupil |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[द थिन पिंक लाईन]] || केली गुडिश/जे.टी. || [[जेनिफर ॲनिस्टन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0134149/ |title=The Thin Pink Line |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | १९९९ || [[ऑल द रेज (चित्रपट)|ऑल द रेज]] || ख्रिस || [[जोन ॲलन]], [[जेफ डॅनियल्स]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0165147/ |title=All the Rage |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | rowspan="2" | २००० || [[लव्ह अँड सेक्स]] || उपदेशक || [[फॅमके जॅन्सन]] || श्रेय दिले नाही |- | [[पिकिंग अप द पिसेस (चित्रपट)|पिकिंग अप द पिसेस]] || फादर लिओ जेरोम || [[वूडी ॲलन]], [[शॅरन स्टोन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0185570/ |title=Picking Up the Pieces |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २००१ || [[हॉटेल (२००१ चित्रपट)|हॉटेल]] || जोनाथन डँडरफाईन || [[सलमा हायेक]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0276203/ |title=Hotel |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २००५ || [[ड्युएन हॉपवूड]] || ड्युएन हॉपवूड || [[जेनिन गॅरोफालो]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0333346/ |title=Duane Hopwood |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २००५ || [[मादागास्कर (चित्रपट)|मादागास्कर]] || मेलमन (आवाज) || [[बेन स्टिलर]], [[ख्रिस रॉक]] || अ‍ॅनिमेटेड चित्रपट <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0351283/ |title=Madagascar |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २००६ || [[बिग नथिंग]] || चार्ली || [[सायमन पेग]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0488085/ |title=Big Nothing |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २००७ || [[रन फॅटबॉय रन]] || धावपटू || — || श्रेय दिले नाही; दिग्दर्शक देखील |- | rowspan="2" | २००८ || [[नथिंग बट द ट्रुथ (२००८ चित्रपट)|नथिंग बट द ट्रुथ]] || रे आर्मस्ट्राँग || [[केट बेकिंसेल]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1073241/ |title=Nothing but the Truth |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[मादागास्कर: एस्केप २ आफ्रिका]] || मेलमन (आवाज) || [[बेन स्टिलर]], [[जेडा पिंकेट स्मिथ]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0479952/ |title=Madagascar: Escape 2 Africa |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | rowspan="2" | २०१२ || [[जॉन कार्टर (चित्रपट)|जॉन कार्टर]] || तरुण थार्क योद्धा || [[टेलर किच]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0401383/ |title=John Carter |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | [[द आईसमन (चित्रपट)|द आईसमन]] || जोश रोसेन्थल || [[मायकेल शॅनन]], [[विनोना रायडर]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1491044/ |title=The Iceman |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २०१२ || [[मादागास्कर ३: युरोप्स मोस्ट वॉन्टेड]] || मेलमन (आवाज) || [[जेस्सिका चेस्टेन]], [[ब्रायन क्रॅन्स्टन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt1277953/ |title=Madagascar 3: Europe's Most Wanted |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |- | २०१९ || [[द लाँड्रोमॅट (२०१९ चित्रपट)|द लाँड्रोमॅट]] || मॅथ्यू क्विर्क || [[मेरिल स्ट्रीप]], [[गॅरी ओल्डमॅन]] || <ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt5865326/ |title=The Laundromat |publisher=IMDb |accessdate=११ मार्च २०२६}}</ref> |} === दूरचित्रवाणी === {| class="wikitable sortable" style="width: auto" ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! सह-कलाकार !! नोंद |- | १९८९ || [[ए डेडली सायलेन्स]] || रॉब कुचिओ || चार्ल्स हॅडन-गेल्फर || दूरदर्शन चित्रपट |- | १९९१–१९९२ || [[द वंडर इयर्स]] || मायकल || [[फ्रेड सॅव्हेज]] || ४ भाग |- | १९९२–१९९३ || [[एल.ए. लॉ]] || डॅना रॉमनी || [[कोर्बिन बर्नसेन]] || वारंवार येणारी भूमिका |- | १९९३ || [[एन.वाय.पी.डी. ब्लू]] || जोश गोल्डस्टीन || [[डेनिस फ्रान्झ]] || ४ भाग |- | १९९३ || [[ब्लॉसम (मालिका)|ब्लॉसम]] || सनी कॅटालानो || [[मेयम बियालिक]] || २ भाग |- | १९९४ || [[मॉन्टी]] || ग्रेग रिचर्डसन || [[जॉर्ज कार्लिन]] || मुख्य कलाकार |- | १९९४–२००४ || [[फ्रेंड्स]] || [[रॉस गेलर]] || [[जेनिफर ॲनिस्टन]], [[कॉर्टनी कॉक्स]], [[मॅथ्यू पेरी]], [[मॅट लेब्लँक]], [[लिसा कुड्रो]] || मुख्य कलाकार |- | १९९५ || [[द सिंगल गाय]] || रॉस गेलर || [[जोनाथन सिल्व्हरमन]] || १ भाग |- | १९९५ || [[सॅटरडे नाईट लाईव्ह]] || स्वतः (यजमान) || — || भाग: डेव्हिड श्विमर/नॅताली मर्चंट |- | १९९६ || [[ईआर (मालिका)|ईआर]] || डॉ. करबियन (आवाज) || [[जॉर्ज क्लुनी]], [[अँथनी एडवर्ड्स]] || १ भाग |- | १९९७ || [[ब्रेस्ट मेन]] || डॉ. केविन सॉंडर्स || [[ख्रिस कूपर]] || दूरदर्शन चित्रपट |- | १९९८ || [[सिन्स यू हॅव बीन गॉन]] || रॉबर्ट एस. लेविट || [[तेरी हॅचर]] || दूरदर्शन चित्रपट |- | २००१ || [[अपरायझिंग (चित्रपट)|अपरायझिंग]] || यित्झाक झुकरमन || [[लीली सोबिएस्की]], [[हँक अझारिया]] || दूरदर्शन चित्रपट |- | २००१ || [[बँड ऑफ ब्रदर्स]] || कॅप्टन हर्बर्ट सोबेल || [[डेमियन लुईस]], [[रॉन लिविंगस्टन]] || लघु मालिका |- | २००४ || [[कर्ब युवर एंथुझियाझम]] || स्वतः || [[लॅरी डेव्हिड]] || ३ भाग |- | २००७ || [[३० रॉक]] || ग्रीनझो/जारेड || [[टीना फे]], [[ॲलेक बाल्डविन]] || १ भाग |- | २००९ || [[मेरी मादागास्कर]] || मेलमन (आवाज) || [[बेन स्टिलर]], [[ख्रिस रॉक]] || विशेष कार्यक्रम |- | २००९ || [[एंटूराज]] || स्वतः || [[एड्रियन ग्रेनियर]] || १ भाग |- | २०१२ || [[वेब थेरपी]] || न्यूएल एल. मिलर || [[लिसा कुड्रो]] || वारंवार येणारी भूमिका |- | २०१५ || [[एपिसोड्स (मालिका)|एपिसोड्स]] || स्वतः || [[मॅट लेब्लँक]] || १ भाग |- | २०१६ || [[द पीपल व्हर्सेस ओ. जे. सिम्पसन: अमेरिकन क्राईम स्टोरी|द पीपल व्हर्सेस ओ. जे. सिम्पसन]] || [[रॉबर्ट कार्दशियन]] || [[क्यूबा गुडिंग ज्युनियर]], [[सारा पॉलसन]] || मुख्य कलाकार |- | २०१६ || [[फीड द बीस्ट]] || टॉमी मोरन || [[जिम स्टर्गेस]] || मुख्य कलाकार |- | २०१८–२०१९ || [[विल अँड ग्रेस]] || नोह ब्रॉडर || [[एरिक मॅककॉर्मॅक]], [[डेब्रा मेसिंग]] || वारंवार येणारी भूमिका |- | २०२०–२०२३ || [[इंटेलिजन्स (ब्रिटिश मालिका)|इंटेलिजन्स]] || जेरी बर्स्टीन || [[निक मोहम्मद]] || मुख्य कलाकार |- | २०२१ || [[फ्रेंड्स: द रियुनियन]] || स्वतः || [[जेनिफर ॲनिस्टन]], [[कॉर्टनी कॉक्स]], [[मॅथ्यू पेरी]], [[मॅट लेब्लँक]], [[लिसा कुड्रो]] || विशेष भाग |- | २०२५ || [[गूझबम्प्स (२०२३ मालिका)|गूझबम्प्स]] || अँथनी || [[अना लुईस]] || मुख्य कलाकार |} === दिग्दर्शक आणि निर्माता === {| class="wikitable sortable" style="width: auto" ! वर्ष !! शीर्षक !! भूमिका !! सह-कलाकार/संबंधित कलाकार !! नोंद |- | १९९६ || शूट द मून || कार्यकारी निर्माता || — || चित्रपट |- | १९९८ || [[सिन्स यू हॅव बीन गॉन]] || दिग्दर्शक || [[तेरी हॅचर]], [[लारा फ्लीन बॉयल]] || दूरदर्शन चित्रपट |- | १९९९–२००४ || [[फ्रेंड्स]] || दिग्दर्शक || [[जेनिफर ॲनिस्टन]], [[मॅथ्यू पेरी]] || १० भाग |- | २००३ || ह्युमनॉइड || कार्यकारी निर्माता || — || चित्रपट |- | rowspan="3" | २००४ || अमेरिकाना || दिग्दर्शक || — || दूरदर्शन चित्रपट |- | [[द ट्रेसी मॉर्गन शो]] || दिग्दर्शक || [[ट्रेसी मॉर्गन]] || भाग: मिरॅकल स्ट्रीट |- | नेव्हरमाइंड निर्वाण || दिग्दर्शक/कार्यकारी निर्माता || — || प्रायोगिक भाग (पायलट) |- | २००४–२००५ || [[जोई (मालिका)|जोई]] || दिग्दर्शक || [[मॅट लेब्लँक]] || २ भाग |- | २००५ || न्यू कार स्मेल || दिग्दर्शक || — || दूरदर्शन चित्रपट |- | २००७ || [[रन फॅटबॉय रन]] || दिग्दर्शक || [[सायमन पेग]], [[थँडीवे न्यूटन]] || चित्रपट |- | rowspan="2" | २००८ || [[लिटल ब्रिटन यूएसए]] || दिग्दर्शक || [[मॅट ल्युकास]], [[डेव्हिड वॉलियम्स]] || ६ भाग |- | फ्लाय लाईक मरक्युरी || कार्यकारी निर्माता || — || चित्रपट |- | २०१० || [[ट्रस्ट (२०१० चित्रपट)|ट्रस्ट]] || दिग्दर्शक || [[क्लाइव्ह ओवेन]], [[कॅथरीन कीनर]] || चित्रपट |- | rowspan="2" | २०१४ || [[ग्रोइंग अप फिशर]] || दिग्दर्शक/कार्यकारी निर्माता || [[जेके सिमन्स]] || भाग: पायलट |- | इरिव्हर्सिबल || दिग्दर्शक/कार्यकारी निर्माता || — || दूरदर्शन चित्रपट |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:श्विमर, डेव्हिड}} [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाणी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म]] [[वर्ग:फ्रेंड्स (दूरचित्रवाणी मालिका)]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] dev139w2c25p3lfzfz3ldmh9xb5hje3 0 340709 2711939 2354318 2026-09-24T23:51:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711939 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संकेतस्थळ|logo_size=151px|logo_alt=ixigo logo|subsid=AbhiBus, Confirmtkt|num_users=170 million<ref>{{Cite web|title=ixigo Launches ixigo Assured - Offers Full Refund on All Domestic Flight Bookings starting just Rs.399|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ixigo-launches-ixigo-assured--offers-full-refund-on-all-domestic-flight-bookings-starting-just-rs399/1843694|access-date=2021-11-28|website=Outlook India|language=en|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825022426/https://www.outlookindia.com/newsscroll/ixigo-launches-ixigo-assured--offers-full-refund-on-all-domestic-flight-bookings-starting-just-rs399/1843694|url-status=dead}}</ref>|homepage=[https://www.ixigo.com www.ixigo.com]}}'''ixigo''' (उच्चार ''"ik-si-go"'' ) हे २००७ मध्ये सुरू केलेले भारतीय ऑनलाइन प्रवासी पोर्टल आहे. [[गुरगांव|गुडगावमध्ये]] मुख्यालय असलेली ही कंपनी रीअल-टाइम प्रवास माहिती, विमान, ट्रेन, बस आणि हॉटेल्ससाठी किंमती आणि उपलब्धता एकत्रित करते, तुलना करते आणि त्याच्या सहयोगी वेबसाइट आणि अॅप्सद्वारे तिकीट बुकिंगला अनुमती देते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/Companies/TmpdtoxiUtrlxBbizRBPRO/Building-a-metasearch-engine-for-travel-needs.html|title=Building a meta-search engine for travel needs|last=Kumar|first=Saurabh|date=2015-10-27|website=Livemint|access-date=2020-07-10}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सॉफ्टवेर]] cdzq8etvofvgmfu0tgeo8872n9fhk45 0 342359 2711919 2517946 2026-09-24T22:42:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711919 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = आकाश दीप | image = | fullname = आकाशदीप सिंग | birth_date = {{birth date and age|1996|12|15|df=yes}} | birth_place = [[रोहतास जिल्हा|बद्दी सासाराम]], [[बिहार]], भारत | death_date = | death_place = | batting = उजखुरा | bowling = उजवा हात [[वेगवान गोलंदाजी|वेगवान मध्यम]] | role = गोलंदाज | club1 = [[बंगाल क्रिकेट संघ|बंगाल]] | year1 = २०१९-सध्या | clubnumber1 = | club2 = [[रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर]] | year2 = २०२२ | clubnumber2 = | date = २८ मार्च २०२२ | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1176959.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषांचे [[क्रिकेट]]}} {{MedalCountry|IND}} {{MedalCompetition|[[आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|आशियाई खेळ]]}} {{MedalGold|[[२०२२ आशियाई खेळ|२०२२ हांगझोऊ]]|[[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|संघ]]}} }} '''आकाश दीप''' (जन्म १५ डिसेंबर १९९६) हा एक भारतीय क्रिकेट खेळाडू आहे.<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1176959.html |title=Akash Deep |access-date=9 March 2019 |work=ESPNcricinfo}}</ref> त्याने ९ मार्च २०१९ रोजी सय्यद मुश्ताक अली ट्रॉफी २०१८-१९ मध्ये बंगालसाठी ट्वेंटी-२० पदार्पण केले.<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1175029.html |title=Super League Group A, Syed Mushtaq Ali Trophy at Indore, Mar 9 2019 |access-date=9 March 2019 |work=ESPNcricinfo}}</ref> त्याने २४ सप्टेंबर २०१९ रोजी २०१९-२० विजय हजारे ट्रॉफीमध्ये बंगालसाठी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200640.html |title=Elite, Group C, Vijay Hazare Trophy at Jaipur, Sep 24 2019 |access-date=24 September 2019 |work=ESPNcricinfo}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याने २५ डिसेंबर २०१९ रोजी बंगालकडून २०१९-२० रणजी ट्रॉफीमध्ये प्रथम श्रेणी पदार्पण केले.<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1203481.html |title=Elite, Group A, Ranji Trophy at Kolkata, Dec 25–28 2019 |access-date=25 December 2019 |work=ESPNcricinfo}}</ref> ३० ऑगस्ट २०२१ रोजी, दीपचा यूएई मध्ये २०२१ इंडियन प्रीमियर लीग (आयपीएल) च्या दुसऱ्या टप्प्यासाठी रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोर संघात समावेश करण्यात आला.<ref>{{Cite web|title=Akash Deep replaces injured Washington in RCB|url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/118798/ipl-2021-akash-deep-replaces-injured-washington-sundar-in-rcb-cricbuzzcom|access-date=30 August 2021|website=CricBuzz|language=en}}</ref> फेब्रुवारी २०२२ मध्ये, २०२२ इंडियन प्रीमियर लीग स्पर्धेच्या लिलावात रॉयल चॅलेंजर्स बंगलोरने त्याला विकत घेतले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/ipl-2022-auction-the-list-of-sold-and-unsold-players-1300689 |title=IPL 2022 auction: The list of sold and unsold players |work=ESPNcricinfo |access-date=13 February 2022}}</ref> २०२२ आशियाई खेळांसाठी भारताच्या संघात जखमी शिवम मावीच्या जागी आकाश दीपचा समावेश करण्यात आला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: दीप, आकाश}} [[वर्ग:भारतातील पुरुष क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hcmvb4sisqagere42v4w67321h6ezqu 0 342591 2711914 2502587 2026-09-24T22:28:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711914 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२००९|२०१०}} '''२००९-१० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' सप्टेंबर २००९ ते मार्च २०१० दरम्यान होता. ऑस्ट्रेलियाचा खूप यशस्वी हंगाम होता ज्यामध्ये आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी जिंकणे आणि घरच्या हंगामात ते वेस्ट इंडीज आणि पाकिस्तान विरुद्ध अपराजित राहिले होते. ==मोसम आढावा== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 class="unsortable" | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] ! width=50 | [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०आ]] |- | style="text-align:left" | [[#केन्याचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|१२ ऑक्टोबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | style="text-align:left" | {{cr|KEN}} | — || ४-१ [५] || — |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा|{{date|२५ ऑक्टोबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | — || २-४ [७] || — |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा बांगलादेश दौरा|{{date|२७ ऑक्टोबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || ४-१ [५] || — |- | style="text-align:left" | [[#यूएई मध्ये पाकिस्तान विरुद्ध न्यू झीलंड|{{date|३ नोव्हेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | १-१ [३] || १-२ [३] || २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|८ नोव्हेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || २-० [२] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|१३ नोव्हेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | १-१ [४] || १-२ [५] || १-१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा भारत दौरा|{{date|१६ नोव्हेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|SRI}} | २-० [३] || ३-१ [५] || १-१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|{{date|२६ नोव्हेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | २-० [३] || ४-० [५] || २-० [२] |- | style="text-align:left" | [[#पाकिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा|{{date|२६ डिसेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | ३-० [३] || ५-० [५] || १-० [१] |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा बांगलादेश दौरा|{{date|१७ जानेवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | ०-२ [२] || — || — |- | style="text-align:left" | [[#बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा|{{date|३ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | १-० [१] || ३-० [३] || १-० [१] |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिकेचा भारत दौरा|{{date|६ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | style="text-align:left" | {{cr|RSA}} | १-१ [२] || २-१ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान|{{date|१९ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|PAK}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | — || — || १-१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा|{{date|२६ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|NZL}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | ०-२ [२] || २-३ [५] || १-१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#झिम्बाब्वेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|२८ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|ZIM}} | — || ४-१ [५] || ०-१ [१] |- | style="text-align:left" | [[#इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|२८ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|BAN}} | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | ०-२ [२] || ०-३ [३] || — |- class="sortbottom" ! colspan=6 | आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- class="sortbottom" ! प्रारंभ तारीख ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#श्रीलंका तिरंगी मालिका|{{date|८ सप्टेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका त्रिकोणी मालिका, २००९|तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|IND}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|{{date|२२ सप्टेंबर २००९}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|RSA}} [[२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|AUS}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#बांगलादेश तिरंगी मालिका|{{date|४ जानेवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश त्रिकोणी मालिका, २०१०|तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|SRI}} |- class="sortbottom" ! colspan=6 | किरकोळ दौरे |- class="sortbottom" ! rowspan=2 | प्रारंभ तारीख ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 class="unsortable" | निकाल [सामने] |- class="sortbottom" ! colspan=2 | [[प्रथम वर्गीय क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] ! [[एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|वनडे]] |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#केन्या विरुद्ध नेदरलँड|{{date|१६ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|KEN}} | style="text-align:left" | {{cr|NED}} | colspan=2 | १-० [१] || १-१ [२] |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#यूएई मध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध कॅनडा|{{date|१६ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|CAN}} | colspan=2 | १-० [१] || १-१ [२] |- class="sortbottom" ! colspan=6 | किरकोळ स्पर्धा |- class="sortbottom" ! प्रारंभ तारीख ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#२०१० केन्यामध्ये असोसिएट्स ट्वेंटी-२० मालिका|{{date|३० जानेवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|KEN}} [[केन्या टी-२० तिरंगी मालिका, २०१०|असोसिएट्स ट्वेंटी-२० मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|KEN}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#२०१० श्रीलंकेत चौरंगी ट्वेंटी-२० मालिका|{{date|१ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|SRI}} [[२०१० श्रीलंका टी२० चौरंगी मालिका|चौरंगी ट्वेंटी-२० मालिका]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|SRI}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता|{{date|९ फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|UAE}} [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१० - पात्रता सामने|आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|AFG|२०१३}} |- class="sortbottom" | style="text-align:left" | [[#२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग पाच|{{date|२० फेब्रुवारी २०१०}}]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{flagicon|NEP}} [[२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग डिव्हिजन पाच|आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग डिव्हिजन पाच]] | style="text-align:left" colspan=2 | {{cr|NEP}} |} ==प्री-सीझन रँकिंग== {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" |- ! colspan="5" | [[कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|आयसीसी कसोटी चॅम्पियनशिप]] <small>१ ऑगस्ट २००९</small> |- ! रँक ! संघ ! सामने ! गुण ! रेटिंग |- style="background-color:gold" | १ || style="text-align:left;"| {{cr|AUS}} || २५ || ३१०६ || १२४ |- style="background-color:silver" | २ || style="text-align:left;"| {{cr|RSA}} || ३० || ३६७२ || १२२ |- | ३ || style="text-align:left;"| {{cr|SRI}} || २९ || ३४५६ || ११९ |- | ४ || style="text-align:left;"| {{cr|IND}} || २८ || ३३२७ || ११९ |- | ५ || style="text-align:left;"| {{cr|ENG}} || ३३ || ३२५८ || ९९ |- | ६ || style="text-align:left;"| {{cr|PAK}} || १७ || १४२४ || ८४ |- | ७ || style="text-align:left;"| {{cr|NZL}} || २२ || १७९४ || ८२ |- | ८ || style="text-align:left;"| {{cr|WIN}} || २५ || १९१० || ७६ |- | ९ || style="text-align:left;"| {{cr|BAN}} || १९ || २५५ || १३ |- |colspan=5|<small>''संदर्भ: [https://web.archive.org/web/20081203145928/http://icc-cricket.yahoo.com/rankings/rankings.html आयसीसी अधिकृत क्रमवारी यादी], ३० ऑगस्ट २००९''</small> |} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {| class="wikitable" |- ! colspan="5" | [[एकदिवसीय अजिंक्यपद स्पर्धा|आयसीसी एकदिवसीय चॅम्पियनशिप]] <small>१ ऑगस्ट २००९</small> |- ! रँक ! संघ ! सामने ! गुण ! रेटिंग |- style="background-color:gold" | १ || style="text-align:left;"| {{cr|RSA}} || १८ || २२८० || १२७ |- style="background-color:silver" | २ || style="text-align:left;"| {{cr|IND}} || २६ || ३२८६ || १२६ |- | ३ || style="text-align:left;"| {{cr|AUS}} || २२ || २६२६ || ११९ |- | ४ || style="text-align:left;"| {{cr|ENG}} || १८ || १९९० || १११ |- | ५ || style="text-align:left;"| {{cr|NZL}} || १५ || १६५१ || ११० |- | ६ || style="text-align:left;"| {{cr|PAK}} || २१ || २२९७ || १०९ |- | ७ || style="text-align:left;"| {{cr|SRI}} || २५ || २६०० || १०४ |- | ८ || style="text-align:left;"| {{cr|WIN}} || १८ || १३९७ || ७८ |- | ९ || style="text-align:left;"| {{cr|BAN}} || २३ || १२५७ || ५५ |- | १० || style="text-align:left;"| {{cr|IRE}} || ५ || १३५ || २७ |- | ११ || style="text-align:left;"| {{cr|ZIM}} || २० || ५१३ || २६ |- | १२ || style="text-align:left;"| {{cr|KEN}} || ९ || ० || ० |- |colspan=5|<small>''संदर्भ: [http://content-usa.cricinfo.com/rankings/content/current/page/211271.html आयसीसी अधिकृत क्रमवारी यादी], २७ ऑगस्ट २००९''</small> |} {{stack end}}{{clear}} ==सप्टेंबर== ===श्रीलंका तिरंगी मालिका=== {{main|श्रीलंका त्रिकोणी मालिका, २००९}} {{श्रीलंका त्रिकोणी मालिका, २००९ गुणफलक}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|गट फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/compaq/engine/match/403380.html वनडे २८८४] || ८ सप्टेंबर || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} ९७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/compaq/engine/match/403382.html वनडे २८८६] || ११ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/compaq/engine/match/403381.html वनडे २८८७] || १२ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} १३९ धावांनी |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/compaq/engine/current/match/403383.html वनडे २८८९] || १४ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[आर प्रेमदासा स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} ४६ धावांनी |} ===२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी=== {{main|२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक}} २००९ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी पाकिस्तानमध्ये २००८-०९ हंगामात होणार होती, परंतु अस्थिर सुरक्षा परिस्थितीमुळे, २००९-१० हंगामासाठी ते पुन्हा शेड्यूल करण्यात आले. यजमानपदाचे अधिकारही पाकिस्तानमधून दक्षिण आफ्रिकेत हलवण्यात आले. श्रीलंकेला संभाव्य यजमान मानले जात होते, परंतु श्रीलंकेतील त्या वर्षातील हवामानाशी संबंधित चिंतेमुळे ते टाकून देण्यात आले होते.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/397737.html|title=South Africa confirmed as Champions Trophy hosts|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=20 July 2009}}</ref> ====गट फेरी==== {{stack begin|float=left}} {{२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक गट अ गुणफलक}} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {{२००९ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक गट ब गुणफलक}} {{stack end}}{{clear}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|गट फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415273.html वनडे २८९३] || २२ सप्टेंबर || {{cr|RSA}} || [[ग्रॅम स्मिथ]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|SRI}} ५५ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डी/एल]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415274.html वनडे २८९४] || २३ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || [[शाहिद आफ्रिदी]] || {{cr|WIN}} || [[फ्लॉइड राइफर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415275.html वनडे २८९५] || २४ सप्टेंबर || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || {{cr|RSA}} || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415276.html वनडे २८९६] || २५ सप्टेंबर || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || {{cr|ENG}} || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415277.html वनडे २८९७] || २६ सप्टेंबर || {{cr|AUS}} || [[रिकी पाँटिंग]] || {{cr|WIN}} || [[फ्लॉइड राइफर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} ५० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415278.html वनडे २८९८] || २६ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || [[युनूस खान]] || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} ५४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415279.html वनडे २८९९] || २७ सप्टेंबर || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZL}} ३८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415280.html वनडे २९००] || २७ सप्टेंबर || {{cr|RSA}} || [[ग्रॅम स्मिथ]] || {{cr|ENG}} || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|ENG}} २२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415281.html वनडे २९०१] || २८ सप्टेंबर || {{cr|AUS}} || [[रिकी पाँटिंग]] || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415282.html वनडे २९०२] || २९ सप्टेंबर || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || {{cr|ENG}} || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZL}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415283.html वनडे २९०३] || ३० सप्टेंबर || {{cr|AUS}} || [[रिकी पाँटिंग]] || {{cr|PAK}} || [[युनूस खान]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415284.html वनडे २९०४] || ३० सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|WIN}} || [[फ्लॉइड राइफर]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून |} ====नॉकआउट्स==== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|उपांत्य फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415285.html वनडे २९०५] || २ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[रिकी पाँटिंग]] || {{cr|ENG}} || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415286.html वनडे २९०६] || ३ ऑक्टोबर || {{cr|NZL}} || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || {{cr|PAK}} || [[युनूस खान]] || [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|न्यू वांडरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/iccct2009/engine/match/415287.html वनडे २९०७] || ५ ऑक्टोबर || {{cr|AUS}} || [[रिकी पाँटिंग]] || {{cr|NZL}} || [[ब्रेंडन मॅक्युलम]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून |} ==ऑक्टोबर== ===केन्याचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|केन्या क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|[[२००९-१० आयसीसी इंटरकाँटिनेंटल चषक]] |- | [http://www.cricinfo.com/icccont2010/engine/current/match/424848.html प्रथम श्रेणी] || ७-१० ऑक्टोबर || [[वुसिमुझी सिबंदा]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[क्वेक्वे स्पोर्ट्स क्लब]], [[क्वेक्वे]] || {{flagicon|ZIM}} झिम्बाब्वे इलेव्हन ५ गडी राखून |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/zimvkenya2009/engine/match/424849.html वनडे २९०८] || १२ ऑक्टोबर || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} ९१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/zimvkenya2009/engine/match/424851.html वनडे २९०९] || १३ ऑक्टोबर || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} ८६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/zimvkenya2009/engine/match/424852.html वनडे २९१०] || १५ ऑक्टोबर || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} २० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/zimvkenya2009/engine/match/426217.html वनडे २९११] || १७ ऑक्टोबर || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/zimvkenya2009/engine/match/426219.html वनडे २९१२] || १८ ऑक्टोबर || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[मॉरीस ओमा]] || [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} १४२ धावांनी |} ===ऑस्ट्रेलियाचा भारत दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००९-१०}} ऑस्ट्रेलियाने २५ ऑक्टोबर ते ११ नोव्हेंबर २००९ या कालावधीत भारतात सात एकदिवसीय सामने खेळले. सात एकदिवसीय सामने २००८ मध्ये भारतात झालेल्या कसोटी मालिकेला पूरक ठरले. {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/match/416236.html वनडे २९१३]|| २५ ऑक्टोबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || {{cr|AUS}} ४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/match/416237.html वनडे २९१५]|| २८ ऑक्टोबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|व्हीसीए स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} ९९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/match/416238.html वनडे २९१८] || ३१ ऑक्टोबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[फिरोजशाह कोटला]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/match/416239.html वनडे २९१९] || २ नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|पीसीए स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} २४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/match/416240.html वनडे २९२३] || ५ नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|राजीव गांधी स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|AUS}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/current/match/416241.html वनडे २९२५] || ८ नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/indvaus2009/engine/current/match/416242.html वनडे २९२८अ] || ११ नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || एकही चेंडू टाकल्याशिवाय सामना रद्द झाला |} ===झिम्बाब्वेचा बांगलादेश दौरा=== {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvzim09/engine/match/422626.html वनडे २९१४] || २७ ऑक्टोबर || [[शाकिब अल हसन]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvzim09/enginematch/422627.html वनडे २९१६] || २९ ऑक्टोबर || [[शाकिब अल हसन]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvzim09/engine/match/422628.html वनडे २९१७] || ३१ ऑक्टोबर || [[शाकिब अल हसन]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvzim09/engine/match/422629.html वनडे २९२०] || ३ नोव्हेंबर || [[शाकिब अल हसन]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[जोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चितगाव]] || {{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvzim09/engine/match/422630.html वनडे २९२२] || ५ नोव्हेंबर || [[शाकिब अल हसन]] || [[हॅमिल्टन मसाकादझा]] || [[जोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चितगाव]] || {{cr|BAN}} १ गडी राखून |} ===हाँगकाँग क्रिकेट षटकार=== {{main|२००९ हाँगकाँग क्रिकेट षटकार}} ==नोव्हेंबर== ===यूएई मध्ये पाकिस्तान विरुद्ध न्यू झीलंड=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीत), २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/pakvnz2009/engine/current/match/426720.html वनडे २९२१] || ३ नोव्हेंबर || [[युनूस खान]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|PAK}} १३८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/pakvnz2009/engine/match/426721.html वनडे २९२४] || ६ नोव्हेंबर || [[युनूस खान]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|NZL}} ६४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/pakvnz2009/engine/match/426722.html वनडे २९२७] || ९ नोव्हेंबर || [[युनूस खान]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबू धाबी]] || {{cr|NZL}} ७ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/pakvnz2009/engine/match/426723.html टी२०आ १२२] || १२ नोव्हेंबर || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[ब्रेंडन मॅक्युलम]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} ४९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/pakvnz2009/engine/match/426724.html टी२०आ १२३] || १३ नोव्हेंबर || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[ब्रेंडन मॅक्युलम]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} ७ धावांनी |} ===झिम्बाब्वेचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/rsavzim2009/engine/series/430503.html वनडे २९२६] || ८ नोव्हेंबर || [[ग्रॅमी स्मिथ]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{cr|RSA}} ४५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/rsavzim2009/engine/series/430503.html वनडे २९२८] || १० नोव्हेंबर || [[ग्रॅमी स्मिथ]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[सुपरस्पोर्ट पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} २१२ धावांनी |} ===इंग्लंडचा दक्षिण आफ्रिका दौरा=== {{main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/series/387551.html?template=fixtures|title=England tour of South Africa Fixtures|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=20 July 2009}}</ref> ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387563.html टी२०आ १२४] || १३ नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[पॉल कॉलिंगवुड]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम|वॉंडरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|ENG}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डी/एल]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387563.html टी२०आ १२५] || १५ नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[ॲलास्टेर कूक]] || [[सेंच्युरियन पार्क|सेंच्युरियन]], [[गौतेंग]] || {{cr|RSA}} ८४ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387565.html वनडे २९२८ब] || २० नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम|वॉंडरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || एकही चेंडू टाकल्याशिवाय सामना रद्द झाला |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387566.html वनडे २९२९] || २२ नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[सेंच्युरियन पार्क|सेंच्युरियन]], [[गौतेंग]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387567.html वनडे २९३०] || २७ नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड|न्यूलँड्स]], [[केप टाऊन]] || {{cr|RSA}} ११२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387568.html वनडे २९३१] || २९ नोव्हेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[सहारा ओव्हल सेंट जॉर्ज|सेंट जॉर्ज]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387569.html वनडे २९३१अ] || ४ डिसेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्समीड]], [[डर्बन]] || एकही चेंडू टाकल्याशिवाय सामना रद्द झाला |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387570.html कसोटी १९४२]|| १६-२० डिसेंबर || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[सेंच्युरियन पार्क|सेंच्युरियन]], [[गौतेंग]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387571.html कसोटी १९४४] || २६-३० डिसेंबर ||[[ग्रॅम स्मिथ]]||[[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्समीड]], [[डर्बन]] || {{cr|ENG}} एक डाव आणि ९८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387572.html कसोटी १९४६] || ३-७ जानेवारी || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[न्यूलँड्स क्रिकेट ग्राउंड|न्यूलँड्स]], [[केप टाऊन]] ||सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/rsaveng09/engine/match/387573.html कसोटी १९४८] || १४-१८ जानेवारी || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[अँड्र्यू स्ट्रॉस]] || [[वॉंडरर्स स्टेडियम|वॉंडरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} एक डाव आणि ७४ धावांनी |} ===श्रीलंकेचा भारत दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००९}} {| class="wikitable" |- ! क्र.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/content/series/428635.html|title=Sri Lankan tour of India Fixtures|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=25 October 2009}}</ref> ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430881.html कसोटी १९३३] || १६-२० नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430882.html कसोटी १९३५] || २४-२८ नोव्हेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[ग्रीन पार्क स्टेडियम|ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} एक डाव आणि १४४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430883.html कसोटी १९३७] || २-६ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} एक डाव आणि २४ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430884.html टी२०आ १२६] || ९ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SRI}} २९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/match/430885.html टी२०आ १२७]|| १२ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430886.html वनडे २९३२] || १५ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} ३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/match/430887.html वनडे २९३३] || १८ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SRI}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430888.html वनडे २९३४] || २१ डिसेंबर || [[वीरेंद्र सेहवाग]] || [[कुमार संगकारा]] || [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430889.html वनडे २९३५] || २४ डिसेंबर || [[वीरेंद्र सेहवाग]] || [[कुमार संगकारा]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/indvsl2009/engine/current/match/430890.html वनडे २९३६] || २७ डिसेंबर || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[कुमार संगकारा]] || [[फिरोजशाह कोटला]], [[दिल्ली]] || सामना सोडला |} ===पाकिस्तानचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००९-१०}} न्यू झीलंडमध्ये खेळली जात असली तरी पाकिस्तानसाठी ही ‘घरेलु’ मालिका आहे. {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvpak2009/engine/match/423778.html कसोटी १९३४] || २४-२८ नोव्हेंबर || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल, ड्युनेडिन|युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZL}} ३२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvpak2009/engine/match/423779.html कसोटी १९३८] || ३–७ डिसेंबर || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|PAK}} १४१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvpak2009/engine/match/423780.html कसोटी १९४०] || ११-१५ डिसेंबर || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर, न्यू झीलंड|नेपियर]] || सामना अनिर्णित |} ===वेस्ट इंडीजचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/australia/content/series/406180.html?template=fixtures|title=West Indies tour of Australia Fixtures|publisher=[[क्रिकइन्फो]]|access-date=20 July 2009}}</ref> ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406189.html कसोटी १९३६] || २६-३० नोव्हेंबर || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} एक डाव आणि ६५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406190.html कसोटी १९३९] || ४-८ डिसेंबर || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[अ‍ॅडलेड ओव्हल]], [[अ‍ॅडलेड]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406191.html कसोटी १९४१] || १६-२० डिसेंबर ||[[रिकी पाँटिंग]] ||[[ख्रिस गेल]] ||[[वाका मैदान|वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट असोसिएशन ग्राउंड]], [[पर्थ|पर्थ]] ||{{cr|AUS}} ३५ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406192.html वनडे २९५०] || ७ फेब्रुवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} ११३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406193.html वनडे २९५२] || ९ फेब्रुवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[अ‍ॅडलेड ओव्हल]], [[अ‍ॅडलेड]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406194.html वनडे २९५४] || १२ फेब्रुवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || निकाल नाही |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406195.html वनडे २९५५] || १४ फेब्रुवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ५० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406196.html वनडे २९६०] || १९ फेब्रुवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ख्रिस गेल]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} १२५ धावांनी |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406197.html टी२०आ १४६] || २१ फेब्रुवारी || [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] || [[ख्रिस गेल]] || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} ३८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvwi09/engine/match/406198.html टी२०आ १४७] || २३ फेब्रुवारी || [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] || [[ख्रिस गेल]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ८ गडी राखून |} ==डिसेंबर== ===पाकिस्तानचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/australia/content/series/406184.html?template=fixtures|title=Pakistan tour of Australia Fixtures|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=20 July 2009}}</ref> ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406199.html कसोटी १९४३] || २६-३० डिसेंबर || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406200.html कसोटी १९४५] || ३-७ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} ३६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406200.html कसोटी १९४७] || १४-१८ जानेवारी ||[[रिकी पाँटिंग]] ||[[मोहम्मद युसुफ]] || [[बेलेरिव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} २३१ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406202.html वनडे २९४४] || २२ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[ब्रिस्बेन क्रिकेट ग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406203.html वनडे २९४५] || २४ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[सिडनी क्रिकेट ग्राउंड]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} १४० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406204.html वनडे २९४६] || २६ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[अ‍ॅडलेड ओव्हल]], [[अ‍ॅडलेड]] || {{cr|AUS}} ४० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406205.html वनडे २९४७] || २९ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मोहम्मद युसुफ]] || [[वाका मैदान|वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट असोसिएशन ग्राउंड]], [[पर्थ|पर्थ]] || {{cr|AUS}} १३५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406206.html वनडे २९४८] || ३१ जानेवारी || [[रिकी पाँटिंग]] || [[शाहिद आफ्रिदी]] || [[वाका मैदान|वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट असोसिएशन ग्राउंड]], [[पर्थ|पर्थ]] || {{cr|AUS}} २ गडी राखून |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ausvpak09/engine/match/406207.html टी२०आ १३४] || ५ फेब्रुवारी || [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] || [[शोएब मलिक]] || [[मेलबर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} २ धावांनी |} ==जानेवारी== ===बांगलादेश तिरंगी मालिका=== {{main|बांगलादेश त्रिकोणी मालिका, २०१०}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! स्थान !width="120"| संघ !width="20"| {{Tooltip | सा | खेळले}} !width="20"| {{Tooltip | वि | जिंकले}} !width="20"| {{Tooltip | प | हरले}} !width="20"| {{Tooltip | नि.ना| निकाल नाही}} !width="20"| {{Tooltip | ब | बरोबरीत}} !width="20"| {{Tooltip | गुण | गुण}} !width="50"| {{Tooltip | धावगती | नेट रन रेट}} |- style="background:#cfc;" | १ ||align="left"|{{cr|IND}}||४||३||१||०||०||'''१३'''||+०.७५३ |- style="background:#cfc;" | २ ||align="left"|{{cr|SRI}}||४||३||१||०||०||'''१२'''||–०.०५१ |- | ३ ||align="left"|{{cr|BAN}}||४||०||४||०||०||'''०'''||–०.६८४ |} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="8"|गट फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434258.html वनडे २९३७] || ४ जानेवारी || {{cr|BAN}} ||[[शाकिब अल हसन]] || {{cr|SRI}} ||[[कुमार संगकारा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|SRI}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434259.html वनडे २९३८] || ५ जानेवारी || {{cr|IND}} ||[[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|SRI}} ||[[कुमार संगकारा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]]|| {{cr|SRI}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434260.html वनडे २९३९] || ७ जानेवारी || {{cr|BAN}} ||[[शाकिब अल हसन]] || {{cr|IND}} ||[[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] ||{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434261.html वनडे २९४०] || ८ जानेवारी || {{cr|BAN}} || [[शाकिब अल हसन]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|SRI}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434262.html वनडे २९४१]|| १० जानेवारी || {{cr|IND}} ||[[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|SRI}} ||[[कुमार संगकारा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/match/434263.html वनडे २९४२] || ११ जानेवारी || {{cr|BAN}} || [[शाकिब अल हसन]] || {{cr|IND}} || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} ६ गडी राखून |- ! colspan="8"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/engine/current/match/434264.html वनडे २९४३] || १३ जानेवारी ||{{cr|IND}}|| [[महेंद्रसिंग धोनी]] || {{cr|SRI}} || [[कुमार संगकारा]] || [[शेरे बांगला नॅशनल स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]]|| {{cr|SRI}} ४ गडी राखून |} ===अंडर-१९ विश्वचषक=== {{main|१९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, २०१०}} ===भारताचा बांगलादेश दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvind2010/engine/current/match/434256.html कसोटी १९४९] || १७-२१ जानेवारी || [[शाकिब अल हसन]] || [[वीरेंद्र सेहवाग]] || [[झोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम|चितगाव विभागीय स्टेडियम]], [[चितगाव]] || {{cr|IND}} ११३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshvind2010/engine/match/434257.html कसोटी १९५०] || २४-२८ जानेवारी ||[[शाकिब अल हसन]] ||[[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर ठाणे|मीरपूर]] || {{cr|IND}} १० गडी राखून |} ===२०१० केन्यामध्ये असोसिएट्स ट्वेंटी-२० मालिका=== {{main|केन्या टी-२० तिरंगी मालिका, २०१०}} {{केन्या टी-२० तिरंगी मालिका, २०१० गुणफलक}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|ट्वेंटी-२० मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/kenya/engine/match/441761.html सामना १] || ३० जानेवारी || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|UGA}} || [[अकबर बेग]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || {{cr|KEN}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/kenya/engine/match/440101.html सामना २] || ३१ जानेवारी || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || {{cr|UGA}} || [[अकबर बेग]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || सामना बरोबरीत सुटला; {{cr|Scotland}}ने [[सुपर ओव्हर]] जिंकली |- | [http://www.espncricinfo.com/kenya/engine/match/440100.html टी२०आ १२९] || १ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || {{cr|KEN}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/kenya/engine/match/441644.html सामना ४] || २ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|UGA}} || [[डेव्हिस अरिनाइटवे]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || {{cr|KEN}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/kenya/engine/match/441639.html सामना ५] || ३ फेब्रुवारी || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || {{cr|UGA}} || [[डेव्हिस अरिनाइटवे]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || {{cr|SCO}} ५६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441640.html टी२०आ १३३] || ४ फेब्रुवारी || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]], [[केन्या]] || {{cr|KEN}} १० गडी राखून |} ==फेब्रुवारी== ===२०१० श्रीलंका चौरंगी ट्वेंटी-२० मालिका=== {{main|२०१० श्रीलंका टी२० चौरंगी मालिका}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! स्थान !width="120"| संघ !width="20"| {{Tooltip | सा | खेळले}} !width="20"| {{Tooltip | वि | जिंकले}} !width="20"| {{Tooltip | प | हरले}} !width="20"| {{Tooltip | नि.ना | परिणाम नाही}} !width="20"| {{Tooltip | ब | बरोबरीत}} !width="20"| {{Tooltip | गुण | गुण}} !width="50"| {{Tooltip | धावगती | नेट रन रेट}} |- style="background:#cfc;" | १ ||align="left"|{{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]]|| ३ || ३ || ० || ० || ० || '''६''' || +२.४९१ |- | २ ||align="left"|{{cr|CAN}} || ३ || १ || २ || ० || ० || '''२''' || +०.३६६ |- | ३ ||align="left"|{{cr|IRE}} || ३ || १ || २ || ० || ० || '''२''' || –०.०६३ |- | ४ ||align="left"|{{cr|AFG|२०१३}} || ३ || १ || २ || ० || ० || '''२''' || –१.३६३ |} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|ट्वेंटी-२० मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440213.html सामना १] || १ फेब्रुवारी || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] || [[कौशल सिल्वा]] || {{cr|CAN}} || [[आशिष बगई]] || [[पैकियासोथी सरवणमुट्टू स्टेडियम|पी सारा ओव्हल]], [[श्रीलंका]] || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440224.html टी२०आ १२८] || १ फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[पैकियासोथी सरवणमुट्टू स्टेडियम|पी सारा ओव्हल]], [[श्रीलंका]] || {{cr|IRE}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440218.html टी२०आ १३०] || ३ फेब्रुवारी || {{cr|CAN}} || [[आशिष बगई]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] || {{cr|CAN}} ४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440225.html सामना ४] || ३ फेब्रुवारी || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] || [[कौशल सिल्वा]] || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || [[सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] ६९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440219.html टी२०आ १३२] || ४ फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|CAN}} || [[आशिष बगई]] || [[सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] || {{cr|AFG|२०१३}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/440226.html सामना ६] || ४ फेब्रुवारी || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] || [[चमारा कपुगेदरा]] || {{cr|IRE}} || [[नायल ओ'ब्रायन]] || [[सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब ग्राउंड]], [[कोलंबो]], [[श्रीलंका]] || {{flagicon|SRI}} [[श्रीलंका अ क्रिकेट संघ|श्रीलंका अ]] ५ गडी राखून |} ===बांगलादेशचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvbdesh2010/engine/currenmatch/423782.html टी२०आ १३१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ३ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शाकिब अल हसन]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} १० गडी राखून |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvbdesh2010/engine/match/423783.html वनडे २९४९] || ५ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शाकिब अल हसन]] || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर, न्यू झीलंड|नेपियर]] || {{cr|NZ}} १४६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvbdesh2010/engine/match/423784.html वनडे २९५१] || ८ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शाकिब अल हसन]] || [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल, ड्युनेडिन|युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZL}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvbdesh2010/engine/match/423785.html वनडे २९५३] || ११ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शाकिब अल हसन]] || [[लँकेस्टर पार्क|एएमआय स्टेडियम]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZL}} ३ गडी राखून |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvbdesh2010/engine/match/423786.html कसोटी १९५३] || १५-१९ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[शाकिब अल हसन]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZL}} १२१ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा भारत दौरा === {{main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvrsa2010/engine/match/441825.html कसोटी १९५१] || ६-१० फेब्रुवारी || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|व्हीसीए स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|RSA}} एक डाव आणि ६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvrsa2010/engine/match/441826.html कसोटी १९५२] || १४-१८ फेब्रुवारी || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[ग्रॅम स्मिथ]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} एक डाव आणि ५७ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/indvrsa2010/engine/match/441827.html वनडे २९६१] || २१ फेब्रुवारी || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[जॅक कॅलिस]] || [[सवाई मानसिंग स्टेडियम]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} १ धावेने |- | [http://www.espncricinfo.com/indvrsa2010/engine/match/441828.html वनडे २९६२] || २४ फेब्रुवारी || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[जॅक कॅलिस]] || [[कॅप्टन रूपसिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]]|| {{cr|IND}} १५३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/indvrsa2010/engine/match/441829.html वनडे २९६३] || २७ फेब्रुवारी || [[महेंद्रसिंग धोनी]] || [[जॅक कॅलिस]] || [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} ९० धावांनी |} ===२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता=== {{main|२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१० - पात्रता सामने}} शीर्ष दोन संघांनी कॅरिबियनमध्ये २०१० च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० मध्ये प्रगती केली.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/405141.html|title=UAE to host expanded World Twenty20 Qualifiers|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date=20 July 2009}}</ref> ====गट फेरी==== {{stack begin|float=left}} {{२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता गट अ गुणफलक}} {{stack end}} {{stack begin|float=left}} {{२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता गट ब गुणफलक}} {{stack end}}{{clear}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! गट ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|गट फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439496.html सामना १] || ९ फेब्रुवारी || अ || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439495.html टी२०आ १३५] || ९ फेब्रुवारी || अ || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} १३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439498.html सामना ३] || ९ फेब्रुवारी || ब || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|UAE}} || [[खुर्रम खान]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|UAE}} १५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439497.html टी२०आ १३६] || ९ फेब्रुवारी || ब || {{cr|CAN}} || [[रिझवान चीमा]] || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439500.html टी२०आ १३७] || १० फेब्रुवारी || अ || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} १४ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439502.html सामना ६] || १० फेब्रुवारी || अ || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|IRE}} ७८ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439499.html टी२०आ १३८] || १० फेब्रुवारी || ब || {{cr|CAN}} || [[रिझवान चीमा]] || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|KEN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439501.html सामना ८] || १० फेब्रुवारी || ब || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || {{cr|UAE}} || [[खुर्रम खान]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|UAE}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439503.html सामना ९] || ११ फेब्रुवारी || अ || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} २९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439506.html टी२०आ १३९] || ११ फेब्रुवारी || ब || {{cr|KEN}} || [[मॉरीस ओमा]] || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|NED}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439505.html टी२०आ १४०] || ११ फेब्रुवारी || अ || {{cr|SCO}} || [[गॅव्हिन हॅमिल्टन]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|IRE}} ३७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439504.html सामना ११] || ११ फेब्रुवारी || ब || {{cr|CAN}} || [[आशिष बगई]] || {{cr|UAE}} || [[खुर्रम खान]] || [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम|शेख झायेद स्टेडियम]], [[अबू धाबी]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|UAE}} ४२ धावांनी |} ====सुपर फोर==== {{२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० पात्रता सुपर फोर गुणफलक}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|सुपर फोर |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439507.html टी२०आ १४१] || १२ फेब्रुवारी || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|NED}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439508.html सामना १४] || १२ फेब्रुवारी || {{cr|UAE}} || [[खुर्रम खान]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|IRE}} २२ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439509.html सामना १५] || १३ फेब्रुवारी || {{cr|UAE}} || [[खुर्रम खान]] || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439510.html टी२०आ १४२] || १३ फेब्रुवारी || {{cr|NED}} || [[पीटर बोरेन]] || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|IRE}} ६५ धावांनी |} ====अंतिम सामना==== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|अंतिम सामना |- | [http://www.espncricinfo.com/2010iccwt20/engine/match/439511.html टी२०आ १४३] || १३ फेब्रुवारी || {{cr|IRE}} || [[विल्यम पोर्टरफिल्ड]] || {{cr|AFG|२०१३}} || [[नवरोज मंगल]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} ८ गडी राखून |} ===केन्या विरुद्ध नेदरलँड=== {{main|नेदरलँड्स क्रिकेट संघाचा केन्या दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html वनडे २८५६] || १६ फेब्रुवारी || [[मॉरीस ओमा]] || [[पीटर बोरेन]] || [[नैरोबी जिमखाना क्लब|जिमखाना क्लब ग्राउंड]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html वनडे २९५८] || १८ फेब्रुवारी || [[मॉरीस ओमा]] || [[पीटर बोरेन]] || [[नैरोबी जिमखाना क्लब|जिमखाना क्लब ग्राउंड]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} ८० धावांनी |} ===यूएई मध्ये अफगाणिस्तान विरुद्ध कॅनडा=== {{main|कॅनडा क्रिकेट संघाचा अफगाणिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441780.html वनडे २९५७] || १६ फेब्रुवारी || [[नवरोज मंगल]] || [[आशिष बगई]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह (शहर)|शारजाह]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|AFG|२०१३}} १ धावेने |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441781.html वनडे २९५९] || १८ फेब्रुवारी || [[नवरोज मंगल]] || [[आशिष बगई]] || [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह (शहर)|शारजाह]], [[संयुक्त अरब अमिराती|यूएई]] || {{cr|CAN}} ४ गडी राखून |} ===इंग्लंड विरुद्ध पाकिस्तान=== {{main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/pakveng2010/engine/match/440945.html टी२०आ १४४] || १९ फेब्रुवारी || [[शोएब मलिक]] || [[पॉल कॉलिंगवुड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|ENG}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/pakveng2010/engine/match/440946.html टी२०आ १४५] || २० फेब्रुवारी || [[शोएब मलिक]] || [[पॉल कॉलिंगवुड]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|दुबई स्पोर्ट्स सिटी क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ===२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग पाच=== {{main|२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग पाच}} ====गट फेरी==== {{२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग पाच गुणफलक}} {| class="wikitable" |- ! क्र.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricketeurope4.net/DATABASE/ARTICLES2/articles/000057/005718.shtml|title=Expanded ICC WT20 2010 Qualifier and new WCL venues announced|publisher=Cricket Europe|date=20 May 2009}}{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|गट फेरी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442696.html सामना १] || २० फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|SIN}} १२६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442697.html सामना २] || २० फेब्रुवारी || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442698.html सामना ३] || २० फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफा रिका]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|USA}} २८५ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442699.html सामना ४] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफा रिका]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|JEY}} ९ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442700.html सामना ५] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|USA}} १९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442701.html सामना ६] || २१ फेब्रुवारी || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|NEP}} १६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442702.html सामना ७] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|USA}} ६६ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442703.html सामना ८] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|NEP}} ८ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442704.html सामना ९] || २३ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफ रिका]] || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|SIN}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442705.html सामना १०] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफ रिका]] || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|NEP}} १९३ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442706.html सामना ११] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|BHR}} २७ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442707.html सामना १२] || २४ फेब्रुवारी || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|SIN}} ९९ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442708.html सामना १३] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442709.html सामना १४] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|SIN}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442710.html सामना १५] || २६ फेब्रुवारी || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफ रिका]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|BHR}} ९५ धावांनी |} ====प्लेऑफ==== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|प्लेऑफ |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442711.html अंतिम सामना] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|USA}} || [[स्टीव्ह मसिआ]] || {{cr|NEP}} || [[पारस खडका]] || त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान, [[कीर्तिपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442712.html तिसरे स्थान प्लेऑफ] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|SIN}} || [[मुनीश अरोरा]] || {{cr|BHR}} || [[यासर सादेक]] || बिरेंद्र सैनिक महा विद्यालय मैदान, [[भक्तपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|BHR}} ३ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wcl/engine/match/442713.html पाचवे स्थान प्लेऑफ] || २७ फेब्रुवारी || {{cr|JEY}} || [[रायन ड्रायव्हर]] || {{cr|FIJ}} || [[जोसेफा रिका]] || अभियांत्रिकी कॅम्पस ग्राउंड, [[पाटण, ललितपूर|ललितपूर]], [[नेपाळ]] || {{cr|JEY}} ५ गडी राखून |} =====अंतिम क्रमवारी===== स्पर्धेच्या समाप्तीनंतर खालीलप्रमाणे संघांचे वाटप करण्यात आले. {| class="wikitable" |- ! स्थान ! संघ ! स्थिती |- style="background:#D0F0C0" | align="center" | १ला || {{cr|NEP}} || rowspan=2| [[२०१० आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग चार|२०१० साठी विभाग चारमध्ये]] पदोन्नती |- style="background:#D0F0C0" | align="center" | २रा || {{cr|USA}} |- | align="center" | ३रा || {{cr|SIN}} || rowspan=2 | [[२०१२ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग पाच|२०१२ साठी विभाग पाचमध्ये]] राहिले |- | align="center" | ४था || {{cr|BHR}} |- style="background:#FF8888" | align="center" | ५वा || {{cr|JER}} || rowspan=2| [[२०११ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग विभाग सहा|२०११ साठी विभाग सहामध्ये]] घसरले |- style="background:#FF8888" | align="center" | ६वा || {{cr|FIJ}} |} ===ऑस्ट्रेलियाचा न्यू झीलंड दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा न्यू झीलंड दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423787.html टी२०आ १४८] || २६ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] || [[वेस्टपॅक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423788.html टी२०आ १४९] || २८ फेब्रुवारी || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[मायकेल क्लार्क (क्रिकेटर)|मायकेल क्लार्क]] || [[लँकेस्टर पार्क|एएमआय स्टेडियम]], [[क्राइस्टचर्च]] || सामना बरोबरीत सुटला; {{cr|NZL}} [[सुपर ओव्हर]] जिंकली |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423791.html वनडे २९६६] || ३ मार्च || [[रॉस टेलर]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[मॅकलिन पार्क]], [[नेपियर, न्यू झीलंड|नेपियर]] || {{cr|NZL}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423792.html वनडे २९६९] || ६ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} १२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डी/एल]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423793.html वनडे २९७१] || ९ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423794.html वनडे २९७३] || ११ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]]|| {{cr|AUS}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस पद्धत|डी/एल]]) |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/match/423795.html वनडे २९७५] || १३ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[वेस्टपॅक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZL}} ५१ धावांनी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/current/match/423789.html कसोटी १९५५] || १९-२३ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} १० गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/nzvaus2010/engine/current/match/423790.html कसोटी १९५७] || २७-३१ मार्च || [[डॅनियल व्हिटोरी]] || [[रिकी पाँटिंग]] || [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} १७६ धावांनी |} ===झिम्बाब्वेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|झिम्बाब्वे क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|टी२०आ मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/engine/match/439139.html टी२०आ १५०] || २८ फेब्रुवारी || [[दिनेश रामदिन]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|ZIM}} २६ धावांनी |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/wivzim2010/engine/match/439140.html वनडे २९६७] || ४ मार्च || [[ख्रिस गेल]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गियाना]] || {{cr|ZIM}} २ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wivzim2010/engine/match/439141.html वनडे २९७०] || ६ मार्च || [[ख्रिस गेल]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[गियाना]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wivzim2010/engine/match/439142.html वनडे २९७२] || १० मार्च || [[ख्रिस गेल]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस व्हॅले ग्राउंड]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]] || {{cr|WIN}} १४१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/wivzim2010/engine/match/439143.html वनडे २९७४] || १२ मार्च || [[ख्रिस गेल]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस व्हॅले ग्राउंड]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/wivzim2010/engine/match/439144.html वनडे २९७६] || १४ मार्च || [[ख्रिस गेल]] || [[प्रॉस्पर उत्सेया]] || [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस व्हॅले ग्राउंड]], [[किंग्सटाउन]], [[सेंट व्हिन्सेंट आणि ग्रेनेडीन्स|सेंट व्हिन्सेंट]] || {{cr|WIN}} ४ गडी राखून |} ===इंग्लंडचा बांगलादेश दौरा=== {{main|इंग्लंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २००९-१०}} {| class="wikitable" |- ! क्र. ! तारीख ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- ! colspan="9"|एकदिवसीय मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshveng2010/engine/current/match/426420.html वनडे २९६४] || २८ फेब्रुवारी || [[शाकिब अल हसन]] || [[अलास्टेर कूक]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshveng2010/engine/current/match/426421.html वनडे २९६५] || २ मार्च || [[शाकिब अल हसन]] || [[अलास्टेर कूक]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} २ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshveng2010/engine/current/match/426422.html वनडे २९६८] || ५ मार्च || [[शाकिब अल हसन]] || [[अलास्टेर कूक]] || [[जोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चितगाव]] || {{cr|ENG}} ४५ धावांनी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshveng2010/engine/match/426423.html कसोटी १९५४] || १२-१६ मार्च || [[शाकिब अल हसन]] || [[अलास्टेर कूक]] || [[जोहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चितगाव]] || {{cr|ENG}} १८१ धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/bdeshveng2010/engine/current/match/426424.html कसोटी १९५६] || २०-२४ मार्च || [[शाकिब अल हसन]] || [[अलास्टेर कूक]] || [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} ९ गडी राखून |} ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} {{reflist|group="n"}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम}} {{Authority control}} [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील क्रिकेट]] saf1rvn1xqmaj3pc72lien78tee906d 0 343587 2712024 2591645 2026-09-25T04:22:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712024 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''चंद्रावती''' (३ सप्टेंबर १९२८ - १५ नोव्हेंबर २०२०) या भारतीय राजकारणी होत्या. त्यांचा जन्म १९२८ मध्ये पूर्व पंजाबमधील [[भिवानी जिल्हा|भिवानी जिल्ह्यातील]] दलावास गावात झाला. त्यांचे वडील हजारीलाल शेओरान हे [[भारतीय लष्कर|भारतीय सैन्यात]] कार्यरत होते. १९५४ मध्ये त्या [[हरियाणा विधानसभा|हरियाणा विधानसभेच्या]] पहिल्या महिला सदस्य होत्या आणि हरियाणाच्या पहिल्या महिला खासदार होत्या. १९ फेब्रुवारी १९९० ते १८ डिसेंबर १९९० पर्यंत त्या [[पुडुचेरी (केंद्रशासित प्रदेश)|पुडुचेरीच्या]] लेफ्टनंट गव्हर्नर होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/STATISTICAL/pondicherry.HTML|title=PONDICHERRY LEGISLATIVE ASSEMBLY|publisher=National Informatics Centre|access-date=22 December 2012}}</ref> १९६४-६६ आणि १९७२-७४ मध्ये त्या हरियाणा सरकारमध्ये मंत्री होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.guide2womenleaders.com/Governors1990.htm|title=Worldwide Guide to Women in Leadership|publisher=guide2womenleaders|access-date=22 December 2012}}</ref> १९७७ मध्ये, त्या [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] उमेदवार म्हणून [[भिवानी लोकसभा मतदारसंघ|भिवानी मतदारसंघातून]] [[सहावी लोकसभा|६ व्या लोकसभेसाठी]] खासदार म्हणून निवडून आल्या आणि त्यांनी संरक्षण मंत्री [[बन्सी लाल]] यांचा पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.132/lssnew/Members/womenar.aspx?lsno=6|title=sixth Loksabha Members|publisher=National Informatics Center|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021124658/http://164.100.47.132/lssnew/Members/womenar.aspx?lsno=6|archive-date=21 October 2013|access-date=22 December 2012}}</ref> १९७७-७९ त्या जनता पक्षाच्या अध्यक्षा होत्या. १९८२-८५ त्या विरोधी पक्षाच्या नेत्या होत्या जेव्हा त्या लोक दल (चरण सिंग) मध्ये सामिल झाल्या होत्या. नंतर त्यांनी हरियाणातील [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये]] प्रवेश केला व तेथील त्या वरिष्ठ नेत्या होत्या. १५ नोव्हेंबर २०२० रोजी [[रोहतक|रोहतकच्या]] पंडित भागवत दयाळ शर्मा इन्स्टिट्यूटमध्ये त्यांचे निधन झाले. त्या ९२ वर्षाच्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/haryanas-first-woman-mp-chandrawati-dies-at-92/1976311|title=Haryana''s first woman MP Chandrawati dies at 92|date=15 November 2020|publisher=Outlook India|access-date=15 November 2020|archive-date=2021-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730053532/https://www.outlookindia.com/newsscroll/haryanas-first-woman-mp-chandrawati-dies-at-92/1976311|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/national/haryanas-first-woman-mp-chandrawati-dies-at-92/article33102474.ece|title=Haryana's first woman MP Chandrawati passes away|date=15 November 2020|website=द हिंदू|access-date=15 November 2020}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:हरियाणातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:जनता पक्षाचे राजकारणी]] [[वर्ग:६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:पुडुचेरीचे राज्यपाल]] [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२८ मधील जन्म]] 7two3v879n87z1gxmwfucb84etx97lr 0 345410 2711948 2682186 2026-09-25T00:26:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711948 wikitext text/x-wiki {{बदल}} ऋषभ मित्तल (जन्म २१ फेब्रुवारी १९९५ कटनी, मध्य प्रदेश) एक भारतीय रिअल इस्टेट डेव्हलपर, सामाजिक कार्यकर्ता आणि लैतेज इलेक्ट्रिक चे संस्थापक आणि सीईओ  आहेत. २०२२ मध्ये टाइम्स ऑफ इंडियाने त्यांच्या सामाजिक कार्यासाठी त्यांना उद्योजक फॉर द चेंज पुरस्काराने सन्मानित केले. ते श्री परमेश्वरलाल मित्तल चॅरिटेबल ट्रस्ट आणि कटनीचा ख्वाहिशे ग्रुप चालवतात, हा एक गरजूंना मदत करणारा उपक्रम आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/business-spotlight/rishab-mittal-entrepreneurship-is-always-looking-to-improve-abilities-and-systems-news-232787|title=Rishab Mittal : Entrepreneurship Is Always Looking To Improve Abilities And Systems|last=Desk|first=Spotlight|website=Outlook India|access-date=2024-02-29|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229172043/https://www.outlookindia.com/business-spotlight/rishab-mittal-entrepreneurship-is-always-looking-to-improve-abilities-and-systems-news-232787|url-status=dead}}</ref> == मागील  जीवन आणि शिक्षण == मित्तल यांचा जन्म मध्य प्रदेशातील कटनी येथे झाला. त्यांनी क्वीन्स मेरी युनिव्हर्सिटी, लंडन, युनायटेड किंग्डम येथून एमबीएचे शिक्षण घेतले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/rishab-mittal-the-pain-is-worth-the-gain-23246863|title=Rishab Mittal : The pain is worth the gain|last=Developer|first=Web|website=Mid-day|access-date=2024-02-29|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229172043/https://www.mid-day.com/brand-media/article/rishab-mittal-the-pain-is-worth-the-gain-23246863|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == ऋषभने लंडनमधून पदवी घेतल्यानंतर लगेचच त्याचा व्यवसाय सुरू केला, जिथे त्याने लिटेज इलेक्ट्रिकची स्थापना केली. त्यांना २०२१ मध्ये आयएफडी  पुरस्कारांद्वारे मॅन ऑफ द नेशन पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. नंतर त्यांनी पेरा स्टील इंडस्ट्रीज प्रा. लिमिटेड, बालाजी मार्बल आणि टाइल्स प्रा. लि., बालाजी कोल रिसोर्सेस प्रा. लि., पेरा फूड्स प्रा. लि., आणि पेरा फ्रेशनर प्रा. लि.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.oneindia.com/amphtml/partner-content/rishabh-mittal-a-passion-for-learning-is-true-entrepreneurship-3449313.html|title=Rishabh Mittal : A passion for learning is true Entrepreneurship|last=Cariappa|first=Anuj|date=August 17, 2022|website=One India|url-status=live}}</ref> कोविड दरम्यान, मित्तल यांनी त्यांचे सामाजिक कार्य सुरू केले जेथे त्यांनी देशातील वैद्यकीय निकडीसाठी १००० खाटांचे रुग्णालय उघडले. सोबतच त्यांनी मास्कचे वितरण, रस्त्याच्या कडेला असलेल्या असंख्य प्राण्यांना खायला दिले, ऑक्सिजन सिलिंडर आणि ऑक्सिमीटर दान केले. त्यांनी श्री परमेश्वरलाल मित्तल चॅरिटेबल ट्रस्ट आणि कटनीचा ख्वाहिशे ग्रुप सुरू केला, जो गरजूंना मदत करणारा उपक्रम आहे. २०२३ मध्ये, त्यांनी त्यांच्या ट्रस्टकडून मोहिमेअंतर्गत गरजूंना आहार देण्याचा उपक्रम सुरू केला जिथे त्यांनी सुमारे १२०० लोकांना अन्न दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newslivetv.com/rishab-mittal-chase-experiences-not-things/|title=Rishab Mittal : Chase experiences, not things - News Live|date=2022-08-16|language=en-GB|access-date=2024-02-29}}</ref> == पुरस्कार == * २०२१ मध्ये आयएफडी पुरस्कारांद्वारे मॅन ऑफ द नेशन पुरस्कार * टाइम्स ऑफ इंडिया तर्फे २०२२ मध्ये चेंज पुरस्कारासाठी उद्योजक == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:}} [[वर्ग:भारतीय उद्योजक]] [[वर्ग:इ.स. १९९५ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] bq4u8tzn1gqfzokwediokap5bvfhn6m 0 345412 2711946 2682182 2026-09-25T00:20:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711946 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''उमर पंजाबी''' (जन्म ०६ फेब्रुवारी २००२ भिवंडी, महाराष्ट्र) हा एक भारतीय दूरचित्रवाणी अभिनेता आणि यौटूंबेर आहे. तो गुलक (२०२२), जुबली (२०२३) आणि ट्रायल बाय फायर (२०२३) या वेबसिरीजसाठी ओळखला जातो. त्याला २०२३ मध्ये ईटी वेळाने स्टार आयकॉन ऑफ द इयरने सन्मानित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/umar-punjabi-a-millionaire-and-founder-of-alpha-trader-will-unveil-the-secrets-23316572|title=Umar Punjabi, a millionaire and founder of Alpha Trader, will unveil the secrets of trading in gold|date=2023-10-26|website=Mid-day|language=en|access-date=2024-02-29}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कारकीर्द == पंजाबीने २०२० मध्ये यौटूंबेर म्हणून आपल्या करिअरची सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/21-year-old-millionaire-umar-punjabi-a-trailblazer-in-the-world-of-forex-trading/3406036/|title=21-year-old millionaire Umar Punjabi: A trailblazer in the world of forex trading|date=2024-02-27|website=Financialexpress|language=en|access-date=2024-02-29}}</ref> २०२१ मध्ये त्याने द एम्पायर नावाच्या वेब सीरिजमधून पदार्पण केले जिथे त्याने आशुची भूमिका केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.oneindia.com/partner-content/the-alpha-trader-founder-umar-punjabis-gold-course-gets-sold-out-within-a-minute-3674785.html|title=The Alpha Trader founder Umar Punjabi's Gold Course gets sold out within a minute|last=English Desk|first=Oneindia|date=November 3, 2023|website=OneIndia|url-status=live}}</ref> नंतर २०२२ मध्ये त्याने आदिदास, सोफीत, वीआयपी  बॅग आणि मकेमाईट्रिप  साठी दूरचित्रवाणी जाहिराती केल्या. २०२२ मध्ये तो गुलक या भारतीय कौटुंबिक वेबसिरीजमध्ये दिसला होता जिथे त्याने राजची साईड रोल साकारली होती. या भूमिकेसाठी त्यांना आयटीएच्या यंग फेस युवा पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. २०२३ मध्ये तो ज्युबिली नावाच्या भारतीय हिंदी-भाषेच्या कालखंडातील नाटक दूरचित्रवाणी मालिकेत टिमोथीच्या भूमिकेत दिसला. २०२३ मध्ये त्याला सर्वोत्कृष्ट अभिनय करणारा अभिनेता देण्यात आला. स्टार नेशनतर्फे वर्षाचा पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/business-spotlight/young-millionaire-and-founder-of-alpha-trader-umar-punjabi-is-making-waves-in-the-trading-sphere-news-327619|title=Young Millionaire And Founder Of Alpha Trader, Umar Punjabi, Is Making Waves In The Trading Sphere|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-02-29|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229192808/https://www.outlookindia.com/business-spotlight/young-millionaire-and-founder-of-alpha-trader-umar-punjabi-is-making-waves-in-the-trading-sphere-news-327619|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == <references /> iynecdrsj9nogsfok6z4x3pghpowv77 0 345703 2712006 2415614 2026-09-25T03:06:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712006 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डेम क्रिस्टिन ॲन स्कॉट थॉमस''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/270630|title=Kristin Scott Thomas|website=BFI|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120928033447/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/270630|archive-date=28 September 2012|access-date=25 May 2008|आर्काईव्ह दिनांक=2012-09-28|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20120928033447/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/270630}}</ref> (जन्म २४ मे १९६०) ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आहे.<ref name="KST Bored With Ice Queen Label">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-features/11542277/Kristin-Scott-Thomas-is-bored-with-being-labelled-an-ice-queen.html|title=Kristin Scott Thomas is bored with being labelled an ice queen|last=Lawrence|first=Ben|date=17 April 2015|website=The Telegraph|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-features/11542277/Kristin-Scott-Thomas-is-bored-with-being-labelled-an-ice-queen.html|archive-date=11 January 2022|access-date=30 June 2015}}</ref> पाच वेळा [[ब्रिटिश अकादमी चित्रपट पुरस्कार|बाफ्टा पुरस्कार]] आणि [[लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कार|ऑलिव्हियर पुरस्कार]] नामांकित, तिने ''फोर वेडिंग्ज अँड फ्युनरल'' (१९९४) साठी सहाय्यक भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा बाफ्टा पुरस्कार आणि २००८ मध्ये ''द सीगल'' या नाटकासाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा ऑलिव्हियर पुरस्कार जिंकला. ''[[द इंग्लिश पेशंट (चित्रपट)|द इंग्लिश पेशंट]]'' (१९९६) मधील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी तिला अकादमी पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते. स्कॉट थॉमसने ''अंडर द चेरी मून'' (१९८६) मधून तिच्या चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ca.movies.yahoo.com/person/kristin-scott-thomas/biography.html|title=Kristin Scott Thomas|website=Yahoo Movies Canada|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904085351/https://ca.movies.yahoo.com/person/kristin-scott-thomas/biography.html|archive-date=4 September 2014|access-date=2024-03-07|आर्काईव्ह दिनांक=2014-09-04|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20140904085351/https://ca.movies.yahoo.com/person/kristin-scott-thomas/biography.html}}</ref> आणि ''अ हँडफुल ऑफ डस्ट'' (१९८८) साठी मोस्ट प्रॉमिसिंग न्यूकमरचा इव्हनिंग स्टँडर्ड फिल्म पुरस्कार जिंकला. ''बिटर मून'' (१९९२), ''[[मिशन: इम्पॉसिबल (चित्रपट)|मिशन: इम्पॉसिबल]]'' (१९९६), ''द हॉर्स व्हिस्परर'' (१९९८), ''गोस्फोर्ड पार्क'' (२००१), ''द व्हॅलेट'' (२००६) आणि ''टेल नो वन'' (२००७) यांचा तिच्या कामात समावेश आहे. फिलिप क्लॉडेलच्या ''आय हॅव लव्हड यू सो लाँग'' (२००८) साठी तिने सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा युरोपियन चित्रपट पुरस्कार जिंकला. तिच्या इतर चित्रपटांमध्ये ''लीव्हिंग'' (२००९), ''लव्ह क्राइम'' (२०१०), ''साराहज की'' (२०१०), ''नोव्हेअर बॉय'' (२०१०), ''द वुमन इन द फिफ्थ'' (२०११), ''ओन्ली गॉड फोरगिव्हज'' (२०१३), ''डार्केस्ट अवर'' (२०१७) आणि ''टॉम्ब रायडर'' (२०१८) हे आहे. २००३ च्या बर्थडे ऑनर्समध्ये तिची [[ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर|ऑफिसर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर]] (OBE) म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती आणि २०१५ च्या नवीन वर्षाच्या ऑनर्समध्ये नाटकातील सेवांसाठी [[ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर|डेम कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द ब्रिटिश एम्पायर]] (DBE) म्हणून नियुक्त करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/391413/New_Year_Honours_List_2015.pdf|title=2015 New Year Honours List|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102104907/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/391413/New_Year_Honours_List_2015.pdf|archive-date=2 January 2015|access-date=9 June 2022|आर्काईव्ह दिनांक=2015-01-02|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20150102104907/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/391413/New_Year_Honours_List_2015.pdf}}</ref> २००५ मध्ये फ्रेंच सरकारने तिला [[लीजन ऑफ ऑनर|''शेव्हॅलियर'' ऑफ द लिजन डी'होन्युअर]] म्हणून खिताब दिला.<ref name="connexion">{{स्रोत बातमी|url=http://www.connexionfrance.com/kristin-scott-thomas-profile-english-rose-at-home-in-paris-11379-news-article.html|title=English rose at home in Paris|date=March 2011|work=[[The Connexion]]|access-date=8 July 2011|archive-date=2011-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608145749/http://www.connexionfrance.com/kristin-scott-thomas-profile-english-rose-at-home-in-paris-11379-news-article.html|url-status=dead|पाहिले=2024-03-07|आर्काईव्ह दिनांक=2011-06-08|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20110608145749/http://www.connexionfrance.com/kristin-scott-thomas-profile-english-rose-at-home-in-paris-11379-news-article.html}}</ref><ref name="excessif">{{स्रोत बातमी|url=http://www.excessif.com/cinema/actu-cinema/dossiers/clash-de-la-semaine-kristin-scott-thomas-vs-sharon-stone-6251711-760.html|title=Clash de la semaine : Kristin Scott Thomas VS Sharon Stone|date=1 February 2011|work=Excessif|language=fr|access-date=8 July 2011|archive-date=2011-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205085913/http://www.excessif.com/cinema/actu-cinema/dossiers/clash-de-la-semaine-kristin-scott-thomas-vs-sharon-stone-6251711-760.html|url-status=dead|पाहिले=2024-03-07|आर्काईव्ह दिनांक=2011-02-05|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20110205085913/http://www.excessif.com/cinema/actu-cinema/dossiers/clash-de-la-semaine-kristin-scott-thomas-vs-sharon-stone-6251711-760.html}}</ref> == कारकीर्द == क्रिस्टिन स्कॉट थॉमसच्या अभिनय कारकिर्दीकडे लक्ष वेधले गेले जेव्हा तिला ''अंडर द चेरी मूनमध्ये'' मेरी शेरॉनची भूमिका मिळाली. १९८६ मध्ये रिलीज झालेला हा पहिलाच पण मोठ्या प्रमाणात गाजलेला चित्रपट होता, ज्यात प्रसिद्ध संगीत कलाकार [[प्रिन्स (संगीतकार)|प्रिन्सने]] दिग्दर्शित केल होता. एव्हलिन वॉच्या ''अ हँडफुल ऑफ डस्ट'' (१९८८) मधील भूमिकेसाठी तिने सर्वात आशाजनक नवोदित कलाकाराचा ''[[इव्हनिंग स्टँडर्ड]]'' ब्रिटिश फिल्म अवॉर्ड जिंकला. त्यानंतर ''बिटर मून'' आणि ''फोर वेडिंग्ज आणि फ्युनरलमध्ये'' [[ह्यू ग्रँट|ह्यू ग्रँटच्या]] सोबत भूमिका साकारल्या, जिथे तिने सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी [[बाफ्टा पुरस्कार|बाफ्टा]] जिंकला. १९९४ मध्ये, तिने रोमानियन-फ्रेंच चित्रपट ''एन अनफर्गेटेबल समर'' मध्ये भूमिका केली. या भागासाठी [[रोमेनियन भाषा|रोमानियन]] शिकण्याऐवजी, तिने तिच्या ओळी ध्वन्यात्मकपणे पाठ केल्या होत्या.<ref>{{Cite magazine|last=Lane|first=Anthony|date=14 October 1996|title=Foreign Accents|url=https://www.newyorker.com/magazine/1996/10/14/foreign-accents|magazine=The New Yorker|access-date=6 May 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.backstage.com/magazine/article/scott-thomas-recalls-romanian-film-19571/|title=Scott Thomas Recalls Romanian Film|date=8 January 2002|website=Backstage|access-date=18 June 2021}}</ref> २२ मार्च २०१५ रोजी ''ग्लॉसेस्टर सिटीझनसाठी'' दिलेल्या मुलाखतीत, तिने ''द इंग्लिश पेशंट'' आणि ''ओन्ली गॉड फोरगिव्हज या'' चित्रपटांसोबत ''एन अनफर्गेटेबल समर'' चित्रपटाचा उल्लेख केला ज्याचा तिला अभिमान आहे. १९९६ मध्ये ''[[द इंग्लिश पेशंट (चित्रपट)|द इंग्लिश पेशंट या]]'' तिच्या सर्वात प्रसिद्ध भूमिकेसह चित्रपट प्रदर्शित झाला, ज्याने तिला गोल्डन ग्लोब आणि ऑस्कर नामांकन तसेच समीक्षकांची प्रशंसा मिळवून दिली. त्यानंतर हॉलिवूडमध्ये ''द हॉर्स व्हिस्परर'' आणि ''रँडम हार्ट्स'' यांसारख्या चित्रपटांवर काही काळ काम केले. तथापि, तिसऱ्या मुलाला जन्म देण्यासाठी एक वर्षाची सुट्टी घेतली. २००३ मध्ये जेव्हा तिने रेसीनच्या ''बेरेनिसच्या'' फ्रेंच थिएटर प्रॉडक्शनमध्ये शीर्षक भूमिका केली तेव्हा ती रंगमंचावर परतली. रॉबर्ट ऑल्टमनचा चित्रपट ''गोसफोर्ड पार्कमध्ये'' लेडी सिल्व्हिया मॅककॉर्डलच्या भूमिकेत ती दिसली. [[आंतोन चेखव|आंतोन चेखवच्या]] ''द सीगलच्या'' लंडन वेस्ट एंड प्रॉडक्शनमध्ये अर्काडिनाच्या अभिनयासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी [[लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कार|लॉरेन्स ऑलिव्हियर पुरस्कारासाठी]] विजय मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.playbill.com/article/chiwetel-ejiofor-and-kristin-scott-thomas-win-2008-laurence-olivier-awards-com-148246|title=Chiwetel Ejiofor and Kristin Scott Thomas Win 2008 Laurence Olivier Awards|last=Shenton|first=Mark|last2=Ku|first2=Andrew|date=9 March 2008|website=Playbill|access-date=18 June 2021|last3=Nathan|first3=John}}</ref> तिने सप्टेंबर २००८ मध्ये न्यू यॉर्कमध्ये या भूमिकेची पुनरावृत्ती केली.<ref>''What's on Stage''. [http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821204904620&title=Speeches%3A+And+the+Laurence+Olivier+Winners+Said "Speeches: And the Laurence Olivier Winners Said"]. Retrieved 5 June 2011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130409220824/http://www.whatsonstage.com/index.php?pg=207&story=E8821204904620&title=Speeches%3A%20And%20the%20Laurence%20Olivier%20Winners%20Said}}</ref> २०१४ मध्ये, ती द ओल्ड विक थिएटर येथे [[सॉफोक्लीस|सोफोक्लेसच्या]] ''इलेक्ट्राच्या'' शीर्षक भूमिकेत दिसली. स्कॉट थॉमसने फ्रेंच चित्रपटांमध्येही काम केले आहे. २००८ मध्ये, ''आय हॅव लव्हड यू सो लॉग'' मधील अभिनयासाठी अनेक प्रशंसा मिळाली, ज्यात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी [[ब्रिटिश अकादमी चित्रपट पुरस्कार|बाफ्टा]] आणि [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] नामांकनांचा समावेश आहे. ''द अदर बोलेन गर्ल'' (२००८) मध्ये ती एलिझाबेथ बोलेन, काउंटेस ऑफ विल्टशायर आणि ऑर्मंड होटि जी, [[इंग्लंडचा आठवा हेन्री|हेन्री आठवीची]] दुसरी पत्नी [[ॲन बुलिन|ॲनची]] आई होती.<ref name="Variety">{{स्रोत बातमी|last=Carole Horst|url=https://www.variety.com/article/VR1118003932.html?categoryid=3628&cs=1|title=Rob Pattinson to star in 'Bel Ami'|date=19 May 2009|work=Variety|access-date=11 January 2010|archive-date=2010-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104051208/http://www.variety.com/article/VR1118003932.html?categoryid=3628&cs=1|url-status=dead}}</ref> २०१७ मध्ये जो राइटच्या ''डार्केस्ट अवर'' मधील भूमिका केल्याबद्दल तिला ७१ व्या ब्रिटिश अकादमी फिल्म अवॉर्ड्समध्ये सहाय्यक भूमिकेतील सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी बाफ्टा पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.screendaily.com/news/kristin-scott-thomas-to-star-in-thriller-paramour/5117794.article|title=Kristin Scott Thomas to star in thriller 'Paramour'|last=Kay|first=Jeremy|date=12 May 2017|website=ScreenDaily|access-date=18 June 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cineuropa.org/en/interview/384808/|title=Alexandra-Therese Keining • Director of ''The Average Color of the Universe''|last=Lumholdt|first=Jan|date=5 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205112107/https://cineuropa.org/en/interview/384808/|archive-date=5 February 2020|access-date=18 June 2021}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == फ्रेंच [[स्त्रीरोगशास्त्र|स्त्रीरोगतज्ज्ञ]], फ्रँकोइस ऑलिव्हेनेसपासून स्कॉट थॉमसचा घटस्फोट झाला आहे, ज्यांच्यापासून तिला तीन मुले आहेत. स्कॉट थॉमस ती १९ वर्षांची होती तेव्हापासून फ्रान्समध्ये राहिली होती, तिने तिच्या मुलांना पॅरिसमध्ये वाढवले होते,<ref name="KST Bored With Ice Queen Label"/> आणि काहीवेळा ती स्वतःला ब्रिटिशांपेक्षा अधिक फ्रेंच समजते.<ref>Multiple sources: </ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील जन्म]] [[वर्ग:बाफ्टा पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:लॉरेन्स ऑलिव्हिये पुरस्कारविजेते]] 503byq9r9o067k0qqbu1kjocnwraqgj 0 345732 2711884 2672705 2026-09-24T21:02:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711884 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रोसली अँडरसन मॅकडोवेल''' (जन्म २१ एप्रिल १९५८) ही एक अमेरिकन अभिनेत्री आणि माजी फॅशन मॉडेल आहे. मॅकडॉवेल रोमँटिक कॉमेडी चित्रपट आणि नाटकांमधील तिच्या भूमिकांसाठी ओळखले जाते. तिने केल्विन क्लेनसाठी मॉडेलिंग केले आहे आणि १९८६ पासून लॉरिअलची प्रवक्ता आहे.<ref name="L'Oréal">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lorealparis.com.au/spokespersons/andie-macdowell.aspx|title=Andie MacDowell|website=L'Oréal|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314212208/http://lorealparis.com.au/spokespersons/andie-macdowell.aspx|archive-date=March 14, 2016|access-date=March 22, 2016}}</ref> तिच्या सुरुवातीच्या चित्रपटांमध्ये ''ग्रेस्टोक: द लिजेंड ऑफ टार्झन, लॉर्ड ऑफ द एप्स'' (१९८४) आणि ''सेंट एल्मोज फायर'' (१९८५) यांचा समावेश आहे. ''सेक्स, लाईज अँड व्हिडिओटेप'' (१९८९) मध्ये तिची ब्रेकआउट भूमिका होती ज्याने तिला सर्वोत्कृष्ट महिला लीडसाठी इन्डीपेंडन्ट स्पीरीट पुरस्कार आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - मोशन पिक्चर ड्रामासाठी [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले. त्यानंतर तिने ''ग्रीन कार्ड'' (१९९०), ''ग्राउंडहॉग डे'' (१९९३), ''शॉर्ट कट्स'' (१९९३), ''फोर वेडिंग्स अँड ए फ्युनरल'' (१९९४), ''मायकेल'' (१९९६), ''मल्टीप्लिसिटी'' (१९९६), आणि ''द म्युझ'' (१९९९) या चित्रपटांमध्ये काम केले. ''ब्युटी शॉप'' (२००५), ''फूटलूज'' (२०११), ''मॅजिक माइक XXL'' (२०१५), ''लव्ह आफ्टर लव्ह'' (२०१७), आणि ''रेडी ऑर नॉट'' (२०१९) मधील तिच्या सहाय्यक चित्रपट भूमिकांसाठी देखील ती ओळखली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiewire.com/2018/03/love-after-love-review-russell-harbaugh-andie-macdowell-1201944541/|title='Love After Love' Review: Andie MacDowell Gives the Performance of Her Life In an Uncommonly Raw Movie About Death|last=Ehrlich|first=David|date=March 28, 2018|access-date=April 1, 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deadline.com/2018/03/andie-macdowell-nude-metoo-60th-birthday-1202355524/|title=Andie MacDowell On First Nude Scene, Why 60 Is Better Than 30 & How A Legendary Critic Saved Her Career|last=Hammond|first=Pete|date=March 29, 2018|access-date=April 1, 2018}}</ref> तिने [[नेटफ्लिक्स]] मिनिसिरीज ''मेड'' (२०२१) मध्ये तिची मुलगी मार्गारेट क्वाली हिच्या सोबत सह-अभिनेत्रीचे पात्र केले ज्यासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी गोल्डन ग्लोब पुरस्कारासाठी नामांकन मिळाले होते (मालिका, लघु मालिका किंवा दूरचित्रवाणी चित्रपट प्रकारात) . == प्रारंभिक जीवन == मॅकडॉवेलचा जन्म २१ एप्रिल १९५८ रोजी गॅफनी, [[दक्षिण कॅरोलिना]] येथे पॉलीन "पौला" जॉन्स्टन, एक संगीत शिक्षिका आणि मेरियन सेंट पियरे मॅकडोवेल, एक लाकूड कार्यकारी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thetracyfamilyhistory.net/Cr_76_Great_Beauties.htm|title=GREAT BEAUTIES|archive-url=https://archive.today/20120912043411/http://www.thetracyfamilyhistory.net/Cr_76_Great_Beauties.htm|archive-date=September 12, 2012|access-date=September 1, 2015}}</ref> ज्यांनी विद्यापीठात वनशास्त्राचा अभ्यास केला होता यांच्या घरी झाला. तिचे पालक तिला "रोज" म्हणत. तिला तीन मोठ्या बहिणी आहेत (बॅब्स, ज्युलिया आणि बेव्हरली)<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Myers|first=Marc|url=https://www.wsj.com/real-estate/andie-macdowell-the-way-home-2d442ad5?mod=hp_featst_pos4|title=Andie MacDowell on Dropping Her Southern Accent and the Movie That Changed Her Life|date=February 27, 2024|work=WSJ|language=en-US|access-date=2024-02-27}}</ref> आणि तिच्या वंशामध्ये स्कॉटिश लोकांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hellomagazine.com/celebrities/2009/03/31/myers-scot-fashion|title=Mike Myers and Andie are 'dressed to kilt' in Scottish fashion show|date=March 30, 2009|access-date=September 1, 2015}}</ref> तिची आई मद्यपी होती आणि ती सहा वर्षांची असताना तिच्या पालकांनी घटस्फोट घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2018/mar/03/andie-macdowell-actor-im-kind-of-goofy-interview|title=Andie MacDowell: 'I'm kind of goofy'|last=Pires|first=Candice|date=March 3, 2018|website=The Guardian|access-date=April 1, 2018}}</ref> मॅकडॉवेलच्या आईचे वयाच्या ५३ व्या वर्षी १९८१ मध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/film/2019/sep/16/id-ask-my-mum-why-do-you-drink-andie-macdowell-on-childhood-and-hollywood|title=Andie MacDowell on childhood and Hollywood|last=Hayes|first=Martha|date=September 16, 2019|website=[[द गार्डियन]]|access-date=July 29, 2020}}</ref> मॅकडोवेल आठ वर्षांचा असताना, तिच्या वडिलांनी पुन्हा लग्न केले. मॅकडॉवेलने १९७६ मध्ये गॅफनी हायस्कूलमधून पदवी प्राप्त केली, <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.goupstate.com/article/NC/20010725/News/605183922/SJ|title=Andie MacDowell to marry former Gaffney classmate Publicist says that actress is getting married again|date=July 25, 2001|work=goupstate.com|access-date=September 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911111743/https://www.goupstate.com/article/NC/20010725/News/605183922/SJ|archive-date=September 11, 2021|url-status=dead}}</ref> त्यानंतर [[कोलंबिया (साउथ कॅरोलिना)|कोलंबिया, दक्षिण कॅरोलिना]] येथे जाण्यापूर्वी दोन वर्षे विन्थ्रॉप विद्यापीठात प्रवेश घेतला. विल्हेल्मिना मॉडेल्सच्या प्रतिनिधीने ती [[लॉस एंजेलस|लॉस एंजेलसच्या]] सहलीवर असताना पाहिल्यानंतर, मॅकडोवेलने १९७८ मध्ये न्यू यॉर्क शहरातील एलिट मॉडेल मॅनेजमेंटसोबत मॉडेलिंग करारावर स्वाक्षरी केली <ref name="yahoo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://movies.yahoo.com/person/andie-macdowell/biography.html|title=Andie MacDowell|website=Yahoo Movies|access-date=September 1, 2015}}</ref> एलिटने तिला दीड वर्षांसाठी [[पॅरिस|पॅरिसमध्ये]] मॉडेलिंग करण्यासाठी पाठवले.<ref name=":0" /> == कारकीर्द == १९८० च्या दशकाच्या सुरुवातीस, मॅकडॉवेलने ''व्होग'' मासिकासाठी मॉडेलिंग केले आणि यवेस सेंट लॉरेंट, व्हॅसरेट, अरमानी परफ्यूम, सबेथ-रो, मिंक इंटरनॅशनल, ऍनी क्लेन आणि बिल ब्लास यांच्या जाहिरातींमध्ये दिसली. [[टाइम्स स्क्वेअर|टाइम्स स्क्वेअरमधील]] बिलबोर्डची मालिका आणि कॅल्विन क्लेनच्या राष्ट्रीय दूरदर्शन जाहिरातींनी लक्ष वेधून घेतले आणि ''ग्रेस्टोक: द लीजेंड ऑफ टार्झन, लॉर्ड ऑफ द एप्स या'' चित्रपटात तिचे १९८४ मध्ये पदार्पण झाले. या भूमिकेत, मॅकडोवेलच्या ओळी ग्लेन क्लोजने डब केल्या होत्या कारण जेनच्या भूमिकेसाठी तिचा दक्षिणी उच्चार खूप तीव्र वाटत होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Newman|first=Judith|url=https://www.nytimes.com/1992/01/19/movies/and-some-call-for-a-voice.html|title=... And Some Call for a Voice|date=January 19, 1992|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=November 7, 2011}}</ref> १९८५ मध्ये, मॅकडोवेलने ''सेंट एल्मोज फायरमध्ये'' डॉक्टर म्हणून सहायक भूमिका बजावली. [[चित्र:Andie_MacDowell_Cannes.jpg|इवलेसे|left| २००३ कान्स फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये मॅकडोवेल]] मॅकडॉवेलने प्रसिद्ध प्रशिक्षक हॅरोल्ड गुस्किन आणि वॉरन रॉबर्टसन यांच्यासोबत खाजगीरित्या काम करण्याव्यतिरिक्त ॲक्टर्स स्टुडिओमधील शिक्षकांसोबत अभिनय पद्धतीचा अभ्यास केला.<ref name="yahoo"/> चार वर्षांनंतर, दिग्दर्शक [[स्टीवन सॉडरबर्ग|स्टीव्हन सोडरबर्गने]] तिला ''सेक्स, लाईज अँड व्हिडिओटेप'' (१९८९) या चित्रपटात घेतले. तिच्या अभिनयामुळे तिला इंडिपेंडंट स्पिरिट अवॉर्ड, लॉस एंजेलस फिल्म क्रिटिक्स असोसिएशन अवॉर्ड आणि सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी गोल्डन ग्लोब अवॉर्डसाठी नामांकन मिळाले. १९९० च्या दशकात, मॅकडॉवेलने दिग्दर्शक हॅरोल्ड रॅमिसच्या १९९३ च्या कॉमेडी, ''ग्राउंडहॉग डे'', तसेच [[ह्यू ग्रँट|ह्यू ग्रँटच्या]] सोबत ''फोर वेडिंग्ज अँड फ्युनरल'' (१९९४) च्या बॉक्स ऑफिस यशामुळे स्टारडम मिळवले. १९८६ पासून, मॅकडोवेल कॉस्मेटिक आणि हेअरकेअर कंपनी लॉरिअल साठी प्रिंट आणि दूरचित्रवाणी जाहिरातींमध्ये दिसली आहे. २००० मध्ये तिने ''हॅरिसनस फ्लॉवर्समध्ये'' काम केले. नंतरच्या वर्षांत, तिने प्रामुख्याने दूरचित्रवाणीवर आणि स्वतंत्र चित्रपटांमध्ये काम केले.<ref name="yahoo"/> २०१२ मध्ये, तिने ''जेन बाय डिझाईन या'' अल्पायुषी एबीसी फॅमिली मालिकेत सह-कलाकाराचे काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/jane-by-design-canceled-officially-by-abc-family/145276/|title='Jane by Design' Canceled Officially by ABC Family – Ratings &#124; TVbytheNumbers|date=August 13, 2012|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120819115102/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/08/17/jane-by-design-canceled-officially-by-abc-family/145276/|archive-date=August 19, 2012|access-date=August 17, 2012}}</ref> २०१३ ते २०१५ पर्यंत, तिने हॉलमार्क चॅनल कौटुंबिक मालिका ''सीडर कोव्हमध्ये'' काम केले. २०१८ मध्ये मॅकडॉवेलने रॉजर स्पॉटिसवुड दिग्दर्शित व मेरी ॲलिस मोनरो यांच्या कादंबरीवर आधारित, ''द बीच हाऊस'' चित्रपटात अभिनय केला आणि त्याची निर्मिती देखील केली. तसेच २०१८ मध्ये, तिने ''रेडी ऑर नॉट'' या हॉरर कॉमेडी चित्रपटात भूमिका साकारली ज्याचे २६ दिवसात शूटिंग झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://deadline.com/2018/09/andie-macdowell-joins-fox-searchlight-thriller-ready-or-not-1202468349/|title=Andie MacDowell Joins Fox Searchlight Thriller 'Ready Or Not'|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=September 20, 2018|website=Deadline|language=en-US|access-date=December 26, 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thegww.com/fox-searchlights-thriller-ready-or-not-starring-samara-weaving-shoots-october-november/|title=Fox Searchlight's Thriller 'Ready Or Not' Starring Samara Weaving Shoots October–November|last=Marc|first=Christopher|date=September 15, 2018|website=GWW|language=en-US|access-date=December 26, 2020}}</ref> हा चित्रपट २०१९ मध्ये प्रदर्शित झाला आणि व्यावसायिकरीत्या यशस्वी ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2019/film/news/box-office-ready-or-not-angel-has-fallen-opening-1203307929/|title='Ready or Not,' 'Angel Has Fallen' Enter Box Office Race|last=Rubin|first=Rebecca|date=August 21, 2019|website=Variety|language=en-US|access-date=December 26, 2020}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2019/08/ready-or-not-movie-review/596428/|title='Ready or Not' Is a Clever Horror Comedy About Entitled Rich People|last=Sims|first=David|date=August 22, 2019|website=The Atlantic|language=en-US|access-date=December 26, 2020}}</ref> == निवडक चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी मालिका == {| class="wikitable" style="width: auto; border-collapse: collapse;" |- ! चित्रपट !! वर्ष !! सहकलाकार !! पुरस्कार आणि श्रेणी !! वैशिष्ट्य |- | [[ग्रेस्टोक: द लीजेंड ऑफ टार्झन, लॉर्ड ऑफ द एप्स|ग्रेस्टोक: द लीजेंड ऑफ टार्झन]] || १९८४ || [[क्रिस्टोफर लँबर्ट]] || -- || पदार्पणाचा चित्रपट |- | [[सेंट एल्मोज फायर (चित्रपट)|सेंट एल्मोज फायर]] || १९८५ || [[रॉब लो]], [[डेमी मूर]] || -- || सुरुवातीचे व्यावसायिक यश |- style="background-color: #e6f2ff;" | [[सेक्स, लाईज, अँड व्हिडिओटेप]] || १९८९ || [[जेम्स स्पेडर]] || [[कान्स चित्रपट महोत्सव]]: सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री; [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] नामांकन <ref>{{cite web |url=https://www.festival-cannes.com/en/p/andie-macdowell/ |title=Andie MacDowell Cannes Profile |publisher=Festival de Cannes |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> || जागतिक स्तरावर समीक्षकांकडून गौरव |- | [[ग्रीन कार्ड (चित्रपट)|ग्रीन कार्ड]] || १९९० || [[जेरार्ड डेपार्डियू]] || गोल्डन ग्लोब नामांकन: सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || व्यावसायिक यश |- | [[ग्राउंडहॉग डे (चित्रपट)|ग्राउंडहॉग डे]] || १९९३ || [[बिल मरे]] || [[सॅटर्न पुरस्कार]]: सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री || प्रचंड व्यावसायिक यश आणि क्लासिक चित्रपट |- | [[शॉर्ट कट्स]] || १९९३ || [[ज्युलियन मूर]], [[ब्रुस डेव्हिसन]] || गोल्डन ग्लोब विशेष पुरस्कार || समीक्षकांकडून विशेष प्रशंसा |- style="background-color: #e6f2ff;" | [[फोर वेडिंग्ज अँड अ फ्युनरल]] || १९९४ || [[ह्यू ग्रँट]] || [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]] नामांकन: सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री <ref>{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/person/andie-macdowell |title=Andie MacDowell Golden Globes History |publisher=Golden Globes |access-date=१५ मार्च २०२६}}</ref> || जागतिक स्तरावर गाजलेला चित्रपट |- | [[मायकेल (१९९६ चित्रपट)|मायकेल]] || १९९६ || [[जॉन ट्रॅव्होल्टा]] || -- || व्यावसायिक यश |- | [[मल्टीप्लिसिटी (चित्रपट)|मल्टीप्लिसिटी]] || १९९६ || [[मायकेल कीटन]] || -- || विनोदी भूमिकेसाठी कौतुक |- | [[द म्यूज]] || १९९९ || [[अल्बर्ट ब्रूक्स]], [[शेरॉन स्टोन]] || -- || व्यावसायिक यश |- | [[क्रश (२००१ चित्रपट)|क्रश]] || २००१ || [[इमेल्डा स्टॉन्टन]] || -- || चरित्र भूमिका |- | [[ब्युटी शॉप]] || २००५ || [[क्वीन लतीफा]] || -- || विनोदी चित्रपट |- | [[रेडी ऑर नॉट (२०१९ चित्रपट)|रेडी ऑर नॉट]] || २०१९ || [[समारा वीव्हिंग]] || -- || अलिकडच्या काळातील यशस्वी चित्रपट |- | [[द वे होम (टीव्ही मालिका)|द वे होम]] || २०२३ || [[चॉयलर लेघ]] || फॅमिली फिल्म पुरस्कार नामांकन || दूरचित्रवाणी मालिकेतील प्रमुख भूमिका |} == वैयक्तिक जीवन == १९८६ मध्ये, मॅकडोवेलने पॉल क्वाली नावाच्या एक माजी मॉडेलशी विवाह केला. गॅपच्या जाहिरातींसाठी काम करताना दोघांची भेट झाली. त्यांना एक मुलगा, जस्टिन आणि दोन मुली झाल्या. रेनी आणि मार्गारेट या दोघी मुली अभिनेत्री आणि गायिका आहे. <ref>Reagan Alexander (December 8, 2011), [https://people.com/awards/andie-macdowells-daughter-named-miss-golden-globe/ Rainey Named Miss Golden Globe 2012], ''[[People (magazine)|People]]''</ref> मॅकडॉवेल आणि क्वाली यांचा १९९९ मध्ये घटस्फोट झाला.<ref name="People04">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.people.com/people/article/0,,710712,00.html|title=Andie MacDowell and Husband to Divorce|website=People|access-date=September 1, 2015|archive-date=2016-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520013257/http://www.people.com/people/article/0,,710712,00.html|url-status=dead}}</ref> क्वालीपासून घटस्फोट घेतल्यानंतर, मॅकडोवेलचे अभिनेता [[डेनिस क्वेड]]सोबत वर्षभर संबंध होते. नंतर मॅकडोवेलने तिच्या शाळेतील वर्गमित्र रेट हार्टझोग या एक व्यावसायिकाशी १० नोव्हेंबर २००१ रोजी लग्न केले आणि ऑक्टोबर २००४ मध्ये घटस्फोट घेतला.<ref name="People04" /> २०१३ पर्यंत मॅकडोवेल [[कॅलिफोर्निया]]मधील [[मरीना डेल रे]] येथे राहत होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.trulia.com/blog/celebrity-homes/andie-macdowell-buys-sells-house/|title=Andie MacDowell buys in Marina Del Rey and sells in North Carolina|date=March 22, 2013|website=Trulia's Blog|access-date=September 1, 2015}}</ref> त्यानंतर २०२३ च्या सुमारास मॅकडोवेल [[साउथ कॅरोलिना|दक्षिण कॅरोलिना]]च्या किनारपट्टीवर राहते आहे.<ref name=":0"/> == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष !! श्रेणी !! पुरस्कार !! चित्रपट |- | १९८९ | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री | लॉस एंजेलस फिल्म क्रिटिक्स असोसिएशन पुरस्कार | rowspan="2" | ''सेक्स, लाइज अँड व्हिडिओ टेप'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-12-18-ca-528-story.html|title=Spike Lee's 'Right Thing' Takes L.A. Film Critics' Top Award : Movies: The 26 members agreed on "My Left Foot," "sex, lies" and "Baker Boys" but split a tie for best actress between MacDowell and Pfeiffer.|last=Mathews|first=Jack|date=December 18, 1989|website=Los Angeles Times|access-date=October 18, 2021}}</ref> |- | १९९० | सर्वोत्कृष्ट महिला आघाडी | इन्डीपेंडन्ट स्पीरीट पुरस्कार |- | १९९४ | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री | सॅटर्न पुरस्कार | ''ग्राउंडहॉग डे'' |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतातील महिला मॉडेल]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ou6quh6rim2dp2vna8yxng52eg8eq7k 0 346463 2712075 2591826 2026-09-25T05:49:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712075 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जोनिता गांधी''' (जन्म २३ ऑक्टोबर १९८९) ही भारतीय वंशाची कॅनेडियन गायिका आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/cmcm/singing-for-a-bollywood-number-is-a-big-deal-says-jonita-gandhi|title="Singing for a Bollywood number is a big deal", says Jonita Gandhi|date=30 May 2019|website=Free Press Journal}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://canadianimmigrant.ca/living/culture/jonita-gandhi-highlights-canadas-bollywoodmonster-mashup-this-weekend|title=Jonita Gandhi highlights Canada's #BollywoodMonster Mashup this weekend|last=Jetelina|first=Margaret|date=18 July 2017|website=Canadian Immigrant|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716070705/http://canadianimmigrant.ca/living/culture/jonita-gandhi-highlights-canadas-bollywoodmonster-mashup-this-weekend|archive-date=16 July 2018|access-date=24 March 2022}}</ref> तिने मुख्यतः [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[तमिळ भाषा|तमिळ]] भाषांमध्ये गाणी रेकॉर्ड केली आहेत व [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[मराठी भाषा|मराठी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] आणि [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] भाषांमध्ये देखील काही गाणी आहे. तिच्या काही सर्वाधिक गाजलेल्या गाण्यांमध्ये "द ब्रेकअप साँग", "मेंटल मनाधील", "चेल्लामा" आणि "अरेबिक कुथू" यांचा समावेश आहे. ती तिच्या [[यूट्यूब]] वरिल कामांसाठी देखील प्रसिद्ध आहे. २०१३ मध्ये ''[[चेन्नई एक्सप्रेस|चेन्नई एक्सप्रेसद्वारे]]'' तिचे गायनात पदार्पण झाले.<ref name="tele">{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/from-a-youtube-sensation-to-a-bolly-playback-toronto-girl-jonita-gandhi-sings-to-t2/cid/210552|title=From a YouTube sensation to a Bolly playback, Toronto girl Jonita Gandhi sings to t2|date=27 February 2014|work=The Telegraph India.com|access-date=13 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022075549/https://www.telegraphindia.com/entertainment/from-a-youtube-sensation-to-a-bolly-playback-toronto-girl-jonita-gandhi-sings-to-t2/cid/210552|archive-date=22 October 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ca.billboard.com/music/punjabi-music|title=Punjabi Wave: How Diasporic Canadian Artists Are Redefining Global Music {{!}} Billboard Canada|website=ca.billboard.com|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ca.billboard.com/tag/jonita-gandhi|title=Jonita Gandhi {{!}} Billboard Canada|website=ca.billboard.com|language=en|access-date=2023-11-13}}</ref> तिला चार वेळा [[फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कार|फिल्मफेर सर्वोत्तम महिला पार्श्वगायक पुरस्कारासाठी]]<nowiki/>नामांकन मिळाले: २०१७ ("द ब्रेकअप गाणे" - ''[[ए दिल है मुश्किल]]''), २०१९ ("आहिस्ता" - ''लैला मजनू''), २०२३ ("देवा देवा" - ''[[ब्रह्मास्त्र: भाग एक – शिवा]]'') आणि २०२४ ("हे फिकार" - ''८ ए.एम. मेट्रो'') == वैयक्तिक जीवन == गांधींचा जन्म [[दिल्ली|दिल्लीतील]] पंजाबी कुटुंबात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/people-confuse-my-surname-with-gujarati-but-i-am-a-punjabi-jonita-gandhi/articleshow/84444845.cms|title=People confuse my surname with Gujarati, but I am a Punjabi: Jonita Gandhi|date=15 July 2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215162458/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/punjabi/music/people-confuse-my-surname-with-gujarati-but-i-am-a-punjabi-jonita-gandhi/articleshow/84444845.cms|archive-date=15 February 2022|access-date=15 February 2022}}</ref> ती नऊ महिन्यांची असताना तिचे कुटुंब ब्रॅम्प्टन, [[कॅनडा]] येथे स्थलांतरित झाले, जिथे तिचे संगोपन झाले.<ref name="theh">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-voice-that-touched-big-bs-heart/article4018718.ece|title=A voice that touched Big B's heart|date=21 October 2012|work=द हिंदू.com|access-date=13 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116000952/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/a-voice-that-touched-big-bs-heart/article4018718.ece|archive-date=16 January 2017|url-status=live}}</ref><ref name="bton">{{स्रोत बातमी|last=Panjwani|first=Radhika|url=https://m.bramptonguardian.com/community-story/4468868-bollywood-crooner-from-brampton-enroute-to-stardom|title=Bollywood crooner from Brampton en route to stardom {{!}} BramptonGuardian.com|date=16 April 2014|work=BramptonGuardian.com|language=en-CA|access-date=26 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217185444/http://m.bramptonguardian.com/community-story/4468868-bollywood-crooner-from-brampton-enroute-to-stardom|archive-date=17 February 2017|url-status=live}}</ref> तिचे कुटुंब नंतर [[मिसिसागा]] येथे स्थायिक झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Khalil|first=Nouman|url=https://www.mississauga.com/whatson-story/7468223-bollywood-is-a-roller-coaster-ride-says-mississauga-s-jonita-gandhi/|title=Bollywood is a roller-coaster ride, says Mississauga's Jonita Gandhi|work=[[The Mississauga News]]|access-date=July 26, 2018|archive-date=2018-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726041853/https://www.mississauga.com/whatson-story/7468223-bollywood-is-a-roller-coaster-ride-says-mississauga-s-jonita-gandhi/|url-status=dead}}</ref> गांधींनी टर्नर फेंटन माध्यमिक विद्यालयात शिक्षण घेतले आणि वेस्टर्न ओंटारियो विद्यापीठाच्या बिझनेस स्कूलमध्ये शिक्षण घेतले जिथे तिने २०१२ मध्ये आरोग्य विज्ञान आणि व्यवसायात पदवी पूर्ण केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ivey.uwo.ca/alumni/stay-connected/intouch/archive/winter-2015/|title=Winter 2015|website=Ivey|access-date=4 August 2022}}</ref> तिने पाश्चात्य आणि हिंदुस्थानी शास्त्रीय गायनाचे औपचारिक प्रशिक्षण घेतले आहे.<ref name="ndtv">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://movies.ndtv.com/music/jonita-gandhi-lucky-my-first-bollywood-song-for-shah-rukh-khan-starrer-389250|title=Jonita Gandhi: Lucky my first Bollywood song for Shah Rukh Khan-starrer|date=8 July 2013|publisher=NDTV.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130712050210/http://movies.ndtv.com/music/jonita-gandhi-lucky-my-first-bollywood-song-for-shah-rukh-khan-starrer-389250|archive-date=12 July 2013|access-date=13 July 2014}}</ref><ref name="theh"/> == कारकीर्द == गांधीचे वडील आणि भाऊ दोघेही संगीतकार होते. लाइव्ह कम्युनिटी इव्हेंटमध्ये ते सहसा गाणी सादर करत असत. वयाच्या १६ व्या वर्षी, तिने ''कॅनेडियन आयडॉलसाठी'' ऑडिशन दिले पण ऑडिशन फेऱ्या पार करता आल्या नाहीत. तिने तिच्या बेडरूममधून यूट्यूबवर गाणी सादर केली.<ref>{{Citation|title=Exclusive JONITA GANDHI Interview {{!}} In Conversation with Amin Dhillon (Ep. 5)|accessdate=9 April 2021|archivedate=4 April 2022}}</ref> हे व्हिडिओ पटकन व्हायरल झाले ज्यात " पानी दा रंग ", "तुझको जो पाय", "तुम ही हो", "सुहानी रात", "ये होंसला" यासह लोकप्रिय हिंदी-फिल्मी गाणी होती.<ref name="ndtv"/> गांधींच्या पार्श्वगायनातील कारकीर्दीची सुरुवात [[सोनू निगम|सोनू निगमसोबत]] एका दौऱ्यावर सादर करण्याच्या संधीने झाली. या दौऱ्यात [[रशिया]], [[युनायटेड किंग्डम|यूके]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] आणि [[कॅरिबियन|कॅरिबियनसह]] विविध देश पार केले. गांधींनी [[चेन्नई एक्सप्रेस|''चेन्नई एक्सप्रेसमधून'']] पार्श्वगायन सुरू केले. या चित्रपटाचे संगीत [[विशाल-शेखर]] यांनी दिले आहे व तिने [[एस.पी. बालसुब्रमण्यम]] सोबत "चेन्नई एक्सप्रेस" हे गाणे गायले. तिने पुढे <nowiki><i id="mwXQ">हायवे</i></nowiki> सारख्या इतर [[बॉलीवूड]] चित्रपटांमध्ये काम केले ज्यात "कहां हूँ मैं" आणि "इम्प्लोसिव्ह सायलेन्स" ही दोन गाणी आहे.<ref name="ibn">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/my-efforts-have-paid-off-with-highway-says-singer-jonita-gandhi/450139-8-66.html|title=My efforts have paid off with 'Highway', says singer Jonita Gandhi|date=5 February 2014|publisher=IBN Live.in.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307032558/http://ibnlive.in.com/news/my-efforts-have-paid-off-with-highway-says-singer-jonita-gandhi/450139-8-66.html|archive-date=7 March 2014|access-date=13 July 2014}}</ref> गांधींनी [[ए.आर. रहमान]] आणि [[प्रीतम]] यांच्यासह संगीत दिग्दर्शकांसोबत पार्श्वगायक म्हणून काम केले. रहमानने कॉन्सर्ट चित्रपट ''वन हार्टमध्ये'' गांधींना काम दिले. गांधींनी २०१६ च्या दुबईतील ज्युबली गेम्समध्ये सलीम-सुलेमान आणि [[अमित त्रिवेदी|अमित त्रिवेदीसोबत]] एमटीव्ही अनप्लग्डवर परफॉर्म केले.<ref name="news">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newswala.com/Entertainment-News/Jonita-Gandhi-sings-on-the-tunes-of-AR-Rahman-in-the-upcoming-Bollywood-film-Highway-56755.html|title=Jonita Gandhi sings on the tunes of AR Rahman in the upcoming Bollywood film 'Highway'|publisher=News Wala.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714014205/http://www.newswala.com/Entertainment-News/Jonita-Gandhi-sings-on-the-tunes-of-AR-Rahman-in-the-upcoming-Bollywood-film-Highway-56755.html|archive-date=14 July 2014|access-date=13 July 2014}}</ref> २०२० मध्ये, जोनिता गांधी [[स्टार प्लस]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-shankar-mahadevan-turns-mentor-for-child-singers-on-reality-show-taare-zameen-par-along-with-tony-kakkar-and-jonita-gandhi/articleshow/78625431.cms|title=Now, Shankar Mahadevan turns mentor for child singers on reality show Taare Zameen Par, along with Tony Kakkar and Jonita Gandhi|date=13 October 2020|work=[[Mumbai Mirror]]|access-date=6 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118133123/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-shankar-mahadevan-turns-mentor-for-child-singers-on-reality-show-taare-zameen-par-along-with-tony-kakkar-and-jonita-gandhi/articleshow/78625431.cms|archive-date=18 November 2020|url-status=live}}</ref> वरील भारतीय मुलांचे गायन रिॲलिटी शो ''तारे जमीन परचे'' मार्गदर्शन आणि न्यायाधीश होत्या. २०२१ मध्ये असे सांगितले की गांधी कृष्णकुमार बालसुब्रमण्यन अभिनीत दिग्दर्शक विघ्नेश शिवन यांच्या ''वॉकिंग/टॉकिंग स्ट्रॉबेरी आइस्क्रीम या'' [[तमिळ भाषा|तमिळ]] चित्रपटातून अभिनयात पदार्पण करणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/jonita-gandhi-makes-her-acting-debut-teams-up-with-kk-for-a-romantic-drama/articleshow/81229571.cms|title=Jonita Gandhi makes her acting debut; teams up with KK for a romantic drama|last=Movie debut of|first=Gandhi|date=26 February 2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217172847/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/jonita-gandhi-makes-her-acting-debut-teams-up-with-kk-for-a-romantic-drama/articleshow/81229571.cms|archive-date=17 February 2022|access-date=18 February 2022}}</ref> [[२०२३ इंडियन प्रीमियर लीग|२०२३ इंडियन प्रीमियर लीगच्या]] समारोप समारंभाचा एक भाग म्हणून, जोनिताने अहमदाबादच्या [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम|नरेंद्र मोदी स्टेडियममध्ये]] DIVIN सोबत तिचा संगीतमय परफॉर्मन्स दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/ipl-2023-final-divine-jonita-gandhi-entertain-fans-during-innings-break-after-sai-sudarshans-show-on-field-gt-vs-csk-match-live-article-100600999|title=IPL 2023 Final: Divine, Jonita Gandhi Entertain Fans During Innings Break After Sai Sudarshan's Show On Field|date=2023-05-29|website=TimesNow|language=en|access-date=2023-06-04}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:बॉलिवूड पार्श्वगायक]] [[वर्ग:पंजाबी वंशाचे कॅनेडियन लोक]] [[वर्ग:पंजाबी व्यक्ती]] [[वर्ग:कॅनडातील भारतीय स्थलांतरित]] [[वर्ग:इ.स. १९८९ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] 1xifnzx4cubfvj9u7yqa5f1fc8r52ff 0 346977 2711938 2676473 2026-09-24T23:46:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711938 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती|alt=|caption=|जन्म_दिनांक=१९४०|चित्र=Advocate Indira Jaising.jpg|नाव=इंदिरा जयसिंग|जन्म_स्थान=[[मुंबई]], [[भारत]]|प्रसिद्ध_कामे=मानवी हक्क आणि लैंगिक समानता}} '''इंदिरा जयसिंग''' (जन्म ३ जून १९४०) या [[भारतीय व्यक्ती|भारतीय]] वकील आणि कार्यकर्त्या आहेत. इंदिरा जयसिंग लॉयर्स कलेक्टिव्ह नावाची एक गैर-सरकारी संस्था (एनजीओ) देखील चालवतात. ज्याचा परवाना गृह मंत्रालयाने २०१९ मध्ये परदेशी योगदान नियमन कायद्याचे (परदेशी निधीचा कथित गैरवापर) उल्लंघन केल्याबद्दल कायमचा रद्द केला होता. [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाने]] नंतर एनजीओची घरगुती खाती गोठवण्याचा आदेश दिला. हे प्रकरण [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] सुरू आहे. == प्रारंभिक जीवन == इंदिरा जयसिंग यांचा जन्म ३ जून १९४० रोजी [[मुंबई|मुंबईत]] एका सिंधी हिंदू कुटुंबात झाला. त्यांनी सेंट तेरेसा कॉन्व्हेंट हायस्कूल, [[सांताक्रुझ (मुंबई)|सांताक्रूझ, मुंबई]] आणि बिशप कॉटन गर्ल्स स्कूल, [[बंगळूर]] येथे शिक्षण घेतले. त्यांनी [[बंगळूर विद्यापीठ|बंगळोर विद्यापीठातून]] [[कला शाखेतील पदवी|कला शाखेची पदवी]] मिळवली.<ref name="oh3">{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/memberscv/Jaising.pdf|title=Indira Jaising (India)|publisher=United Nations Human Rights - Office of the High Commissioner|access-date=15 June 2018}}</ref> १९६२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] कायद्याची पदव्युत्तर पदवी मिळवली.<ref name="oh2">{{cite web|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/cedaw/docs/memberscv/Jaising.pdf|title=Indira Jaising (India)|publisher=United Nations Human Rights - Office of the High Commissioner|access-date=15 June 2018}}</ref> १९८६ मध्ये, [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाने]] वरिष्ठ वकील म्हणून नियुक्त केलेल्या त्या पहिल्या महिला ठरल्या. २००९ मध्ये, इंदिरा जयसिंग भारताच्या पहिल्या महिला अतिरिक्त सॉलिसिटर जनरल बनल्या. त्यांच्या कायदेशीर कारकिर्दीच्या सुरुवातीपासूनच, त्यांनी [[मानवी हक्क]] आणि महिलांच्या हक्कांच्या संरक्षणावर लक्ष केंद्रित केले होते.<ref>{{Cite journal|last=Mohan|first=Rohini|date=2017-01-09|title=Narendra Modi's Crackdown on Civil Society in India.|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=22699740&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA476853032&sid=googleScholar&linkaccess=abs|journal=International New York Times|language=English|pages=NA–NA}}{{मृत दुवा|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/ranking/worlds-greatest-leaders/2018/indira-jaising/|title=Indira Jaising|website=Fortune|language=en|access-date=2023-10-25}}</ref> == महिलांसाठीचा लढा == इंदिरा जयसिंग यांनी महिलांवरील भेदभावाशी संबंधित अनेक प्रकरणांचा युक्तिवाद केला. ज्यामध्ये [[मेरी रॉय|मेरी रॉयच्या]] केसचा समावेश आहे. ज्यामुळे केरळमधील सीरियन ख्रिश्चन महिलांना समान वारसा हक्क प्रदान करण्यात आला आणि केपीएस गिल यांच्यावर यशस्वीपणे खटला चालवणारे आयएएस अधिकारी रुपन देओल बजाज यांच्या केसचा समावेश आहे. यशस्वीरित्या खटला चालवलेल्या लैंगिक छळाच्या पहिल्या प्रकरणांपैकी हे एक होते. जयसिंगने गीता हरिहरनच्या खटल्याचाही युक्तिवाद केला. ज्यामध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने निर्णय दिला की आई ही वडिलांप्रमाणेच मुलाची नैसर्गिक पालक आहे.<ref>{{cite news|last1=Fernandes|first1=Joeanna Rebello|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/sunday-times/all-that-matters/Its-sad-we-needed-the-law-to-tell-us-that-the-mothers-a-natural-guardian-Githa-Hariharan/articleshow/48033836.cms|title=It's sad we needed the law to tell us that the mother's a natural guardian: Githa Hiraharan|date=July 12, 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=30 August 2022}}</ref> इंदिरा जयसिंग यांनी भारतीय घटस्फोट कायद्याच्या भेदभावपूर्ण तरतुदींना केरळच्या उच्च न्यायालयात यशस्वीपणे आव्हान दिले. अशा प्रकारे ख्रिश्चन महिलांना क्रौर्य किंवा त्यागाच्या आधारावर घटस्फोट घेण्यास सक्षम केले, हा अधिकार त्यांना पूर्वी नाकारण्यात आला होता. त्यांनी एका प्रकरणात [[तीस्ता सेटलवाड|तिस्ता सेटलवाडचे]] प्रतिनिधित्व केले आहे ज्यामध्ये त्यांनी लक्ष्य केले गेले होते आणि पैशाची उधळपट्टी केल्याचा आरोप होता.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/newswire/story/jaising-leads-protest-against-setalvads-victimisation/881711|title=Jaising Leads Protest Against Setalvad's 'Victimisation'|work=Outlook India|access-date=2024-03-28|archive-date=2021-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101035427/https://www.outlookindia.com/newswire/story/jaising-leads-protest-against-setalvads-victimisation/881711|url-status=dead}}</ref> २०१५ मध्ये इंदिरा जयसिंगने ग्रीन पीस इंडिया प्रकरणात प्रिया पिल्लईच्या बाजूने युक्तिवाद केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.lawyerscollective.org/wp-content/uploads/2015/02/Final-Written-Submissions-in-Priya-Pillai-19.02.2015.pdf|title=In the High Court of Delhi at New Delhi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827103825/http://www.lawyerscollective.org/wp-content/uploads/2015/02/Final-Written-Submissions-in-Priya-Pillai-19.02.2015.pdf|archive-date=27 August 2018}}</ref> २०१६ मध्ये, इंदिरा जयसिंग यांनी वरिष्ठ वकिलांची नियुक्ती करण्याच्या प्रक्रियेला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले.<ref>{{cite web|url=http://barandbench.com/scoop-supreme-court-refuses-jaisings-rti-request-senior-designation-terms-jaisings-averments-writ-petition-bad-taste/|title=Supreme Court v. Indira Jaising: Supreme Court admits no Rules for Senior Designation but process 'fair and transparent'|last=Krishnan|first=Murali|date=25 July 2016|work=Bar & Bench}}</ref> अगदी अलीकडे, इंदिरा जयसिंग यांनी [[इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्स्प्रेससाठी]] एक स्तंभ लिहिला होता. ज्या पद्धतीने भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाने प्रेषित मोहम्मदची कथित बदनामी केल्याबद्दल तिच्याविरुद्ध दाखल केलेल्या फौजदारी खटल्यांमध्ये एफआयआर एकत्र करण्यासाठी [[नुपूर शर्मा|नुपूर शर्माची]] याचिका फेटाळली. लेखात, इंदिरा जयसिंग म्हणाले की, सर्वोच्च न्यायालयाच्या "शर्मा विरुद्धच्या टिप्पण्या अपरिहार्य आहेत आणि ते निम्न न्यायालयांना पूर्वग्रहदूषित करू शकतात." == मानवाधिकार आणि पर्यावरण == इंदिरा जयसिंग यांनी [[युनियन कार्बाइड]] कॉर्पोरेशन विरुद्ध नुकसान भरपाईच्या दाव्यात भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात [[भोपाळ]] दुर्घटनेतील पीडितांचे प्रतिनिधित्व केले आहे. इंदिरा जयसिंग यांनी मुंबईतील रहिवाशांचे प्रतिनिधित्व केले ज्यांना निष्कासनाचा सामना करावा लागला. १९७९ ते १९९० या कालावधीत झालेल्या अतिरिक्त न्यायालयीन हत्या, बेपत्ता आणि सामूहिक अंत्यसंस्कारांची चौकशी करण्यासाठी इंदिरा जयसिंग पंजाबमधील हिंसाचारावरील अनेक पीपल्स कमिशनशी संबंधित आहेत. संयुक्त राष्ट्रांनी इंदिरा जयसिंग यांची म्यानमारच्या राखीन राज्यातील [[रोहिंग्या|रोहिंग्या मुस्लिमांवर]] सुरक्षा दलांनी केलेल्या कथित हत्या, बलात्कार आणि छळाची चौकशी करणाऱ्या तथ्य शोध मोहिमेसाठी नियुक्ती केली होती. एक उत्तुंग पर्यावरणवादी, जयसिंग यांनी सर्वोच्च न्यायालयात पर्यावरणविषयक मोठ्या खटल्यांवरही युक्तिवाद केला आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * वुमन अगेन्स्ट फॅमिली - कौटुंबिक हिंसाचार कायद्याच्या पहिल्या वर्धापनदिनानिमित्त जयसिंगने लिहिलेली ब्लॉग एंट्री * [https://theleaflet.in/indira-jaising-writes-why-attorney-general-and-the-central-governments-contempt-of-court-petition-against-advocate-prashant-bhushan-stands-on-thin-ice/ '''अवमान, हंगामाची चव'''] - इंदिरा जयसिंग लिहितात: ऍटर्नी जनरल आणि केंद्र सरकारच्या कोर्टाचा अवमान याचिका ॲडव्होकेट प्रशांत भूषण यांच्या विरोधात का पातळ बर्फावर आहेत? [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वकील]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वकील]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शिक्षक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:भारतीय महिला हक्क कार्यकर्ते]] [[वर्ग:सार्वजनिक व्यवहारातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म]] [[वर्ग:मुंबईतील विद्वान]] [[वर्ग:युनायटेड नेशन्स कमिटी ऑन द एलिमिनेशन ऑफ भेदभाव महिला सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारताचे अतिरिक्त सॉलिसिटर जनरल]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शैक्षणिक सिद्धांतकार]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शैक्षणिक सिद्धांतकार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील कार्यकर्ते]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला शिक्षक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शिक्षक]] [[वर्ग:संयुक्त राष्ट्रांचे भारतीय अधिकारी]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शिक्षक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय वकील]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला वकील]] [[वर्ग:भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे वकील]] [[वर्ग:भारतातील ज्येष्ठ वकील]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्त्या]] cwu82ygd4kf8qrmc27no3q76k8o1flz 0 347486 2711927 2682145 2026-09-24T23:12:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711927 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''आर्यन गुप्ता''' (जन्म १४ जुलै २००५ वाराणसी, उत्तर प्रदेश) हा एक भारतीय बाल अभिनेता आहे जो चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी शोसाठी प्रसिद्ध आहे. तो रॉकी और रानी की प्रेम कहानी (२०२३) आणि डंकी (२०२३) सारख्या चित्रपटांमध्ये दिसला आहे. त्याला २०२४ मध्ये झी युवा  चा सर्वोत्कृष्ट बालकलाकाराचा पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.abplive.com/brand-wire/ranveer-singh-aspiring-actor-influencer-aryan-gupta-inspiration-mauj-bhari-zindagi-song-buzz-entertainment-1590211|title=Aspiring Actor And Influencer Aryan Gupta Finds His Inspiration In Ranveer Singh. Here’s What H|last=Bureau|first=ABP News|website=ABP Live|language=en|access-date=2024-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.patrika.com/bassi-news/actor-aryan-gupta-debut-music-video-mauj-bhari-zindagi-8046587|title=डेब्यू म्यूजिक वीडियो ‘मौज भरी जिंदगी’ में दिखेंगे अभिनेता आर्यन गुप्ता {{!}} Actor Aryan Gupta debut music video 'Mauj Bhari Zindagi'|date=2023-02-15|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-04-05}}</ref> == कारकीर्द == गुप्ता यांनी २०२० मध्ये बॉलीवूड उद्योगात आपल्या करिअरची सुरुवात केली जिथे त्यांनी सुरुवातीला दूरचित्रवाणी व्यावसायिक शूट आणि मॉडेलिंग केले. त्यांनी कोलगेट, डाबर, निसान आणि सनफिस्ट सारख्या ब्रँडसाठी चाइल्ड मॉडेल म्हणून काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/digital-creator-and-actor-aryan-gupta-to-rap-in-his-debut-music-video-mauj-bhari-zindagi--news-271907|title=Digital Creator And Actor Aryan Gupta To Rap In His Debut Music Video ‘Mauj Bhari Zindagi’|date=2023-03-21|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-04-05|archive-date=2024-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240405194609/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/digital-creator-and-actor-aryan-gupta-to-rap-in-his-debut-music-video-mauj-bhari-zindagi--news-271907|url-status=dead}}</ref> २०२१ मध्ये त्याने बॉलीवूड इंडस्ट्रीमध्ये छोरी या चित्रपटाद्वारे अभिनयाची सुरुवात केली जिथे त्याने सनीची भूमिका केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/influencer-and-actor-aryan-gupta-to-feature-in-his-debut-music-video-mauj-bhari-zindagi-23267059|title=Influencer and Actor Aryan Gupta To Feature In His Debut Music Video ‘Mauj Bhari Zindagi’|last=Developer|first=Web|website=Mid-day|access-date=2024-04-05}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याच वर्षी तो रहस्मी रॉकेटमध्ये दिसला होता जिथे त्याने जस्सीची भूमिका केली होती जो मुख्य अभिनेत्रीचा भाऊ आहे. २०२२ मध्ये, त्याने तारा Vs बिलाल या नेटफ्लिक्स कॉमेडी आणि रोमान्स चित्रपटात त्याची भूमिका साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/music/aryan-gupta-to-make-his-music-video-debut-with-the-song-mauj-bhari-zindagi/amp_articleshow/99792050.cms|title=Aryan Gupta to make his music video debut with the song ‘Mauj Bhari Zindagi’|issn=0971-8257}}</ref> == फिल्मोग्राफी == * रॉकी और रानी की प्रेम कहानी * डंकी * तारा विरुद्ध बिलाल * रहस्मी रॉकेट == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == [https://m.imdb.com/name/nm14800908/ आर्यन गुप्ता] आयएमडीबीवर t7kg1kzxkqecg8my5hxiei9icg9515s 0 347941 2711940 2408687 2026-09-24T23:54:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711940 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''इथन ग्रीन हॉक''' (जन्म ६ नोव्हेंबर १९७०) हा एक अमेरिकन अभिनेता, लेखक आणि चित्रपट दिग्दर्शक आहे.<ref>{{cite news|url=https://www.tribute.ca/people/biography/ethan-hawke/1010/|title=Ethan Hawke biography and filmography {{!}} Ethan Hawke movies|work=[[Tribute (magazine)|Tribute]]|access-date=December 9, 2023}}</ref><ref>{{cite news|last1=Sprung|first1=Shlomo|url=https://brooklyneagle.com/articles/2015/11/06/november-6-birthdays-for-ethan-hawke-emma-stone-sally-field/|title=November 6, birthdays for Ethan Hawke, Emma Stone, Sally Field|date=November 6, 2015|work=[[Brooklyn Daily Eagle]]|access-date=December 9, 2023|url-access=subscription}}</ref> त्याने ''एक्सप्लोरर्स'' (१९८५) मध्ये चित्रपट पदार्पण केले व ''डेड पोएट्स सोसायटी'' (१९८९) मध्ये यशस्वी कामगिरी [केली. हॉकने १९९५ ते २०१३ या काळात रिचर्ड लिंकलेटरच्या ''बिफोर'' ट्रायलॉजीमध्ये ज्युली डेल्पी सोबत अभिनय केला. हॉकला ''ट्रेनिंग डे'' (२००१) आणि ''बॉयहूड'' (२०१४) साठी सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्यासाठी अकादमी पुरस्कारासाठी दोन नामांकन मिळाले आणि ''बिफोर सनसेट'' (२००४) आणि ''बिफोर मिडनाईट'' (२०१३) साठी सह-लेखनासाठी सर्वोत्कृष्ट रूपांतरित पटकथेसाठी दोन नामांकन मिळाले.<ref name="biography">{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/participant.jsp?spid=82997&apid=0|title=Ethan Hawke Biography|publisher=[[Turner Classic Movies]]|access-date=March 20, 2011}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्याच्या चित्रपट कार्याव्यतिरिक्त, हॉक अनेक थिएटर प्रॉडक्शनमध्ये दिसला आहे. त्याने १९९२ मध्ये [[आंतोन चेखव|अँटोन चेखॉव्हच्या]] ''द सीगलमधून'' [[ब्रॉडवे थिएटर|ब्रॉडवे]] पदार्पण केले आणि टॉम स्टॉपर्डच्या ''द कोस्ट ऑफ यूटोपिया'' मधील अभिनयासाठी २००७ मध्ये एका नाटकातील सर्वोत्कृष्ट वैशिष्ट्यीकृत अभिनेत्यासाठी [[टोनी पुरस्कार|टोनी पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1789381.stm|title=SAG awards nominations in full|date=January 29, 2002|work=[[BBC News]]|access-date=February 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203113955/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/1789381.stm|archive-date=December 3, 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=Brook|first=Tom|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1882301.stm|title=Ethan Hawke's Oscar surprise|date=March 21, 2002|work=[[BBC News]]|access-date=February 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419210613/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/entertainment/2002/oscars_2002/1882301.stm|archive-date=April 19, 2012|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७० मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ou7t1a6zti0ch9439527jq3ecrzj33t 0 348140 2711966 2677046 2026-09-25T01:08:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711966 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''ओमकारा''''' हा २००६ चा भारतीय हिंदी-भाषेतील गुन्हेगारी नाट्य चित्रपट आहे जो [[विल्यम शेक्सपिअर|विल्यम शेक्सपियरच्या]] ''ओथेलोमधून'' रूपांतरित झाला आहे, ज्याचे सहलेखन आणि दिग्दर्शन विशाल भारद्वाज यांनी केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KDAlDwAAQBAJ&q=omkara+tragedy&pg=PA230|title=The Shakespearean World|last=Levenson|first=Jill L.|last2=Ormsby|first2=Robert|date=27 March 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=9781317696193}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=JdNCBAAAQBAJ&q=omkara+tragedy&pg=PA100|title=Bollywood Shakespeares|last=Dionne|first=C.|last2=Kapadia|first2=P.|date=27 March 2014|publisher=Springer|isbn=9781137375568}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/29/books.filmnews|title=A matter of caste as Bollywood embraces the Bard|last=Ramesh|first=Randeep|date=29 July 2006|website=The Guardian|access-date=9 July 2021}}</ref> यात [[अजय देवगण]], [[करीना कपूर]], [[सैफ अली खान]], [[कोंकणा सेन शर्मा]], [[विवेक ओबेरॉय]] आणि [[बिपाशा बासू|बिपाशा बसू]] यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. दिग्दर्शक विशाल भारद्वाज यांनी स्वतः चित्रपटासाठी संपूर्ण संगीत तयार केले आहे, ज्यात पार्श्वसंगीताचा देखील समावेश आहे. गीतकार [[गुलजार]] यांचे गीत आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Ramesh|first=Randeep|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/29/books.filmnews|title=A matter of caste as Bollywood embraces the Bard: Big budget remake of Othello&nbsp;— with song and dance&nbsp;— starts new trend|date=29 July 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=20 May 2010}}</ref> हा चित्रपट [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशातील]] [[मेरठ]] शहरात बेतलेला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?232205|title=Moor of Meerut|accessdate=2024-04-18|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104212058/http://www.outlookindia.com/article.aspx?232205|url-status=dead}}</ref> शेक्सपियरच्या रूपांतरांच्या भारद्वाजच्या त्रयीतील हा दुसरा चित्रपट आहे, जो ''[[मकबूल (हिंदी चित्रपट)|मकबूल]]'' (२००३) पासून सुरू झाला आणि ''हैदर'' (२०१४) सह पूर्ण झाला. ५४ व्या [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]], ''ओमकारा'' ने ३ पुरस्कार जिंकले, ज्यात [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री]] (सेन शर्मा) होता.<ref>{{Cite web |url=http://dff.nic.in/images/Documents/48_54sthNfaArchives.pdf|title=54th National Film Awards 2006|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|access-date=18 August 2020}}</ref> ५२ व्या [[फिल्मफेर पुरस्कार|फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये]] या चित्रपटाला १९ नामांकने मिळाली होती ज्यात [[फिल्मफेर सर्वोत्तम दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्तम दिग्दर्शक]] (भारद्वाज) आणि [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री]] (कपूर) होते. चित्रपटाने अग्रगण्य ९ पुरस्कार जिंकले, ज्यात होते [[फिल्मफेर सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक पुरस्कार|सर्वोत्तम अभिनेत्री समीक्षक]] (कपूर), [[फिल्मफेर सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री पुरस्कार|सर्वोत्तम सहाय्यक अभिनेत्री]] (सेन शर्मा), सर्वोत्कृष्ट खलनायक (खान) व [[फिल्मफेर विशेष पुरस्कार]] ([[दीपक डोबरियाल]]).<ref>{{Cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/2007/101|title=52nd Filmfare Awards 2007 Winners|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=21 June 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indicine.com/movies/bollywood/52nd-fairone-filmfare-awards-2006-updates/|title=52nd FairOne Filmfare Awards 2007|website=Indicine|access-date=21 June 2020}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> संजीवनी "ओमी" शुक्ला हा एक गुंड आहे जो स्थानिक राजकारणी तिवारी भाईसाहब साठी राजकीय गुन्हे करतो. ईश्वर "लँगडा" त्यागी आणि केशव "केसु फिरंगी" उपाध्याय हे त्याचे निकटचे सहकारी आहेत. लँगडा एका बाराातमध्ये घुसून वर राज्जूला आव्हान देतो की डॉली मिश्रा हिचा अपहरण होण्यापासून ओमकाराला रोखून दाखव. राज्जू अपयशी ठरतो आणि लग्न कधीच होत नाही. डॉलीच्या वडिलांना, [[वकील]] राघुनाथ मिश्रा यांना ओमकारावर राग येतो आणि एका क्षणी तो त्याला मारण्याची धमकी देतो. गैरसमज दूर करण्यासाठी, भाईसाहब डॉलीला तिच्या वडिलांसमोर आणतो; तिने स्पष्ट केले की ती ओमकारासोबत पळून गेली होती आणि अपहरित झाली नव्हती. तिचा वडील तिला एका हिंसक गुंडासोबत प्रेम असल्याने disgusted आणि घाबरलेला राहतो आणि लाजेने गाव सोडतो. ओमकारा आणि त्याच्या गँगने भाईसाहबच्या निवडणूक प्रतिस्पर्ध्यांपैकी इंदौर सिंह यांच्याशी एक MMS सेक्स स्कँडलचा फायदा उठवून समझोता करतो; त्यांनी सिंहच्या अनेक गुंडांचा खात्मा केला, तरी एकटा किचलूला जिवंत ठेवले. भाईसाहब संसदेत निवडला जातो आणि ओमकाराला आगामी राज्य निवडणुकांसाठी उमेदवार म्हणून पदोन्नत केले जाते.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-04-24|title=Omkara (2006 film)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Omkara_(2006_film)&oldid=1287234573|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> ओमकारा निवडणुकांमध्ये स्वतः प्रवेश केल्यानंतर आपल्या उत्तराधिकारासाठी लँगड्यावर केसुला नियुक्त करतो, कारण त्याला वाटते की केसु, जो वरच्या वर्गातून आला आहे आणि कॉलेज शिक्षीत आहे, तरुण, शिक्षित मतदारांवर विजय मिळवण्याची चांगली संधी आहे, जे लँगडा, जो ग्रामीण आणि शाळा थांबलेला आहे, याच्यापेक्षा चांगले आहे. लंगडा, ओमकाराच्या खराब निर्णयावर निराश आणि केशूच्या युनियरीत असलेल्या कमी अनुभवी superiorवर jealousy आहेत, तो प्रतिशोध घेण्याचा निर्णय घेतो. तो सर्वप्रथम केशूच्या कमी अल्कोहोल सहनशीलतेचा फायदा घेऊन केशू आणि राज्जू यांच्यात भांडण निर्माण करतो, ज्यामुळे ओमकाराच्या केशूवरील विश्वासावर परिणाम होतो. लंगडा केशूला डॉलीला ओमकाराला शांत करण्यात मदतीसाठी समजावायचं सांगतो आणि ओमकाराला थोडी साक्ष देण्यास वापरतो की केशू आणि डॉली यांच्यात एक संबंध आहे. लंगडा याशिवाय इंदू, त्याची पत्नी आणि ओमकाराची बहिण, ओमकाराने डॉलीला दिलेली एक महागडी दागिना चोरते आणि केशूला त्याला बांध येत असलेल्या गर्लफ्रेंड बिल्लोला भेट म्हणून देण्यास उद्युक्त करते.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-04-24|title=Omkara (2006 film)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Omkara_(2006_film)&oldid=1287234573|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> बिल्लो नंतर कीचूलाला लपण्यापासून बाहेर काढण्यासाठी वापरली जाते, जेणेकरून ओमकाराच्या गॅंगला त्याची हत्या करता येईल. ओमकार, लंगडा आणि त्यांच्या सहका-यांची एकत्र येऊन लपण्याच्या ठिकाणी पोहोचतात, जिथे बिल्लो नृत्य करते. ओमकरा मग क्रोधित होऊन कीचूलाला हकनाक करते. नंतर, त्यांनी ट्रेनवर अनेकांची हत्या केल्यानंतर, ओमकार लंगडाला मारल्यावर त्याला स्पष्टपणे सांगण्यास सांगतो की केशू आणि डॉली यांच्यात एक संबंध आहे का. लंगडा मजबूतपणे सांगतो की त्यांच्यात आहे. ओमकार आणि डॉलीच्या विवाहाच्या दिवशी, एक पक्षी डॉलीच्या रंगात [[साप]] टाकतो: हे एक दुर्दैवी साक्ष्य आहे. इंदू आपल्या भावाला सांगते की जर त्याला शंका असेल तर डॉलीशी लग्न करू नका. ओमकार अजूनही अनिश्चित आहे आणि लंगडाकडून पुरावा मागवतो. लंगडा ओमकाराला विश्वास पटवायला वंचित करतो की केशूचा बिल्लोवरचा स्पष्ट वर्तन डॉलीसाठी आहे, आणि ओमकाराला बिल्लोला ओमकाराच्या वैभवाचा दागिना केशूच्या दारात टाकताना पाहिण्यासाठी व्यवस्था करतो. अफेअरवर विश्वास ठेवून, ओमकारा डॉलीला त्यांच्या लग्नाच्या रात्री मारतो. इतरत्र, लंगडा केसूवर गोळी झाडतो, जो कोसळतो पण वाचतो आणि राज्जू स्वतःवर गोळी मारतो. गोळीबार ऐकून, इंदू ओमकाराकडे धावते, जिथे तिला डॉलीचे मृत德 आणि सापडलेले दागिने सापडतात. ती लंगड्यासाठी दागिने चोरल्याची कबुली देते, ज्यामुळे ओमकाराला समजते की लंगडा त्याच्या भयंकर गैरसमजाचे कारण आहे. लंगडा निघताना, इंदू त्याच्या गळ्यात चिर देऊन प्रतिशोध घेतो. जखमी केसू येतो, ओमकारास विचारतो "तुला कसे वाटले?" ओमकारा आपल्या छातीवर गोळी घालतो आणि आपल्या बायको समोर मरतो.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2025-04-24|title=Omkara (2006 film)|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Omkara_(2006_film)&oldid=1287234573|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> == पात्र == {| class="wikitable" !अभिनेता ! चित्रपटातील पात्र ! नाटकातील पात्र |- | [[अजय देवगण]] | ओंकारा 'ओमी' शुक्ला | ऑथेलो |- | [[करीना कपूर]] | डॉली मिश्रा | डेस्डेमोना |- | [[सैफ अली खान]] | ईश्वर 'लंगडा' त्यागी | आयगो |- | [[कोंकणा सेन शर्मा]] | इंदू त्यागी | एमिलिया |- | [[विवेक ओबेरॉय]] | केशव 'केसू फिरंगी' उपाध्याय | कॅसिओ |- | [[बिपाशा बासू|बिपाशा बसू]] | बिल्लो चमनबहार | बियांका |- | [[दीपक डोबरियाल]] | राजन 'रज्जू' तिवारी | रॉडेरिगो |- | [[नसीरुद्दीन शाह]] | तिवारी भाईसाब | व्हेनिसचा ड्यूक |- | कमल तिवारी | अधिवक्ता रघुनाथ मिश्रा | ब्राबँटिओ |} == गीत == {| class="wikitable" !क्र. ! शीर्षक ! कलाकार ! लांबी |- | १ | "ओंकारा" | [[सुखविंदर सिंग]] | ५:२२ |- |२ | "ओ साथी रे" | [[श्रेया घोषाल]], विशाल भारद्वाज | ५:३० |- | ३ | "बिडी" | [[सुनिधी चौहान]], [[सुखविंदर सिंग]], नचिकेता चक्रवर्ती, क्लिंटन सेरेजो, विशाल ददलानी | ५:०५ |- | ४ | "जाग जा" | [[सुरेश वाडकर]] | ४:२९ |- | ५ | "नमक" | [[रेखा भारद्वाज]], राकेश पंडित | ६:५२ |- | ६ | "नैना" | [[राहत फतेह अली खान]] | ६:४९ |- | ७ | "लकड" | [[रेखा भारद्वाज]] | ५:३६ |- | ८ | "ओमकारा च्या शोकांतिका" | वाद्य | १:३५ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २००६ मधील हिंदी चित्रपट]] [[वर्ग:विशाल भारद्वाज दिग्दर्शित चित्रपट]] 1gd9txcozsqnexewnlkgi8fu0dy4ldy 0 348838 2711978 2413552 2026-09-25T01:52:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711978 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कार्ल रेनर''' (२० मार्च १९२२ - २९ जून २०२०) हा एक अमेरिकन अभिनेता, स्टँड-अप कॉमेडियन, दिग्दर्शक, पटकथा लेखक आणि लेखक होता ज्यांची कारकीर्द सात दशकांची होती. ११ प्राइमटाइम एम्मी पुरस्कार,<ref name="emmy">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.emmys.com/bios/carl-reiner|title=Carl Reiner – Emmy Awards, Nominations and Wins|website=Emmys.com|access-date=May 27, 2020}}</ref> एक [[ग्रॅमी पुरस्कार]],<ref name="Grammys.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/carl-reiner|title=Carl Reiner – Artist|website=Grammys.com|access-date=May 27, 2020|archive-date=2020-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708042422/https://www.grammy.com/grammys/artists/carl-reiner|url-status=dead}}</ref> आणि एक अमेरिकन विनोदासाठी मार्क ट्वेन पुरस्कार यासह अनेक पुरस्कार आणि सन्मानांचे ते प्राप्तकर्ता होते.<ref name="nyt 2020">{{स्रोत बातमी|last=Berkvist|first=Robert|url=https://www.nytimes.com/2020/06/30/arts/television/carl-reiner-dead.html|title=Carl Reiner, Multifaceted Master of Comedy, Is Dead at 98|last2=Keepnews|first2=Peter|date=June 30, 2020|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|access-date=June 30, 2020}}</ref> १९९९ मध्ये त्यांचा टेलिव्हिजन हॉल ऑफ फेममध्ये समावेश करण्यात आला.<ref name="emmy" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ग्रॅमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:अमेरिकन स्टँड-अप कॉमेडियन]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:एमी पुरस्कारविजेते]] adjnyu2yb8rsbpmqbqgw5dkq728bc13 0 349494 2712133 2500596 2026-09-25T08:00:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712133 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''देल्ली बेली''''' हा २०११ चा भारतीय ॲक्शन कॉमेडी चित्रपट आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbfc.co.uk/release/delhi-belly-q29sbgvjdglvbjpwwc00mjc2ote|title=DELHI BELLY|publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmcompanion.in/fc-lists/best-action-comedies-on-netflix-dwayne-johnson-guy-ritchie/|title=7 Great Action Comedies Streaming On Netflix|date=16 September 2020|website=Film Companion|access-date=16 September 2020}}</ref> अक्षत वर्मा लिखित आणि [[अभिनय देव]] दिग्दर्शित. यात [[इमरान खान (अभिनेता)|इम्रान खान]], [[कुणाल रॉय कपूर]], [[वीर दास]], पूर्णा जगन्नाथन आणि [[शेनाझ ट्रेझरीवाला|शेनाज ट्रेझरीवाला]] यांच्या भूमिका आहेत. हा [[हिंग्लिश]] भाषेतील चित्रपट असून, सत्तर टक्के संवाद इंग्रजीत आणि तीस टक्के हिंदीत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/aamir-tones-down-delhi-belly-s-hindi-version/story-6i2DLXYMRFujGdHLlIUYXI.html|title=Aamir tones down Delhi Belly's Hindi version|date=29 June 2011|website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=29 June 2011|quote=What you're referring to as an English version of Delhi Belly is actually a 'Hinglish' version. Seventy percent of it is in English and 30 percent is in Hindi.}}</ref> या चित्रपटाची निर्मिती आमिर खान प्रॉडक्शन आणि यूटीव्ही मोशन पिक्चर्स यांनी केली आहे. चित्रपटाचा ट्रेलर २१ जानेवारी २०११ रोजी आमिर खानच्या ''[[धोबीघाट (चित्रपट)|धोबीघाट]]'' चित्रपटासोबत प्रदर्शित झाला तर चित्रपट १ जुलै २०११ रोजी हिंदी डब केलेल्या आवृत्तीसह प्रदर्शित झाला.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/delhi-belly-for-adults-but-no-skin-show-aamir/152257-8.html|title='Delhi Belly' for adults, but no skin show: Aamir|publisher=IBN Live|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110518080419/http://ibnlive.in.com/news/delhi-belly-for-adults-but-no-skin-show-aamir/152257-8.html|archive-date=18 May 2011|access-date=28 June 2011}}</ref><ref name="indiatimes1">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-12/news-interviews/29535502_1_producer-aamir-khan-delhi-belly-promo|title='Blow Job' in Aamir Khan's 'Delhi Belly'|date=12 May 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105194721/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-12/news-interviews/29535502_1_producer-aamir-khan-delhi-belly-promo|archive-date=5 November 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/news-interviews/29571094_1_delhi-belly-big-b-aamir-films|title=Aamir isn't scared of Big B|date=22 May 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327215041/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-05-22/news-interviews/29571094_1_delhi-belly-big-b-aamir-films|archive-date=27 March 2012|url-status=dead}}</ref> चित्रपटाला त्याच्या [[शिव्या|असभ्यता]], तीव्र हिंसा आणि लैंगिक कथानकासाठी [[केंद्रीय चित्रपट प्रमाणन मंडळ|'ए' प्रमाणपत्र]] देण्यात आले होते.<ref name="indiatimes1" /> या चित्रपटाचा [[तमिळ चलचित्रपट|तामिळमध्ये]] ''सेट्टाई'' या नावाने रिमेक करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://tamil.oneindia.in/movies/news/2012/05/delhi-belly-tamil-aid0136.html|title=ஆர்யா – சந்தானம் – பிரேம்ஜி: வை ராஜா வை அல்லது வருத்தப்படாத வாலிபர் சங்கம்?|date=1 May 2012|access-date=2024-05-17|archive-date=2014-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512224414/http://tamil.oneindia.in/movies/news/2012/05/delhi-belly-tamil-aid0136.html|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:इ.स. २०११ मधील हिंदी चित्रपट]] 9c05rt5l3z4cq6vjsuigr0z8llhobv6 0 349715 2712049 2597290 2026-09-25T04:53:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712049 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} '''जनुक पेढी''' हा एक प्रकारचा [[बायोरेपॉजिटरी|बायोरिपॉझिटरी]] आहे जो [[अनुवांशिक सामग्री]] जतन करतो. [[वनस्पती|वनस्पतींसाठी]], हे ''इन विट्रो'' स्टोरेज, रोपातील कलमे गोठवून किंवा [[बी|बियाणे]] (उदा. [[सीडबँक|सीडबँकमध्ये]] ) साठवून केले जाते. [[प्राणी|प्राण्यांसाठी]], पुढील गरज होईपर्यंत हे [[शुक्रजंतू|शुक्राणू]] आणि [[ओव्हम|अंडी]] [[गोठलेले प्राणीसंग्रहालय|प्राणीशास्त्रीय फ्रीझरमध्ये]] गोठवून केले जाते. कोरलसह, तुकडे घेतले जातात आणि नियंत्रित परिस्थितीत पाण्याच्या टाक्यांमध्ये साठवले जातात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.cdnn.info/eco/e031117/e031117.html|title=青汁と口臭とサプリメントと運動|website=www.cdnn.info|access-date=1 March 2017}}</ref> 'जीन बँक' मधील अनुवांशिक सामग्री विविध प्रकारे संरक्षित केली जाते, जसे की -196 वर गोठणे&nbsp;°C द्रव नायट्रोजनमध्ये, कृत्रिम परिसंस्थेमध्ये ठेवल्यास किंवा नियंत्रित पोषक माध्यमांमध्ये ठेवले जाते. वनस्पतींमध्ये, सामग्री वितळणे आणि त्याचा प्रसार करणे शक्य आहे. तथापि, प्राण्यांमध्ये, [[कृत्रिम रेतन|कृत्रिम रेतनासाठी]] जिवंत मादी आवश्यक असते. गोठवलेल्या प्राण्यांचे शुक्राणू आणि अंडी वापरणे अनेकदा कठीण असले तरी ते यशस्वीरित्या केले जात असल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. [[कृषी जैवविविधता]] जतन करण्याच्या प्रयत्नात, जनुक बँकांचा वापर प्रमुख पिकांच्या वनस्पती आणि त्यांच्या [[पीक वन्य नातेवाईक|पिकांच्या जंगली नातेवाईकांच्या]] [[वनस्पती अनुवांशिक संसाधने|वनस्पती अनुवांशिक संसाधनांचा]] संग्रह आणि संवर्धन करण्यासाठी केला जातो. जगभरात अनेक जनुक बँका आहेत, ज्यामध्ये [[स्वालबार्ड ग्लोबल सीड व्हॉल्ट]] सर्वात प्रसिद्ध मानली जाते. <ref>On practical and theoretical differences between a storage and a gene bank, see [[निकोल सी. कॅराफिलिस|Nicole C. Karafyllis]] (ed.): ''Theorien der Lebendsammlung. Pflanzen, Mikroben und Tiere als Biofakte in Genbanken'' (in German), Freiburg: Karl Alber 2018 (''Lebenswissenschaften im Dialog'' Vol. 25) {{ISBN|978-3-495-48975-8}}</ref> <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Liu|first=Rita|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/apr/15/seed-banks-the-last-line-of-defense-against-a-threatening-global-food-crisis|title=Seed banks: the last line of defense against a threatening global food crisis|date=15 April 2022|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2 March 2023}}</ref> जगातील सर्वात मोठ्या जनुक बँकांचा डेटाबेस [[जेनेसिस (वेबसाइट)|Genesys या]] सामान्य वेबसाइटद्वारे विचारला जाऊ शकतो. [[CGIAR]] [https://www.genebanks.org/genebanks/ Genebank Platform] द्वारे अनेक जागतिक जनुक बँकांचे समन्वयन केले जाते '''जनुक पेढ्यांचे प्रकार''' [[चित्र:Svalbard_Global_Seed_Vault,_inside_the_vault_-_panoramio.jpg|इवलेसे|208x208अंश|स्वालबार्ड ग्लोबल सीड व्हॉल्टच्या आत]] [[बियाणे बँक|बियाणे पेढी]] आहे जिथे वनस्पतींच्या विविध प्रजातींच्या बिया गोठवणाऱ्या तापमानात साठवल्या जातात जेणेकरून आम्हाला भविष्यासाठी [[अनुवांशिक विविधता]] टिकवून ठेवण्याचा मार्ग मिळेल. बिया किती काळ गोठवल्या जातात यावर तापमान अवलंबून असते. अल्पकालीन स्टोरेजसाठी तापमान (3-5 वर्षे) {{Convert|5|and|10|°C}} दरम्यान असते . मध्यम मुदतीच्या स्टोरेजसाठी तापमान (10-15 वर्षे) {{Convert|0|°C}} आहे . दीर्घकालीन स्टोरेजसाठी तापमान (50 किंवा अधिक वर्षे) {{Convert|-18|and|-20|°C}} दरम्यान असते . बियाणे अनेक वर्षे सुप्त राहू शकतात त्यामुळे पुन्हा साठवण्याची गरज नाही. वनस्पतीचे इतर भाग जे या बँकांमध्ये साठवले जाऊ शकतात ते बीजाणू आणि टेरिडोफाइट्स आहेत. कंद पिके, एक प्रकारची बिया नसलेली वनस्पती, गोठविली आणि साठवली जाऊ शकत नाही. हे देखील महत्त्वाचे आहे की जेव्हा बिया साठवल्या जातात तेव्हा त्यांच्यामध्ये सतत कमी आर्द्रता असते जेणेकरून ते अतिशीत तापमानात व्यवहार्य राहतील. उच्च आर्द्रता असलेले बियाणे नष्ट होईल. <ref name=":04">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jetir.org/view?paper=JETIRFI06067|title='NEW TRENDS IN BIODIVERSITY CONSERVATION'|last=Babasaheb|first=Jige, Sandipan|date=December 2021|website=www.jetir.org|access-date=11 October 2023}}</ref> [[लंडन|लंडनजवळील]] [[वेस्ट ससेक्स]] येथील [[वेकहर्स्ट ठिकाण|वेकहर्स्ट प्लेसच्या]] मैदानात [[वेलकम ट्रस्ट]] मिलेनियम बिल्डिंग (WTMB) येथे असलेली [[मिलेनियम सीड बँक पार्टनरशिप|मिलेनियम सीड बँक]] ही जगातील सर्वात मोठी बियाणे बँक आहे. </link><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[विकिपीडिया:अचूकता विवाद|<span title="The material near this tag is possibly inaccurate or nonfactual. (June 2023)">संशयास्पद</span>]]&#x20;''&#x5D;</sup> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.woodlandtrust.org.uk/blog/2020/12/what-is-a-seed-bank/|title=What is a seed bank, how does it work and why is it important?|last=Gosling|first=Rebecca|date=2 December 2020|website=Woodland Trust|access-date=11 October 2023}}</ref> जगातील सर्वात मोठी सीड व्हॉल्ट [[स्वालबार्ड ग्लोबल सीड व्हॉल्ट]] आहे. [[स्पिट्सबर्गन]], [[नॉर्वे]] येथे स्थित, ही बियाणे वॉल्ट अनुवांशिक विविधता टिकवून ठेवण्यासाठी बनवली गेली आहे जर कधीही कोणत्याही आणि सर्व वनस्पतींचा नाश किंवा तोटा होईल. <ref name=":02">{{स्रोत बातमी|last=Liu|first=Rita|url=https://www.theguardian.com/environment/2022/apr/15/seed-banks-the-last-line-of-defense-against-a-threatening-global-food-crisis|title=Seed banks: the last line of defense against a threatening global food crisis|date=15 April 2022|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2 March 2023}}</ref> '''''इन विट्रो'' ''पेढी''''' या तंत्रात, कळ्या, प्रोटोकॉर्म आणि मेरिस्टेमॅटिक पेशी पोषक माध्यमात विशिष्ट प्रकाश आणि तापमान व्यवस्थांद्वारे संरक्षित केल्या जातात, जे एकतर जेल किंवा द्रव स्वरूपात असतात. या तंत्राचा वापर बीजविरहित वनस्पती आणि वनस्पतींचे जतन करण्यासाठी केला जातो जे अलैंगिकपणे पुनरुत्पादन करतात किंवा ज्यांना व्यावसायिक लागवडीसारख्या क्लोन म्हणून जतन करणे आवश्यक असते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://cropgenebank.sgrp.cgiar.org/index.php/procedures-mainmenu-243/conservation-mainmenu-198/in-vitro-bank-mainmenu-200|title=In vitro bank|website=cropgenebank.sgrp.cgiar.org|access-date=20 April 2021|archive-date=2024-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240416005837/https://cropgenebank.sgrp.cgiar.org/index.php/procedures-mainmenu-243/conservation-mainmenu-198/in-vitro-bank-mainmenu-200|url-status=dead}}</ref> '''क्रायोपेढी''' या तंत्रात बीज किंवा भ्रूण अत्यंत कमी तापमानात जतन केले जाते. हे सहसा द्रव नायट्रोजनमध्ये -196 वर संरक्षित केले जाते&nbsp;°C <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://cropgenebank.sgrp.cgiar.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96&Itemid=201|title=Cryo bank|website=cropgenebank.sgrp.cgiar.org|access-date=1 November 2023|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817003502/http://cropgenebank.sgrp.cgiar.org/index.php?option=com_content&view=article&id=96&Itemid=201|url-status=dead}}</ref> या तापमानात बिया किंवा भ्रूण गोठवून ते किमान एक शतक टिकू शकतात. <ref name=":042">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jetir.org/view?paper=JETIRFI06067|title='NEW TRENDS IN BIODIVERSITY CONSERVATION'|last=Babasaheb|first=Jige, Sandipan|date=December 2021|website=www.jetir.org|access-date=11 October 2023}}</ref> हे नामशेष होत असलेल्या प्रजातींच्या संवर्धनासाठी उपयुक्त आहे. <ref name=":2" /> क्रायोबँक्सचा उपयोग [[प्राण्यांच्या अनुवांशिक संसाधनांचे क्रायोसंरक्षण|प्राण्यांच्या अनुवांशिक संसाधनांच्या क्रायोसंवर्धनासाठी]] केला जातो. <ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|date=2012|title=Cryoconservation of Animal Genetic Resources|url=https://www.fao.org/3/i3017e/i3017e00.pdf|journal=Rep. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations|volume=FAO Animal Production and Health Guidelines No. 12. Print.|issue=}}</ref> [[सॅन डियेगो|सॅन दिएगो कॅलिफोर्नियामधील]] [[सॅन दिएगो प्राणीसंग्रहालय|सॅन दिएगो प्राणिसंग्रहालयाने]] बनवलेले [[गोठलेले प्राणीसंग्रहालय]] हे जगातील सर्वात मोठ्या प्राणी क्रायबँक्सचे उदाहरण आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnn.com/2022/03/31/world/frozen-zoo-save-species-scn-c2e-spc-intl/index.html|title=Back from the brink: How 'frozen zoos' could save dying species|last=Prisco|first=Jacopo|date=31 March 2022|website=CNN|language=en|access-date=1 November 2023}}</ref> प्राण्यांच्या क्रायोबँक्समध्ये गोठवलेल्या भ्रूणांना स्वतंत्र अंडी आणि शुक्राणूंऐवजी प्राधान्य दिले जाते कारण भ्रूण गोठवण्याच्या प्रक्रियेस अधिक प्रतिरोधक असतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://arabianwildlife.uaeinteract.com/current/fr_zoo.html|title=The Frozen Zoo|date=21 May 2010|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20100521054237/http://arabianwildlife.uaeinteract.com/current/fr_zoo.html|archive-date=21 May 2010|access-date=1 November 2023}}</ref> '''परागकणांचा साठा''' परागकणांचा साठा म्हणजे परागकणांचा संग्रह विट्रिफिकेशन नावाच्या क्रायोप्रिझर्वेशन तंत्राद्वारे केला जातो. विट्रिफिकेशन ही अशी प्रक्रिया आहे जिथे परागकण गोठलेले असतात परंतु बर्फ किंवा बर्फाचे स्फटिक तयार होत नाहीत. <ref name=":13">{{जर्नल स्रोत|date=2012|title=Cryoconservation of Animal Genetic Resources|url=https://www.fao.org/3/i3017e/i3017e00.pdf|journal=Rep. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations|volume=FAO Animal Production and Health Guidelines No. 12. Print.|issue=}}</ref> परागकण, जे द्रव नायट्रोजनमध्ये साठवले जाते, ते -180 तापमानात ठेवले जाते.&nbsp;°C ते -196&nbsp;°C फोर्ट कॉलिन्स, कॉलोराडो येथील [https://web.archive.org/web/20240224230803/https://www.ars.usda.gov/plains-area/fort-collins-co/center-for-agricultural-resources-research/paagrpru/docs/seed/history-of-ncgrp/ नॅशनल सीड स्टोरेज लॅब] सध्या परागकण साठवण्यासाठी हे तंत्र वापरते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Connor|first=Kristina F.|last2=Towill|first2=Leigh E.|date=1 January 1993|title=Pollen-handling protocol and hydration/dehydration characteristics of pollen for application to long-term storage|url=https://doi.org/10.1007/BF00024157|journal=Euphytica|language=en|volume=68|issue=1|pages=77–84|doi=10.1007/BF00024157|issn=1573-5060}}</ref> परागकण 5 तापमानात गोठवून वाळवले जाऊ शकतात&nbsp;°C ते -18&nbsp;°C <ref name=":044">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jetir.org/view?paper=JETIRFI06067|title='NEW TRENDS IN BIODIVERSITY CONSERVATION'|last=Babasaheb|first=Jige, Sandipan|date=December 2021|website=www.jetir.org|access-date=11 October 2023}}</ref> परागकणातील आर्द्रतेचा स्तर विचारात घेणे आवश्यक असलेला एक महत्त्वाचा घटक आहे. परागकणांमध्ये आर्द्रता कमी असल्यास परागकणांचे आयुष्य वाढण्यास मदत होते. आर्द्रतेची कमी पातळी बर्फ किंवा बर्फाचे स्फटिक तयार न करता परागकण गोठण्यास मदत करते, जे परागकण साठवले जात असताना त्याचे आयुष्य टिकवून ठेवण्यास मदत करते. <ref name=":3">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jLVW6QDNHxIC&q=pollen+moisture&pg=PA179|title=Plant Breeding Reviews, Volume 13|last=Janick|first=Jules|date=7 April 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65004-2|language=en}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=RG-XCKyDs_wC&dq=pollen+storage+and+the+levels+of+moisture+for+different+plants&pg=PA171|title=Cryopreservation of Plant Cells and Organs|last=Kartha|date=3 April 1985|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-6102-9|language=en}}</ref> परागकणातील आर्द्रतेची आदर्श पातळी वनस्पतीच्या प्रकारावर अवलंबून असते. वेगवेगळ्या वनस्पतींच्या प्रजातींचे परागकण दोन गटांमध्ये ठेवता येतात. एक म्हणजे बिन्यूक्लिएट परागकण, ज्यात जाड एक्झाइन असते आणि दुसरे म्हणजे ट्रिन्यूक्लीएट परागकण, ज्यामध्ये पातळ एक्झीन असते. जेव्हा कमी आर्द्रता पातळीवर गोठवले जाते तेव्हा द्विन्यूक्लिएट परागकणांचे आयुष्य जास्त असते. तथापि, कमी आर्द्रतेच्या पातळीवर गोठल्यावर ट्रिन्यूक्लिएट परागकणांचे आयुष्य कमी असते. <ref name=":3" /> शास्त्रज्ञांनी ओलावा पातळी कमी करण्याचे काही मार्ग म्हणजे परागकणांना पातळ मिठाचे द्रावण, सिलिका जेल, कोरडी हवा किंवा विट्रिफिकेशन सोल्यूशनने उपचार करणे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dinato|first=N. B.|last2=Santos|first2=I. R. I.|last3=Vigna|first3=B. B. Z.|last4=Ferreira de Paula|first4=A.|last5=Favero|first5=A. P.|date=2020|title=PERSPECTIVE: Pollen Cryopreservation for Plant Breeding and Genetic Resources Conservation|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33988640/#:~:text=Pollen%20from%20many%20plant%20species,least%20the%20freezable%20is%20removed|journal=Cryo Letters|volume=41|issue=3|pages=115–127|issn=0143-2044|pmid=33988640}}</ref> '''फील्ड जीन पेढी''' जनुकांच्या संवर्धनासाठी झाडे पेरण्याची ही पद्धत आहे. या उद्देशासाठी, एक इकोसिस्टम कृत्रिमरित्या तयार केली जाते. या पद्धतीद्वारे, आपण वेगवेगळ्या प्रजातींच्या वनस्पतींमधील फरकांची तुलना करू शकतो आणि त्यांचा तपशीलवार अभ्यास करू शकतो. त्यासाठी अधिक जमीन, पुरेशी माती, हवामान इ. महत्त्वाच्या पिकांचे जर्मप्लाझम या पद्धतीद्वारे संरक्षित केले जातात. ओरिसातील सेंट्रल राईस रिसर्च इन्स्टिट्यूटमध्ये तांदळाच्या 42,000 जातींचे जतन करण्यात आले आहे. '''संदर्भ''' <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Theorien der Lebendsammlung: Pflanzen, Mikroben und Tiere als Biofakte in Genbanken = Theories of living collections: plants, microbes and animals as biofacts in gene banks|date=2018|publisher=Verlag Karl Alber|isbn=978-3-495-48975-8|editor-last=Karafyllis|editor-first=Nicole Christine|edition=Originalausgabe|series=Lebenswissenschaften im Dialog|location=Freiburg im Breisgau München}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ariumi|first=Yasuo|date=2016-06-28|title=Guardian of the Human Genome: Host Defense Mechanisms against LINE-1 Retrotransposition|url=http://dx.doi.org/10.3389/fchem.2016.00028|journal=Frontiers in Chemistry|volume=4|doi=10.3389/fchem.2016.00028|issn=2296-2646}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.58532/v2bs12p2ch3|title=CHEMICAL CONTAMINANTS OF ENVIRONMENT AND ITS EFFECT ON HEALTH|last=Babasaheb|first=Jige Sandipan|date=2023-11-30|publisher=Iterative International Publishers, Selfypage Developers Pvt Ltd|isbn=978-93-5747-639-3|pages=187–196}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvc7794j.8|title=How Does Religion Work?|date=2017-08-02|publisher=Princeton University Press|pages=135–189}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=GOLD|first=K.|date=2008-11-12|title=Manual of Seed Handling in Genebanks by N. Kameswara Rao, Jean Hanson, M. Ehsan Dulloo, Kakoli Ghosh, David Nowell &amp; Michael Larinde. xiv+147 pp. Rome, Italy: Bioversity International (2006). ISBN 978-92-9043-740-6|url=http://dx.doi.org/10.1017/s0021859608008137|journal=The Journal of Agricultural Science|volume=147|issue=1|pages=101–101|doi=10.1017/s0021859608008137|issn=0021-8596}}</ref> 7vm81y2zkt9j3h0zlna91wl8qc6xrsc 0 350203 2712126 2645037 2026-09-25T07:42:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712126 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी <br />{{small|}} | image = Jam-Shri-Digvijaysinhji-Ranjitsinhji-Jadeja-Maharaja-Jam-Saheb-of-Nawanagar.jpg | succession = Maharaja Jam Sahib of '''Nawanagar State''' | moretext = | reign = 2 April 1933–15 August 1947 | predecessor = [[Ranjitsinhji]] | successor = ''Monarchy Abolished'' | succession1 = Jam Saheb of Nawanagar ([[Titular ruler]]) | reign1 = 1948–3 February 1966 | predecessor1 = [[Ranjitsinhji]] | successor1 = [[Shatrusalyasinhji]] | regent = | reg-type = | death_place = | spouse = {{marriage|Maharajkumari Baiji Raj Shri Kanchan Kunverba Sahiba |26 April 1923}} | issue = {{Plainlist}} * [[Shatrusalyasinhji]] * H. H. Jam Saheb {{Endplainlist}} | full name = Digvijaysinhji Ranjitsinhji Jadeja | house = [[Nawanagar State|Nawanagar]] | father = | mother = | signature = | module = {{Infobox military person | embed=yes | branch = {{army|British Raj}} | serviceyears = 1919–1947 | servicenumber = | unit = | commands = | battles_label = | battles = | awards = | module = {{Infobox cricketer | embed=yes | country = | nickname = | batting = Right-handed | bowling = Right-arm | role = [[Batsman]] | international = | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | club1 = [[Western India cricket team|Western India]] | year1 = 1933–1934 | columns = 1 | column1 = [[First-class cricket|First-class]] | matches1 = 1 | runs1 = 6 | bat avg1 = 3.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 6 | hidedeliveries = true | catches/stumpings1 = 0/– | date = 8 June | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/28620.html ESPNcricinfo |module = {{Infobox officeholder |embed = yes |office = 4th [[Presidents of the Board of Control for Cricket in India|President of BCCI]] |term_start = 1937 |term_end = 1938 |predecessor = [[Hamidullah Khan|Sir Hamidullah Khan]] |successor = [[P. Subbarayan]] }} }}}} |जन्म_दिनांक={{Birth date|df=yes|1895|09|18}}|जन्म_स्थान=सदोदर, ब्रिटिश भारत|मृत्यू_दिनांक={{Death date and age|df=yes|1966|02|03|1895|09|18}}|मृत्यू_स्थान=[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]|पदवी=सर|इतर_पदव्या=जीसीएसआय जीसीआयई}} '''सर दिग्विजयसिंहजी रणजीतसिंहजी जडेजा''' (१८ सप्टेंबर १८९५ ते ३ फेब्रुवारी १९६६) हे नवनगरचे महाराजा जाम साहिब होते. त्यांनी १९३३ ते १९६६ पर्यंत हे पद सांभाळले. त्यांच्या काकांचे ते उत्तराधिकारी होते. ते प्रसिद्ध [[क्रिकेट|क्रिकेट खेळाडू]] [[रणजितसिंहजी|रणजीतसिंझी]] होते. == प्रारंभिक जीवन आणि लष्करी कारकीर्द == दिग्विजयसिंहजी हे जडेजा राजपूत ह्ते. ते सडोदार,[[गुजरात]] येथे जन्मले. त्यांचा जन्म १८ सप्टेंबर १८९५ रोजी [[ब्रिटिश राज]] काळात झाला. ते प्रसिद्ध क्रिकेट खेळाडू [[रणजितसिंहजी|के. एस. रणजीतसिंहजी]] यांचे पुतणे होते. त्यांनी राजकुमार महाविद्यालय, [[राजकोट]], [[सौराष्ट्र]] , मग माल्व्हरन महाविद्यालय आणि युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन येथे शिक्षण घेतले . १९१९ मध्ये ब्रिटिश सैन्यात सेकंड लेफ्टनंट म्हणून नियुक्त झालेल्या दिग्विजयसिंहजी यांनी दोन दशकांहून अधिक काळ लष्करी कारकीर्द केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/meet-maharaja-digvijaysinhji-ranjitsinhji-jadeja-who-gave-refuge-to-jews-during-world-war-ii/3227926/|title=Meet Maharaja Digvijaysinhji Ranjitsinhji Jadeja who gave refuge to Jews during World War II|date=2023-09-03|website=Financialexpress|language=en|access-date=2023-09-11}}</ref> १२५ व्या नेपियर रायफल्स (आता ५ व्या बटालियन (नेपियर), राजपूताना रायफल्स) मध्ये १९२० मध्ये संलग्न, त्यांनी इजिप्शियन मोहीम सैन्यात सेवा केली. त्यानंतर १९२१ मध्ये लेफ्टनंट म्हणून पदोन्नती मिळाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/32967/pages/6355|title=London Gazette}}</ref> त्यानंतर त्यांनी १९२२ ते १९२४ पर्यंत वजीरिस्तान फील्ड फोर्समध्ये सेवा केली. १९२९ मध्ये कॅप्टन म्हणून पदोन्नती झाल्यानंतर ते १९३१ मध्ये सैन्यातून निवृत्त झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.london-gazette.co.uk/issues/33790/pages/350|title=London Gazette}}</ref> तथापि, १९४७ पर्यंत त्यांना भारतीय सैन्यात मानद पदोन्नती मिळणे सुरू राहील, लेफ्टनंट जनरलच्या पदवीसह ते निवृत्त झाले. दोन वर्षांनंतर दिग्विजयसिंहजी यांनी आपल्या काकाची जागा घेतली. १९३९ पासून ते त्यांच्या मृत्यूपर्यंत ते गव्हर्निंग कौन्सिलचे सर्वात जास्त काळ सेवा देणारे राजकुमार महाविद्यालय, [[राजकोट]] येथील अध्यक्ष होते . == महाराज जाम साहेब == त्यांच्या काकांच्या निधनानंतर, दिग्विजयसिंहजी १९३३ मध्ये महाराज जाम साहिब बनले. त्यांनी त्यांच्या काकांची विकास आणि सार्वजनिक सेवेची धोरणे चालू ठेवली. १९३५ मध्ये नाइटेड, सर दिग्विजयसिंहजी चेंबर ऑफ प्रिन्सेसमध्ये सामील झाले. १९३७ ते १९४३ पर्यंत अध्यक्ष म्हणून नेतृत्व केले. आपल्या काकांच्या क्रिकेटची परंपरा कायम ठेवत, त्यांनी १९३७-१९३८ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम केले. अनेक प्रमुख क्रीडा क्लबचे ते सदस्य होते. त्यांनी यापूर्वी १९३३-१९३४ हंगामात एकच [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] सामना खेळला होता. हा सामना [[इंग्लंड क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, १९३३-३४|भारत आणि सिलोन दौऱ्यात]] [[मेरीलिबॉन क्रिकेट क्लब|MCC]] विरुद्ध वेस्टर्न इंडियाचे नेतृत्व केले होते.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Players/38/38769/First-Class_Matches.html First-class matches played by Digvijaysinhji (1)] – CricketArchive. Retrieved 16 October 2014.</ref> त्यांनी त्यांच्या दोन डावात ० आणि ६ धावा केल्या. ज्यात त्याचा भाऊ प्रतापसिंहजी यांनी खेळलेला एकमेव प्रथम श्रेणी सामना होता.<ref>[https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/14/14869.html Western India v Marylebone Cricket Club], Marylebone Cricket Club in India and Ceylon 1933/34 – CricketArchive. Retrieved 16 October 2014.</ref> दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान, सर दिग्विजयसिंहजींनी पॅसिफिक वॉर कौन्सिलसह इम्पीरियल वॉर कॅबिनेट आणि नॅशनल डिफेन्स कौन्सिलवर काम केले. == पोलिश निर्वासित == [[चित्र:HH_The_Jam_Sahib_Of_Nawanagar_visits_HMS_Nelson_Sep_1942.jpg|उजवे|इवलेसे|{{Center|सप्टेंबर १९४२ मध्ये स्कॉटलंडमध्ये एचएमएस नेल्सन (२८) भेट देताना सलामी घेत आहे.}}]] [[चित्र:Skwer_Dobrego_Maharadży_w_Warszawie.JPG|इवलेसे| दुसऱ्या महायुद्धात पोलिश निर्वासितांना मदत केल्याबद्दल पोलंडमधील [[वॉर्सा]] येथील "गुड महाराजा प्लात्स" या चौकाला दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी यांचे नाव देण्यात आले.]] [[चित्र:Pomnik_dobrego_maharadży_polski.jpg|इवलेसे| वॉर्सा मध्ये स्मारक]] १९४२ मध्ये त्यांनी [[जामनगर]] -बालाचडी येथे पोलिश चिल्ड्रन कॅम्पची स्थापना केली. ज्यांना [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[सोव्हिएत संघ|यूएसएसआरमधून]] बाहेर काढण्यात आले होते. [[चित्र:Maharaja_with_kids_and_women_from_Poland.jpg|इवलेसे| ख्रिसमसच्या पूर्वसंध्येला पोलिश मुलांसोबत महाराजा जडेजा]] पोलिश चिल्ड्रन कॅम्प १९४५ पर्यंत अस्तित्त्वात होते. ते बंद झाल्यानंतर मुलांना [[कोल्हापूर]] शहरातील वळिवडे येथे स्थानांतरित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://kresy-siberia.com/gallery/main.php?g2_itemId=47057|title=Refugee camps in India, Jamnagar-Balachadi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713170807/http://kresy-siberia.com/gallery/main.php?g2_itemId=47057|archive-date=13 July 2011|access-date=8 June 2010}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120910203530/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2006-09-17/ahmedabad/27825350_1_maharaja-camps-jamnagar Anuradha Bhattacharya, ''History of Polish refugees in India between 1942–48''] [in] Polish love story in Gujarat, The Times of India, 17 September 2006</ref><ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?268578 Little Warsaw Of Kathiawar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407104314/http://www.outlookindia.com/article.aspx?268578 |date=2014-04-07 }} ''Outlook'', 20 December 2010.</ref> शिबिराच्या ठिकाण आज सैनिक स्कूल बालचडीच्या ३०० एकर परिसराचा भाग आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?268579|title=History: humanism Balachadians To Their Core Nawanagar saved their lives. The Poles show they have not forgotten.|date=20 December 2010|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=2024-06-11|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407104311/http://www.outlookindia.com/article.aspx?268579|url-status=dead}}</ref> या वारशाचा गौरव करण्यासाठी [[वॉर्सा|वारसा]] येथील जामसाहेब दिग्विजयसिंह जडेजा शाळेची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Jayaraj Manepalli|url=http://www.thehindu.com/features/magazine/a-maharaja-in-warsaw/article12980412.ece|title=A Maharaja in Warsaw|date=28 April 2012|work=द हिंदू|access-date=28 December 2015}}</ref> २०१६ मध्ये, जाम साहेबांच्या मृत्यूच्या ५० वर्षांनंतर, पोलंडच्या संसदेने सर्वानुमते जाम साहेब दिग्विजय सिंहजी यांना दुसऱ्या महायुद्धात पोलिश मुलांच्या निर्वासितांना केलेल्या मदतीबद्दल सन्मानित करणारा विशेष ठराव मंजूर केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://orka.sejm.gov.pl/opinie8.nsf/nazwa/235_u/$file/235_u.pdf|title=Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie uczczenia pamięci Dobrego Maharadży|access-date=12 March 2016|archive-date=2023-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230508033543/http://orka.sejm.gov.pl/opinie8.nsf/nazwa/235_u/$file/235_u.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://theindiandiaspora.com/news-details/diaspora-news/primary-news/good-maharaja-of-jamnagar-remembered-in-polish-parliament.htm|title='Good Maharaja' of Jamnagar remembered in Polish parliament|last=Surender Bhutani|website=theindiandiaspora|access-date=14 March 2016}}</ref> पोलिश निर्वासितांच्या पुनर्वसनासाठी भारतातील चळवळीचे नेतृत्व करणारे महाराजा जाम साहिब आणि किरा बनासिंस्का यांच्या प्रयत्नांचा गौरव करण्यासाठी भारतीय आणि पोलिश दोन्ही सरकारांच्या सहकार्याने "लिटल पोलंड इन इंडिया" नावाचा माहितीपट तयार करण्यात आला.<ref name="Tribune-30Jun19">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tribuneindia.com/news/spectrum/slice-of-india-in-london/794763.html|title=Slice of India in London|date=30 June 2019|website=The Tribune|location=Chandigarh}}{{मृत दुवा|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर]], त्यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी [[भारतीय अधिराज्य|भारताच्या अधिराज्यात]] प्रवेश करण्याच्या साधनावर स्वाक्षरी केली. पुढील वर्षी त्यांनी नवानगर युनायटेड स्टेट्स ऑफ काठियावाडमध्ये विलीन केले, [[भारत सरकार|भारत सरकारने]] १९५६ मध्ये हे पद रद्द करेपर्यंत त्यांनी राजप्रमुख म्हणून काम केले. == आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे प्रतिनिधी == दिविजयसिंहजी यांनी १९२० मध्ये [[लीग ऑफ नेशन्स|लीग ऑफ नेशन्सच्या]] पहिल्या अधिवेशनात भारताचे प्रतिनिधी म्हणून प्रतिनिधित्व केले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiana.edu/~league/1thordinaryassemb.htm|title=First Ordinary Session of the Assembly|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113014630/http://www.indiana.edu/~league/1thordinaryassemb.htm|archive-date=13 January 2020|access-date=28 December 2015}}</ref> ते युएन मध्ये भारतीय शिष्टमंडळाचे उपनेते देखील होते आणि [[कोरियन युद्ध|कोरियन युद्धानंतर]] युएन प्रशासन न्यायाधिकरण आणि कोरियन पुनर्वसनावरील युएन निगोशिएटिंग कमिटी या दोन्हींचे अध्यक्ष होते. == वैयक्तिक जीवन == ७ मार्च १९३५ रोजी [[सिरोही]] येथे सर दिग्विजयसिंहजींनी महाराजकुमारी बाईजी राज श्री कांचन कुंवरबा साहिबा (१९१०-१९९४), महाराजाधिराज महाराव श्री सर सरूप रामसिंहजी बहादूर, [[सिरोही|सिरोहीचे]] महाराव यांची दुसरी कन्या यांच्याशी विवाह केला. तिने महारानी देवरीजी महाराणी श्री गुलाब कुंवरबा साहिबा हे नाव घेतले आणि या जोडप्याला एक मुलगा आणि तीन मुली होत्या. == मृत्यू == ३३ वर्षांच्या कारकिर्दीनंतर सर दिग्विजयसिंहजींचे ७० व्या वर्षी ३ फेब्रुवारी १९६६ रोजी मुंबईत निधन झाले. त्यांच्यानंतर त्यांचा एकुलता एक मुलगा शत्रुसल्यासिंहजी हे त्यांचे वारसदार बनले. शत्रुसल्यासिंहजी [[सौराष्ट्र क्रिकेट संघ|सौराष्ट्रासाठी]] खेळणारे [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी क्रिकेट खेळाडू]] होते. == सन्मान == <div class="center"> (रिबन बार, जसे ते आज दिसेल) [[चित्र:1000px_ribbon_bar_of_the_Order_of_Maria_Anna.svg|100x100अंश]] [[चित्र:Order_of_the_Indian_Empire_Ribbon.svg|100x100अंश]][[चित्र:India_General_Service_Medal_1909_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:India_Service_Medal_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:39-45_Star_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:Africa_Star_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:Pacific_Star_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:War_Medal_39-45_BAR.svg|100x100अंश]] [[चित्र:King_George_V_Silver_Jubilee_Medal_ribbon.svg|100x100अंश]] [[चित्र:GeorgeVICoronationRibbon.png|100x100अंश]] [[चित्र:Indian_Independence_medal_1947.svg|100x100अंश]] [[चित्र:POL_Order_Zaslugi_RP_kl3_BAR.png|अल्ट=3rd class|100x100अंश|3रा वर्ग]] </div> * भारत जनरल सर्व्हिस मेडल w/ वझिरस्तान क्लॅप-१९२४ * किंग जॉर्ज पंचम रौप्य महोत्सवी पदक -१९३५ * किंग जॉर्ज सहावा राज्याभिषेक पदक -१९३७ * [[ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर|नाइट ग्रँड कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर]] -१९३९ * १९३९-१९४५ स्टार -१९४५ * आफ्रिका स्टार -१९४५ * पॅसिफिक स्टार -१९४५ * युद्ध पदक १९३९-१९४५ -१९४५ * नाइट ग्रँड कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द स्टार ऑफ इंडिया -१९४७ * भारत सेवा पदक -१९४५ * भारतीय स्वातंत्र्य पदक -१९४७ * कमांडर क्रॉस ऑफ द ऑर्डर ऑफ मेरिट ऑफ द रिपब्लिक ऑफ पोलंड (मरणोत्तर) - २०११<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.polska-azja.pl/2012/02/01/maharadza-odznaczony-nadanie-imienia-skwerowi-na-dobrej-drodze/|title=Maharadża odznaczony, nadanie imienia skwerowi na dobrej drodze!|last=Iwanek|first=Krzysztof|date=1 February 2012|language=pl|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515192525/http://www.polska-azja.pl/2012/02/01/maharadza-odznaczony-nadanie-imienia-skwerowi-na-dobrej-drodze/|archive-date=15 May 2013}}</ref> == लोकप्रिय संस्कृतीत == २०२२ [[भारत|इंडो]] - [[पोलिश भाषा|पोलिश]] [[भव्यपट|युद्ध महाकाव्य]] चित्रपट द गुड महाराजा (२०२२) मध्ये दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी जडेजा चित्रित करण्यात आला. == नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://culture.pl/en/article/the-maharaja-who-saved-hundreds-of-polish-orphans शेकडो पोलिश अनाथांना वाचवणारा महाराजा] * [https://www.quora.com/What-is-the-full-story-of-Polish-people-who-sought-refuge-during-World-War-II-in-Gujarat-provided-by-Maharaja-Digvijaysinhji-Jadeja द गुड महाराजा: पोलिश मुलांच्या सुटकेसाठी राजदूत] * [https://www.thehindu.com/features/magazine/a-maharaja-in-warsaw/article12980412.ece वॉर्सा येथील एक महाराजा] {{DEFAULTSORT:जाडेजा, दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी}} [[वर्ग:गुजराती व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतातील क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १८९५ मधील जन्म]] [[वर्ग:ब्रिटिश भारतीय सैन्य अधिकारी]] [[वर्ग:नाइट्स ग्रँड कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द स्टार ऑफ इंडिया]] [[वर्ग:माल्व्हर्न कॉलेजमध्ये शिकलेले लोक]] [[वर्ग:युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडनचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:नवानगरचे महाराज]] [[वर्ग:नाइट्स कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर]] [[वर्ग:कमांडर्स ऑफ द ऑर्डर ऑफ मेरिट ऑफ द रिपब्लिक ऑफ पोलंड]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतातील निर्वासित]] mb6aoefy1azzap1gzfrymwfkpjart6j 0 351400 2712000 2550161 2026-09-25T02:35:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712000 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | image = Commonwealth Sport logo.svg | alt = <!-- alt text; see [[WP:ALT]] --> | caption = | map = <!-- optional --> | predecessor = ब्रिटिश कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन | successor = | formation = {{Start date and years ago|1932|1|1|df=yes}}<br />ब्रिटिश एम्पायर गेम्स फेडरेशन म्हणून | extinction = <!-- date of extinction, optional --> | type = [[क्रीडा नियामक मंडळ|क्रीडा महासंघ]] | status = | purpose = <!-- focus as e.g. humanitarian, peacekeeping, etc --> | headquarters = [[लंडन]], इंग्लंड | coords = <!-- Coordinates of location using a co-ordinates template --> | leader_title = अध्यक्ष | leader_name = [[डेम]] [[लुईस मार्टिन (क्रीडा प्रशासक)|लुईस मार्टिन]]<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about|title=The Commonwealth Games Federation {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718135845/https://thecgf.com/about|url-status=dead}}</ref> | leader_title2 = उपाध्यक्ष | leader_name2 = {{flagicon|CAN}} [[ब्रूस रॉबर्टसन (जलतरणपटू)|ब्रुस रॉबर्टसन]]<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about/executive-board|title=CGF Executive Board {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=4 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104185800/https://thecgf.com/about/executive-board|url-status=dead}}</ref><br />{{flagicon|WAL}} ख्रिस जेनकिन्स<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about/executive-board|title=CGF Executive Board {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=4 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104185800/https://thecgf.com/about/executive-board|url-status=dead}}</ref><br /> {{flagicon|NZL}} केरेन स्मिथ<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about/executive-board|title=CGF Executive Board {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=4 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104185800/https://thecgf.com/about/executive-board|url-status=dead}}</ref> | leader_name3 = [[चार्ल्स तिसरा|किंग चार्ल्स तिसरा]]<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about|title=The Commonwealth Games Federation {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718135845/https://thecgf.com/about|url-status=dead}}</ref> | leader_title3 = संरक्षक | leader_title4 = उप-संरक्षक | leader_name4 = [[प्रिन्स एडवर्ड, ड्यूक ऑफ एडिनबर्ग|एडिनबर्गचा ड्यूक]]<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/about|title=The Commonwealth Games Federation {{!}} Commonwealth Games Federation|website=thecgf.com|language=en|access-date=2020-01-29|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718135845/https://thecgf.com/about|url-status=dead}}</ref> | key_people = | main_organ = <!-- gral. assembly, board of directors, etc --> | parent_organization = <!-- if one --> | affiliations = <!-- if any --> | budget = | remarks = | footnotes = '''मूल्ये:''' ''मानवता • समानता • नियती'' | name = कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन | bgcolor = <!-- header background colour --> | fgcolor = <!-- header text colour --> | image_border = | size = 180px | msize = <!-- map size, optional, default 250px --> | malt = <!-- map alt text --> | mcaption = <!-- optional --> | map2 = | abbreviation = | region_served = | membership = [[कॉमनवेल्थ गेम्स असोसिएशन#वर्तमान सदस्य संघटना|७२ सदस्य संघटना]]<ref>{{cite web|url=https://thecgf.com/about|title=The Commonwealth Games Federation – About us|website=thecgf.com|access-date=2024-07-09|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718135845/https://thecgf.com/about|url-status=dead}}</ref> | language = [[इंग्रजी भाषा|इंग्रजी]]<ref>{{Cite web|url=https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|title=Byelaw 6 Official Language|website=Constitutional Documents of the Commonwealth Games Federation|publisher=CGF|page=33|access-date=2020-01-30|archive-date=9 October 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://thecgf.com/sites/default/files/2019-11/CGF%20Constitution%20Final.pdf|url-status=dead}}</ref> | general = <!-- Secretary General --> | num_staff = | num_volunteers = | website = {{url|https://www.commonwealthsport.com|commonwealthsport.com}} | former name = }} {{Commonwealth Games sidebar}} [[File:Flag of the Commonwealth Games Federation.jpg|thumb|कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशनचा ध्वज, २०२२ कॉमनवेल्थ गेम्स, बर्मिंगहॅम]] '''कॉमनवेल्थ गेम्स फेडरेशन (सीजीएफ)''', ज्याला सध्या '''कॉमनवेल्थ स्पोर्ट''' म्हणून ओळखले जाते, ही आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे जी कॉमनवेल्थ गेम्स आणि कॉमनवेल्थ युथ गेम्सच्या दिग्दर्शनासाठी आणि नियंत्रणासाठी जबाबदार आहे आणि ती कॉमनवेल्थ गेम्स असोसिएशन (सीजीए) ची प्रशासकीय संस्था आहे. सीजीएफचे मुख्यालय लंडन, इंग्लंड येथे आहे.<ref>{{Cite web |title=The Commonwealth Games Federation |url=https://www.commonwealthsport.com/cgf |access-date=2023-05-18 |website=Commonwealth Sport |language=en |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518053621/https://www.commonwealthsport.com/cgf |url-status=dead }}</ref> ==हे देखील पहा== *[[आंतरराष्ट्रीय क्रीडा महासंघांची जागतिक संघटना]] *[[आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक समिती]] ==संदर्भ== {{notelist}} {{reflist}} ==बाह्य दुवे== *[https://www.commonwealthsport.com/ कॉमनवेल्थ स्पोर्ट वेबसाइट] *[https://twitter.com/thecgf ट्विटरवर सीजीएफ] {{राष्ट्रकुल खेळांची वर्षे|state=autocollapse}} {{Authority control}} [[वर्ग:राष्ट्रकुल खेळ|फेडरेशन]] [[वर्ग:कॉमनवेल्थ कुटुंब|खेळ महासंघ]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रीडा संघटना]] [[वर्ग:लंडन स्थित आंतरराष्ट्रीय संस्था]] [[वर्ग:वेस्टमिन्स्टर शहरात स्थित संस्था]] [[वर्ग:वेस्टमिन्स्टर शहरातील खेळ]] [[वर्ग:क्रीडा नियम आणि नियम]] [[वर्ग:इंग्लंडमधील १९३० आस्थापना]] [[वर्ग:लंडन स्थित क्रीडा संस्था]] [[वर्ग:१९३० मध्ये स्थापन झालेल्या क्रीडा संघटना]] tuxh42oyvs8u111zqw4vc2v6428coi3 0 351610 2711977 2711603 2026-09-25T01:48:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711977 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कामंदकीय नीतिसार''' तथा '''नीतिसार''' हा [[कामंदक]] (ज्याला ''कामंदकी'' असेही म्हणतात) या प्राचीन भारतीय विद्वानाने रचलेला [[राजनीती]] आणि राजशास्त्रविषयक एक प्राचीन [[संस्कृत]] ग्रंथ आहे.<ref>{{cite web | title = कामंदकीय नीतिसार ग्रंथाचा इतिहास आणि स्वरूप | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> हा ग्रंथ [[चाणक्य|कौटिल्यीय (चाणक्य)]] [[अर्थशास्त्र]] या महाग्रंथावर आधारित असून त्याला ''अर्थशास्त्राची संक्षिप्त अथवा सोपी आवृत्ती'' मानले जाते.<ref>{{cite book | title = प्राचीन भारतीय राजनीति आणि कामंदकीय नीतिसार | author = काणे पांडुरंग वामन | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> कामंदक हा महान राजनीतिज्ञ [[चाणक्य|विष्णुगुप्ताचा]] प्रत्यक्ष शिष्य असावा आणि त्याने आपल्या गुरूच्या विचारांचा प्रचार करण्यासाठी या ग्रंथाची रचना केली. == रचना आणि स्वरूप == हा ग्रंथ प्रामुख्याने पद्य (श्लोक) रूपात रचलेला आहे. यात एकूण २० सर्ग (अध्याय) आणि सुमारे ३६ अधिकरणे आहेत. ग्रंथाचे लेखन अत्यंत सुटसुटीत आणि काव्यमय असल्याने ते वाचकास समजण्यास सोपे जाते.<ref>{{cite book | title = कामंदकीय नीतिसार (मराठी भाषांतरासह) | publisher = आनंद आश्रम संस्था, पुणे}}</ref> या ग्रंथात पुढील प्रमुख विषयांवर विस्तृत मार्गदर्शन केले आहे: * '''राजा आणि राज्यशास्त्र''': राजाचे गुण, कर्तव्ये, आत्मनियंत्रण आणि राजाचे प्रशिक्षण. * '''सप्तंग सिद्धांत''': राज्याचे सात घटक (स्वामी, अमात्य, राष्ट्र, दुर्ग, कोष, दंड आणि मित्र). * '''परराष्ट्र धोरण (षाड्गुण्य)''ः संधि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव आणि संश्रय या सहा प्रकारच्या परराष्ट्र नीतींची स्पष्टीकरणे. * '''युद्ध आणि गुप्तहेर व्यवस्था''': युद्धाचे प्रकार, सैन्याची रचना, कूटयुद्ध, आणि गुप्तहेरांची कार्यपद्धती. == ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व == कामंदकीय नीतिसार या ग्रंथाचे महत्त्व केवळ भारतातच नव्हे, तर आशियातील इतर देशांमध्येही पसरले होते. [[गुप्त साम्राज्य|गुप्त काळात]] आणि त्यानंतरच्या काळात राजांच्या शिक्षणासाठी या ग्रंथाचा व्यापक वापर केला गेला. [[दक्षिण-पूर्व आशिया|आग्नेय आशियात]] (विशेषतः [[इंडोनेशिया]] मधील [[बाली]] बेटावर) या ग्रंथाचा मोठा प्रभाव पडला आणि तेथील प्राचीन साहित्यात याचे भाषांतरही करण्यात आले होते.<ref>{{cite web | title = प्राचीन भारतीय राजशास्त्राचा आग्नेय आशियावरील प्रभाव | url = https://sangeetnatak.gov.in/ | publisher = राष्ट्रीय भारतीय इतिहास परिषद}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:संस्कृत ग्रंथ]] [[वर्ग:प्राचीन भारतीय राज्यशास्त्र]] [[वर्ग:अर्थशास्त्र]] 43c8986h4fe3wp26xwwq8xgj268fpyu 0 354233 2712149 2639442 2026-09-25T08:52:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712149 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''निकोलेट शेरीडन''' (जन्म २१ नोव्हेंबर १९६३) ही ब्रिटिश वंशाची अमेरिकन अभिनेत्री आहे.<ref name="BFI1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba9b56e55|title=Nicollette Sheridan|website=bfi.org.uk|publisher=British Film Institute|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180426052019/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2ba9b56e55|archive-date=26 April 2018|access-date=14 March 2021}}</ref> तिने फॅशन मॉडेल म्हणून तिच्या कारकिर्दीची सुरुवात केली.<ref name="ppl">{{cite web|url=http://people.com/archive/if-movies-arent-the-sure-thing-for-nicollette-sheridan-shes-got-her-guy-leif-garrett-vol-23-no-15/|title=If Movies Aren't the Sure Thing for Nicollette Sheridan, She's Got Her Guy, Leif Garrett - Vol. 23 No. 15|access-date=29 November 2017}}</ref><ref name="BBCA1">{{cite web|url=https://www.bbcamerica.com/anglophenia/2011/07/warning-nicollette-sheridan-is-secretly-british|title=Warning: Nicollette Sheridan Is… Secretly British|last1=Wicks|first1=Kevin|website=BBCAmerica.com|publisher=BBC America|access-date=14 March 2021|quote=She was born in Sussex the day before the Kennedy assassination to actress Sally Adams}}</ref> १९८४ मध्ये [[अमेरिकन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी|एबीसी]] प्राइमटाइम सोप ऑपेरा ''पेपर डॉल्समध्ये'' भूमिका साकारली, तसेच प्रणय-हास्य चित्रपट ''द शुअर थिंग'' (१९८५) मध्ये भूमिका केली. [[सीबीएस]] प्राइमटाइम सोप ऑपेरा ''नॉट्स लँडिंग'' (१९८६-१९९३) वर पायज मॅथेसन म्हणून ती प्रसिद्ध झाली, ज्यासाठी तिला दोन सोप ऑपेरा डायजेस्ट पुरस्कार मिळाले. त्यानंतर, शेरीडन ही ''लकी चान्सेस'' (१९९०), ''व्हायरस'' (१९९५), आणि ''द पीपल नेक्स्ट डोर'' (१९९६) सह अनेक दूरचित्रवाणी चित्रपट आणि लघु मालिकांमध्ये मुख्य भूमिकेत दिसली. ''नॉईसेस ऑफ'' (१९९२), ''स्पाय हार्ड'' (१९९६), ''बेव्हरली हिल्स निन्जा'' (१९९७), आणि ''कोड नेम: द क्लीनर'' (२००७) या चित्रपटांमध्येही ती दिसली. २००४ ते १००९ पर्यंत, शेरीडनने [[अमेरिकन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी|एबीसी]] टेलिव्हिजन मालिका ''[[डेस्परेट हाऊसवाइव्ह्ज|डेस्परेट हाऊसवाइव्हजमध्ये]]'' एडी ब्रिट म्हणून काम केले, ज्यासाठी तिला २००५ मध्ये सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्री [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब पुरस्कारासाठी]] नामांकन मिळाले.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/3634415/Desperately-seeking-a-ratings-hit.html Desperately Seeking a Ratings Hit]. ''[[द डेली टेलिग्राफ]]''. 5 January 2005. Retrieved 31 December 2009.</ref><ref name="tvg">{{cite magazine|title=Nicollette Sheridan Biography|url=https://www.tvguide.com/celebrities/nicollette-sheridan/bio/190690|magazine=[[TV Guide|TVGuide.com]]|access-date=23 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203231514/https://www.tvguide.com/celebrities/nicollette-sheridan/bio/190690/|archive-date=2020-12-03|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] r1fadu2208h4gvetnvkq5rkegfexnkj 0 354278 2712073 2517041 2026-09-25T05:44:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712073 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जॉन एम. स्लॅटरी जुनियर''' (जन्म १३ ऑगस्ट १९६२) एक अमेरिकन अभिनेता आणि दिग्दर्शक आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=12A0E97977F1D6A0&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|title=Celebrity birthdays on Aug. 13|date=August 13, 2009|work=The Miami Herald|access-date=November 19, 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231656/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=12A0E97977F1D6A0&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM|url-status=dead}}</ref> एएमसी नाट्य मालिका ''मॅड मेन'' (२००७-१५) मधील रॉजर स्टर्लिंग या भूमिकेसाठी तो ओळखला जातो, ज्यासाठी त्याला ड्रामा मालिकेतील उत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्यासाठी प्राइमटाइम एमी पुरस्कारासाठी चार वेळा नामांकन मिळाले होते. त्याच्या भूमिकेसाठी त्याने दोन क्रिटिक्स चॉईस टेलिव्हिजन पुरस्कार आणि दोन [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] जिंकले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.emmys.com/bios/john-slattery|title=Emmys.com|website=Emmys.com|access-date=August 10, 2014}}</ref> चित्रपट ''स्पॉटलाइट'' (२०१५) मधील बेन ब्रॅडली, जुनियर आणि [[मार्व्हेल सिनेमॅटिक युनिव्हर्स|मार्वल सिनेमॅटिक युनिव्हर्स]] चित्रपटातील हॉवर्ड स्टार्कच्या भूमिकेसाठीही तो ओळखला जातो ज्यात अनेक चित्रपट आहे:''आयर्न मॅन २'' (२०१०), ''अँट-मॅन'' (२०१५), ''कॅप्टन अमेरिका: सिव्हिल वॉर'' (२०१६), आणि ''[[ॲव्हेंजर्स: एंडगेम]]'' (२०१९). स्लॅटरीच्या प्रमुख मालिकांमध्ये भूमिका केल्या आहेत जसे की''होमफ्रंट'' (१९९१-९३), ''मॅगी'' (१९९८-९९), ''जॅक अँड बॉबी'' (२००४-०५), ''[[डेस्परेट हाऊसवाइव्ह्ज|डेस्परेट हाऊसवाइव्हज]]'' (२००४-०७), ''३० रॉक'' (२०१०), ''अरेस्टेड डेव्हलपमेंट'' (२०१३) आणि ''द गुड फाईट'' (२०२२).<ref name="boston1">{{cite web|url=http://bostoncommon-magazine.com/personalities/articles/john-slattery-a-boston-man-gone-mad?page=2|title=John Slattery: A Boston Man Gone Mad|author=Patrick Pacheco|date=May–June 2012|work=Boston Common Magazine|access-date=November 19, 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2007/09/23/john_mulhern_80_lawyer_triumphed_on_ice_in_politics/|title=John Mulhern, 80; lawyer triumphed on ice, in politics|author=Stephanie M. Peters|date=September 23, 2007|work=The Globe|access-date=November 19, 2012|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221015/http://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2007/09/23/john_mulhern_80_lawyer_triumphed_on_ice_in_politics/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Doyle|first=Stacey|date=May 4, 2012|title=John Slattery Talks to Boston Common Magazine About 'Mad Men' and More|url=http://www.huliq.com/10559/john-slattery-talks-boston-common-magazine-about-mad-men-and-more-video|journal=Boston Common Magazine|access-date=June 14, 2012}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:स्लॅटरी, जॉन}} [[वर्ग:इ.स. १९६२ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] 75go5vtsirvbsdjxrvyx2xtniq6rco1 0 354474 2712095 2474612 2026-09-25T06:14:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712095 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''क्रिस्टोफर जॉन "टोफर" ग्रेस''' (जन्म १२ जुलै १९७८) एक अमेरिकन अभिनेता आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.behindthevoiceactors.com/Topher-Grace/|title=Topher Grace – Behind The Voice Actors|access-date=2019-02-22}}</ref> त्याने ''ट्रॅफिक (२०००)'', ''[[मोना लिसा स्माइल]]'' (२००३), ''स्पायडर-मॅन ३'' (२००७), ''[[इंटरस्टेलर]]'' (२०१४) या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/celebrities/profile/?uuid=ee8c6fdc-2a2b-4d10-b5e9-00988504b685|title=Topher Grace Profile|website=[[E!]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012020006/http://www.eonline.com/celebrities/profile/?uuid=ee8c6fdc-2a2b-4d10-b5e9-00988504b685|archive-date=October 12, 2007|access-date=October 10, 2007}}</ref><ref>{{cite journal|title=Topher Grace|url=https://www.tvguide.com/celebrities/topher-grace/credits/177487|journal=[[TV Guide]]|access-date=May 13, 2015|archive-date=2019-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116155143/https://www.tvguide.com/celebrities/topher-grace/credits/177487/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९७८ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:एमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:ज्यू व्यक्ती]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] kcn8jhdxy4z8fhotml485681y0bqmjn 0 354786 2712071 2596247 2026-09-25T05:37:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712071 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''जेफ्री लिओन ब्रिजेस''' (जन्म ४ डिसेंबर १९४९) हा एक अमेरिकन अभिनेता आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/biography/Jeff-Bridges|title=Jeff Bridges {{!}} Biography, Movies, & Facts|website=Britannica|language=en|access-date=2022-04-16}}</ref> तो चित्रपट आणि दूरदर्शन मधील प्रमुख भूमिकांसाठी ओळखला जातो. सात दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या कारकिर्दीत त्यांना ''क्रेझी हार्ट'' (२००९) चित्रपटासाठी एक [[ऑस्कर पुरस्कार]], एक [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब]], आणि एक [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] यासह विविध पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांना तीन [[ब्रिटिश अकादमी चित्रपट पुरस्कार|बाफ्टा पुरस्कार]] आणि दोन [[एमी पुरस्कार|एमी पुरस्कारांसाठी]] नामांकनांव्यतिरिक्त २०१९ मध्ये त्यांना सेसिल बी. डिमिल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{cite web|url=http://www.suerussellwrites.com/bridges.html|title=Jeffrey Bridges|last1=Russell|first1=Sue|year=2001|website=suerussellwrites.com|publisher=Hello! magazine, UK|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20021106021009/http://www.suerussellwrites.com/bridges.html|archive-date=November 6, 2002|access-date=March 30, 2014|quote=Hollywood's quiet family man is happiest at home in Santa Barbara with wife Susan and their three daughters}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.filmlinc.org/about-us/chaplin-award-gala/jeff-bridges/|title=Celebrate Jeff Bridges at the 49th Chaplin Gala Award|website=Film at Lincoln Center|language=en|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612094219/https://www.filmlinc.org/about-us/chaplin-award-gala/jeff-bridges/|url-status=dead}}</ref><ref name="craveonline">{{cite web | url = http://www.craveonline.com/film/interviews/156582-jeff-bridges-is-still-the-dude | archive-url = https://web.archive.org/web/20120927063117/http://www.craveonline.com/film/interviews/156582-jeff-bridges-is-still-the-dude | url-status=dead | archive-date = September 27, 2012 | title = Jeff Bridges is still the Dude }}</ref><ref name="French">{{cite news | author = Philip French | url = http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1837991,00.html | title = Here's looking back at you | work = The Guardian | location = UK | date = August 6, 2006 | access-date = August 16, 2010 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=bridges2>{{Cite news|url=http://cgi1.usatoday.com/mchat/20040706001/tscript.htm |first=Jeff (guest) |last=Bridges |date=June 24, 2004 |work=USA Today |access-date=August 6, 2011 |title='The Door in the Floor': Actor Jeff Bridges }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते अभिनेते]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ikuwdp49q6cho7615zjihxx3my300i5 0 355035 2712184 2479771 2026-09-25T11:29:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712184 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बर्टन स्टीफन लँकेस्टर''' (२ नोव्हेंबर १९१३ - २० ऑक्टोबर १९९४) एक अमेरिकन अभिनेता आणि चित्रपट निर्माता होता. त्यांनी चित्रपट आणि दूरदर्शन मालिकांमधील ४५ वर्षांच्या कारकिर्दीत जटिल आणि आव्हानात्मक भूमिकांसह यश मिळवले. तो सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्यासाठी ऑस्कर पुरस्कारासाठी चार वेळा नामांकित होता (एकदा जिंकला), आणि त्याने दोन [[बाफ्टा पुरस्कार|बाफ्टा]] पुरस्कार आणि एक [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] देखील जिंकला आहे. अमेरिकन फिल्म इन्स्टिट्यूटने लँकेस्टरला क्लासिक हॉलीवूड सिनेमातील महान पुरुष स्टार्समध्ये १९वा क्रमांक दिला आहे.<ref>[http://afi.com/100years/stars.aspx "AFI's 50 Greatest American Screen Legends"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222091649/http://www.afi.com/100Years/stars.aspx |date=2019-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222091649/http://www.afi.com/100Years/stars.aspx}} ''[[ए.एफ.आय. पुरस्कार|American Film Institute]].'' Retrieved: December 7, 2016.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch/?v=U54KWuN0lIE|title=Burt Lancaster speaks at the "March on Washington"|website=YouTube|access-date=October 23, 2019}}</ref> १९६० मध्ये ''एल्मर गॅन्ट्री'' चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्याला ऑस्कर पुरस्कार आणि गोल्डन ग्लोब मिळाला.<ref name="ACLU HQ Serial">{{cite web | url = https://archive.org/details/ACLUHQ1032/page/n1 | title = ACLU HQ serial 1032 | website = archive.org |access-date=October 11, 2019}}</ref> ६८०१ हॉलीवूड बुलेवर्ड येथे हॉलीवूड वॉक ऑफ फेमवर लँकेस्टरचा एक तारा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://walkoffame.com/burt-lancaster/|title=Burt Lancaster|date=October 25, 2019|website=Hollywood Walk of Fame|language=en-US|access-date=June 22, 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट निर्माते]] [[वर्ग:इ.स. १९९४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील जन्म]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश नाट्य अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lpbbm29bdzrgzxcufsq0phkustdarnn 0 355044 2711906 2479934 2026-09-24T21:49:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711906 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अर्नेस्ट बोर्गनाईन''' ( जन्म '''एर्मेस एफरॉन बोर्गनिनो'''; २४ जानेवारी १९१७ – ८ जुलै २०१२) एक अमेरिकन अभिनेता होता ज्याची कारकीर्द सहा दशकांहून अधिक काळ पसरली होती. तो त्याच्या चिडचिडे परंतु आरामशीर आवाज आणि दातांतील अंतराच्या हास्यासाठी प्रसिद्ध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.tcm.com/this-month/article/161124%7C0/Ernest-Borgnine-Profile.html|title=Ernest Borgnine Biography|access-date=October 4, 2016|archive-date=2025-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412183535/https://www.tcm.com/this-month/article/161124|url-status=dead}}</ref> त्याने अनेक चित्रपटांमध्ये अपारंपरिक भूमिकाही बजावल्या व ''मार्टी'' (१९५५) मधील भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा ऑस्कर पुरस्कार जिंकला व चित्रपटाला ज्याने सर्वोत्कृष्ट चित्रासाठी ऑस्कर पुरस्कार मिळाला.<ref name="navy.mil">{{cite web|url=http://www.history.navy.mil/bios/borgnine_e.htm|title=Biography - Ernest Borgnine|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003182554/http://www.history.navy.mil/bios/borgnine_e.htm|archive-date=October 3, 2008|access-date=March 23, 2008}}</ref><ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/07/08/showbiz/obit-borgnine/index.html|title=Actor Ernest Borgnine dead at 95|date=July 8, 2012|publisher=[[CNN]]|access-date=July 9, 2012}}</ref><ref name="chief">{{cite press release|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/ernest-borgnine-makes-chief-74378102.html|title=Ernest Borgnine Makes Chief|publisher=U.S. Navy Memorial Foundation|date=October 18, 2004|access-date=November 8, 2012}}</ref> १९९९ पासून २०१२ मध्ये त्याच्या मृत्यूपर्यंत त्याला ''[[स्पंज बॉब स्क्वेअर पँट्स]]'' वर मरमेड मॅनचा मूळ आवाज म्हणूनही ओळखले जात होते.<ref name="filmref">{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/19/Ernest-Borgnine.html|title=Ernest Borgnine Biography (1917– )|publisher=filmreference.com|access-date=November 8, 2012}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९१७ मधील जन्म]] [[वर्ग:बाफ्टा पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश नाट्य अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 1tvzx0j29cisowrtanctjl7humwrr99 0 358894 2712155 2520460 2026-09-25T09:08:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712155 wikitext text/x-wiki एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना आहे, प्रत्येकाला एकदिवसीय दर्जा आहे, तो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) द्वारे निर्धारित केला जातो. वनडे कसोटी सामन्यांपेक्षा वेगळी असते कारण प्रत्येक संघाच्या षटकांची संख्या मर्यादित असते आणि प्रत्येक संघाकडे फक्त एक डाव असतो. २०१८ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धेतील त्यांच्या कामगिरीचा परिणाम म्हणून नेपाळने २०१८ मध्ये एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) स्थिती मिळवली.<ref name="NepalODI">{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/644459 |title=Nepal thrash PNG to secure ODI status |access-date=26 July 2018 |work=International Cricket Council}}</ref><ref name="Nepal1stCI">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22774835/nepal-claim-odi-status-first |title=Nepal claim ODI status for the first time |access-date=26 July 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> १ ऑगस्ट २०१८ रोजी नेदरलँड्स राष्ट्रीय क्रिकेट संघाविरुद्ध नेपाळने पहिला एकदिवसीय सामना खेळला. प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली एकदिवसीय कॅप जिंकली त्या क्रमाने यादीची मांडणी केली आहे. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली एकदिवसीय कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडू== ''४ नोव्हेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=32;class=2 |title=Players / Nepal / ODI caps |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=21 February 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=32;type=team |title=Nepal ODI Batting Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=21 February 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=32;type=team |title=Nepal ODI Bowling Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=21 February 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+नेपाळ एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ ! scope="row" | {{sortname||आरिफ शेख}} | २०१८ || २०२४ || ५७ || १,११८ || ८ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/7012170.html |title=Player profile: Aarif Sheikh |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ ! scope="row" | {{sortname|देपेंद्र सिंग|ऐरी}} | २०१८ || २०२४ || ६० || ९४८ || ३८ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/794707.html |title=Player profile: Dipendra Singh Airee |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ ! scope="row" | {{sortname|शक्ती|गौचन}} | २०१८ || २०१८ || १ || ९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25964.html |title=Player profile: Shakti Gauchan |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ ! scope="row" | {{sortname|करण|केसी}} | २०१८ || २०२४ || ५७ || ४७२ || ७९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/800675.html |title=Player profile: Karan KC |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ ! scope="row" | {{sortname|पारस|खडका}}{{double-dagger}} | २०१८ || २०२० || १० || ३१५ || ९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25967.html |title=Player profile: Paras Khadka |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ ! scope="row" | {{sortname|संदीप|लामिछाने}}{{double-dagger}} | २०१८ || २०२४ || ५८ || ४६५ || १२१ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960361.html |title=Player profile: Sandeep Lamichhane |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ ! scope="row" | {{sortname|ज्ञानेंद्र|मल्ल}}{{double-dagger}} | २०१८ || २०२३ || ३७ || ८७६ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/233400.html |title=Player profile: Gyanendra Malla |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ ! scope="row" | {{sortname|बसंत|रेग्मी}} | २०१८ || २०१९ || ४ || १३ || ४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25955.html |title=Player profile: Basanta Regmi |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ ! scope="row" | {{sortname|अनिल|साह}}{{dagger}} | २०१८ || २०२४ || १६ || ४०१ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1058510.html |title=Player profile: Anil Sah |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname||सोमपाल कामी}} | २०१८ || २०२४ || ६१ || ६९१ || ७९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/701215.html |title=Player profile: Sompal Kami |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|शरद|वेसावकर}} | २०१८ || २०२१ || ४ || ६६ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25977.html |title=Player profile: Sharad Vesawkar |website=ESPN Cricinfo |access-date=1 August 2018}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|ललित|भंडारी}} | २०१८ || २०१८ || १ || ४ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/701201.html |title=Player profile: Lalit Bhandari |website=ESPN Cricinfo |access-date=3 August 2018}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|सुभाष|खाकुरेल}}{{dagger}} | २०१८ || २०२२ || ६ || ९७ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446807.html |title=Player profile: Subash Khakurel |website=ESPN Cricinfo |access-date=3 August 2018}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|रोहित|पौडेल}}{{double-dagger}} | २०१८ || २०२४ || ६८ || १,७५३ || १० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1072488.html |title=Player profile: Rohit Kumar Paudel |website=ESPN Cricinfo |access-date=3 August 2018}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname||सागर पुन}} | २०१८ || २०१८ || १ || ३ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/524095.html |title=Player profile: Sagar Pun |website=ESPN Cricinfo |access-date=30 August 2018}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|बिनोद|भंडारी}}{{dagger}} | २०१९ || २०२२ || १७ || २७५ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/437005.html |title=Player profile: Binod Bhandari |website=ESPN Cricinfo |access-date=25 January 2019}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname|ललित|राजबंशी}} | २०१९ || २०२४ || ३४ || ३८ || ४१ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/437005.html |title=Player profile: Binod Bhandari |website=ESPN Cricinfo |access-date=25 January 2019}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|पवन|सराफ}} | २०१९ || २०२४ || १२ || ७२ || ६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/437005.html |title=Player profile: Binod Bhandari |website=ESPN Cricinfo |access-date=25 January 2019}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|संदीप|जोरा}} | २०१९ || २०२३ || ५ || ५६ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1161022.html |title=Player profile: Sundeep Jora |website=ESPN Cricinfo |access-date=28 January 2019}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|सुशन|भारी}} | २०२० || २०२२ || ११ || २४ || १५ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633525.html |title=Player profile: Sushan Bhari |website=ESPN Cricinfo |access-date=5 February 2020}}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|अबिनाश|बोहरा}} | २०२० || २०२० || १ || १३ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1058508.html |title=Player profile: Abinash Bohara |website=ESPN Cricinfo |access-date=5 February 2020}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname||कुशल मल्ल}} | २०२० || २०२४ || ३९ || ७६८ || २४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1141934.html |title=Player profile: Kushal Malla |website=ESPN Cricinfo |access-date=8 February 2020}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|कमल सिंग|ऐरी}} | २०२० || २०२२ || ३ || २७ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1072482.html |title=Player profile: Kamal Singh Airee |website=ESPN Cricinfo |access-date=9 February 2020}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname||आसिफ शेख|dab=cricketer}}{{dagger}} | २०२१ || २०२४ || ५६ || १,५२२ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1058514.html |title=Player profile: Aasif Sheikh |website=ESPN Cricinfo |access-date=7 September 2021}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|कुशल|भुरटेल}} | २०२१ || २०२४ || ५७ || १,२८५ || १६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/794713.html |title=Player profile: Kushal Bhurtel |website=ESPN Cricinfo |access-date=7 September 2021}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname||बिक्रम सोब}} | २०२१ || २०२२ || ५ || ४ || ५ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/936031.html |title=Player profile: Bikram Sob |website=ESPN Cricinfo |access-date=7 September 2021}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|गुलसन|झा}} | २०२१ || २०२४ || ३४ || ६५४ || ३३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1253822.html |title=Player profile: Gulsan Jha |website=ESPN Cricinfo |access-date=17 September 2021}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|सागर|ढाकळ}} | २०२२ || २०२२ || ८ || ७ || ४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1147980.html |title=Player profile: Sagar Dhakal |website=ESPN Cricinfo |access-date=16 March 2022}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname|भीम|शार्की}} | २०२२ || २०२४ || २८ || ७०३ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1072487.html |title=Player profile: Bhim Sharki |website=ESPN Cricinfo |access-date=22 March 2022}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|देव|खनाल}} | २०२२ || २०२४ || १४ || ३२९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1248357.html |title=Player profile: Dev Khanal |website=ESPN Cricinfo |access-date=26 March 2022}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname||मोहम्मद आदिल आलम}} | २०२२ || २०२२ || ६ || ७० || ६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1212481.html |title=Player profile: Mohammad Aadil Alam |website=ESPN Cricinfo |access-date=15 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|सुनील|धमाल}} | २०२२ || २०२२ || १ || १२ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/701211.html |title=Player profile: Sunil Dhamala |website=ESPN Cricinfo |access-date=15 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname||बसीर अहमद}} | २०२२ || २०२२ || ३ || ३ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1290587.html |title=Player profile: Basir Ahamad |website=ESPN Cricinfo |access-date=15 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|किशोर|महातो}} | २०२२ || २०२३ || २ || १ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1090591.html |title=Player profile: Kishore Mahato |website=ESPN Cricinfo |access-date=17 July 2022}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|अर्जुन|सौद}}{{dagger}} | २०२२ || २०२३ || ११ || १८९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1248188.html |title=Player profile: Arjun Saud |website=ESPN Cricinfo |access-date=14 November 2022}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|हरिशंकर|शहा}} | २०२२ || २०२२ || ३ || ९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633527.html |title=Player profile: Harishankar Shah |website=ESPN Cricinfo |access-date=14 November 2022}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|प्रतिस|जीसी}} | २०२३ || २०२३ || ३ || ११ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1179855.html |title=Player profile: Pratis GC |website=ESPN Cricinfo |access-date=16 March 2023}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|सूर्या|तमांग}} | २०२४ || २०२४ || २ || १० || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1161018.html |title=Player profile: Surya Tamang |website=ESPN Cricinfo |access-date=8 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|रिजन|ढाकळ}} | २०२४ || २०२४ || ३ || ४ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1111123.html |title=Player profile: Rijan Dhakal |website=ESPN Cricinfo |access-date=8 February 2024}}</ref> |- align="center" | ४० ! scope="row" | {{sortname|आकाश|चांद}} | २०२४ || २०२४ || २ || – || २ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1185557.html|title=player profile:Aakash chand|website=ESPN Cricinfo |access-date=8 February 2024}}</ref> |- align="center" | ४१ ! scope="row" | {{sortname|हेमंता|धामी|nolink=yes}} | २०२४ || २०२४ || १ || – || ३ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1248189.html |title=Player profile: HemantDhami |website=ESPN Cricinfo |access-date=8 February 2024}}</ref> |} == हे देखील पहा == *[[नेपाळ ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{reflist|2}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:नेपाळ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:नेपाळी क्रिकेट खेळाडू| ]] [[वर्ग:नेपाळी क्रिकेट खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंच्या याद्या|नेपाळ एकदिवसीय]] n6x2to329l71qp3ig4qahyt1qyq8cux 0 359133 2711899 2592259 2026-09-24T21:26:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711899 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अन्विता दत्त''' ([[२० फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९७२|१९७२]] - ) ही एक भारतीय संवाद लेखक, पटकथा लेखक, कथा लेखक, गीतकार आणि बॉलीवूड चित्रपटांची दिग्दर्शक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?271989|title=Female Principals|date=6 June 2011|publisher=Outlook|access-date=2014-04-09|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924140202/http://www.outlookindia.com/printarticle.aspx?271989|url-status=dead}}</ref><ref name="times">{{cite web|url=http://www.timescrest.com/coverstory/the-lucid-lyricist-6177|title=The lucid lyricist|publisher=Times Crest|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130730/http://www.timescrest.com/coverstory/the-lucid-lyricist-6177|archive-date=13 April 2014|accessdate=2014-04-09}}</ref> २०२० मधील [[बुलबुल (चित्रपट)|''बुलबुल'']] आणि २०२२ मधील [[कला (२०२२ चित्रपट)|''कला'']] हे [[नेटफ्लिक्स]] चित्रपट त्यांनी दिग्दर्शीत केले आहे.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/express-sunday-eye/anvita-dutt-on-why-bulbbul-is-a-feminist-fairy-tale-6479367/|title=Anvita Dutt on why Bulbbul is a feminist "fairy tale"|date=2020-06-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/is-anvita-dutts-bulbbul-a-feminist-fable-or-not-2716951.html|title=Bulbbul A Feminist Fable? It Is Not As Black And White As It Seems|date=2020-07-15|website=News18|language=en|access-date=2021-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/6-reasons-that-make-netflixs-qala-starring-triptii-dimri-and-babil-khan-a-compelling-watch/cid/1901590|title=6 reasons that make Netflix's Qala, starring Triptii Dimri and Babil Khan, a compelling watch|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-12-03}}</ref>''शानदार चित्रपटातील'' "गुलाबो" या गाण्यासाठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम गीतकार पुरस्कार]] नामांकन मिळाले होते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:दत्त, अन्विता}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लघुकथा लेखक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय गीतकार]] [[वर्ग:भारतीय पटकथा लेखिका]] [[वर्ग:इ.स. १९७२ मधील जन्म]] [[वर्ग:चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:हिंदी गीतकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] gwilndgp0ffn6llk8bw6fj7f4dg9ne4 0 359239 2711998 2520458 2026-09-25T02:28:03Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711998 wikitext text/x-wiki ही '''केमन द्वीपसमूहच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर केमन द्वीपसमूह आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=7 August 2019}}</ref> ऑगस्ट २०१९ मध्ये अमेरिका प्रादेशिक पात्रता अंतिम फेरीदरम्यान केमन द्वीपसमूह त्यांचे पहिले सामने टी२०आ दर्जासह खेळले.<ref name="squad">{{cite web|url=http://www.caymansportsbuzz.com/cayman-cricket-names-squad-for-icc-t20-regional-qualifiers/|title=Cayman Cricket names squad for ICC T20 Regional Qualifiers|work=Caymansportsbuzz.com|date=6 August 2019|accessdate=7 August 2019|archive-date=2019-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807121540/http://www.caymansportsbuzz.com/cayman-cricket-names-squad-for-icc-t20-regional-qualifiers/|url-status=dead}}</ref> या यादीमध्ये केमन द्वीपसमूह क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''१६ डिसेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=39;class=3 Players / Cayman Islands / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 4 March 2023.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=39;type=team |title= Cayman Islands / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=39;type=team |title= Cayman Islands / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 March 2023}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+केमन द्वीपसमूह टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅरेन|कॅटो}} | २०१९ | २०१९ | ३ | ३० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307226.html |title= Cayman Islands / Players / Darren Cato |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|केर्विन|इबँक्स}} | २०१९ | २०१९ | ५ | १५ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379536.html |title= Cayman Islands / Players / Kervin Ebanks |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|चाड|हौप्ट्सफ्लिच}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ५ | ६९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/314984.html |title= Cayman Islands / Players / Chad Hauptsfliech |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|अलिस्टर|फिल|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | २४ | १०४ | २५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/333035.html |title= Cayman Islands / Players / Alistair Ifill |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|पॉल|मॅनिंग|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२३ | १३ | १३८ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1197882.html |title= Cayman Islands / Players / Paul Manning |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ॲलेसॅन्ड्रो|मॉरिस|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | १९ | १४ | २९ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/613084.html |title=Cayman Islands / Players / Alessandro Morris |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|साचा|डे अल्विस}} | २०१९ | २०२४ | १८ | ४९५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307195.html |title= Cayman Islands / Players / Sacha De Alwis |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|ग्रेगरी|स्ट्रायडम}} | २०१९ | २०१९ | ६ | ९७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55782.html |title= Cayman Islands / Players / Gregory Strydom |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|ट्रॉय|टेलर|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२४ | २१ | १४६ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/217528.html |title= Cayman Islands / Players / Troy Taylor |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |१० !scope="row" align="left"| {{sortname|ओमर|विलिस}}{{dagger}} | २०१९ | २०२३ | ८ | ३४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379539.html |title= Cayman Islands / Players / Omar Willis |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |११ !scope="row" align="left"| {{sortname|कॉन्रॉय|राइट|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | २६ | १९० | २५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/252878.html |title= Cayman Islands / Players / Conroy Wright |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 August 2019}}</ref> |- align="center" |१२ !scope="row" align="left"| {{sortname|अखिलेश|गावडे}} | २०१९ | २०१९ | १ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1197883.html |title= Cayman Islands / Players / Akhilesh Gavde |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 August 2019}}</ref> |- align="center" |१३ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|हॅरिंग्टन-मायर्स}} | २०१९ | २०२२ | ९ | ७५ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193255.html |title= Cayman Islands / Players / Luke Harrington-Myers |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 August 2019}}</ref> |- align="center" |१४ !scope="row" align="left"| {{sortname|झॅकरी|मॅकलॉफलिन}} | २०१९ | २०१९ | ३ | ४ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/414002.html |title= Cayman Islands / Players / Zachary McLaughlin |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 August 2019}}</ref> |- align="center" |१५ !scope="row" align="left"| {{sortname|केव्हॉन|बझिल|nolink=1}} | २०२२ | २०२३ | ८ | १३ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/379535.html |title= Cayman Islands / Players / Kevon Bazil |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |१६ !scope="row" align="left"| {{sortname|पॉल|चिन|nolink=1}}{{dagger}} | २०२२ | २०२३ | ९ | ३८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470749.html |title= Cayman Islands / Players / Paul Chin |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |१७ !scope="row" align="left"| {{sortname|पॅट्रिक|हेरॉन|dab=cricketer|nolink=1}} | २०२२ | २०२३ | ११ | २०५ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1310708.html |title= Cayman Islands / Players / Patrick Heron |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |१८ !scope="row" align="left"| {{sortname|जालोन|लिंटन}} | २०२२ | २०२२ | ३ | ६९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/217525.html |title= Cayman Islands / Players / Jalon Linton |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |१९ !scope="row" align="left"| {{sortname|रेमन|सीली}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०२२ | २०२४ | २१ | ३७८ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307189.html |title= Cayman Islands / Players / Ramon Sealy |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |२० !scope="row" align="left"| {{sortname|मार्विन|स्वॅक|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ४ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1310710.html |title= Cayman Islands / Players / Marvin Swack |website=ESPNcricinfo |accessdate=13 April 2022}}</ref> |- align="center" |२१ !scope="row" align="left"| {{sortname|डेमार|जॉनसन|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ८ | ५९ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1310711.html |title= Cayman Islands / Players / Demar Johnson |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 April 2022}}</ref> |- align="center" |२२ !scope="row" align="left"| {{sortname|ग्रेगरी|स्मिथ|dab=cricketer}} | २०२२ | २०२२ | ३ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1118831.html |title= Cayman Islands / Players / Gregory Smith |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 April 2022}}</ref> |- align="center" |२३ !scope="row" align="left"| {{sortname|थिलिना|हेवा|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1310707.html |title= Cayman Islands / Players / Thilina Hewa |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2023}}</ref> |- align="center" |२४ !scope="row" align="left"| {{sortname|एड्रियन|राइट|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ७ | ६ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917089.html |title= Cayman Islands / Players / Adrian Wright |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2023}}</ref> |- align="center" |२५ !scope="row" align="left"| {{sortname|जाहमेल|बुकानन|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | १० | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1360648.html |title= Cayman Islands / Players / Jahmeal Buchanan |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2023}}</ref> |- align="center" |२६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रायन|कॉर्बिन|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ७ | ९५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1360649.html |title= Cayman Islands / Players / Brian Corbin |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2023}}</ref> |- align="center" |२७ !scope="row" align="left"| {{sortname|रोमिओ|डंका|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १० | ९० | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1399347.html |title= Cayman Islands / Players / Romeo Dunka |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2023}}</ref> |- align="center" |२८ !scope="row" align="left"| {{sortname|अक्षय|नायडू|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १२ | २४३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1399344.html |title= Cayman Islands / Players / Akshay Naidoo |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2023}}</ref> |- align="center" |२९ !scope="row" align="left"| {{sortname|मोहन|मणिवन्नन|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | ४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1399345.html |title= Cayman Islands / Players / Mohan Manivannan |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 October 2023}}</ref> |- align="center" |३० !scope="row" align="left"| {{sortname|जर्मेन|बेकर|nolink=1}}{{dagger}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १५५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1448634.html |title= Cayman Islands / Players / Jermaine Baker |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 December 2024}}</ref> |- align="center" |३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॅम|फॉस्टर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १२५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1448219.html |title= Cayman Islands / Players / Sam Foster |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 December 2024}}</ref> |- align="center" |३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|रिकेल|वॉकर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ४ | २० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1463319.html |title= Cayman Islands / Players / Rickel Walker |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 December 2024}}</ref> |- align="center" |३३ !scope="row" align="left"| {{sortname|रोनाल्ड|इबँक्स|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | २ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/217526.html |title= Cayman Islands / Players / Ronald Ebanks |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 December 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी|केमन बेटे]] [[वर्ग:केमेनियन क्रिकेट खेळाडू | ]] [[वर्ग:केमन आयलंड ट्वेन्टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|*]] 5vq2cluqndkv0r7fhgp2yixgun8x41j 0 359244 2712004 2603844 2026-09-25T02:56:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712004 wikitext text/x-wiki ही '''कोस्टा रिकाच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर कोस्टा रिका आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=25 April 2019}}</ref> २०१९ सेंट्रल अमेरिकन क्रिकेट चॅम्पियनशिपमध्ये कोस्टा रिकाचा पहिला टी२०आ सामना २५ एप्रिल २०१९ रोजी पनामा विरुद्ध झाला.<ref name="debut">{{cite web|url=https://cricclubs.com/CAC2019/fixtures.do?clubId=10633|title=Central American Championship Men - Fixtures|work=cricclubs.com|accessdate=25 April 2019|archive-date=2019-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416085451/https://cricclubs.com/CAC2019/fixtures.do%3FclubId%3D10633|url-status=dead}}</ref> या यादीमध्ये कोस्टा रिका क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''१४ एप्रिल २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=4082;class=3 Players / Costa Rica / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 25 April 2019.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=4082;type=team |title= Costa Rica / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=4082;type=team |title= Costa Rica / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+कोस्टा रिका टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोएल|क्युटिन्हो|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | ९३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182021.html |title= Costa Rica / Players / Joel Cutinho |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऑस्कर|फोर्नियर|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | २ | – | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182111.html |title=Costa Rica / Players / Oscar Fournier |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅनियल|मेजिया|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182016.html |title= Costa Rica / Players / Daniel Mejia |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|गोपीनाथ|मुरली|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ८ | १४० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182020.html |title= Costa Rica / Players / Gopinath Murali |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|शाम|मुरारी|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ८ | ३० | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182025.html |title= Costa Rica / Players / Sham Murari |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||नंदा कुमार|dab=Costa Rican cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | ४९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182022.html |title= Costa Rica / Players / Nanda Kumar |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|सुदेश|पिल्लई|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ८ | ४६ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182026.html |title= Costa Rica / Players / Sudesh Pillai |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|क्रिस्टोफर|प्रसाद|nolink=1}}{{dagger}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/463085.html |title= Costa Rica / Players / Christopher Prasad |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|सचिन|रविकुमार|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ८ | १०४ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182024.html |title= Costa Rica / Players / Sachin Ravikumar |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|ओसवाल्ड|सॅम आर्थर|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/463089.html |title= Costa Rica / Players / Oswald Sam Arthur |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||झैन उल तश्नम|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १७ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182027.html |title= Costa Rica / Players / Zain ul Tashnam |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 April 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|एस्टेबन|सोटो|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182018.html |title= Costa Rica / Players / Esteban Soto |website=ESPNcricinfo |accessdate=27 April 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|इलियन|क्रूझ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428854.html |title=Costa Rica / Players / Elian Cruz |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|धनुष|गणेश|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | २ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428754.html |title= Costa Rica / Players / Dhanush Ganesh |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname||इम्रान अहमद कनीझ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | ८ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428755.html |title= Costa Rica / Players / Imran Ahmed Kaneez |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोहान|मेझा|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428748.html |title= Costa Rica / Players / Johan Meza |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname|दीपक|रावत|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | ४० | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1182017.html |title= Costa Rica / Players / Deepak Rawat |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname|कुमार|शिवम|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428751.html |title= Costa Rica / Players / Kumar Shivam |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname|गौरव|सिंहदेव|nolink=1}}{{dagger}} | २०२४ | २०२४ | ५ | ४२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428759.html |title= Costa Rica / Players / Gaurav Singhdeo |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|केंडल|अल्तामिरानो|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428992.html |title= Costa Rica / Players / Kendall Altamirano |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname|सुमेश|हळरणकर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428758.html |title= Costa Rica / Players / Sumesh Halarnkar |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|युबर्नी|लॅटुचे|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428993.html |title= Costa Rica / Players / Yuberney Latouche |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोक्सन|ओबांडो|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428994.html |title= Costa Rica / Players / Joxan Obando |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname|राम|सौन|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ३ | १८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1428752.html |title=Costa Rica / Players / Ram Saun |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname|येउडी|अल्तामिरानो|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1429115.html |title=Costa Rica / Players / Yeudy Altamirano |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 April 2024}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname|पुष्कराज|नारिंग्रेकर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1429283.html |title=Costa Rica / Players / Pusharaj Naringrekar |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 April 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:कोस्टा रिकाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|कोस्टा रिका]] [[वर्ग:कोस्टा रिकाचे क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] 5ovp1nlwtm2uh1lo1rxpjaz1xubpvst 0 359335 2712008 2520494 2026-09-25T03:33:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712008 wikitext text/x-wiki ही '''गर्न्सीच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर गर्न्सी आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=29 May 2019}}</ref> या यादीमध्ये गर्न्सी क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. गर्न्सीने ३१ मे २०१९ रोजी टी२०आ दर्जासह त्यांचा पहिला सामना जर्सी विरुद्ध २०१९ टी-२० इंटर-इन्सुलर कप दरम्यान खेळला.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000003/000399.shtml |title=T20 Inter Insular Trophy |work=Cricket Europe |accessdate=29 May 2019 |archive-date=2019-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515071548/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000003/000399.shtml |url-status=dead }}</ref> ==खेळाडूंची यादी== :''२८ ऑगस्ट २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=1094;class=3 Players / Guernsey / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 15 August 2023.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=1094;type=team |title= Guernsey / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 August 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=1094;type=team |title= Guernsey / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 August 2023}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+गर्न्सी टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname|लुकास|बार्कर}} | २०१९ | २०२० | १० | ६३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470870.html |title= Guernsey / Players / Lucas Barker |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|निक|बकल}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1036515.html |title= Guernsey / Players / Nic Buckle |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोश|बटलर|dab=cricketer}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३५ | ८१६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/526440.html |title= Guernsey / Players / Josh Butler |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेन|फेर्ब्राचे}} | २०१९ | २०२४ | ३१ | ३०७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/303922.html |title= Guernsey / Players / Ben Ferbrache |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|डेव्हिड|हूपर|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२३ | २४ | १२९ | १९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/403335.html |title= Guernsey / Players / David Hooper |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|ले टिसियर}} | २०१९ | २०२३ | २० | १८४ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470875.html |title= Guernsey / Players / Luke Le Tissier |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऑलिव्हर|न्यू}}{{dagger}} | २०१९ | २०२२ | १० | ६९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/650789.html |title= Guernsey / Players / Oliver Newey |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|विल्यम|पीटफील्ड}} | २०१९ | २०२२ | २१ | ३१ | २९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/554066.html |title= Guernsey / Players / William Peatfield |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|अँथनी|स्टोक्स|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२२ | १६ | ५८ | १८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1036525.html |title= Guernsey / Players / Anthony Stokes |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|मॅथ्यू|स्टोक्स (क्रिकेट खेळाडू)|dab=मॅथ्यू स्टोक्स (क्रिकेट खेळाडू)}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३८ | ८२८ | २३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470767.html |title= Guernsey / Players / Matthew Stokes |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऍशले|राइट|dab=cricketer}} | २०१९ | २०१९ | ८ | ७२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/22533.html |title= Guernsey / Players / Ashley Wright |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 May 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|नुसबॉमर}} | २०१९ | २०१९ | १ | – | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/303925.html |title= Guernsey / Players / Luke Nussbaumer |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 May 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|थॉमस|वेलार्ड}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ११ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/526437.html |title= Guernsey / Players / Thomas Veillard |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 May 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|चार्ल्स|व्हॉर्स्टर|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | ५ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1186069.html |title= Guernsey / Players / Charles Vorster |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 May 2019}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|टॉम|किंबर}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ३ | ५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/303971.html |title= Guernsey / Players / Tom Kimber |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 June 2019}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname|जॉर्डन|मार्टेल}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १३ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470873.html |title= Guernsey / Players / Jordan Martel |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 June 2019}}</ref> |- align="center" |१७ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|बिचर्ड|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | २८ | ४७ | ३२ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1153758.html |title=Guernsey / Players / Luke Bichard |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2020 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119082636/https://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1153758.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" |१८ !scope="row" align="left"| {{sortname|मॅथ्यू|ब्रेबन|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/414816.html |title= Guernsey / Players / Matthew Breban |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2020}}</ref> |- align="center" |१९ !scope="row" align="left"| {{sortname|आयझॅक|डामरेल}}{{dagger}} | २०२० | २०२४ | २७ | ४८३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/417375.html |title= Guernsey / Players / Isaac Damarell |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2020}}</ref> |- align="center" |२० !scope="row" align="left"| {{sortname|जेसन|मार्टिन|dab=cricketer}}{{dagger}} | २०२० | २०२२ | ४ | ३५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470768.html |title= Guernsey / Players / Jason Martin |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2020}}</ref> |- align="center" |२१ !scope="row" align="left"| {{sortname|टॉम|नाइटिंगेल}} | २०२० | २०२४ | ३० | ५६२ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917063.html |title= Guernsey / Players / Tom Nightingale |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2020}}</ref> |- align="center" |२२ !scope="row" align="left"| {{sortname|डेक्लन|मार्टेल|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ६ | १४ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1036579.html |title= Guernsey / Players / Declan Martel |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 April 2022}}</ref> |- align="center" |२३ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऑलिव्हर|नाइटिंगेल}}{{double-dagger}} | २०२२ | २०२४ | २४ | २६७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470766.html |title= Guernsey / Players / Oliver Nightingale |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 April 2022}}</ref> |- align="center" |२४ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेन|वेन्झेल|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | १ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1312429.html |title= Guernsey / Players / Ben Wentzel |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 April 2022}}</ref> |- align="center" |२५ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेंजामिन|जॉनसन|dab=cricketer|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/470768.html |title= Guernsey / Players / Benjamin Johnson |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 May 2022}}</ref> |- align="center" |२६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ॲडम|मार्टेल|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १८ | ९३ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/414979.html |title= Guernsey / Players / Adam Martell |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2022}}</ref> |- align="center" |२७ !scope="row" align="left"| {{sortname|मार्टिन|डेल-ब्रॅडली|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १४ | ८३ | १६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1386350.html |title= Guernsey / Players / Martin Dale-Bradley |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 July 2023}}</ref> |- align="center" |२८ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेन|फिचेट}} | २०२३ | २०२४ | १४ | २८४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/468592.html |title= Guernsey / Players / Ben Fitchet |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 July 2023}}</ref> |- align="center" |२९ !scope="row" align="left"| {{sortname|डेन|मुलेन|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १० | १३ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/468587.html |title= Guernsey / Players / Dane Mullen |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 July 2023}}</ref> |- align="center" |३० !scope="row" align="left"| {{sortname|थॉमस|कर्क|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | २ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/303924.html |title= Guernsey / Players / Thomas Kirk |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 July 2023}}</ref> |- align="center" |३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|ॲलेक्स|बुशेल|nolink=1}}{{dagger}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/526120.html |title= Guernsey / Players / Alex Bushell |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 August 2023}}</ref> |- align="center" |३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|जी. एच.|स्मित}} | २०२३ | २०२३ | ३ | ६२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/364094.html |title= Guernsey / Players / GH Smit |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 August 2023}}</ref> |- align="center" |३३ !scope="row" align="left"| {{sortname|हॅरी|जॉनसन|dab=Guernsey cricketer|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ९ | ३ | १२ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/harry-johnson-1437534 |title= Guernsey / Players / Harry Johnson |website=ESPNcricinfo |accessdate=9 June 2024}}</ref> |- align="center" |३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|चार्ली|फॉरशॉ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १५ | १६ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/charlie-forshaw-1392239 |title= Guernsey / Players / Charlie Forshaw |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 June 2024}}</ref> |} ==संदर्भ== {{reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:गर्न्सीचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|गर्न्सी]] [[वर्ग:गर्न्सीचे क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] q9i2nc1rtibps1zjs4b0yxr2sjbj17v 0 359380 2711941 2520474 2026-09-24T23:59:51Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711941 wikitext text/x-wiki ही '''इराणच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर इराण आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=23 February 2020}}</ref> इराणचा पहिला टी२०आ २३ फेब्रुवारी २०२० रोजी यूएई विरुद्ध २०२० एसीसी वेस्टर्न रीजन टी-२० दरम्यान खेळला गेला.<ref>{{cite web|url=https://www.thenational.ae/sport/cricket/uae-batter-iran-to-record-lowest-score-in-a-completed-t20i-innings-1.983154 |title=UAE batter Iran to record lowest score in a completed T20I innings |work=The National |accessdate=23 February 2020}}</ref> या यादीमध्ये इराणी क्रिकेट संघातील सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''२५ फेब्रुवारी २०२० पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=148;class=3 Players / Iran / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 23 February 2020.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=148;type=team |title= Iran / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=148;type=team |title= Iran / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+इराण टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली मोहम्मदीपूर|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | ४१ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217281.html |title=Iran / Players / Ali Mohammadipour |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020 |archive-date=2020-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223101357/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217281.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अर्शद मजारझी|nolink=1}}{{dagger}} | २०२० | २०२० | ३ | ७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217277.html |title= Iran / Players / Arshad Mazarzei |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅड|दहानी|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२० | २०२० | ३ | ७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217276.html |title= Iran / Players / Dad Khoda Dahani |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname||इम्रान शाहबख्श|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | २ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217287.html |title= Iran / Players / Emran Shahbakhsh |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname||हमीद हाशेमी|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217300.html |title= Iran / Players / Hamid Hashemi |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मसूद जायजेह|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | २ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492698.html |title= Iran / Players / Masood Jayezeh |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname||नादेर जहादियाफझल|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | १२ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217279.html |title= Iran / Players / Nader Zahadiafzal |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||नईम बामेरी|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | २० | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492699.html |title= Iran / Players / Naeim Bameri |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname||नवीद बलूच|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | ३० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217280.html |title= Iran / Players / Navid Balouch |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname||नवीद अब्दुल्लाहपूर|nolink=1}} | २०२० | २०२० | २ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217283.html |title= Iran / Players / Navid Abdollahpour |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||युसेफ शदझेहिसरजू|dab=Iranian cricketer|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | ७३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217278.html |title= Iran / Players / Mohammad Yousef Shadzehisarjou |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अदेल कोलासंगियानी|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | २ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217431.html |title= Iran / Players / Adel Kolasangiani |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 February 2020}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname||मेहरान दोरी|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217282.html |title= Iran / Players / Mehran Dorri |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 February 2020}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname||मेहरान सियासर|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217284.html |title= Iran / Players / Mehran Siasar |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2020}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:इराणचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|इराण]] [[वर्ग:इराणचे क्रिकेट खेळाडू|*]] lzh79del07oqot3inneg3g7jfaftsmo 0 359539 2711988 2520505 2026-09-25T02:10:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711988 wikitext text/x-wiki ही '''कुवेतच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर कुवेत आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेल्या सर्व ट्वेंटी-२० सामन्यांना पूर्ण टी२०आ दर्जा आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=20 January 2019}}</ref> या यादीमध्ये कुवेत क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, त्यांची आडनावे वर्णमालानुसार सूचीबद्ध केली जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''२१ डिसेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=38;class=3 Players / Kuwait / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 24 August 2022.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=38;type=team |title= Kuwait / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 August 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=38;type=team |title= Kuwait / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 August 2022}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+कुवेत टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|भावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||मीट भावसार|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ६५ | १,५८८ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167770.html |title= Kuwait / Players / Meet Bhavsar |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname||फियाज अहमद|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/747909.html |title= Kuwait / Players / Fiaz Ahmad |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname||इम्रान अली|dab=Kuwait cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ५ | ७ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093660.html |title=Kuwait / Players / Imran Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121175722/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093660.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|वसंथा|कुमारनायका|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | ८ | – | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1172132.html |title= Kuwait / Players / Wasantha Kumaranayaka |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|अर्जुन|मकेश|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ५७ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1143539.html |title= Kuwait / Players / Arjun Makesh |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद अमीन| nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२० | ११ | ११६ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/455469.html |title= Kuwait / Players / Mohammad Amin |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद असगर|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | १२४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/542880.html |title= Kuwait / Players / Muhammad Asghar |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद काशिफ|dab=Kuwait cricketer}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२२ | २१ | ३११ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093661.html |title= Kuwait / Players / Muhammad Kashif |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|रविजा|संदारुवान}} | २०१९ | २०२४ | ७१ | १,९०७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/429809.html |title= Kuwait / Players / Ravija Sandaruwan |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|मोर्शेद मोस्तफा|सरवर|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | ७ | १२ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633686.html |title= Kuwait / Players / Morshed Mostafa Sarwar |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname|दिजू|शीली|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ७ | ६४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1172123.html |title= Kuwait / Players / Diju Sheeli |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||जांडू हमुद|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ६ | २ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/796265.html |title= Kuwait / Players / Jamdu Hamoud |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 January 2019}}</ref>¹ |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname||यासर इद्रीस|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | ८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/437007.html |title= Kuwait / Players / Yasar Idrees |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 January 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname||अदनान इद्रीस|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ४२ | ५५३ | ३८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307817.html |title= Kuwait / Players / Adnan Idrees |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|मोहम्मद|अस्लम|dab=cricketer|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ६७ | ७७० | ७६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/359649.html |title= Kuwait / Players / Mohammed Aslam |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname||इलियास अहमद|dab=Kuwaiti cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १९ | १५ | १९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1192939.html |title= Kuwait / Players / Ilyas Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद अहसान|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ६ | १९ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/362686.html |title= Kuwait / Players / Mohammad Ahsan |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname||शिराज खान|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ५३ | ३९२ | ४५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1192940.html |title= Kuwait / Players / Shiraz Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||उस्मान वाहिद|nolink=1}}{{dagger}} | २०२९ | २०१९ | ६ | ६५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625872.html |title= Kuwait / Players / Usman Waheed |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|संकर|वरथप्पन|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ३ | १४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1192937.html |title= Kuwait / Players / Sanker Varathappan |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2019}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname||बिलाल ताहिर|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ५२ | ५७८ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/796255.html |title= Kuwait / Players / Bilal Tahir |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 July 2019}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname||नवाफ अहमद|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १० | १३ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1195194.html |title= Kuwait / Players / Nawaf Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 July 2019}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname||अफसल अश्रफ|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ५ | ५३ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217290.html |title= Kuwait / Players / Aphsal Ashraf |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद अन्सार|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ४ | ५ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217289.html |title= Kuwait / Players / Muhammad Ansar |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname||सय्यद मोनिब|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | ४४ | २८० | ५४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217359.html |title= Kuwait / Players / Sayed Monib |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname||उस्मान पटेल|nolink=1}}{{dagger}} | २०२० | २०२४ | ५५ | १,०७० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217288.html |title= Kuwait / Players / Usman Patel |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname||नावेद फखर|nolink=1}} | २०२० | २०२१ | ३ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1195193.html |title= Kuwait / Players / Naveed Fakhr |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 February 2020}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname||एडसन सिल्वा|dab=cricketer|nolink=1}} | २०२१ | २०२२ | १२ | २२५ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1284531.html |title= Kuwait / Players / Edson Silva |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 October 2021}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname||हारून शाहिद|dab=cricketer|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | २ | १२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307825.html |title= Kuwait / Players / Haroon Shahid |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 August 2022}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद शफीक|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ३८ | २७ | ३१ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1328736.html |title= Kuwait / Players / Mohamed Shafqqe Manakkadavath |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 August 2022}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|यासीन|पटेल|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ४७ | १४४ | ५५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1328735.html |title= Kuwait / Players / Yasin Patel |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 August 2022}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname||शाहरुख कुद्दुस|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ११ | २ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/633697.html |title= Kuwait / Players / Shahrukh Quddus |website=ESPNcricinfo |accessdate=17 August 2022}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली झहीर|nolink=1}} | २०२२ | २०२३ | ६ | ४६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/452543.html |title= Kuwait / Players / Ali Zaheer |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 August 2022}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname||अहसान उल हक|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | ३ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1361962.html |title= Kuwait / Players / Ahsan ul Haq |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname||परविंदर कुमार|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ११ | ४९ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1369678.html |title= Kuwait / Players / Parvindar Kumar |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname||क्लिंटो अँटो|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ३३ | ६१२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1369680.html |title= Kuwait / Players / Clinto Anto |website=ESPNcricinfo |accessdate=15 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३७ !scope="row" align="left"| {{sortname||निमिष लाठीफ|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १४ | ८२ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400702.html |title= Kuwait / Players / Nimish Lathief |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 October 2023}}</ref> |- align="center" | ३८ !scope="row" align="left"| {{sortname||मिर्झा अहमद|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ६ | १ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1179851.html |title= Kuwait / Players / Mirza Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 October 2023}}</ref> |- align="center" | ३९ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद उमर|dab=Kuwaiti cricketer|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १७ | २४२ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/muhammad-umar-1179852 |title= Kuwait / Players / Muhammad Umar |website=ESPNcricinfo |accessdate=21 August 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:कुवेतचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:कुवैतचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू| ]] 0r7buq5dolboedckb156ndgmrn3rsjt 0 359646 2712158 2560024 2026-09-25T09:22:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712158 wikitext text/x-wiki ही '''नॉर्वेच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर नॉर्वे आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=29 May 2019}}</ref> या यादीमध्ये नॉर्वे क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. नॉर्वेने १५ जून २०१९ रोजी टी२०आ दर्जासह त्यांचे पहिले सामने २०२९ आयसीसी टी-२० विश्वचषक पात्रता स्पर्धेसाठी युरोपियन पात्रता अंतिम फेरीत खेळले.<ref>{{cite web |url=https://guernseypress.com/sport/cricket/2019/02/02/two-steps-to-the-world-cup/ |title=Two steps to the World Cup |work=Guernsey Press |accessdate=29 May 2019 |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204000344/https://guernseypress.com/sport/cricket/2019/02/02/two-steps-to-the-world-cup/ |url-status=dead }}</ref> ==खेळाडूंची यादी== ''१४ जुलै २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=175;class=3 Players / Norway / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 31 July 2022.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=175;type=team |title= Norway / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=175;type=team |title= Norway / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=31 July 2022}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+नॉर्वेचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अन्सार इक्बाल|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०२२ | ९ | १५४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156436.html |title= Norway / Players / Ansar Iqbal |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|पृथ्वी|भारत|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | १० | ५ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101873.html |title= Norway / Players / Prithvi Bhart |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname||हयातुल्ला नियाझी|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ५९ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1153779.html |title= Norway / Players / Hayatullah Niazi |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname||जावेद मारूफखैल|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १४ | ९५ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1188638.html |title= Norway / Players / Javed Maroofkhail |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname||जुनेद शेख||nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ५ | १९ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101872.html |title= Norway / Players / Junaid Sheikh |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname|खिझर|अहमद|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | १७ | ३११ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1188641.html |title= Norway / Players / Khizer Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname||रझा इक्बाल|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३१ | ५२४ | ३५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917093.html |title= Norway / Players / Raza Iqbal |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||तफसीर अली|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | १३ | ११३ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/581602.html |title= Norway / Players / Tafseer Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|एहतशाम|उल हक|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | १० | ७५ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352277.html |title=Norway / Players / Ehtsham Ul Haq |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526101024/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/352277.html |archive-date=2019-05-26 |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname||वालिद घौरी|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १४ | ३४१ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1188640.html |title= Norway / Players / Walid Ghauri |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||वकास अहमद||nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | १० | ५६ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/523217.html |title= Norway / Players / Waqas Ahmed |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 May 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अब्दुल्ला शेख|nolink=1}} | २०१९ | २०२२ | ५ | १६ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156435.html |title= Norway / Players / Abdullah Sheikh |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 June 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|प्रतीक|अग्निहोत्री|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | २ | २५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/525146.html |title= Norway / Players / Pratik Agnihotri |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 June 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname||नझाकत अली|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | २ | ३५ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1188721.html |title= Norway / Players / Nazakat Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=19 June 2019}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|कुरुगे|अबेरथना|nolink=1}}{{dagger}} | २०२१ | २०२४ | १९ | ३२७ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271990.html |title= Norway / Players / Kuruge Abeyrathna |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname||अहमदउल्ला शिनवारी|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | ११ | १३ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271995.html |title= Norway / Players / Ahmadullah Shinwari |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname||बिलाल सफदर|nolink=1}} | २०२१ | २०२२ | ९ | ७३ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/580987.html |title= Norway / Players / Bilal Safdar |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname||फैजान मुमताज|nolink=1}} | २०२१ | २०२१ | ३ | ४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156438.html |title= Norway / Players / Faizan Mumtaz |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||शेर सहक|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | २६ | ३४६ | १५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271993.html |title= Norway / Players / Sher Sahak |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname||उस्मान आरिफ|nolink=1}} | २०२१ | २०२२ | ९ | १४३ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271991.html |title= Norway / Players / Usman Arif |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname||विनय रवी|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | २३ | ९१ | २० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271992.html |title= Norway / Players / Vinay Ravi |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname||हशीर हुसेन|nolink=1}} | २०२१ | २०२१ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156439.html |title= Norway / Players / Hashir Hussain |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname||जुनैद मेहमूद|nolink=1}}{{dagger}} | २०२१ | २०२४ | ८ | ८३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/525145.html |title= Norway / Players / Junaid Mehmood |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname||वहिदुल्ला सहक|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | १६ | १८९ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1271994.html |title= Norway / Players / Wahidullah Sahak |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 August 2021}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली सलीम|dab=cricketer|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२२ | २०२४ | २१ | २३९ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/523825.html |title= Norway / Players / Ali Saleem |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 April 2022}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname||अमिनउल्ला तान्हा|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ३ | ५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1312424.html |title= Norway / Players / Aminullah Tanha |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 April 2022}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname||इब्राहिम रहीमी|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ५ | १८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1325907.html |title= Norway / Players / Ibrahim Rahimi |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2022}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname||कमर मुश्ताक|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १८ | ७२ | २२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1325906.html |title= Norway / Players / Qamar Mushtaque |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2022}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद बट|dab=Norwegian cricketer|nolink=1}} | २०२२ | २०२३ | १० | ९१ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/467850.html |title= Norway / Players / Muhammad Butt |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2022}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname|रायस|सँडर्स|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | २ | १५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1325908.html |title= Norway / Players / Rhys Saunders |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 July 2022}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|चौधरी|अक्रम|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ४ | ४६ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/751695.html |title= Norway / Players / Chaudhary Akram |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 May 2023}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|नौमन|बट|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | १२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1325905.html |title= Norway / Players / Nouman Butt |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 May 2023}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname||रफाकत अली|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1312425.html |title= Norway / Players / Rafaqat Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 May 2023}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|अनिल|परमार|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १ | १८ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/anil-parmar-1438289 |title= Norway / Players / Anil Parmar |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 June 2023}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname|मनदीप|सिंग|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | ५९ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mandeep-singh-1441894 |title= Norway / Players / Mandeep Singh |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 July 2024}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname|मोफस्सर|सईद|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | १७ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mofassar-saeed-467849 |title=Mofassar Saeed |website=ESPNcricinfo |accessdate=14 July 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:नॉर्वेचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:नॉर्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:नॉर्वेजियन क्रिकेट खेळाडू| ]] 21uhos1tkiy3ijl5toqaw6maponpih1 0 360061 2712110 2530519 2026-09-25T07:13:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712110 wikitext text/x-wiki ही '''थायलंडच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर थायलंड आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळल्या गेलेल्या सर्व ट्वेंटी-२० सामन्यांना टी२०आ दर्जा असेल.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|access-date=23 June 2019}}</ref> या यादीमध्ये थायलंड क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. थायलंडने २४ जून रोजी मलेशियाविरुद्ध टी२०आ दर्जा असलेला पहिला सामना खेळला. ==खेळाडूंची यादी== :''२६ नोव्हेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=207;class=3 Players / Thailand / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 4 May 2023.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=207;type=team |title= Thailand / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=4 May 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=207;type=team |title= Thailand / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=4 May 2023}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+थायलंडचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अनावरुल इस्लाम|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ४ | १५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1190146.html |title= Thailand / Players / Anowarul Islam |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|महसीद|फहीम|nolink=1}} | २०१९ | २०२० | ७ | ३ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492704.html |title= Thailand / Players / Mahsid Faheem |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|झियाउल|हक|nolink=1}} | २०१९ | २०२० | ७ | ९५ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492709.html |title= Thailand / Players / Ziaul Hoque |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅनियल|जेकब्स|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ९ | १०२ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093675.html |title= Thailand / Players / Daniel Jacobs |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|हेनो|जॉर्डन}} | २०१९ | २०२० | ८ | १६६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/396575.html |title= Thailand / Players / Henno Jordaan |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||एमडी शफीकुल हक|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ४ | ८८ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093678.html |title= Thailand / Players / Md Shafiqul Haque |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|नावेद|पठाण|nolink=1}} | २०१९ | २०२० | ८ | १४९ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093679.html |title= Thailand / Players / Naveed Pathan |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|चांचई|पेंगकुमता|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | २७ | ८३ | २१ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1093676.html |title= Thailand / Players / Chanchai Pengkumta |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|कॅमरॉन|सेनामॉन्ट्री|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १७ | २७ | १५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1058968.html |title= Thailand / Players / Kamron Senamontree |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|कियातीवुत|सुत्तीसन|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ४ | ४५ | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/51058966.html |title=Thailand / Players / Kiatiwut Suttisan |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||विचारनाथ सिंग|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२३ | १५ | ७१ | ९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492707.html |title= Thailand / Players / Vichanath Singh |website=ESPNcricinfo |access-date=20 June 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|सिट्टीपोंग|होंगसी|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ५ | ३२ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/452511.html |title= Thailand / Players / Sittipong Hongsi |website=ESPNcricinfo |access-date=26 June 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|निकोलस|जेन्स|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | २ | ९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1161459.html |title= Thailand / Players / Nicholas Janes |website=ESPNcricinfo |access-date=26 June 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|सोरावत|डेसुंगनोएन|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | २४ | १७८ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217807.html |title= Thailand / Players / Sorawat Desungnoen |website=ESPNcricinfo |access-date=29 February 2020}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|फिरियापोंग|सुआनचुई|nolink=1}}{{dagger}} | २०२० | २०२३ | १८ | १७५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167813.html |title= Thailand / Players / Phiriyapong Suanchuai |website=ESPNcricinfo |access-date=29 February 2020}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname||रॉबर्ट रैना|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | १५ | ११० | १६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/492706.html |title= Thailand / Players / Robert Raina |website=ESPNcricinfo |access-date=29 February 2020}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname|नोफॉन|सेनामॉन्ट्री|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२० | २०२४ | ३५ | ९० | ४३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307745.html |title= Thailand / Players / Nopphon Senamontree |website=ESPNcricinfo |access-date=29 February 2020}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname|वांचना|उसुक|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ४ | ११ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/307733.html |title= Thailand / Players / Wanchan Uisuk |website=ESPNcricinfo |access-date=29 February 2020}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||इस्माईल सरदार|nolink=1}} | २०२० | २०२० | २ | ५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1217806.html |title= Thailand / Players / Ismail Sardar |website=ESPNcricinfo |access-date=3 March 2020}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|थानाडोन|बुरी|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | १ | २ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1322794.html |title= Thailand / Players / Thanadon Buri |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname|चालोएमवॉन्ग|चटफायसन|nolink=1}}{{dagger}} | २०२२ | २०२४ | ३७ | ५०५ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1322787.html |title= Thailand / Players / Chaloemwong Chatphaisan |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|खानितसन|नामचैकुल|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १८ | ११ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1322789.html |title= Thailand / Players / Khanitson Namchaikul |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname|नरावित|नंटारच|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | २९ | १७१ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167819.html |title= Thailand / Players / Narawit Nuntarach |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname|जीरासाक|पाखियाओकाजी|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ६ | ३१ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1322790.html |title= Thailand / Players / Jeerasak Pakhiaokajee |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname|योडसाक|सरनोन्नक्कुन|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ३१ | १९५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167815.html |title= Thailand / Players / Yodsak Saranonnakkun |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname|फानुफॉन्ग|थोंगसा|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | २ | ३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167818.html |title= Thailand / Players / Phanuphong Thongsa |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname|थानाफोन|योथरत|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ३ | १० | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167811.html |title= Thailand / Players / Thanaphon Yotharat |website=ESPNcricinfo |access-date=7 July 2022}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname|पनुवत|डेसुंगनोएन|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ४ | १७ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1322791.html |title= Thailand / Players / Panuwat Desungnoen |website=ESPNcricinfo |access-date=9 July 2022}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname|सातरुत|रुंगरुआंग|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | २१ | १३६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167821.html |title= Thailand / Players / Satarut Rungrueang |website=ESPNcricinfo |access-date=1 May 2023}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname|जांद्रे|कोएत्झी}} | २०२३ | २०२४ | २० | ३०४ | ३० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44667.html |title= Thailand / Players / Jandre Coetzee |website=ESPNcricinfo |access-date=27 July 2023}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|सारवुत|मालिवान|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | २६ | १३ | २३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1058977.html |title= Thailand / Players / Sarawut Maliwan |website=ESPNcricinfo |access-date=27 July 2023}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|अक्षयकुमार|यादव|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०२३ | २०२४ | २७ | ६६६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1387421.html |title= Thailand / Players / Akshaykumar Yadav |website=ESPNcricinfo |access-date=27 July 2023}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname|अनुचा|कलासी|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ११ | १४ | ११ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1337309.html |title= Thailand / Players / Anucha Kalasi |website=ESPNcricinfo |access-date=2 October 2023}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|ऑस्टिन|लाझारस|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२४ | २०२४ | २३ | ५३२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1418085.html |title= Thailand / Players / Austin Lazarus |website=ESPNcricinfo |access-date=2 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname|मुकेश|ठाकूर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १३ | १२१ | १४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1418086.html |title= Thailand / Players / Mukesh Thakur |website=ESPNcricinfo |access-date=2 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname|विराफान|नगौहुआड|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1337308.html |title= Thailand / Players / Wiraphan Ngowhuad |website=ESPNcricinfo |access-date=16 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३७ !scope="row" align="left"| {{sortname|नितीश|सालेकर|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | १०१ | ८ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nitish-salekar-1460185 |title= Thailand / Players / Nitish Salekar |website=ESPNcricinfo |access-date=26 November 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:थायलंडचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:थायलंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू]] pvd3y4run4buvob2esvi1k0n51yh3t4 0 360131 2712059 2680557 2026-09-25T05:10:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712059 wikitext text/x-wiki ही '''जागतिक संघाच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. आयसीसी वर्ल्ड इलेव्हन हा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने (आयसीसी) निवडलेला एक संघ आहे, जो सप्टेंबर २०१७ मध्ये पाकिस्तानच्या २०१७ इंडिपेंडस चषक दौऱ्यासाठी प्रथम निवडलेला (ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) साठी) आहे. या मालिकेत वर्ल्ड इलेव्हनने पाकिस्तानविरुद्ध तीन टी२०आ सामने खेळले, ज्याला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने पाकिस्तानमध्ये आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या पुनरागमनाच्या दिशेने एक पाऊल म्हणून पाहिले होते, ज्यांना मार्च २००९ मध्ये एका कसोटी सामन्यादरम्यान श्रीलंका संघाच्या बसवर दहशतवादी हल्यामुळे त्यांचे बहुतेक घरगुती सामने संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळण्यास भाग पाडले गेले होते. सहा सुरक्षा कर्मचारी आणि दोन नागरिक ठार झाले, तसेच काही श्रीलंकेचे खेळाडू जखमी झाले, ज्यामुळे सामना आणि मालिका रद्द करण्यात आली.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/pakvsl/content/story/393212.html |title=Sri Lankan cricketers injured in terror attack |website=ESPNcricinfo |date=3 March 2009 |accessdate=25 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/459346 |title=ICC welcomes World XI tour of Pakistan |website=ICC |date=24 August 2017 |accessdate=25 August 2017}}</ref> देशात २०१९ पर्यंत मर्यादित आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळले गेले. २०२० च्या सुरुवातीपासून, पाकिस्तानने अनेक आंतरराष्ट्रीय दौरे आयोजित केले आहेत. पाकिस्तानने इंडिपेंडन्स चषक दोन सामन्यांत एकाने जिंकला.<ref name="result">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/series/18002/report/1117824/ |title=Pakistan mark cricket's return to the country with series win |date=15 September 2017|first=Danyal |last=Rasool |accessdate=15 September 2017|website=ESPN Cricinfo}}</ref> वर्ल्ड इलेव्हनने ३१ मे २०१८ रोजी लॉर्ड्स येथे वेस्ट इंडीजविरुद्ध टी२०आ सामना खेळला.<ref>{{cite news |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22429703/west-indies-rest-world-xi-play-fundraising-t20i |title=West Indies, Rest of the World XI to play fundraising T20I |website=ESPNcricinfo |date=14 February 2018 |accessdate=22 February 2018}}</ref> सप्टेंबर २०१७ मध्ये इर्मा आणि मारिया या चक्रीवादळांमुळे प्रभावित झालेल्या कॅरिबियनच्या काही भागांमध्ये पुनर्संचयित करण्याच्या प्रयत्नांना मदत करण्यासाठी निधी उभारणीसाठी हा सामना आयोजित करण्यात आला होता. डॉमिनिका आणि अँगुइला येथील क्रिकेट मैदानांची पुनर्स्थापना हे एक विशिष्ट लक्ष्य म्हणून ओळखले गेले.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/43050315 |title=Lord's to host West Indies v World XI T20 match for hurricane relief funds |website=BBC Sport |date=13 February 2018 |accessdate=22 February 2018}}</ref> बांगलादेशचे संस्थापक शेख मुजीबुर रहमान यांच्या जन्मशताब्दी साजरे करण्यासाठी जागतिक इलेव्हन एप्रिल २०२० मध्ये ढाका येथे एशिया इलेव्हन विरुद्ध दोन टी२०आ सामने खेळणार होते.<ref>{{cite web |url=http://en.banglatribune.com/sports/news/62309/ICC-approves-T20I-match-on-Bangabandhu%E2%80%99s-birth |title=ICC approves T20I match on Bangabandhu’s birth centenary |work=Bangla Tribune |accessdate=24 July 2019 |archive-date=2022-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902020427/https://en.banglatribune.com/sports/news/62309/ICC-approves-T20I-match-on-Bangabandhu%E2%80%99s-birth |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.espncricinfo.com/story/_/id/28777876/kohli-bairstow-gayle-named-asia-xi-v-world-xi-matches |title=Kohli, Bairstow named for Asia XI v World XI matches |work=ESPN Cricinfo |accessdate=25 February 2020}}</ref> तथापि, ११ मार्च २०२० रोजी, कोविड-१९ महामारीमुळे सामने पुढील सूचना मिळेपर्यंत पुढे ढकलण्यात आले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/28882792/world-xi-v-asia-xi-matches-postponed-amid-coronavirus-fears |title=World XI v Asia XI matches postponed amid coronavirus fears |work=ESPN Cricinfo |date=11 March 2020 |accessdate=11 March 2020}}</ref> वर्ल्ड इलेव्हनसाठी किमान एक टी२०आ सामना खेळलेल्या खेळाडूंची ही यादी आहे आणि प्रत्येक खेळाडूने संघासाठी त्याची पहिली टी२०आ कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली आहे. ज्या प्रकरणांमध्ये एकाच सामन्यात एकाहून अधिक खेळाडूंनी वर्ल्ड इलेव्हनसाठी त्यांची पहिली टी२०आ कॅप जिंकली, या खेळाडूंना आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जाते. या सर्व खेळाडूंनी आपापल्या राष्ट्रीय संघांचे प्रतिनिधित्वही केले आहे, परंतु केवळ त्यांचे आयसीसी वर्ल्ड इलेव्हनसाठी खेळल्या गेलेल्या खेळांचे रेकॉर्ड दिले आहेत. ==खेळाडू== :''३१ मे २०१८ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे''<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=140;class=3 |title=Players / World XI / T20I caps |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=27 February 2020 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194624/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=140;class=3 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=140;type=team |title=World XI T20I Batting Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=27 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=140;type=team |title=World XI T20I Bowling Averages |website=[[क्रिकइन्फो]] |accessdate=27 February 2020}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+वर्ल्ड इलेव्हन टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col" |राष्ट्रीयत्व ! scope="col"|प्रथम ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|उच्च ! scope="col"|५० ! scope="col"|[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सरासरी]] ! scope="col"|[[चेंडू]] ! scope="col"|[[बळी]] ! scope="col"|सर्वोत्तम ! scope="col"|[[गोलंदाजीची सरासरी|सरासरी]] ! scope="col"|[[झेलबाद|झेल]] ! scope="col"|[[यष्टीचीत]] ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | १ !scope="row" align="left"| {{sortname|हाशिम|आमला}} !scope="row" align="left"| {{cr|SA}} | २०१७ || २०१७ || ३ || ११९ || ७२* || १ || ५९.५० || – || – || – || – || १ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/43906.html |title= Hashim Amla |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | २ !scope="row" align="left"| {{sortname|बेन|कटिंग}} !scope="row" align="left"| {{cr|AUS}} | २०१७ || २०१७ || ३ || ५ || ५ || ० || ५.०० || ६० || २ || १/३८ || ५८.०० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/230371.html |title= Ben Cutting |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ३ !scope="row" align="left"| {{sortname|फाफ|डू प्लेसिस}} !scope="row" align="left"| {{cr|SA}} | २०१७ || २०१७ || ३ || ६२ || २९ || ० || २०.६६ || – || – || – || – || २ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44828.html |title= Faf du Plessis |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ४ !scope="row" align="left"| {{sortname|ग्रँट|इलियट}} !scope="row" align="left"| {{cr|NZ}} | २०१७ || २०१७ || १ || १४ || १४ || ० || १४.०० || १२ || ० || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/44956.html |title= Grant Elliott |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ५ !scope="row" align="left"| {{sortname|इम्रान|ताहिर}} !scope="row" align="left"| {{cr|SA}} | २०१७ || २०१७ || ३ || – || – || – || – || ६० || २ || १/२९ || ४४.५० || २ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/40618.html |title= Imran Tahir |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ६ !scope="row" align="left"| {{sortname|डेव्हिड|मिलर|dab=South African cricketer}} !scope="row" align="left"| {{cr|SA}} | २०१७ || २०१७ || ३ || ४१ || ३२ || ० || २०.५० || – || – || – || – || ३ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/321777.html |title= David Miller |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ७ !scope="row" align="left"| {{sortname|मॉर्ने|मॉर्केल}} !scope="row" align="left"| {{cr|SA}} | २०१७ || २०१७ || ३ || १ || १ || ० || १.०० || ७२ || १ || १/३२ || ९४.०० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/46538.html |title= Morné Morkel |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ८ !scope="row" align="left"| {{sortname|टिम|पेन}} !scope="row" align="left"| {{cr|AUS}} | २०१७ || २०१७ || २ || ३५ || २५ || ० || १७.५० || – || – || – || – || १ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/7252.html |title= Tim Paine |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ९ !scope="row" align="left"| {{sortname|थिसारा|परेरा}} !scope="row" align="left"| {{cr|SL}} | २०१७ || २०१८ || ४ || १५७ || ६१ || १ || ५२.३३ || ७८ || ६ || २/२३ || २३.०० || १ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/233514.html |title= Thisara Perera |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅरेन|सॅमी}} !scope="row" align="left"| {{cr|WIN}} | २०१७ || २०१७ || २ || ५३ || २९* || ० || – || ३६ || ० || – || – || १ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/53115.html |title= Darren Sammy |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname|तमीम|इकबाल}} !scope="row" align="left"| {{cr|BAN}} | २०१७ || २०१८ || ४ || ५७ || २३ || ० || १४.२५ || – || – || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/56194.html |title= Tamim Iqbal |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॅम्युअल|बद्री}} !scope="row" align="left"| {{cr|WIN}} | २०१७ || २०१७ || २ || ० || ०* || ० || – || ४२ || २ || २/३१ || २९.५० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/51433.html |title= Samuel Badree |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname|पॉल|कॉलिंगवुड}} !scope="row" align="left"| {{cr|ENG}} | २०१७ || २०१७ || १ || – || – || – || – || १२ || ० || – || – || १ || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/10772.html |title= Paul Collingwood |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|जॉर्ज|बेली|dab=क्रिकेटर, जन्म १९८२}} !scope="row" align="left"| {{cr|AUS}} | २०१७ || २०१७ || १ || ३ || ३ || ० || ३.०० || – || ० || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/4451.html |title= George Bailey |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॅम|बिलिंग्ज}} !scope="row" align="left"| {{cr|ENG}} | २०१८ || २०१८ || १ || ४ || ४ || ० || ४.०० || – || – || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/297628.html |title= Sam Billings |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname|दिनेश|कार्तिक}} !scope="row" align="left"| {{cr|IND}} | २०१८ || २०१८ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || – || – || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30045.html |title= Dinesh Karthik |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname|संदीप|लामिछाने}} !scope="row" align="left"| {{cr|NEP|size=17px}} | २०१८ || २०१८ || १ || ४ || ४* || ० || – || ६ || ० || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/960361.html |title= Sandeep Lamichhane |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname|मिशेल|मॅक्लेनघन}} !scope="row" align="left"| {{cr|NZ}} | २०१८ || २०१८ || १ || १० || १० || ० || १०.०० || १८ || ० || – || – || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/319439.html |title= Mitchell McClenaghan |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname|टायमल|मिल्स}} !scope="row" align="left"| {{cr|ENG}} | २०१८ || २०१८ || १ || – || – || – || – || १८ || ० || – || – || ० || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/459357.html |title=Tymal Mills |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|रशीद|खान|dab=cricketer}} !scope="row" align="left"| {{cr|AFG|२०१३}} | २०१८ || २०१८ || १ || ९ || ९ || ० || ९.०० || २४ || २ || २/४८ || २४.०० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/793463.html |title= Rashid Khan |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|रोंची}} !scope="row" align="left"| {{cr|NZ}} | २०१८ || २०१८ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || – || – || – || – || ० || १ || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/7502.html |title= Luke Ronchi |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|शाहिद|आफ्रिदी}} !scope="row" align="left"| {{cr|PAK}} | २०१८ || २०१८ || १ || ११ || ११ || ० || ११.०० || २४ || १ || १/३४ || ३४.०० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/42639.html |title= Shahid Afridi |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname|शोएब|मलिक}} !scope="row" align="left"| {{cr|PAK}} | २०१८ || २०१८ || १ || १२ || १२ || ० || ११.०० || १८ || १ || १/३१ || ३१.०० || ० || – || <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/42657.html |title= Shoaib Malik |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 February 2020}}</ref> |} == हे देखील पहा == * [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] * [[जागतिक संघाच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] * [[जागतिक संघाच्या एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{Reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:वर्ल्ड इलेव्हन आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|वर्ल्ड इलेव्हन]] smizfnnhdgz85r1u8zuvc43g2kl1cx3 0 360133 2712081 2530529 2026-09-25T06:01:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712081 wikitext text/x-wiki ही '''झिम्बाब्वेच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामना आहे, प्रत्येक संघाला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेने निर्धारित केल्यानुसार टी२०आ दर्जा आहे. ट्वेंटी-२० क्रिकेटच्या नियमांनुसार ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय खेळला जातो. प्रत्येक खेळाडूने पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने ही यादी तयार केली आहे. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''२४ ऑक्टोबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref>[http://www.espncricinfo.com/zimbabwe/content/player/caps.html?country=9;class=3 List of Zimbabwe T20I Cricketers by Cap Number]</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/zimbabwe/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=9;type=team |title=Zimbabwe – T20I Batting Averages |website=ESPNCricinfo |access-date=15 January 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/zimbabwe/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=9;type=team |title=Zimbabwe – T20I Bowling Averages |website=ESPNCricinfo |access-date=15 January 2023}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+झिम्बाब्वेचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname|गॅरी|ब्रेंट}} | २००६ | २००७ | ३ | २ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55269.html |title= Zimbabwe / Players / Gary Brent |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname|चमू|चिभाभा}}{{double-dagger}} | २००६ | २०२० | ३६ | ६६७ | १४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55354.html |title= Zimbabwe / Players / Chamu Chibhabha |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname|एल्टन|चिगुम्बुरा}}{{double-dagger}} | २००६ | २०२० | ५७ | ८९३ | १६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55343.html |title= Zimbabwe / Players / Elton Chigumbura |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|कीथ|दाबेंगवा}} | २००६ | २०१० | ८ | ४६ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55388.html |title= Zimbabwe / Players / Keith Dabengwa |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname|अँथनी|आयर्लंड|dab=cricketer}} | २००६ | २००६ | १ | २ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55522.html |title= Zimbabwe / Players / Anthony Ireland |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname|हॅमिल्टन|मसाकादझा}}{{double-dagger}} | २००६ | २०१९ | ६६ | १,६६२ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55608.html |title= Zimbabwe / Players / Hamilton Masakadza |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname|स्टुअर्ट|मॅट्सिकेनेरी}} | २००६ | २०१२ | १० | ७६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55612.html |title= Zimbabwe / Players / Stuart Matsikenyeri |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname|म्लुलेकी|नकाला}} | २००६ | २००६ | १ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55663.html |title= Zimbabwe / Players / Mluleki Nkala |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रेंडन|टेलर}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २००६ | २०२१ | ४५ | ९३४ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55814.html |title= Zimbabwe / Players / Brendan Taylor |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|प्रोस्पर|उत्सेया}}{{double-dagger}} | २००६ | २०१५ | ३५ | ९४ | २६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55820.html |title= Zimbabwe / Players / Prosper Utseya |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |११ !scope="row" align="left"| {{sortname|शॉन|विल्यम्स|dab=cricketer}}{{double-dagger}} | २००६ | २०२४ | ८१ | १,६९१ | ४८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55870.html |title= Zimbabwe / Players / Sean Williams |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname|तवांडा|मुपारिवा}} | २००७ | २००८ | ४ | ५ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55652.html |title= Zimbabwe / Players / Tawanda Mupariwa |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |१३ !scope="row" align="left"| {{sortname|वुसी|सिबांदा}} | २००७ | २०१६ | २६ | ५११ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55787.html |title= Zimbabwe / Players / Vusi Sibanda |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|तातेंडा|तैबू}}{{dagger}} | २००७ | २०१२ | १७ | २५९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55805.html |title= Zimbabwe / Players / Tatenda Taibu |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |१५ !scope="row" align="left"| {{sortname|टिमायसेन|मारुमा}} | २००८ | २०१९ | १३ | १०० | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/timycen-maruma-235524 |title= Zimbabwe / Players / Timycen Maruma |website=ESPNcricinfo |access-date=13 November 2023}}</ref> |- align="center" |१६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ख्रिस्तोफर|मपोफू}} | २००८ | २०२० | ३२ | ३५ | ३३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55633.html |title= Zimbabwe / Players / Christopher Mpofu |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |१७ !scope="row" align="left"| {{sortname|रे|प्राइस|dab=cricketer}} | २००८ | २०१२ | १६ | १५ | १३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55698.html |title= Zimbabwe / Players / Ray Price |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |१८ !scope="row" align="left"| {{sortname|केफास|झुवाओ}} | २०१८ | २०१८ | ७ | ४८ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/235532.html |title= Zimbabwe / Players / Cephas Zhuwao |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |१९ !scope="row" align="left"| {{sortname|रेजिस|चकबवा}}{{dagger}} | २००८ | २०२२ | ४९ | ६८२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/293831.html |title= Zimbabwe / Players / Regis Chakabva |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२० !scope="row" align="left"| {{sortname|ग्रीम|क्रेमर}}{{double-dagger}} | २००८ | २०१८ | २९ | ६८ | ३५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55346.html |title= Zimbabwe / Players / Graeme Cremer |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२१ !scope="row" align="left"| {{sortname|ग्रेग|लँब}} | २०१० | २०१० | ५ | ३२ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55562.html |title= Zimbabwe / Players / Greg Lamb |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२२ !scope="row" align="left"| {{sortname|शिंगीराई|मसाकदझा}} | २०१० | २०१३ | ७ | १८ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/343529.html |title= Zimbabwe / Players / Shingirai Masakadza |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२३ !scope="row" align="left"| {{sortname|चार्ल्स|कॉव्हेंट्री|dab=Zimbabwean cricketer}}{{dagger}} | २०१० | २०१५ | १३ | १२७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55329.html |title= Zimbabwe / Players / Charles Coventry |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२४ !scope="row" align="left"| {{sortname|क्रेग|एर्विन}}{{double-dagger}} | २०१० | २०२४ | ७१ | १,४४९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55412.html |title= Zimbabwe / Players / Craig Ervine |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२५ !scope="row" align="left"| {{sortname|अँडी|ब्लिग्नॉट}} | २०१० | २०१० | १ | ८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55259.html |title= Zimbabwe / Players / Andy Blignaut |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२६ !scope="row" align="left"| {{sortname|एड|रेन्सफोर्ड}} | २०१० | २०१० | २ | १ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/343529.html |title= Zimbabwe / Players / Ed Rainsford |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२७ !scope="row" align="left"| {{sortname|तेंडाई|चतारा}} | २०१० | २०२४ | ६० | ४९ | ६५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/425639.html |title= Zimbabwe / Players / Tendai Chatara |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२८ !scope="row" align="left"| {{sortname|काइल|जार्विस}} | २०११ | २०१९ | २२ | ५५ | २८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/332996.html |title= Zimbabwe / Players / Kyle Jarvis |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |२९ !scope="row" align="left"| {{sortname|फोर्स्टर|मुतिज्वा}}{{dagger}} | २०११ | २०१२ | ३ | ३८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55641.html |title= Zimbabwe / Players / Forster Mutizwa |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३० !scope="row" align="left"| {{sortname|माल्कम|वॉलर}}{{dagger}} | २०११ | २०१८ | ३२ | ६१३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55872.html |title= Zimbabwe / Players / Malcolm Waller |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३१ !scope="row" align="left"| {{sortname|कीगन|मेथ}} | २०१२ | २०१२ | २ | ६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/232443.html |title= Zimbabwe / Players / Keegan Meth |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३२ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रायन|विटोरी}} | २०१२ | २०१६ | ११ | ८ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/235514.html |title= Zimbabwe / Players / Brian Vitori |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३३ !scope="row" align="left"| {{sortname|नटसाई|एम'शांगवे}} | २०१३ | २०१४ | ५ | ५ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/392944.html |title= Zimbabwe / Players / Natsai M'shangwe |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|टिनोटेंडा|मुटोम्बोडझी}} | २०१३ | २०२० | १५ | १३४ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/333001.html |title= Zimbabwe / Players / Tinotenda Mutombodzi |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३५ !scope="row" align="left"| {{sortname|तिनशे|पण्यंगारा}} | २०१३ | २०१६ | १४ | २३ | २० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55705.html |title= Zimbabwe / Players / Tinashe Panyangara |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३६ !scope="row" align="left"| {{sortname||सिकंदर रझा}}{{double-dagger}} | २०१३ | २०२४ | १०२ | २,३४७ | ७९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/299572.html |title= Zimbabwe / Players / Sikandar Raza |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३७ !scope="row" align="left"| {{sortname|तफाडज्वा|कामुनगोजी}} | २०१४ | २०१४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/235521.html |title= Zimbabwe / Players / Tafadzwa Kamungozi |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३८ !scope="row" align="left"| {{sortname|रिचमंड|मुतुम्बामी}}{{dagger}} | २०१५ | २०२२ | २९ | ३७९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/235516.html |title= Zimbabwe / Players / Richmond Mutumbami |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |३९ !scope="row" align="left"| {{sortname|नेव्हिल|मॅडझिवा}} | २०१५ | २०१९ | १५ | ८८ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/453289.html |title= Zimbabwe / Players / Neville Madziva |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४० !scope="row" align="left"| {{sortname|तौरई|मुजरबानी}} | २०१५ | २०१६ | ९ | – | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/232444.html |title= Zimbabwe / Players / Taurai Muzarabani |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४१ !scope="row" align="left"| {{sortname|ल्यूक|जोंगवे}} | २०१५ | २०२४ | ६५ | ५०९ | ६६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/541224.html |title= Zimbabwe / Players / Neville Madziva |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४२ !scope="row" align="left"| {{sortname|तेंडाई|चिसोरो}} | २०१५ | २०२० | १४ | ४३ | १२ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/235519.html |title= Zimbabwe / Players / Tendai Chisoro |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४३ !scope="row" align="left"| {{sortname|वेलिंग्टन|मसाकादझा}} | २०१५ | २०२४ | ६१ | २३१ | ४४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/571703.html |title= Zimbabwe / Players / Wellington Masakadza |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४४ !scope="row" align="left"| {{sortname|पीटर|मूर}}{{dagger}} | २०१६ | २०१९ | २१ | ३६४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/333000.html |title= Zimbabwe / Players / Peter Moor |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४५ !scope="row" align="left"| {{sortname|डोनाल्ड|तिरिपानो}} | २०१६ | २०२२ | २३ | १५६ | १६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/392945.html |title= Zimbabwe / Players / Donald Tiripano |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४६ !scope="row" align="left"| {{sortname|रायन|बर्ल}}{{double-dagger}} | २०१८ | २०२४ | ८७ | १,३२७ | ५५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/495964.html |title= Zimbabwe / Players / Ryan Burl |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४७ !scope="row" align="left"| {{sortname|सॉलोमन|मीरे}} | २०१८ | २०१९ | ९ | २५३ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290462.html |title= Zimbabwe / Players / Solomon Mire |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४८ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्लेसिंग|मुजरबानी}} | २०१८ | २०२४ | ६७ | ४३ | ७७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/827051.html |title= Zimbabwe / Players / Blessing Muzarabani |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |४९ !scope="row" align="left"| {{sortname|तारिसाई|मुसाकंदा}} | २०१८ | २०२१ | १२ | १९७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596375.html |title= Zimbabwe / Players / Tarisai Musakanda |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५० !scope="row" align="left"| {{sortname|जॉन|न्यूम्बू}} | २०१८ | २०१८ | २ | ७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/55666.html |title= Zimbabwe / Players / John Nyumbu |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५१ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रँडन|मावुता}} | २०१८ | २०२४ | १३ | ६५ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/806239.html |title= Zimbabwe / Players / Brandon Mavuta |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५२ !scope="row" align="left"| {{sortname|टोनी|मुन्योंगा}} | २०१९ | २०२४ | १५ | १३९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1122853.html |title= Zimbabwe / Players / Tony Munyonga |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५३ !scope="row" align="left"| {{sortname|आयन्सले|एनडलोवु}} | २०१९ | २०२४ | १२ | ३३ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/596456.html |title= Zimbabwe / Players / Ainsley Ndlovu |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५४ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रायन|चारी}} | २०१९ | २०१९ | ३ | २१ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/427178.html |title= Zimbabwe / Players / Brian Chari |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५५ !scope="row" align="left"| {{sortname|रिचर्ड|नगारवा}} | २०१९ | २०२४ | ६६ | ६१ | ७८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/806241.html |title= Zimbabwe / Players / Richard Ngarava |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५६ !scope="row" align="left"| {{sortname|डॅनियल|जॅकील}}{{efn|name=fn1|डॅनियल जॅकीलने मलावीकडून ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय सामनेही खेळले आहेत. झिम्बाब्वेसाठी फक्त त्याचा रेकॉर्ड वर दिला आहे.}} | २०१९ | २०१९ | २ | – | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175831.html |title= Zimbabwe / Players / Daniel Jakiel |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५७ !scope="row" align="left"| {{sortname|विल्यम|मशिंज}} | २०१९ | २०१९ | २ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/806233.html |title= Zimbabwe / Players / William Mashinge |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५८ !scope="row" align="left"| {{sortname|तिनशे|कमुनहुकमवे}} | २०२० | २०२४ | १५ | ३०४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/713811.html |title= Zimbabwe / Players / Tinashe Kamunhukamwe |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |५९ !scope="row" align="left"| {{sortname|वेस्ले|मधवेरे}} | २०२० | २०२४ | ७३ | १,१९४ | १५ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/638959.html |title=Zimbabwe / Players / Wesley Madhevere |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" |६० !scope="row" align="left"| {{sortname|कार्ल|मुंबा}} | २०२० | २०२३ | ९ | ३९ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/672775.html |title= Zimbabwe / Players / Carl Mumba |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |६१ !scope="row" align="left"| {{sortname|चार्लटन|शुमा}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/959823.html |title= Zimbabwe / Players / Charlton Tshuma |website=ESPNcricinfo |access-date=12 March 2020}}</ref> |- align="center" |६२ !scope="row" align="left"| {{sortname|फराज|अक्रम}} | २०२० | २०२४ | १० | ९७ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1122851.html |title= Zimbabwe / Players / Faraz Akram |website=ESPNcricinfo |access-date=10 November 2020}}</ref> |- align="center" |६३ !scope="row" align="left"| {{sortname|मिल्टन|शुंबा}} | २०२० | २०२२ | ३० | ३८५ | ४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/951781.html |title= Zimbabwe / Players / Milton Shumba |website=ESPNcricinfo |access-date=10 November 2020}}</ref> |- align="center" |६४ !scope="row" align="left"| {{sortname|तडीवनाशे|मारुमणी}} | २०२१ | २०२४ | ४२ | ७१३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/946507.html |title= Zimbabwe / Players / Tadiwanashe Marumani |website=ESPNcricinfo |access-date=21 April 2021}}</ref> |- align="center" |६५ !scope="row" align="left"| {{sortname|डायन|मायर्स}} | २०२१ | २०२४ | २४ | ४७९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/946517.html |title= Zimbabwe / Players / Dion Myers |website=ESPNcricinfo |access-date=22 July 2021}}</ref> |- align="center" |६६ !scope="row" align="left"| {{sortname|इंनोसेंट|कैया}} | २०२१ | २०२४ | १९ | २९० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/465327.html |title= Zimbabwe / Players / Innocent Kaia |website=ESPNcricinfo |access-date=17 September 2021}}</ref> |- align="center" |६७ !scope="row" align="left"| {{sortname|तनाका|चिवंगा}} | २०२२ | २०२२ | ३ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1059122.html |title= Zimbabwe / Players / Tanaka Chivanga |website=ESPNcricinfo |access-date=17 May 2022}}</ref> |- align="center" |६८ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रॅड|इव्हान्स|dab=cricketer}} | २०२२ | २०२३ | ८ | ४१ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/696127.html |title= Zimbabwe / Players / Brad Evans |website=ESPNcricinfo |access-date=21 May 2022}}</ref> |- align="center" |६९ !scope="row" align="left"| {{sortname|व्हिक्टर|न्याउची}} | २०२२ | २०२२ | २ | १ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/453277.html |title= Zimbabwe / Players / Victor Nyauchi |website=ESPNcricinfo |access-date=22 May 2022}}</ref> |- align="center" |७० !scope="row" align="left"| {{sortname|क्लाइव्ह|मदांडे}}{{dagger}} | २०२२ | २०२४ | ३५ | ४३७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1045883.html |title= Zimbabwe / Players / Clive Madande |website=ESPNcricinfo |access-date=14 June 2022}}</ref> |- align="center" |७१ !scope="row" align="left"| {{sortname|जॉन|मसारा}} | २०२२ | २०२२ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/722313.html |title= Zimbabwe / Players / John Masara |website=ESPNcricinfo |access-date=3 August 2022}}</ref> |- align="center" |७२ !scope="row" align="left"| {{sortname|गॅरी|बॅलन्स}} | २०२३ | २०२३ | १ | ३० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/232438.html |title= Zimbabwe / Players / Gary Ballance |website=ESPNcricinfo |access-date=12 January 2023}}</ref> |- align="center" |७३ !scope="row" align="left"| {{sortname|निक|वेल्च|dab=cricketer}} | २०२३ | २०२३ | ७ | ९७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/696145.html |title= Zimbabwe / Players / Nick Welch |website=ESPNcricinfo |access-date=29 October 2023}}</ref> |- align="center" |७४ !scope="row" align="left"| {{sortname|न्याशा|मायावो}}{{dagger}} | २०२३ | २०२३ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/493753.html |title= Zimbabwe / Players / Nyasha Mayavo |website=ESPNcricinfo |access-date=29 October 2023}}</ref> |- align="center" |७५ !scope="row" align="left"| {{sortname|ब्रायन|बेनेट|dab=cricketer}} | २०२३ | २०२४ | २७ | ६६० | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1071484.html |title= Zimbabwe / Players / Brian Bennett |website=ESPNcricinfo |access-date=6 December 2023}}</ref> |- align="center" |७६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ट्रेवर|ग्वांडू}} | २०२३ | २०२४ | ११ | १४ | ११ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1038205.html |title= Zimbabwe / Players / Trevor Gwandu |website=ESPNcricinfo |access-date=6 December 2023}}</ref> |- align="center" |७७ !scope="row" align="left"| {{sortname|जॉयलॉर्ड|गुम्बी}}{{dagger}} | २०२४ | २०२४ | ३ | ४३ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/joylord-gumbie-596376 |title= Zimbabwe / Players / Joylord Gumbie |website=ESPNcricinfo |access-date=12 May 2024}}</ref> |- align="center" |७८ !scope="row" align="left"| {{sortname|जोनाथन|कॅम्पबेल}} | २०२४ | २०२४ | ९ | १२३ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/johnathan-campbell-1120613 |title= Zimbabwe / Players / Johnathan Campbell |website=ESPNcricinfo |access-date=12 May 2024}}</ref> |- align="center" |७९ !scope="row" align="left"| {{sortname|ताशिंगा|मुसेकिवा}} | २०२४ | २०२४ | ११ | ९५ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tashinga-musekiwa-1258606 |title= Zimbabwe / Players / Tashinga Musekiwa |website=ESPNcricinfo |access-date=19 October 2024}}</ref> |- align="center" |८० !scope="row" align="left"| {{sortname|टिनोटेंडा|मापोसा}} | २०२४ | २०२४ | १ | १२ | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tinotenda-maposa-1360042 |title= Zimbabwe / Players / Tinotenda Maposa |website=ESPNcricinfo |access-date=6 December 2024}}</ref> |} ==नोंदी== {{notelist}} ==हे देखील पहा== *[[ट्वेन्टी-२०]] *[[झिम्बाब्वे क्रिकेट संघ]] *[[झिम्बाब्वेच्या कसोटी क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] *[[झिम्बाब्वेच्या एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==संदर्भ== {{Reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:झिम्बाब्वेचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वे]] q8s3m9bkajodfguv1n0kz7ibln55ddi 0 360836 2712142 2701364 2026-09-25T08:31:26Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2712142 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = ​वल्लरी विराज लोंढे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=y|1998|07|20}} | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | शिक्षण = | प्रशिक्षण_संस्था = [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] | कारकीर्द_काळ = २०२१ पासून | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = मै लडेंगा | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[नवरी मिळे हिटलरला]], [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = विराज लोंढे | आई_नाव = वैशाली लोंढे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | नातेवाईक = | अपत्ये = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | ट्विटर = | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''वल्लरी विराज''' (पूर्ण नाव: ''वल्लरी विराज लोंढे''; [[२० जुलै]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]:[[मुंबई]], <ref>https://indiantelevisionacademy.com/birthdays/vallari-viraj/</ref> - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आणि उद्योजक आहे. == जीवन आणि कुटुंब == वल्लरी विराजचा जन्म २० जुलै १९९८ रोजी, मुंबई, भारत येथे झाला तिचे वडील विराज लोंढे हे लेखापरिक्षक आहेत तर आई वैशाली लोंढे निर्माती आहे. वल्लरी त्यांची सगळ्यात थोरल्या मुलगी आहे..<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/topic/vaishali-viraj-londhe</ref> तिला वेदांत लोंढे नावाचा धाकटा भाऊ आहे. वल्लरीचे शालेय शिक्षण [[मुंबई]]तील दादर येथील [[बालमोहन विद्यामंदिर]] येथे पूर्ण घेतले आणि नंतर मुंबईतील [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] येथून पदवी मिळवली. == अभिनय कारकीर्द == वल्लरीने २०१९ चा ''म.टा. श्रावण क्वीन'' हा किताब जिंकला.<ref>https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525</ref> यानंतर २०२१ मध्ये, तिने पुण्यश्लोक अहिल्याबाईमधील पार्वतीबाईंच्या पदार्पणाच्या भूमिकेतून अभिनय कारकिर्दीत प्रवेश केला. २०२३ मध्ये, ती ॲमेझॉन मिनी टीव्ही मालिका स्लम गोल्फमध्ये दिसली.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/slum-golf/season-1/seasonreview/105292948.cms</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या कन्नी<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref>, मै लडेंगा<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/</ref> चित्रपटांमध्ये ती दिसली. [[झी मराठी]]वरील मालिका [[नवरी मिळे हिटलरला]]मध्ये लीला अभिराम जहागिरदार या भूमिकेसाठी ती लोकप्रिय आहे. या मालिकेत तिची जोडी अभिराम जहागीरदारची भूमिका साकारणाऱ्या [[राकेश बापट|राकेश बापटसोबत]] आहे. अभिनयाबरोबरच वल्लरी नृत्यकलेत पारंगत आहे. तिने कथक नृत्याचे १०-१२ वर्षे रीतसर शिक्षण घेतले आहे.<ref>https://www.esakal.com/lifestyle/actress-vallari-viraj-dance-hobby-tv-song-happy-pjp78</ref>. तिच्या अभिनय कारकिर्दीव्यतिरिक्त, वल्लरी विराज एक उद्योजिका ​आहे आणि मुंबई, महाराष्ट्रातील पेट सलून "बाथ अँड बार्क्स"ची मालक आहे. ती सध्या मुंबई, महाराष्ट्रात राहते. [[चित्र:Capture d'écran 2025-02-03 111318.png|इवलेसे|वल्लरी लोंढे नवरी मिळे हिटलरला मालिकेत लीला अभिराम जहागीरदार या भूमिकेत]] == फिल्मोग्राफी == ===चित्रपट=== {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भाषा ! भूमिका !संदर्भ |- | २०२४ | ''[[मै लडेंगा (चित्रपट)|मै लडेंगा]]'' | हिंदी | गौरी |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> |- |- | २०२४ | ''[[कन्नी (चित्रपट)|कन्नी]]'' | मराठी | निशा |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref> |} === दूरचित्रवाणी / वेब मालिका === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा ! माध्यम / वाहिनी ! संदर्भ |- | २०२१-२०२३ | [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पार्वतीबाई होळकर | हिंदी | सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन | <ref>{{cite web |title=Aetashaa Sansgiri on working with her friend Vallari on screen |url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/aetashaa-sansgiri-on-working-with-her-friend-vallari-on-screen-405718/ |website=The Tribune |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Vallari Viraj on playing Parvati in Punyashlok Ahilyabai |url=https://www.youtube.com/watch?v=4LUSSzc3I78 |website=YouTube |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Marathi Actress Vallari Viraj Hindi TV Debut |url=https://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/marathi-actress-vallari-viraj-hindi-tv-debut-with-punyashlok-ahilyabai-122032800076_1.html |website=Webdunia Hindi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> |- | २०२३ | [[स्लम गोल्फ]] | आरुषी | हिंदी | ॲमेझॉन मिनीटीव्ही | <ref>{{cite web |title=Slum Golf Season 1 Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/web-series/reviews/slum-golf-season-1/ottreview/105383569.cms |website=The Times of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२४-२०२५ | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | लीला अभिराम जहागीरदार | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Navri Mile Hitlerla Fame Actress Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |- | २०२४ | [[चला हवा येऊ द्या]] | पाहुणी | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Chala Hawa Yeu Dya Bids Farewell |url=https://staging.culturecrossroads.ca/posts/chala-hawa-yeu-dya-bids-farewell-but-promises-to-return/ |website=Culture Crossroads |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२५ | [[हिट अँड व्हायरल]] | माया देशमुख | हिंदी | झी५ | <ref>{{cite web |title=Vallari Viraj Web Series Details |url=https://www.zee5.com/ |website=ZEE5 |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२६-चालू | [[शुभ श्रावणी]] | श्रावणी राजेशिर्के | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Zee Marathi New Serial Shubh Shravani Starring Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-new-serial-shubh-shravani-starring-vallari-viraj-sumit-vijay-lokesh-gupte-and-other-read-in-details-sva-00-5556482/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref><ref>{{cite web |title=Shubh Shravani Serial Launch |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/vallari-viraj-aka-navri-mile-hitlerla-fame-leela-comeback-on-zee-marathi-in-shubh-shravani-serial-starting-from-19-january-2026/articleshow/126686928.cms |website=Maharashtra Times |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |} === ओटीटी === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा !संदर्भ |- |२०२३ |स्लम गोल्फ |आरुषी | हिंदी | <ref>https://www.tribuneindia.com/news/movie-review/simply-putt-engaging-golf-drama-565678/</ref> |- |​२०२५ |हिट अँड वायरल |माया देशमुख | मराठी | <ref>https://www.iwmbuzz.com/digital/editorial-digital/hit-and-viral-micro-drama-review-relatable-storyline-clever-twists/2025/09/15</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |+ !वर्ष !पुरस्कार !वर्ग !नामांकित काम !भूमिकेचे नाव !निकाल !संदर्भ |- |२०१९ |महाराष्ट्र टाईम्स श्रावण क्वीन  | | | |{{won}} ||<ref>{{cite web | url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525 | title=Maharashtra Times Shravan Queen 2019: Vallari Londhe Wins the Contest &#124 | website=SpotboyE }}</ref> |- |- |rowspan="7"|२०२४ |rowspan="7"|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार ]] |सर्वोत्कृष्ट सासू  |rowspan="7"|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |rowspan="7"|लीला अभिराम जहागीरदार |rowspan="4" {{won}} |rowspan="4"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/navri-mile-hitlerla-won-maximum-awards-in-zee-marathi-awards-starring-raqesh-bapat-and-vallari-viraj-1293405.html | title='झी मराठी अवॉर्ड्स'मध्ये या मालिकेने पटकावले सर्वाधिक पुरस्कार; पहा विजेत्यांची संपूर्ण यादी | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट सून  |- |विशेष लक्षवेधी चेहरा |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी (AJ -लीला) |- |सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री    |rowspan="3" {{nom}} |rowspan="3"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/navri-mile-hitlerla-won-eight-awards-in-zee-marathi-awards-raqesh-bapat-vallari-viraj-1293435-5.html | title='झी मराठी पुरस्कार' सोहळ्यात एजे-लीलाचा डंका; पटकावले हे पुरस्कार | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट  मुलगी |- |सर्वोत्कृष्ट  बहीण  |- |२०२५ |​२५ वा महाराष्ट्र टाईम्स सन्मान   |विशेष लक्षवेधी चेहरा / Fresh Face of the year |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |लीला अभिराम जहागीरदार |{{won}} ||<ref>{{cite web| url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| title=संग्रहित प्रत| access-date=2025-03-12| archive-date=2025-03-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20250312154440/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| url-status=dead}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोंढे, वल्लरी विराज}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] lxahv5u7ym409fxmntwvxj60tzr5o8q 2712143 2712142 2026-09-25T08:31:29Z CommonsDelinker 685 मूळ स्रोतातून हे चित्र काढले गेल्यामुळे मराठी विकिपीडियावरुनही ते काढण्यात येत आहे. 2712143 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = ​वल्लरी विराज लोंढे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=y|1998|07|20}} | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | भाषा = मराठी | शिक्षण = | प्रशिक्षण_संस्था = [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] | कारकीर्द_काळ = २०२१ पासून | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = मै लडेंगा | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = [[नवरी मिळे हिटलरला]], [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पुरस्कार = | वडील_नाव = विराज लोंढे | आई_नाव = वैशाली लोंढे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | नातेवाईक = | अपत्ये = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | ट्विटर = | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''वल्लरी विराज''' (पूर्ण नाव: ''वल्लरी विराज लोंढे''; [[२० जुलै]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]:[[मुंबई]], <ref>https://indiantelevisionacademy.com/birthdays/vallari-viraj/</ref> - ) ही एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आणि उद्योजक आहे. == जीवन आणि कुटुंब == वल्लरी विराजचा जन्म २० जुलै १९९८ रोजी, मुंबई, भारत येथे झाला तिचे वडील विराज लोंढे हे लेखापरिक्षक आहेत तर आई वैशाली लोंढे निर्माती आहे. वल्लरी त्यांची सगळ्यात थोरल्या मुलगी आहे..<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/topic/vaishali-viraj-londhe</ref> तिला वेदांत लोंढे नावाचा धाकटा भाऊ आहे. वल्लरीचे शालेय शिक्षण [[मुंबई]]तील दादर येथील [[बालमोहन विद्यामंदिर]] येथे पूर्ण घेतले आणि नंतर मुंबईतील [[म.ल. डहाणूकर वाणिज्य महाविद्यालय]] येथून पदवी मिळवली. == अभिनय कारकीर्द == वल्लरीने २०१९ चा ''म.टा. श्रावण क्वीन'' हा किताब जिंकला.<ref>https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525</ref> यानंतर २०२१ मध्ये, तिने पुण्यश्लोक अहिल्याबाईमधील पार्वतीबाईंच्या पदार्पणाच्या भूमिकेतून अभिनय कारकिर्दीत प्रवेश केला. २०२३ मध्ये, ती ॲमेझॉन मिनी टीव्ही मालिका स्लम गोल्फमध्ये दिसली.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/reviews/hindi/slum-golf/season-1/seasonreview/105292948.cms</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> २०२४ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या कन्नी<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref>, मै लडेंगा<ref>https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/</ref> चित्रपटांमध्ये ती दिसली. [[झी मराठी]]वरील मालिका [[नवरी मिळे हिटलरला]]मध्ये लीला अभिराम जहागिरदार या भूमिकेसाठी ती लोकप्रिय आहे. या मालिकेत तिची जोडी अभिराम जहागीरदारची भूमिका साकारणाऱ्या [[राकेश बापट|राकेश बापटसोबत]] आहे. अभिनयाबरोबरच वल्लरी नृत्यकलेत पारंगत आहे. तिने कथक नृत्याचे १०-१२ वर्षे रीतसर शिक्षण घेतले आहे.<ref>https://www.esakal.com/lifestyle/actress-vallari-viraj-dance-hobby-tv-song-happy-pjp78</ref>. तिच्या अभिनय कारकिर्दीव्यतिरिक्त, वल्लरी विराज एक उद्योजिका ​आहे आणि मुंबई, महाराष्ट्रातील पेट सलून "बाथ अँड बार्क्स"ची मालक आहे. ती सध्या मुंबई, महाराष्ट्रात राहते. == फिल्मोग्राफी == ===चित्रपट=== {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! शीर्षक ! भाषा ! भूमिका !संदर्भ |- | २०२४ | ''[[मै लडेंगा (चित्रपट)|मै लडेंगा]]'' | हिंदी | गौरी |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/main-ladega/movie-review/109616650.cms</ref> |- |- | २०२४ | ''[[कन्नी (चित्रपट)|कन्नी]]'' | मराठी | निशा |<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-reviews/kanni/movie-review/108353435.cms</ref> |} === दूरचित्रवाणी / वेब मालिका === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा ! माध्यम / वाहिनी ! संदर्भ |- | २०२१-२०२३ | [[पुण्यश्लोक अहिल्याबाई]] | पार्वतीबाई होळकर | हिंदी | सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन | <ref>{{cite web |title=Aetashaa Sansgiri on working with her friend Vallari on screen |url=https://www.tribuneindia.com/news/entertainment/aetashaa-sansgiri-on-working-with-her-friend-vallari-on-screen-405718/ |website=The Tribune |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Vallari Viraj on playing Parvati in Punyashlok Ahilyabai |url=https://www.youtube.com/watch?v=4LUSSzc3I78 |website=YouTube |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Marathi Actress Vallari Viraj Hindi TV Debut |url=https://hindi.webdunia.com/bollywood-gossip/marathi-actress-vallari-viraj-hindi-tv-debut-with-punyashlok-ahilyabai-122032800076_1.html |website=Webdunia Hindi |access-date=11 August 2026 |language=hi}}</ref> |- | २०२३ | [[स्लम गोल्फ]] | आरुषी | हिंदी | ॲमेझॉन मिनीटीव्ही | <ref>{{cite web |title=Slum Golf Season 1 Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/web-series/reviews/slum-golf-season-1/ottreview/105383569.cms |website=The Times of India |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२४-२०२५ | [[नवरी मिळे हिटलरला]] | लीला अभिराम जहागीरदार | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Navri Mile Hitlerla Fame Actress Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/navri-mile-hitler-la-fame-actress-vallari-viraj-appeared-in-the-main-ladega-hindi-movie-pps-98-4354105/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |- | २०२४ | [[चला हवा येऊ द्या]] | पाहुणी | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Chala Hawa Yeu Dya Bids Farewell |url=https://staging.culturecrossroads.ca/posts/chala-hawa-yeu-dya-bids-farewell-but-promises-to-return/ |website=Culture Crossroads |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२५ | [[हिट अँड व्हायरल]] | माया देशमुख | हिंदी | झी५ | <ref>{{cite web |title=Vallari Viraj Web Series Details |url=https://www.zee5.com/ |website=ZEE5 |access-date=11 August 2026 |language=en}}</ref> |- | २०२६-चालू | [[शुभ श्रावणी]] | श्रावणी राजेशिर्के | मराठी | झी मराठी | <ref>{{cite web |title=Zee Marathi New Serial Shubh Shravani Starring Vallari Viraj |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/television/zee-marathi-new-serial-shubh-shravani-starring-vallari-viraj-sumit-vijay-lokesh-gupte-and-other-read-in-details-sva-00-5556482/ |website=Loksatta |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref><ref>{{cite web |title=Shubh Shravani Serial Launch |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/television-news/vallari-viraj-aka-navri-mile-hitlerla-fame-leela-comeback-on-zee-marathi-in-shubh-shravani-serial-starting-from-19-january-2026/articleshow/126686928.cms |website=Maharashtra Times |access-date=11 August 2026 |language=mr}}</ref> |} === ओटीटी === {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! कार्यक्रमाचे नाव ! भूमिकेचे नाव ! भाषा !संदर्भ |- |२०२३ |स्लम गोल्फ |आरुषी | हिंदी | <ref>https://www.tribuneindia.com/news/movie-review/simply-putt-engaging-golf-drama-565678/</ref> |- |​२०२५ |हिट अँड वायरल |माया देशमुख | मराठी | <ref>https://www.iwmbuzz.com/digital/editorial-digital/hit-and-viral-micro-drama-review-relatable-storyline-clever-twists/2025/09/15</ref> |} == पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" |+ !वर्ष !पुरस्कार !वर्ग !नामांकित काम !भूमिकेचे नाव !निकाल !संदर्भ |- |२०१९ |महाराष्ट्र टाईम्स श्रावण क्वीन  | | | |{{won}} ||<ref>{{cite web | url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/maharashtra-times-shravan-queen-2019-vallari-londhe-wins-the-contest/5d5c12495203ad3741453525 | title=Maharashtra Times Shravan Queen 2019: Vallari Londhe Wins the Contest &#124 | website=SpotboyE }}</ref> |- |- |rowspan="7"|२०२४ |rowspan="7"|[[झी मराठी उत्सव नात्यांचा पुरस्कार ]] |सर्वोत्कृष्ट सासू  |rowspan="7"|''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |rowspan="7"|लीला अभिराम जहागीरदार |rowspan="4" {{won}} |rowspan="4"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/navri-mile-hitlerla-won-maximum-awards-in-zee-marathi-awards-starring-raqesh-bapat-and-vallari-viraj-1293405.html | title='झी मराठी अवॉर्ड्स'मध्ये या मालिकेने पटकावले सर्वाधिक पुरस्कार; पहा विजेत्यांची संपूर्ण यादी | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट सून  |- |विशेष लक्षवेधी चेहरा |- |सर्वोत्कृष्ट जोडी (AJ -लीला) |- |सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री    |rowspan="3" {{nom}} |rowspan="3"|<ref>{{cite web | url=https://www.tv9marathi.com/photo-gallery/navri-mile-hitlerla-won-eight-awards-in-zee-marathi-awards-raqesh-bapat-vallari-viraj-1293435-5.html | title='झी मराठी पुरस्कार' सोहळ्यात एजे-लीलाचा डंका; पटकावले हे पुरस्कार | website=TV9 Marathi | date=30 October 2024 }}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट  मुलगी |- |सर्वोत्कृष्ट  बहीण  |- |२०२५ |​२५ वा महाराष्ट्र टाईम्स सन्मान   |विशेष लक्षवेधी चेहरा / Fresh Face of the year |''[[नवरी मिळे हिटलरला]]'' |लीला अभिराम जहागीरदार |{{won}} ||<ref>{{cite web| url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| title=संग्रहित प्रत| access-date=2025-03-12| archive-date=2025-03-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20250312154440/https://marathi.indiatimes.com/entertainment/mata-sanmaan/news/mata-sanman-2025-winners-list-aadinath-kothare-vaidehi-parshurami-sharvari-jog-sameer-paranjape-won-best-actor-awards/articleshow/118915210.cms| url-status=dead}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोंढे, वल्लरी विराज}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 5631jjyxv0sm7ecgdtir03rp7yynizn 0 361248 2712154 2645658 2026-09-25T09:05:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712154 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''नूर जहान''''' हा २०१८ चा इंडो-बांग्ला संयुक्त निर्मिती असलेला रोमँटिक थ्रिलर चित्रपट आहे जो अभिमन्यू मुखर्जी यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केला आहे.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/what-happens-to-the-fate-of-indo-bangladesh-co-productions-now/articleshow/59549940.cms|title=What happens to the fate of Indo-Bangladesh co productions now|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 July 2017}}</ref> राज चक्रवर्ती यांनी भारतातील राज चक्रवर्ती प्रॉडक्शन आणि बांगलादेशच्या जाझ मल्टीमीडिया यांच्या बॅनरखाली चित्रपटाची निर्मिती केली आहे आणि एसव्हीएफ एंटरटेनमेंटने सह-निर्मिती केली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.priyo.com/articles/puja-cherry-story-7-july-20170707|work=priyo.com|script-title=bn:'নূরজাহান' এর পোস্টারে পূজার প্রথম ঝলক}}</ref><ref name="NOOR JAHAN">{{स्रोत बातमी|last=Debolina Sen SEN|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movie-reviews/noor-jahan/movie-review/63065003.cms|title=Noor Jahan Movie Review|date=25 February 2018|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 April 2018}}</ref> या चित्रपटात नवोदित कलाकार अद्रित रॉय आणि पूजा चेरी मुख्य भूमिकेत आहेत. हा २०१५ च्या मराठी चित्रपट ''[[सैराट|सैराटचा]]'' रिमेक आहे जो [[बंगाली भाषा|बंगाली भाषेत]] बनवला आहे आणि त्याचे चित्रीकरण [[बहरामपूर]], पश्चिम बंगाल येथील कृष्णाथ कॉलेज स्कूलमध्ये झाले आहे. == कथानक == ''नूर जहान'' ही दोन तरुण प्रेमींची कथा आहे, नूर (अद्रित रॉय) आणि जहान (पुजा चेरी). नूर हा एक गरीब मुलगा आहे ज्याला त्याच्या जिल्ह्यात अभ्यासात सर्वाधिक टक्केवारी मिळाली आहे. जहान ही एक श्रीमंत मुलगी आहे जी एका प्रसिद्ध राजकारण्याची मुलगी आहे. तिची आई, अमिना बेगम (अपराजिता ऑडी) <ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://banglaprotidin.com/entertainment-news/447|date=2 January 2018|work=Bangla Protidin|language=bn|script-title=bn:সমুদ্রপাড়ে রোমান্সে মজেছেন পুজা-অদ্রিত (ভিডিও)|trans-title=Pooja & Adrit Romance at the Sea (Video)|access-date=2018-01-05|archive-date=2018-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106063714/https://banglaprotidin.com/entertainment-news/447|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://banglaprotidin.com/entertainment-news/447 <bdi lang="bn">সমুদ্রপাড়ে রোমান্সে মজেছেন পুজা-অদ্রিত (ভিডিও)</bdi>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180811194647/https://banglaprotidin.com/entertainment-news/447 |date=2018-08-11 }} &#x5B;Pooja & Adrit Romance at the Sea (Video)&#x5D;. ''Bangla Protidin'' (in Bengali). 2 January 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 January</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 uses Bengali-language script (bn)]] [[Category:CS1 Bengali-language sources (bn)]]</ref> यांना नूर आणि जहानमधील प्रेमसंबंधाबद्दल माहिती मिळते. ती त्यांना शोधते आणि ते अडचणीत येतात. ते पळून जाण्याचा प्रयत्न करतात पण अपयशी ठरतात. यानंतर, ते पुन्हा पळून जाण्याचा विचार करतात पण जवळजवळ पकडले जातात. त्यांना एकत्र राहण्याचा एकच मार्ग सापडतो - तो म्हणजे त्यांचा मृत्यू. नूर आणि जहान रात्रभर नाचतात आणि त्यांच्या लग्नाच्या रात्री ती गर्भवती होते पण शेवटी त्यांना मृत्यूला सामोरे जावे लागते. == कलाकार == * अद्रित रॉय - नूर<ref name="NOOR JAHAN"/> * पूजा चेरी - जहान <ref name="NOOR JAHAN" /> * अपराजिता ऑडी - अमेना बेगम, जहानची आई<ref name="NOOR JAHAN" /> * नादेर चौधरी * सुप्रियो दत्ता * चिकॉन अली * फैजान अहमद बॉबी * शमीम अहमद == निर्माण == ''नूर जहान'' हा भारत-बांगलादेशी संयुक्त उपक्रम असून, राज चक्रवर्ती प्रॉडक्शन, एसव्हीएफ एंटरटेनमेंट आणि जाझ मल्टीमीडिया यांनी सह-निर्मिती केली आहे. जुलै २०१७ च्या सुरुवातीला, राज चक्रवर्ती म्हणाले की चित्रपटाचे चित्रीकरण [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगालमधील]] मुर्शिदाबादमध्ये जवळजवळ पूर्ण झाले आहे आणि लवकरच [[बांगलादेश|बांगलादेशातील]] भाग सुरू होईल.<ref name=":0"/> तथापि, २०१७ मध्ये संयुक्त उपक्रमांच्या वादांमुळे, बांगलादेश सरकारने आंतरराष्ट्रीय सह-निर्मितीवर तात्पुरती बंदी घातली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dhakatribune.com/business/regulations/2017/07/11/actions-one-company-brought-entire-initiative-halt/|title=How the actions of one company brought the entire initiative to a halt|work=Dhaka Tribune|language=en-US|access-date=2017-07-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thedailystar.net/arts-entertainment/film/bangladesh-joint-venture-film-productions-suspended-1431268|title=Joint venture film productions suspended|date=2017-07-11|work=The Daily Star|language=en|access-date=2017-07-20}}</ref> चित्रपटातील ५०% कलाकार आणि कामगार हे बांगलादेशचे असूनही, राज चक्रवर्ती यांनी असा दावा केला की सध्या चित्रपटाचे भविष्य अनिश्चित आहे.<ref name=":0" /> हा चित्रपट मूळतः १ सप्टेंबर २०१७ रोजी प्रदर्शित होणार होता, परंतु बांगलादेशमध्ये सह-निर्मितीवर तात्पुरती बंदी असल्याने त्याचे प्रदर्शन लांबणीवर पडले.<ref name=":0"/> नंतर असे जाहीर करण्यात आले की हा चित्रपट १६ फेब्रुवारी २०१८ रोजी [[व्हॅलेंटाईन्स डे|व्हॅलेंटाईन डेच्या]] आठवड्याच्या शुक्रवारी प्रदर्शित होईल.<ref name=":1"/> == संगीत == ''नूर जहान'' या चित्रपटातील गाण्याचे साउंडट्रॅक सॅव्ही गुप्ता यांनी संगीतबद्ध केले आहे. "शोना बंधू" या साउंडट्रॅकमधील गाणे २० जुलै २०१७ रोजी प्रदर्शित झाले व त्याचा संगीत व्हिडिओ त्याच दिवशी प्रदर्शित झाला.<ref>{{Citation|title=Shona Bondhu (From "Noor Jahaan") - Single by Savvy on Apple Music|date=20 July 2017|url=https://itunes.apple.com/co/album/shona-bondhu-from-noor-jahaan-single/id1261758417?l=en|language=en-gb|access-date=2018-01-05|archive-date=2018-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106072756/https://itunes.apple.com/co/album/shona-bondhu-from-noor-jahaan-single/id1261758417?l=en|url-status=dead}}</ref> सॅव्ही यांनी संगीतबद्ध केलेले, राज बर्मन आणि प्रश्मिता यांनी गायलेले आणि सौम्यदेव यांनी पुन्हा लिहिलेले हे गाणे अब्दुल गफूर हाली यांच्या "शोना बंधू" या क्लासिक गाण्याचा रिमेक आहे. दुसऱ्या गाण्याचा, "मोन बोलेचे", संगीत व्हिडिओ १ जानेवारी २०१८ रोजी प्रदर्शित झाला.<ref name=":1"/> इमरान महमुदुल आणि दिलशाद नहर कोना यांनी गायलेले "मोन बोलेचे", ३१ डिसेंबर २०१७ रोजी जाझ मल्टीमीडियाच्या [[फेसबुक]] पेजवर घोषित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.facebook.com/jaazmultimediafilm/videos/919251754891622/|title=Jaaz Multimedia|date=31 December 2017|website=Facebook|language=bn|access-date=2018-01-05}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{आय.एम.डी.बी. शीर्षक|7313394}} [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी चित्रपट]] [[वर्ग:बंगाली भाषेमधील चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील बंगाली चित्रपट]] f4d9mpd6u7xnotx9w1s0720at9dxq84 0 362295 2712138 2710889 2026-09-25T08:22:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712138 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नक्षलवाद''' ही भारतातील एक उग्रवादी व सशस्त्र [[माओवाद|माओवादी]] राजकीय विचारप्रणाली आणि चळवळ आहे. [[पश्चिम बंगाल]]मधील [[दार्जिलिंग जिल्हा|दार्जिलिंग जिल्ह्याच्या]] सिलीगुडी उपविभागातील 'नक्षलबारी' या सुमारे २०७ चौ. किमी. क्षेत्राच्या ग्रामीण भागातून या चळवळीची सुरुवात झाली. या भागात प्रामुख्याने [[संथाळ जमात|संथाळ]], ओराओं, मुंडा आणि राजवंशी यांसारख्या आदिवासी जमातींची वस्ती आहे. मे १९६७ मध्ये [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] पक्षाच्या नक्षलबारी शाखेतील कट्टरपंथी नेत्यांनी मध्यवर्ती नेतृत्वाला डावलून जमीनदारांविरुद्ध आदिवासी आणि शेतमजुरांचा सशस्त्र उठाव घडवून आणला. या घटनेपासून 'नक्षलवाद' या संज्ञेचा उगम झाला.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/22756/ |title=नक्षलवाद आणि डावा उग्रवाद |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=19 September 2026}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "सशस्त्र क्रांतीने सत्ता संपादन" आणि "[[माओ त्झ-तोंग]] हे आमचे प्रमुख" या घोषणांसह सुरू झालेल्या या चळवळीने सुरुवातीलाच देशाचे लक्ष वेधून घेतले. [[चारू मजुमदार]], [[कानू सन्याल]] आणि [[जंगल संथाळ]] हे या सुरुवातीच्या उठावाचे मुख्य सूत्रधार होते. == पार्श्वभूमी == स्वातंत्र्योत्तर भारतात विशेषतः ग्रामीण आणि आदिवासी भागांत जमिनीचे असमान वाटप, [[जमीनदारी पद्धत]], धनदांडग्यांकडून होणारे आर्थिक शोषण आणि प्रशासकीय अनास्था यांमुळे मोठा असंतोष निर्माण झाला होता. पश्चिम बंगालमधील नक्षलबारी भागात [[संथाळ जमात|संथाळ]] आदिवासी आणि कुळ म्हणून काम करणाऱ्या शेतकऱ्यांवर स्थानिक जमीनदारांकडून होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध असंतोष खदखदता होता.<ref>{{cite book |last=Banerjee |first=Sumanta |title=In the Wake of Naxalbari: A History of the Naxalbite Movement in India |publisher=Subarnarekha |year=1980}}</ref> १९६० च्या दशकात साम्यवादी चळवळीत दोन प्रवाह निर्माण झाले. एक संसदीय मार्गाने सत्ता मिळवण्याचा आणि दुसरा सशस्त्र क्रांतीचा पुरस्कार करणारा. चीन-भारत युद्ध (१९६२) आणि चिनी कम्युनिस्ट पक्षाच्या प्रभावातून भाकपमधील कट्टरवादी माओवादी गट बाहेर पडला. या गटाने भारतीय कृषी-संस्कृतीत शोषणावर मात करण्यासाठी माओवादी धोरणाचा स्वीकार करून सशस्त्र लढा हाच एकमेव मार्ग असल्याचे मानले. या सामाजिक-आर्थिक पार्श्वभूमीतून १९६७ च्या नक्षलबारी उठावाची पायाभरणी झाली. == चळवळीच्या विकासाचे टप्पे == नक्षलवादी चळवळीचा विकास प्रामुख्याने खालील पाच टप्प्यांतून झाल्याचे दिसून येते: === पहिला टप्पा (१९६७): नक्षलबारी उठाव === पश्चिम बंगालमध्ये संयुक्त आघाडीचे सरकार अधिकारावर असताना मे १९६७ मध्ये हा उठाव झाला. हा पहिला लढा सुमारे दोन महिने टिकला. जुलै १९६७ मध्ये राज्य सरकारने पोलीस कारवाईद्वारे या बंडाचा बीमोड केला व मुख्य सूत्रधार [[चारू मजुमदार]], [[कानू सन्याल]] आणि [[जंगल संथाळ]] यांना अटक केली; तथापि काही महिन्यांनंतर त्यांची सुटका करण्यात आली. === दुसरा टप्पा (१९६८-१९६९): पक्षाची स्थापना === नोव्हेंबर १९६८ मध्ये [[आंध्र प्रदेश]]ातील श्रीकाकुलम् भागात आदिवासींचा असाच सशस्त्र उठाव घडवून आणला गेला. एप्रिल १९६९ मध्ये उत्तर प्रदेश, बिहार, पंजाब, केरळ व पश्चिम बंगालमधील नक्षलवादी गटांना एकत्र करून [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी-लेनिनवादी)]] (भाकप-माले) या स्वतंत्र पक्षाची स्थापना झाली. चारू मजुमदार या पक्षाचे सरचिटणीस व मुख्य सैद्धांतिक बनले. संसदीय राजकारणावर पूर्ण बहिष्कार टाकून केवळ ग्रामीण भागातील सशस्त्र लढ्याद्वारे सत्ता काबीज करणे हे या पक्षाचे ध्येय होते. === तिसरा टप्पा (१९६९-१९७०): 'वर्गशत्रूंचा संहार' === या टप्प्यात नक्षलवाद्यांनी ग्रामीण भागात 'लाल तळ' स्थापन करणे आणि 'वर्गशत्रूंचा निःपात' (वैयक्तिक पद्धतीचे खून) करण्याचा कार्यक्रम हाती घेतला. आंध्र प्रदेशातील पार्वतीपूरम् आणि पश्चिम बंगालमधील डेब्रा व गोपीबल्लभपूर भागात उठाव करण्यात आले. स्थानिक जमीनदार, सावकार आणि पोलिसांचे खबरी ठरवून लोकांचे वैयक्तिक खून करणे हे या धोरणाचे स्वरूप होते. १९७० च्या मध्यापर्यंत सरकारने हे उठाव मोडून काढले. === चौथा टप्पा (१९७०-१९७१): शहरी हिंस्र कारवाया === हा टप्पा प्रामुख्याने [[कोलकाता|कोलकाता]] शहर आणि उपनगरांमध्ये केंद्रित होता. नक्षलवाद्यांनी शाळा-महाविद्यालयांवर छापे टाकून नासधूस करणे, परीक्षांवर बहिष्कार घालणे आणि मान्यवर नेत्यांच्या पुतळ्यांचा विध्वंस करणे सुरू केले. त्यानंतर शहरातही 'वर्गशत्रूंचा संहार' धोरण राबवून निःशस्त्र पोलीस, छोटे व्यापारी आणि राजकीय विरोधकांचे (विशेषतः भाकप-मा मधील कार्यकर्ते) खून केले गेले. === पाचवा टप्पा (१९७१-१९७२): फाटाफूट आणि ऱ्हास === अति-हिंसक धोरणांमुळे चळवळीत तीव्र मतभेद निर्माण झाले. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमधील गटांनी पक्षापासून फारकत घेतली. सुशीतल रॉयचौधरी यांसारख्या वरिष्ठ नेत्यांचा चारू मजुमदार यांच्या धोरणांवरून भ्रमनिरास झाला. अंतर्गत संघर्ष आणि पोलिसांची कठोर कारवाई यांमुळे चळवळ कमकुवत झाली. मार्च १९७१ मध्ये सुशीतल रॉयचौधरी यांचे निधन झाले. जुलै १९७२ मध्ये चारू मजुमदार यांना अटक झाली आणि तुरुंगातच त्यांचे निधन झाले. यासोबतच पहिल्या पिढीच्या नक्षलवादी चळवळीचा ऱ्हास झाला. == वैचारिक भूमिका आणि टीका == नक्षलवादाला सामान्यतः भारतातील माओवाद म्हणून ओळखले जाते. त्यांची विचारप्रणाली [[मार्क्सवाद]], [[लेनिनवाद]] आणि [[माओवाद]] यांवर आधारित असल्याचा दावा केला जातो; परंतु अनेक राजकीय विश्लेषकांच्या मते, नक्षलवाद्यांचे तंत्र हे माओच्या मूळ 'जनयुद्धाच्या' (People's War) सिद्धांतापेक्षा भिन्न आणि भ्रष्ट स्वरूपाचे होते.<ref>{{cite book |last=Chakrabarty |first=Bidyut |title=Communism in India: Events, Processes and Ideologies |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=978-0199974894}}</ref> * **वैयक्तिक दहशतवाद:** माओने जनसंगठन आणि व्यापक जनआंदोलनावर भर दिला होता, तर चारू मजुमदार यांनी जनसंघटनांना डावलून केवळ 'वर्गशत्रूंच्या वैयक्तिक हत्येला' क्रांतीचे साधन मानले. * **पक्षनियंत्रणाचा अभाव:** माओच्या तत्त्वानुसार "पक्षाचे बंदुकीवर नियंत्रण असावे", परंतु नक्षलवाद्यांची गनिमी पथके पक्षाच्या राजकीय हस्तक्षेपापासून पूर्णपणे अनियंत्रित आणि स्वतंत्रपणे काम करू लागली. * **संसदीय पद्धतीवर बहिष्कार:** लोकशाही प्रक्रिया आणि कामगार-शेतकऱ्यांचे सनदशीर आर्थिक लढे पूर्णपणे नाकारल्यामुळे ही चळवळ मूळ जनप्रवाहापासून तुटली आणि वैयक्तिक हिंसेपुरती मर्यादित राहिली. == दीर्घकालीन प्रभाव आणि आधुनिक स्वरूप == १९७० च्या दशकातील ऱ्हासानंतरही नक्षलवादी चळवळ पूर्णपणे संपुष्टात आली नाही. १९८० आणि १९९० च्या दशकात विविध गटांचे पुनर्गठन झाले. * **माओवादी पक्षाची स्थापना (२००४):** २००४ मध्ये 'पार्टी युनिटी', 'पीपल्स वॉर ग्रुप' (PWG) आणि 'माओवादी कम्युनिस्ट सेंटर' (MCC) हे प्रमुख गट एकत्र आले आणि [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (माओवादी)]] या बंदी घातलेल्या संघटनेची स्थापना झाली.<ref>{{cite news |title=Maoist Centre, PW Merge to Form New Party |url=https://www.thehindu.com/ |work=The Hindu |date=14 October 2004 |access-date=19 September 2026}}</ref> * **रेड कॉरिडॉर (लाल पट्टा):** चळवळीचा प्रभाव पूर्व आणि मध्य भारतातील पसरा-छत्तीसगड, झारखंड, ओडिशा, बिहार, महाराष्ट्र (गडचिरोली) आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांतील दुर्गम आदिवासी भागांत निर्माण झाला. या पट्ट्याला 'रेड कॉरिडॉर' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. * **सुरक्षेपुढील आव्हान:** भारताच्या केंद्र सरकारने डाव्या उग्रवादाला (Left Wing Extremism) देशाच्या अंतर्गत सुरक्षेपुढील सर्वांत मोठे आव्हान घोषित केले. सुरक्षा दलांवरील आत्मघाती हल्ले, आयईडी स्फोट आणि पायाभूत सुविधांची नासधूस ही आधुनिक नक्षलवादाची प्रमुख लक्षणे बनली. * **विकास आणि आत्मसमर्पण धोरण:** केंद्र आणि राज्य सरकारांनी नक्षलग्रस्त भागांत 'सुरक्षा आणि विकास' असे दुहेरी धोरण राबवले. रस्ते, दळणवळण, आदिवासी कल्याण योजना आणि आकर्षक पुनर्वसन व आत्मसमर्पण योजनांमुळे गेल्या दोन दशकांत नक्षलवादी हिंसाचारात आणि त्यांच्या प्रभावाखालील क्षेत्रात मोठी घट झाली आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{मराठी विश्वकोश|२२७५६|नक्षलवाद आणि डावा उग्रवाद}} [[वर्ग:नक्षलवादी चळवळ]] [[वर्ग:भारतातील साम्यवाद]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालचा इतिहास]] b6h2drhp7a5t2z8dyu624kpirnh17oo 0 363190 2711990 2560658 2026-09-25T02:14:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711990 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''कृष्णा यादव''' ह्या एक भारतीय उद्योगिनी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/turning-students-job-givers/story-9mzSoJkLygtiHcMhUIXroI.html |title=Turning students 'job-givers' |date=2019-03-31 |website=Hindustan Times |language=en |access-date=2021-03-21}}</ref> दिल्लीतील कृषी विज्ञान केंद्रातून प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी सुरू केलेल्या [[लोणचे|लोणच्याच्या]] व्यवसायासाठी त्या प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/delhi-government-launches-entrepreneurship-curriculum/1478364 |title=Delhi Government launches Entrepreneurship Curriculum |website=Outlook India |access-date=2021-03-21}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सुरुवातीला काही वर्षे त्यांनी रस्त्याच्या कडेला लोणचे विकले आणि हळूहळू तिच्या उपक्रमाचे चार वेगवेगळ्या संस्थांमध्ये रूपांतर केले ज्याची उलाढाल ४० दशलक्ष रुपये होती. यादव यांना २०१६ मध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.hindustantimes.com/education/news/entrepreneurship-curriculum-helped-students-grow-family-biz-in-lockdown-sisodia-101618123455783.html |title=Entrepreneurship Curriculum helped students grow family biz in lockdown: Sisodia |date=11 April 2021 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> == आयुष्य == [[चित्र:Krishna_Yadav_Nari_Shakti_Puraskar.jpg|अल्ट=Yadav receiving Nari Shakti Puraskar from the President|डावे|इवलेसे| राष्ट्रपतींकडून [[नारी शक्ती पुरस्कार]] स्वीकारताना यादव]] कृष्णा यादव यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील [[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर जिल्ह्यातील]] एका छोट्या गावात झाला. त्यांचे लग्न खूप लहान वयात झाले. घरची आर्थिक परिस्थिती बेताची असल्याने त्यांना चांगले शिक्षण घेता आले नाही.<ref name="wcd">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://twitter.com/ministrywcd/status/1235956303832334336?lang=en |title=Ms. Krishna Yadav - #NariShakti Puraskar 2015 Awardee in Individual category |date=8 March 2018 |website=Ministry of WCD on Twitter |access-date=19 February 2021}}</ref> कृष्णाचा पती गोवर्धन यादव यांना काही कारणास्तव नोकरी गमवावी लागली. मग त्यांनी कर्ज घेतले आणि कारचा व्यवसाय सुरू केला, ज्यामध्ये मोठे नुकसान झाले. हे कर्ज फेडण्यासाठी त्यांनी आपले रहाते घर आणि शेतीसह सर्व काही विकले. गावात त्यांच्याकडे काहीही शिल्लक नसल्याने, कृष्णाने दुसऱ्या शहरात जाऊन एक छोटीशी नोकरी करून मुलांना वाढवण्याचा निर्णय घेतला. मग त्यांनी ५०० रुपयांचे कर्ज घेतले आणि संपूर्ण कुटुंबासह दिल्लीला आले. कृष्णाच्या पतीने दिल्लीत ३ महिने नोकरी शोधली पण त्यांना नोकरी मिळाली नाही. कृष्णाने उजवा येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील पुसा संस्थेतून लोणचे, जाम इत्यादी बनवण्याचे प्रशिक्षण घेतले आणि लोणचे बनवण्यास सुरुवात केली. पण ते विकणे जास्त कठीण जात होते. मग त्यांनी रस्त्याच्या कडेला एक लहान टेबल लावून लोणचे विकायला सुरुवात केली, पण कोणीही लोणच्यासाठी थांबत नव्हते. मग त्याने ताज्या हिरव्या भाज्या आणि फळे ठेवण्यास सुरुवात केली, त्यामुळे लोक थांबले आणि हळूहळू लोणच्याची विक्रीही सुरू झाली. ग्राहकांच्या अनेक सूचना ऐकल्यानंतर, या जोडप्याने स्वतःच्या कंपनीची नोंदणी "श्री कृष्ण पिकल कंपनी" या नावाने केली. या कंपनीद्वारे त्यांनी लोणच्याव्यतिरिक्त, तेल, मसाले इत्यादी वस्तू विकण्यास सुरुवात केली. आता त्यांचे लोणचे केवळ भारतातच नाही तर परदेशातही विकले जाते.<ref name="icar">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://icar.gov.in/node/4051 |title=President honored ex-trainee of KVK with Nari Shakti Puraskar- 2015 |date=8 March 2016 |website=Indian Council of Agricultural Research (Ministry of Agriculture and Farmers Welfare) |access-date=16 February 2021}}</ref><ref name="story">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://vyaparyojana.in/business-idea-and-krishna-yadav-success-story/ |title=inspiring story of Krishna Yadav who became a millionaire by selling pickles on the road {{!}} How Krishna Yadav became a millionaire by selling pickles on the road, today the mistress of four companies, turnover more than 4 crores - NewsBust.in |last=Pandey |first=Jyotish |website=Vyapar Yojana |language=en-US |access-date=16 November 2024 }}{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१३ पर्यंत, त्यांच्याकडे १५० हून अधिक लोणच्याचे प्रकार होते. २०१६ साली त्यांची उलाढाल २०० टन अन्न उत्पादनाची असल्याचे वृत्त आहे.<ref name="icar" /> त्यांच्या या व्यवसायामुळे ग्रामीण भागात नोकऱ्या निर्माण झाल्या आहेत.<ref name="wcd" /><ref name="getty">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.gettyimages.co.uk/detail/news-photo/antyodaya-krishi-puraskar-awardee-krishna-yadav-and-her-news-photo/610934966 |title=Antyodaya Krishi Puraskar awardee Krishna Yadav and her husband GS... |date=28 September 2016 |website=Getty Images |language=en-gb |access-date=19 February 2021}}</ref> यादव यांच्याकडे चार वेगवेगळे व्यवसाय असून वार्षिक उलाढाल ४० दशलक्ष रुपये असल्याचे वृत्त आहे.<ref name="story" /> २०१६ मध्ये, [[महिला आणि बाल विकास मंत्रालय (भारत)|महिला आणि बाल विकास मंत्रालयाने]] यादव यांना [[जागतिक महिला दिन|जागतिक महिला दिनी]] [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्कारासाठी]] नामांकित केले होते.<ref name="icar" /> नवी दिल्लीतील [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]] तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. त्याच दिवशी आणखी चौदा महिला आणि सात संस्थांना त्यांच्या कामगिरी आणि योगदानाबद्दल सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/give-women-freedom-to-exercise-choices-at-home-workplace-president-pranab-mukherjee/articleshow/51312597.cms?from=mdr |title=Give women freedom to exercise choices at home, workplace: President Pranab Mukherjee|date=8 March 2016 |work=The Economic Times |access-date=9 July 2020}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:यादव, कृष्णा}} [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय उद्योगिनी]] ahd5t14xhe8wobs34jfwz30i3eqgmcd 0 363343 2711943 2645695 2026-09-25T00:12:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711943 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''उडान'', उडान-आरसीएस''''' ''तथा '''उडे देश का आम नागरिक''''' (''देशातील सामान्य नागरिकांना उडू द्या'') ही [[भारत सरकार|भारत सरकारचा]] एक प्रादेशिक विमानतळ विकास योजना आहे. अपुरी सेवा असलेल्या हवाई मार्गांवर वाहतूक वाढविण्यासाठी ही योजना आखण्यात आली आहे. यात नवीन विमानतळांची बांधणी आणि तसेच असलेल्या परंतु अविकसित आणि अर्धविकसित विमानतळांचे नवीनीकरण केले जाईल. यामुळे भारतातील हवाई प्रवास अधिक सुलभ होईल आणि देशाच्या आर्थिक विकासात भर घातली जाईल अशी अपेक्षा आहे. <ref name="udan41">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.aai.aero/public_notices/aaisite_test/Final-Regional-Connectivity-Scheme(RCS)311016.pdf|title=GoI AAI's RCS UDAN document (final version), October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606122530/http://www.aai.aero/public_notices/aaisite_test/Final-Regional-Connectivity-Scheme(RCS)311016.pdf|archive-date=6 June 2017|access-date=31 March 2017}}</ref> <ref name="udan30">{{स्रोत बातमी|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=151850|title=Ude Desh Ka Aam Naagrik : Civil Aviation Ministry's Regional Connectivity Scheme "UDAN" Launched Today|date=21 October 2016|publisher=[[Press Information Bureau]]|agency=[[भारत सरकार]]}}</ref> २०१९ च्या सुमारास भारतातील [[भारतातील विमानतळांची यादी|एकूण ४८६ विमानतळांपैकी]] ४०६ विमानतळांवर अपुरी सेवा होती आणि फक्त २७ विमानतळांवर पुरेशी होती. <ref name="udan43">[https://technicalganu.com/best-instagram-bio-for-boys-in-hindi/news-udan-scheme-round-ii-government-receives-141-proposals-for-air-routes-31365 "Udan scheme round-II: Government receives 141 proposals for air routes."]{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Zee Business]], 14 November 2017.</ref> नियमित वेळापत्रक असलेल्या उड्डाणांसह सुमारे ४२५ विमानसेवा नसलेल्या किंवा अपुरी सेवा असलेल्या विमानतळांचा विकास करण्यासाठी ही योजना करण्यात आली. तथापि भारतातील कमकुवत पायाभूत सुविधा, मोठ्या विमान कंपन्यांचे वर्चस्व, प्रादेशिक विमान कंपन्यांची घसरण, <ref name="LM2">{{स्रोत बातमी|url=https://www.livemint.com/Politics/91LtuYVt28lHMFoZYGfEnO/UDAN-faces-turbulence-as-regional-airlines-flounder.html|title=UDAN faces turbulence as regional airlines flounder|date=6 January 2019|publisher=[[Livemint]]|access-date=11 October 2019}}</ref> आणि संथपणे चाललेली अंमलबजावणी <ref name="OL2">{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-udan-fails-to-take-off/301261|title=UDAN Fails To Take Off|date=6 March 2019|work=[[Outlook (Indian magazine)]]|access-date=11 October 2019|archive-date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230919230252/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-udan-fails-to-take-off/301261|url-status=dead}}</ref> यामुळे योजनेवर मोठी टीका होत आहे. ऑक्टोबर २०२३ मध्ये, भारतात [[भारतातील विमानतळांची यादी|नागरी विमान वाहतुकीसाठी १४९ कार्यरत विमानतळ]] होते. यांत ३० आंतरराष्ट्रीय, १२ माल आयातनिर्यातीसाठीचे, १०७ देशांतर्गत आणि काही [[भारतातील वायुसेना तळ|लष्करी हवाई तळांमधील]] इतर काही नागरी विमानतळांचा समावेश होता. मोठ्या शहरांमधील गर्दी कमी करण्यासाठी भारतात २०३० पर्यंत ६, २०४० पर्यंत १५ आणि २०४७ पर्यंत ३०+ दुय्यम विमानतळ बांधण्याची योजनाही आहे, . भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदी यांनी]] २७ एप्रिल २०१७ रोजी [[दिल्ली]]-[[शिमला]] आणि [[कडप्पा विमानतळ|कडप्पा]]-[[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]]-[[नांदेड विमानतळ|नांदेड]] दरम्यानच्या पहिल्या प्रादेशिक विमान उड्डाणांना हिरवा झेंडा दाखवून या योजनेची सुरुवात केली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/shimla-delhi-to-be-first-regional-flights-pm-modi-to-flag-off-tomorrow/articleshow/58379847.cms|title=Shimla-Delhi to be first regional flights; PM Modi to flag-off tomorrow|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=27 April 2017}}</ref> === विमानकंपन्याना सवलती === या योजनेअंतर्गत १० वर्षांसाठी विमानकंपन्यांना अनेक सवलती मिळतील. ही मुदत नंतर वाढवता येईल. ==== केंद्र सरकारकडून ==== भारत सरकारकडून मिळणाऱ्या सवलती: * विमान भाड्यात अनुदान देण्यासाठी थेट पैसे. * तिकिटांवरील सेवा करात सवलत. * उडान-आरसीएस उड्डाणांना इतर विमानकंपन्यांशी वाहतूक करार करण्याची परवानगी. ==== राज्य सरकारांकडून ==== प्रत्येक राज्यातील सरकार तेथील उडान-आरसीएस विमानतळांवर विमानकंपन्यांना खालील सवलती देतील: * १० वर्षांसाठी फक्त १% किंवा त्यापेक्षा कमी व्हॅट (जीएसटी लागू झाल्यानंतर जीएसटी) . * विमानतळांमध्ये इंधन भरण्याच्या पायाभूत सुविधा निर्माण करण्यासाठी तेल कंपन्यांशी समन्वय साधून देणे. * विमानतळाच्या विकासासाठी मोफत जमीन. येथे बहुआयामी (रेल्वे, रस्ते, मेट्रो, जलमार्ग इ.) वाहतूक केंद्र. * मोफत प्रशिक्षित सुरक्षा. * कमी दराने पाणी, वीज आणि इतर उपयुक्तता सुविधांची तरतूद. * तिकिटाच्या अनुदानातील २०% वाटा; ईशान्येकडील राज्ये, [[उत्तराखंड]], [[हिमाचल प्रदेश]] आणि [[भारताचे केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशांना]] फक्त १०% वाटा. * इतर. ==== विमानतळ संचालकांकडून ==== * [[अवतरण शुल्क|लँडिंग, पार्किंग किंवा इतर शुल्क]] नाही * [[विमानवाहतूक नियंत्रण|टर्मिनल नेव्हिगेशन लँडिंग शुल्क]] नाही (TNLC) * निवडलेल्या विमान कंपनीला विमानांचे जमीनीवरील स्वतःच व्यवस्थापन करण्याची परवानगी. * एरपोर्ट अथॉरिटी ऑफ इंडियाच्या शुल्कात ४२.४०% सवलत. मालवाहतूक करणाऱ्या विमानांनाही थेट अनुदान सोडून इतर सगळ्या सवलती असतील.. === उडान-आरसीएस भाडे === या योजनेखाली उड्डाण करणाऱ्या विमानांतील ५०% तिकिटांना (किमान ९ आणि जास्तीत जास्त ४० तिकिटे, आणि हेलिकॉप्टरमधील जास्तीत जास्त १२ तिकिटे) प्रति तास उड्डाणाला महत्तम ₹२,५०० तिकेट लावता येईल. उरलेल्या ५०% तिकिटांची किंमत बाजार दरानुसार असेल. <ref name="udan12">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://technicalganu.com/|title=Technicalganu - इंटरनेट की पूरी जानकारी हिंदी में|last=हिवरकर|first=गणेश|date=26 May 2020|access-date=17 August 2023}}</ref> ही तिकिटेही अंतरानुसार असतील, उदा. १५१-१७५ अंतरासाठी ₹१,४२० १७६-२०० अंतरासाठी ₹१,५००, इ. अशा तिकिटांना ₹३,५०० मर्यादा आहे. हेलिकॉप्टर सेवांसाठी प्रत्येक ३० मिनिटांच्या उड्डाणासाठी जास्तीत जास्त भाडे ₹२,५०० असेल. मर्यादित हेलिकॉप्टर भाडे उड्डाणाच्या वेळेनुसार आकारले जाईल, उदा., ० ते ३० मिनिटांच्या उड्डाणासाठी ₹२,५००, ३१ ते ३५ मिनिटांच्या उड्डाणासाठी ₹२,९००, एकूण ६० मिनिटे किंवा त्याहून अधिक उड्डाण कालावधीसाठी कमाल ₹५,०००. <ref name="udan26" /> ==== उडान-आरसीएस कर ==== उडान योजनेअंतर्गत असलेल्या तिकिटांना अनुदान देण्यासाठी प्रमुख शहरांना जोडणाऱ्या उड्डाणांवर उपकर आकारून आरसीएस अनुदानाचे पैसे उभे केले जातील. <ref name="udan16" /> १ जून २०१७ पासून, सुरुवातीला प्रत्येक फ्लाइटसाठी ₹५,००० या समान दराने, म्हणजेच प्रति प्रवासी अंदाजे ₹३० उपकर आकारला गेला. == उडान योजनेअंतर्गत विमानतळ/एरोसिटीची यादी == === नव्याने बांधले जाणारे विमानतळ === {| class="wikitable sortable" ! प्रकल्प ! प्रकार ! शहर ! स्थिती |- | [[अंकलेश्वर विमानतळ]] |देशांतर्गत | [[मांडवा (गुजरात)|मांडवा]], [[गुजरात]] | विकासाधीन |- | [[अलीगढ विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[अलीगढ]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[अयोध्या विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[अयोध्या]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[आझमगढ विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[आझमगढ]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[भोगापुरम विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[विशाखापट्टणम जिल्हा]], [[आंध्र प्रदेश]] | विकासाधीन |- | [[चेन्नई ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई ग्रीनफील्ड]] |आंतरराष्ट्रीय |[[चेन्नई]], [[तमिळनाडू]] | विकासाधीन |- | [[चित्रकूट विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[चित्रकूटधाम]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[दरभंगा विमानतळ]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/others/darbhanga-airport-emerges-as-top-airport-in-india-under-udan-scheme-handles-14-lakh-passengers-and-9-610-flights-since-launch-101682868486966-amp.html|title=Darbhanga emerges as top विमानतळ under UDAN scheme|website=Hindustan Times|language=en|access-date=30 April 2023}}</ref> |देशांतर्गत |[[दरभंगा]], [[बिहार]] | {{yes|पूर्ण}} |- |- | [[धालभूमगढ विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[जमशेदपूर]], [[झारखंड]] | विकासाधीन |- |[[देवघर विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[देवघर (झारखंड)|देवघर]], [[झारखंड]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[दोन्यी पोलो विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[इटानगर]], [[अरुणाचल प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[धोलेरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[अहमदाबाद जिल्हा]], [[गुजरात]] | विकासाधीन |- |[[कानपूर विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[कानपूर]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[करैकल विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[करैकल]], [[पाँडिचेरी]] | विकासाधीन |- | [[कोटा ग्रीनफील्ड विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[कोटा]], [[राजस्थान]] | विकासाधीन |- | [[कुर्नूल विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[कुर्नूल]], [[आंध्र प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[कुशीनगर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[लुधियाना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[लुधियाना]], [[पंजाब]] | विकासाधीन |- | [[मंडी विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[मंडी जिल्हा]], [[हिमाचल प्रदेश]] | विकासाधीन |- | [[मनोहर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[मोपा]], [[गोवा]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[मलिकु विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[मलिकु]], [[लक्षद्वीप]] | विकासाधीन |- | [[मोरादाबाद विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[मोरादाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[नवी मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | विकासाधीन |- | [[नवे पुणे विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | विकासाधीन |- |[[नोएडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[नोएडा]], [[उत्तर प्रदेश]] | विकासाधीन |- |[[पाकयाँग विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[गंगटोक]], [[सिक्कीम]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[पुरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[पुरी (ओडिशा)]], [[ओडिशा]] | विकासाधीन |- | [[राजकोट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|राजकोट आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[राजकोट]], [[गुजरात]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[रेवा विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[रेवा (मध्य प्रदेश)|Rewa]], [[मध्य प्रदेश|Madhya Pradesh]] | विकासाधीन |- | [[शबरीमला ग्रीनफील्ड विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[कोट्टायम जिल्हा]], [[केरळ]] | विकासाधीन |- | [[श्रावस्ती विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[श्रावस्ती]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[शिवमोग्गा विमानतळ]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.magicbricks.com/blog/new-airports/131911.html|title=15 New विमानतळs Coming Up in India - Jewar, Mopa, Rewa & More|date=16 May 2023|website=Magicbricks Blog|language=en|access-date=8 October 2023}}</ref> |देशांतर्गत |[[शिमोगा]], [[कर्नाटक]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[सोलापूर विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[सोलापूर]], [[महाराष्ट्र]] |{{yes|पूर्ण}} |- |[[सुरत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[सुरत]], [[गुजरात]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[उत्केल विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[उत्केल]], [[ओडिशा]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[वारंगळ विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[वारंगळ]], [[तेलंगणा]] | विकासाधीन |- |[[विजयवाडा विमानतळ]] |आंतरराष्ट्रीय |[[विजयवाडा]], [[आंध्र प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- | [[व्हुआकमुआल विमानतळ]] |देशांतर्गत |[[व्हुआकमुआल]], [[मिझोरम]] | विकासाधीन |} === असलेल्या विमानतळांचे नवीनीकरण === {| class="wikitable sortable" !प्रकल्प !प्रकार !शहर !स्थिती |- | [[आदमपूर विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल | [[आदमपूर]], [[पंजाब]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[अगत्ती विमानतळ]] | वायुसेना तळावरून व्यावसायिक उड्डाणे |[[अगत्ती]], [[लक्षद्वीप]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल टी-२ |[[बंगळूर]], [[कर्नाटक]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[बेळगांव विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[बेळगांव]] , [[कर्नाटक]] | {{Partial|बांधकाम चालू}} |- |[[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल टी-२ |[[चेन्नई]], [[तमिळनाडू]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[पुणे विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[कडप्पा विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[कडप्पा]], [[आंध्र प्रदेश]] | {{Partial|बांधकाम चालू}} |- |[[कोल्हापूर विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[जबलपूर विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[जबलपूर]], [[मध्य प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[ग्वाल्हेर विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[ग्वाल्हेर]], [[मध्य प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[हुबळी विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[हुबळी]], [[कर्नाटक]] | {{Partial|बांधकाम चालू}} |- |[[चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल टी-३ |[[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[तिरुचिरापल्ली]], [[तमिळनाडू]] | {{yes|पूर्ण}} |- |[[वीर सावरकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | नवीन टर्मिनल |[[श्री विजयपुरम|पोर्ट ब्लेर]], [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह|अंदमान]] | {{yes|पूर्ण}} |} === प्रस्तावित विमानतळ === {| class="wikitable sortable" !प्रकल्प ! प्रकार ! शहर ! स्थिती |- |- | [[चंद्रपूर ग्रीनफील्ड विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[चंद्रपूर]], [[महाराष्ट्र]] | प्रस्तावित |- | [[चौखुतिया विमानतळ]] | देशांतर्गत | चौखुटिया, [[उत्तराखंड]] | प्रस्तावित |- | [[मंडी विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[मंडी जिल्हा|मंडी]], [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल]] | प्रस्तावित |- | [[नवे बेल्लारी विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[बेळ्ळारी|बेल्लारी]], [[कर्नाटक]] | प्रस्तावित |- | [[निजामाबाद विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]], [[आंध्र प्रदेश]] | प्रस्तावित |- | [[किश्तवार विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[किश्तवार]], [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] | प्रस्तावित |- | [[कोहिमा चिएथू विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[चिएथु]], [[नागालँड]] | प्रस्तावित |- | [[कोठागुडेम विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[कोठगुडम|कोठागुडेम]], [[आंध्र प्रदेश]] | प्रस्तावित |- | [[राजपीपळा विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[राजपीपळा|राजपिपला]], [[गुजरात]] | प्रस्तावित |- | [[रामगुंडम विमानतळ]] | देशांतर्गत | [[रामगुंडम|रामागुंडम]], [[आंध्र प्रदेश]] | प्रस्तावित |- | [[धामरा विमानतळ]] | देशांतर्गत | धामरा, [[ओडिशा]] | प्रस्तावित |} === एरोसिटी === {| class="wikitable sortable" !प्रकल्प ! प्रकार ! स्थान ! स्थिती |- | [[Lucknow Aerocity|लखनौ एरोसिटी]] <ref>{{स्रोत बातमी|last=Dixit|first=Pawan|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/uttar-pradesh-budget-lucknow-to-jet-into-investor-friendly-club-with-1500-acre-aerocity-101707163831535.html|title=Uttar Pradesh budget: Lucknow to jet into investor-friendly club with 1500-acre Aerocity|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> | नवीन एरोसिटी | [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]] | बांधकाम चालू |- | [[Noida Aerocity|नोएडा एरोसिटी]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/business/airlines-aviation-big-boost-for-jewar-airport-noida-aero-city-to-take-off-in-2024-to-house-hotels-restaurants-bars-and-other-recreational-facilities-3040282/|title=Big boost for Noida International Airport! Noida aero city to take off in 2024; to house hotels, restaurants, bars and other recreational facilities|date=13 April 2023}}</ref> | नवीन एरोसिटी | [[नोएडा]], [[उत्तर प्रदेश]] | बांधकाम चालू |- | [[नवी मुंबई एरोसिटी]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/navi-mumbai/aerocity-plan-in-navi-mumbai-takes-off-will-have-offices-schools-entertainment-hosps/articleshow/80308767.cms|title=Aerocity plan in Navi Mumbai takes off; will have offices, schools, entertainment, hospitals|date=17 January 2021|work=The Times of India}}</ref> | नवीन एरोसिटी | [[नवी मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | बांधकाम चालू |- | [[बेंगळुरू एरोसिटी]] | नवीन एरोसिटी | [[बंगळूर|बेंगळुरू]], [[कर्नाटक]]| बांधकाम चालू |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतामधील विमानवाहतूक]] [[वर्ग:भारत सरकारद्वारे प्रायोजित योजना]] 64k2ngsguujwhkcqjf76awcmm7oo7pp 0 369445 2711826 2690239 2026-09-24T13:21:15Z ~2026-51406-41 187765 2711826 wikitext text/x-wiki {{बदल}} "खांडक्या" '''बल्लाळशाह उर्फ बल्लाळसिंह आतराम''' (आत्राम) हे गोंड राजघराण्यातील १३वे शासक होते. * चंद्रपूरचे संस्थापक: खांडक्या बल्लाळशाह यांना [[चंद्रपूर|चंद्रपूर शहराचे]] संस्थापक मानले जाते, कारण त्यांनी चंद्रपूर शहराचा पाया घातला. राजधानीचे स्थलांतर: त्यांनी [[बल्लारपूर किल्ला]]हून चंद्रपूरला गोंड राज्याची राजधानी हलवली. * राज्यकाल: त्यांचा काळ साधारणपणे इ.स. 1470 ते 1495 असा मानला जातो.   * त्यांची समाधी [[चंद्रपूर]] शहरात आहे. ** मुलगा: हिरशाह ftcu9h5gf5ng9meh0xj4616d7w98i2a 0 375716 2712118 2646338 2026-09-25T07:21:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712118 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''द लव्हर्स''' हा २०१३ चा बेल्जियन प्रणय, टाइम ट्रॅव्हल, साहसपट आहे जो रोलँड जोफे यांनी लिहिलेला आणि दिग्दर्शित केला आहे. अजय झंकर यांच्या कथेवरून हा चित्रपट बनवण्यात आला आहे. हा चित्रपट, यूकेमध्ये टाइम ट्रॅव्हलर आणि बेल्जियममध्ये फ्रेंच शीर्षक ला प्रोफेटी डे ल'अँनो नावाने प्रदर्शित केला गेला. तसेच याचे मूळ नाव सिंग्युलॅरिटी असे ठेवण्यात आले होते. या चित्रपटात जोश हार्टनेट, [[बिपाशा बसू]] , ॲलिस एंगलर्ट , तमसिन एगर्टन आणि [[अभय देओल]] यांच्या मुख्य भूमिका आहेत. हा चित्रपट दोन कालखंड आणि दोन खंडांमध्ये झालेल्या पहिल्या अँग्लो-मराठा युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर एका अशक्य प्रेमकथेची कथा आहे. हा चित्रपट चार पात्रांवर केंद्रित आहे - १८ व्या शतकातील ब्रिटिश भारतातील एक ब्रिटिश अधिकारी, तो ज्या भारतीय महिलेवर प्रेम करतो ती आणि २१ व्या शतकातील अमेरिकन सागरी पुरातत्वशास्त्रज्ञ असलेली त्याची पत्नी.<ref>{{cite news | title= Roland Joffe in India!| date= 12 August 2010| url = https://m.timesofindia.com/entertainment/hollywood/news-interviews/Roland-Joffe-in-India/articleshow/6293701.cms| archive-url = https://web.archive.org/web/20121103193921/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-12/news-interviews/28318840_1_indian-woman-film-british-officer| url-status = live| archive-date = 3 November 2012| work= [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]| access-date = 2010-10-30 }}</ref><ref>{{cite news| title= John McTiernan to direct 'Shrapnel'| date= 9 September 2010| publisher= Pamela McClintock| url= https://www.variety.com/article/VR1118023971?refCatId=13| work= Variety| access-date= 2010-10-29| archive-date= 2012-11-06| archive-url= https://web.archive.org/web/20121106192233/http://www.variety.com/article/VR1118023971?refCatId=13| url-status= dead }}</ref> == कथानक == २०२० मध्ये, सागरी पुरातत्वशास्त्रज्ञ जे फेनेल हा त्याची पत्नी लॉराला वाचवण्याचा प्रयत्नात मेंदू मृतावस्थेत जातो. लॉरा ही एका वसाहतवादी ब्रिटिश ईस्ट इंडियामनच्या अवशेषाचा शोध घेताना अडचणीत आलेली असती. बेशुद्ध फेनेल १७७८ च्या पुण्यातील कॅप्टन जेम्स स्टीवर्टच्या साहसांबद्दल आणि मराठा योद्धा तुळजा नाईक सोबतच्या त्याच्या प्रेमाबद्दल स्वप्न पाहतो. == कलाकार == * जोश हार्टनेट - जे फेनेल आणि जेम्स स्टीवर्टच्या भूमिकेत * [[बिपाशा बसू]] - तुळजा नाईकच्या भूमिकेत * टॅमसिन एगर्टन - जयची पत्नी लॉरा फेनेलच्या भूमिकेत * जेम्स मॅके - चार्ल्स स्टीवर्ट, जेम्सचा भाऊ म्हणून * अ‍ॅलिस एंगलर्ट - डॉलीच्या भूमिकेत * सिमोन केसेल - क्लारा कोल्डस्ट्रीमच्या भूमिकेत * [[अभय देओल]] - उदाजीच्या भूमिकेत * एजिना डी वास - राणी जमनाबाईच्या भूमिकेत * अँड्रिया डेक - अलीच्या भूमिकेत * मॅथ्यू बियर्ड - मॅटच्या भूमिकेत * बिले ब्राउन * स्टीव्ह निकोलसन - योस्टच्या भूमिकेत * [[यतिन कार्येकर]] - मुधोजी किल्लेदारच्या भूमिकेत * शेन ब्रायंट - मुंबईचे गव्हर्नर हॉर्नबीच्या भूमिकेत * क्लेअर व्हॅन डर बूम * [[रोशन सेठ]] - गुरू देवच्या भूमिकेत * [[अतुल कुलकर्णी]] - रावजीच्या भूमिकेत * [[मिलिंद गुणाजी]] - शिवच्या भूमिकेत * [[विजय ठोंबरे]] - हवालदार देसाईच्या भूमिकेत * तेहमीना सनी - सोनुबाईच्या भूमिकेत * महेश जादू मारेकरी म्हणून == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१३ मधील इंग्लिश चित्रपट]] 7jas4h1f0ah8xxplzueg9y6um2jnyr0 0 376489 2711929 2682149 2026-09-24T23:25:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711929 wikitext text/x-wiki {{मराठी चित्रपट}} '''इ.स. १९७९ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या मराठी चित्रपटांची यादी''' येथे आहे. == चित्रपट यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदर्शv तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- | ९ फेब्रुवारी | [[अष्टविनायक (चित्रपट)|अष्टविनायक]] | [[राजदत्त]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[वंदना पंडित]], [[अशोक सराफ]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite web |title=Ashtavinayak (1979) |url=https://www.imdb.com/title/tt0235205 |website=IMDb}}</ref> |- | १६ एप्रिल | [[दीड शहाणे]] | [[राजा ठाकूर]] | [[अशोक सराफ]], [[राजा गोसावी]], [[शरद तळवलकर]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref>{{cite web |title=Did Shahane Movie Profile |url=https://www.marathifilmdata.com/films/did-shahane/ |website=Marathi Film Data }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २४ मे | [[दुनिया करी सलाम]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite news |title=Duniya Kari Salam Details |work=Loksatta}}</ref> |- | ३१ ऑगस्ट | [[सिंहासन (चित्रपट)|सिंहासन]] | [[जब्बार पटेल]] | [[निळू फुले]], [[डॉ. श्रीराम लागू]], [[मोहन आगाशे]] | [[हृदयनाथ मंगेशकर]] | <ref>{{cite web |title=Sinhasan (1979) |url=https://www.nfa.gov.in/ |website=NFAI }}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २० ऑक्टोबर | [[२२ जून १८९७ (चित्रपट)|२२ जून १८९७]] | [[नचिकेत पटवर्धन]], [[जयू पटवर्धन]] | [[प्रभाकर पटवर्धन]], [[रवींद्र मंकणी]] | [[आनंद मोडक]] | <ref>{{cite web |title=22 June 1897 Awards |url=https://www.nationalfilmawards.org/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2020-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204105313/https://www.nationalfilmawards.org/ |url-status=dead }}</ref> |- | १५ नोव्हेंबर | [[सुन लाडकी या घरची]] | [[मुरलीधर कापडी]] | [[अशोक सराफ]], [[निशिगंधा वाड]], [[वंदना गुप्ते]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref>{{cite web |title=Sun Ladki Ya Gharchi |url=https://www.cinestaan.com/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead}}</ref> |- | १२ डिसेंबर | [[हाय सुंदरी]] | [[कमलाकर तोरणे]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[रंजना]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Ref1979">{{cite web |url=https://www.marathifilmdata.com/ |title=Marathi Film Archives 1979 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |} == पुरस्कार आणि सन्मान == * [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] -- [[२२ जून १८९७ (चित्रपट)|२२ जून १८९७]] या चित्रपटाला 'राष्ट्रीय एकात्मतेवरील सर्वोत्कृष्ट चित्रपट' (नर्गिस दत्त पुरस्कार) मिळाला. * विशेष उल्लेख -- [[सिंहासन (चित्रपट)|सिंहासन]] चित्रपटाला त्याच्या उत्कृष्ट पटकथेसाठी आणि राजकीय वास्तव मांडण्यासाठी राज्य व राष्ट्रीय स्तरावर गौरवण्यात आले. == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९७८ मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९८० मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील मराठी चित्रपट|*]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट यादी]] qsrqktevj61a3akspi05fqrdb7ooehm 0 376491 2711930 2674874 2026-09-24T23:25:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711930 wikitext text/x-wiki {{मराठी चित्रपट}} '''इ.स. १९८० मधील मराठी चित्रपटांची यादी''' येथे आहे. == प्रदर्शित चित्रपटांची यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदर्शन तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- | १९ जानेवारी | [[पाहुणी (चित्रपट)|पाहुणी]] | [[अनंत माने]] | [[रंजना]], [[अशोक सराफ]], [[सयाजी शिंदे]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Pahuni (1980) |url=https://www.imdb.com/title/tt0252809/ |website=IMDb}}</ref> |- | ७ मार्च | [[फटाकडी (चित्रपट)|फटाकडी]] | [[दत्ता केशव]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[रेखा (अभिनेत्री)|रेखा]] (पाहुणी कलाकार) | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite news |title=अशोक सराफ यांचे गाजलेले चित्रपट |work=सकाळ}}</ref> |- | २५ मे | [[झाकोळ (चित्रपट)|झाकोळ]] | [[डॉ. श्रीराम लागू]] | [[डॉ. श्रीराम लागू]], [[तनुजा]], [[उर्मिला मातोंडकर]] (बालकलाकार) | [[भास्कर चंदावरकर]] | <ref>{{cite web |title=Zaakol (1980) Profile |url=https://www.marathifilmdata.com/films/zaakol/ |website=Marathi Film Data }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १४ ऑगस्ट | [[भले बहाद्दर]] | [[राजदत्त]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[अशोक सराफ]], [[रंजना]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite web |title=Bhale Bahaddar Cast |url=https://www.cinestaan.com/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead }}</ref> |- | २० सप्टेंबर | [[आक्रीत (चित्रपट)|आक्रीत]] | [[अमोल पालेकर]] | [[अमोल पालेकर]], [[चित्रा पालेकर]] | [[भास्कर चंदावरकर]] | <ref>{{cite web |title=Akriet: Amol Palekar's dark masterpiece |url=https://www.nfa.gov.in/ }}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २८ ऑक्टोबर | [[सवत (चित्रपट)|सवत]] | [[गोविंद कुलकर्णी]] | [[आशा काळे]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम कदम]] | <ref name="Ref1980">{{cite web |url=https://www.marathifilmdata.com/ |title=Marathi Film Archives 1980 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | १२ नोव्हेंबर | [[चोर जोडी]] | [[विजय कोठारे]] | [[महेश कोठारे]], [[अशोक सराफ]], [[नयना आपटे]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Ref1980" /> |} == विशेष उल्लेख == * [[आक्रीत (चित्रपट)|आक्रीत]]:** मानवी क्रूरतेवर आधारित या चित्रपटाने अनेक आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये वाहवा मिळवली. * [[उर्मिला मातोंडकर]] यांनी 'झाकोळ' या चित्रपटातून बालकलाकार म्हणून आपल्या अभिनयाची सुरुवात केली. == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९७९ मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९८१ मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट यादी]] exuq37tczov6p3apuluzw4krx3melqz 0 376493 2711931 2674876 2026-09-24T23:25:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711931 wikitext text/x-wiki {{मराठी चित्रपट}} '''इ.स. १९८१ मधील मराठी चित्रपटांची यादी''' येथे आहे. == चित्रपट यादी == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदर्शन तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- | ९ जानेवारी | [[गोंधळात गोंधळ]] | [[व्ही. के. नाईक]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[रवींद्र महाजनी]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref>{{cite web |title=Gondhalat Gondhal (1981) |url=https://www.imdb.com/title/tt0252479/ |website=IMDb}}</ref> |- | २० मार्च | [[अरे संसार संसार]] | [[राजदत्त]] | [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]], [[नीळू फुले]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite news |title=अरे संसार संसार - मराठी चित्रपट माहिती |work=सकाळ}}</ref> |- | १५ एप्रिल | [[जेजुरी जेजुरी]] | [[राम कदम]] | [[जयश्री टी.]], [[नाना पाटेकर]], [[नीळू फुले]] | [[राम कदम]] | <ref>{{cite web |title=Jejuri Jejuri Profile |url=https://www.marathifilmdata.com/films/jejuri-jejuri/ |website=Marathi Film Data }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | ५ जून | [[शायद]] | [[मदन बावरिया]] | [[नसीरुद्दीन शाह]], [[ओम पुरी]], [[स्मिता पाटील]] | [[अजित वर्मन]] | <ref>{{cite web |title=Shayad (1981) Cast |url=https://www.cinestaan.com/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead }}</ref> |- | १४ ऑगस्ट | [[गल्ली ते दिल्ली]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[नीळू फुले]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Ref1981">{{cite web |url=https://www.marathifilmdata.com/ |title=Marathi Film Archives 1981 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २ ऑक्टोबर | [[सनई सोयरे]] | [[नचिकेत पटवर्धन]] | [[विक्रम गोखले]], [[सुहास जोशी]] | [[आनंद मोडक]] | <ref name="Ref1981" /> |- | १५ नोव्हेंबर | [[मान अपमान]] | [[दत्ता केशव]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[रंजना]], [[अशोक सराफ]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Maan Apmaan (1981) |url=https://www.imdb.com/title/tt0252671/ |website=IMDb}}</ref> |} == विशेष उल्लेख == * कलात्मक चित्रपट -- १९८१ मध्ये [[समांतर चित्रपट|समांतर चित्रपटांची]] लाट मराठीतही दिसून आली, ज्यात वास्तववादी विषयांना प्राधान्य देण्यात आले. * या वर्षी [[नाना पाटेकर]] यांच्या कारकीर्दीला वेग मिळाला, विशेषतः ग्रामीण ढंगातील चित्रपटांमधून त्यांनी आपली छाप पाडली. == हे सुद्धा पहा == * [[मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९८० मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] * [[१९८२ मधील मराठी चित्रपटांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८१ मधील मराठी चित्रपट|*]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट यादी]] s0jx78qagz00havsyisgbdi2zvsq0np 0 376498 2711932 2674881 2026-09-24T23:25:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711932 wikitext text/x-wiki {{मराठी चित्रपट}} '''इ.स. १९८३ मधील मराठी चित्रपटांची यादी''' येथे आहे. हे वर्ष मराठी चित्रपटसृष्टीसाठी विशेषतः कलात्मक प्रयोगांसाठी आणि व्यावसायिक यशासाठी महत्त्वाचे ठरले. == चित्रपट यादी == === जानेवारी – जून === {| class="wikitable" width="80%" |- style="background:#CCCCCC;" ! colspan="2" | प्रदर्शन तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- ! rowspan="2" style="background:#E1F5FE;" | जा<br />ने<br />वा<br />री | १२ | [[गुलाबछडी]] | [[दत्ता केशव]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[नीळू फुले]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Gulabchhadi (1983) |url=https://www.imdb.com/title/tt0252485/](https://www.imdb.com/title/tt0252485/) |website=IMDb}}</ref> |- | २७ | [[माहेरची माणसं]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data83">{{cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/|title=Marathi Film Archives 1983}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan="1" style="background:#B3E5FC;" | फे<br />ब्रु<br />वा<br />री | २४ | [[सासू वरचढ जावई]] | [[एन. एस. वैद्य]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[अशोक सराफ]], [[नयना आपटे]] | [[अनिल|अनिल मोहिले]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite web |title=Sasu Varchad Javai Profile |url=https://www.marathifilmdata.com/films/sasu-varchad-javai/ |website=Marathi Film Data }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan="1" style="background:#81D4FA;" | मा<br />र्च | ११ | [[बाळा गाऊ कशी अंगाई]] | [[कमलाकर तोरणे]] | [[विक्रम गोखले]], [[नयना आपटे]], [[मधू कांबीकर]] | [[एन. दत्ता]] | |- ! rowspan="2" style="background:#4FC3F7;" | ए<br />प्रि<br />ल | ८ | [[थोरली जाऊ]] | [[कमलाकर तोरणे]] | [[रविंद्र महाजनी]], [[आशा काळे]], [[रंजना]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data83" /> |- | २९ | [[भिंगरी]] | [[बाबुराव उतेकर]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[सुषमा शिरोमणी]], [[अशोक सराफ]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Bhingari (1983) |url=https://www.cinestaan.com/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead}}</ref> |} === जुलै – डिसेंबर === {| class="wikitable" width="80%" |- style="background:#CCCCCC;" ! colspan="2" | प्रदर्शित तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- ! rowspan="2" style="background:#E8F5E9;" | ऑ<br />ग<br />स्ट | १५ | [[ठकास महाठक]] | [[राजा ठाकूर]] | [[अशोक सराफ]], [[महेश कोठारे]], [[नीळू फुले]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | |- | २६ | [[मर्दानी (मराठी चित्रपट)|मर्दानी]] | [[एन. एस. वैद्य]] | [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data83" /> |- ! rowspan="2" style="background:#C8E6C9;" | स<br />प्टें<br />ब<br />र | १० | [[स्मृतिचित्रे (मराठी चित्रपट)|स्मृतिचित्रे]] | [[विजया मेहता]] | [[विजया मेहता]], [[सुहास जोशी]], [[रविंद्र मंकणी]] | [[भास्कर चंदावरकर]] | <ref>{{cite web |title=Smritichitre: A Biopic |url=https://www.nfa.gov.in/ }}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २२ | [[देवता (चित्रपट)|देवता]] | [[कमलाकर तोरणे]] | [[रविंद्र महाजनी]], [[आशा काळे]], [[नयना आपटे]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Devata (1983) Cast |url=https://www.cinestaan.com/)}}</ref> |- ! rowspan="2" style="background:#A5D6A7;" | ऑ<br />क्टो<br />बर | ५ | [[गल्ली ते दिल्ली]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data83" /> |- | २५ | [[सावित्री (मराठी चित्रपट)|सावित्री]] | [[मुरलीधर कापडी]] | [[रंजना]], [[रविंद्र महाजनी]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref name="Data83" /> |- ! rowspan="1" style="background:#81C784;" | डि<br />सें<br />बर | १४ | [[राघू मैना]] | [[राजदत्त]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[रंजना]] | [[अनिल|अनिल मोहिले]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref name="Data83" /> |} == विशेष उल्लेख == * [[विजया मेहता]] यांच्या [[स्मृतिचित्रे (चित्रपट)|स्मृतिचित्रे]] या चित्रपटाने मराठी चित्रपटसृष्टीत वास्तववादी चरित्रात्मक मांडणीचा नवा आदर्श निर्माण केला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट यादी]] g1w5dmq6qz4xwwk2e6f3y0ed8xhvfjx 0 376500 2711933 2674882 2026-09-24T23:25:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711933 wikitext text/x-wiki {{मराठी चित्रपट}} ''इ.स. '१९८४ मधील मराठी चित्रपटांची यादी''' येथे आहे. == चित्रपट यादी == === जानेवारी – जून === {| class="wikitable" width="80%" |- style="background:#CCCCCC;" ! colspan="2" | प्रदर्शित तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- ! rowspan="2" style="background:#E1F5FE;" | जा<br />ने<br />वा<br />री | १३ | [[लेक चालली सासरला]] | [[अनंत माने]] | [[अलका कुबल]], [[शशांक उदापूरकर]], [[महेश कोठारे]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref>{{cite web |title=Lek Chalali Sasarla (1984) |url=https://www.imdb.com/title/tt0252643/ |website=IMDb}}</ref> |- | २५ | [[नवरी मिळे नवऱ्याला]] | [[सचिन पिळगावकर]] | [[सचिन पिळगावकर]], [[सुप्रिया पिळगावकर]], [[अशोक सराफ]], [[नीळू फुले]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite news |title=नवरी मिळे नवऱ्याला: एक सदाबहार चित्रपट |work=Sakal}}</ref> |- ! rowspan="1" style="background:#B3E5FC;" | फे<br />ब्रु<br />वा<br />री | १२ | [[ठकास महाठक]] | [[राजा ठाकूर]] | [[अशोक सराफ]], [[महेश कोठारे]], [[नीळू फुले]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref name="Data84">{{cite web |url=https://www.marathifilmdata.com/ |title=Marathi Film Archives 1984 }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan="2" style="background:#81D4FA;" | मा<br />र्च | ८ | [[बहुरुपी (चित्रपट)|बहुरुपी]] | [[दिवाकर कंद]] | [[कुलदीप पवार]], [[रंजना]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data84" /> |- | २३ | [[कुलस्वामिनी अंबाबाई]] | [[अनंत माने]] | [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]], [[अशोक सराफ]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref>{{cite web |title=Kulswamini Ambabai Profile |url=https://www.marathifilmdata.com/) }}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- ! rowspan="1" style="background:#4FC3F7;" | मे | १८ | [[गुपचुप गुपचुप]] | [[व्ही. के. नाईक]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[महेश कोठारे]], [[श्रीराम लागू]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref>{{cite web |title=Gupchup Gupchup (1984) |url=https://www.cinestaan.com/ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2016-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160415135027/http://www.cinestaan.com/ |url-status=dead}}</ref> |} === जुलै – डिसेंबर === {| class="wikitable" width="80%" |- style="background:#CCCCCC;" ! colspan="2" | प्रदर्शित तारीख ! चित्रपट ! दिग्दर्शक ! कलाकार ! संगीत ! संदर्भ |- ! rowspan="2" style="background:#E8F5E9;" | ऑ<br />ग<br />स्ट | १५ | [[बिनकामाचा नवरा (चित्रपट)|बिनकामाचा नवरा]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]], [[कुलदीप पवार]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data84" /> |- | ३१ | [[सासू वरचढ जावई]] | [[एन. एस. वैद्य]] | [[अशोक सराफ]], [[सचिन पिळगावकर]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref name="Data84" /> |- ! rowspan="2" style="background:#C8E6C9;" | स<br />प्टें<br />ब<br />र | ७ | [[धूमधडाका (मराठी चित्रपट)|धूमधडाका]] | [[महेश कोठारे]] | [[महेश कोठारे]], [[अशोक सराफ]], [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]], [[प्रिया अरुण]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | |- | २१ | [[हेच माझे माहेर]] | [[राजदत्त]] | [[नितीश भारद्वाज]], [[अलका कुबल]], [[अशोक सराफ]] | [[अनिल मोहिले|अनिल]]-[[अरुण पौडवाल|अरुण]] | <ref name="Data84" /> |- ! rowspan="1" style="background:#A5D6A7;" | ऑ<br />क्टो<br />बर | २४ | [[माहेरची माणसे]] | [[अनंत माने]] | [[अशोक सराफ]], [[रंजना]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data84" /> |- ! rowspan="2" style="background:#81C784;" | डि<br />सें<br />बर | १० | [[गोंधळात गोंधळ]] | [[व्ही. के. नाईक]] | [[अशोक सराफ]], [[रवींद्र महाजनी]], [[रंजना]] | [[विश्वनाथ मोरे]] | <ref name="Data84" /> |- | २८ | [[चोर जोडी]] | [[विजय कोठारे]] | [[महेश कोठारे]], [[अशोक सराफ]] | [[राम लक्ष्मण]] | <ref name="Data84" /> |} == विशेष उल्लेख == * '''[[धूमधडाका (मराठी चित्रपट)|धूमधडाका]]:''' या चित्रपटाने [[लक्ष्मीकांत बेर्डे]] यांना मराठी चित्रपटसृष्टीत सुपरस्टार म्हणून प्रस्थापित केले आणि मराठी चित्रपटांमध्ये 'ॲक्शन-कॉमेडी'चा ट्रेंड सुरू केला. * '''[[नवरी मिळे नवऱ्याला]]:''' [[सचिन पिळगावकर]] आणि [[सुप्रिया पिळगावकर]] यांची जोडी याच चित्रपटाच्या सेटवर पहिल्यांदा भेटली. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१९८४ मधील मराठी चित्रपट]] [[वर्ग:मराठी चित्रपट यादी]] blwr5no9z76yrn0vmrktrq1ovgo6qsh 0 378337 2711843 2710035 2026-09-24T15:04:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711843 wikitext text/x-wiki खालील यादी कॅनडा क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. कॅनडाने ९ जून १९७९ रोजी पाकिस्तानविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | कॅनडाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65053.html ६४] || ९ जून १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक|१९७९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65056.html ६७] || १३-१४ जून १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65059.html ७०] || १६ जून १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65239.html १९४६] || ११ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|CAN}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65251.html १९५८] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65256.html १९६३] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65264.html १९७१] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65270.html १९७७] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, ग्वाटेंग|बेनोनी]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247359.html २३७४] || १६ मे २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=2 | [[२००६ आयसीसी तिरंगी मालिका|२००६ वेस्ट इंडीज तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247360.html २३७५] || १७ मे २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|BER}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251469.html २४०६] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|BER}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251470.html २४०७] || २१ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|BER}} || [[२००६ आयसीसी अमेरिका चॅम्पियनशिप विभाग एक|२००६ आय.सी.सी. अमेरिका चॅम्पियनशिप विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/259388.html २४४८] || २६ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=4 | [[२००६-०७ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका|२००६ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/259384.html २४५०] || २७ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/259390.html २४५४] || ३० नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/259391.html २४५५] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273229.html २४७७] || १८ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|SCO}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273232.html २४८३] || २३ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267378.html २४९१] || ३० जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} || rowspan=5 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267381.html २४९५] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267386.html २४९८] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267388.html २५०३] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/274778.html २५२९] || २६ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|CAN}} || rowspan=2 | [[२००६-०७ असोसिएट्स त्रिकोणी मालिका|२००७ वेस्ट इंडीज तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/274779.html २५३०] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बॉसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247467.html २५४१] || १८ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बॉसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247475.html २५४८] || २२ मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बॉसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296566.html २५९६] || ३ जुलै २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|NED}} || rowspan=6 | |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325568.html २७२२] || २८ जून २००८ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|BER}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325569.html २७२५] || २९ जून २००८ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|BER}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325570.html २७२८] || १ जुलै २००८ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/349904.html २७४४] || १८ ऑगस्ट २००८ || {{cr|BER}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} || rowspan=3 | [[२००८ स्कॉशिया बँक मालिका|२००८ कॅनडा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/349901.html २७४९] || २२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/349903.html २७५२] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390219.html २८३६] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390227.html २८३८] || ८ एप्रिल २००९ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390251.html २८४३] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IRE}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408621.html २८५६] || ७ जुलै २००९ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|CAN}} || rowspan=8 | |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408622.html २८५७] || ८ जुलै २००९ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/409070.html २८५९] || ११ जुलै २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्हीआरए क्रिकेट ग्राउंड|व्ही.आर.ए स्टेडियम]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441780.html २९५७] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441781.html २९५९] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|CAN}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/448370.html २९७७] || १३ एप्रिल २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450370.html ३००५] || १ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450374.html ३००९] || ३ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[व्हीआरए क्रिकेट ग्राउंड|व्ही.आर.ए स्टेडियम]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450378.html ३०१४] || ५ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450379.html ३०१५] || ७ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|KEN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|KEN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464723.html ३०४१] || ६ सप्टेंबर २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|CAN}} || rowspan=2 | |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464724.html ३०४२] || ७ सप्टेंबर २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433560.html ३१०२] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|SL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433570.html ३१११] || २८ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433574.html ३११६] || ३ मार्च २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433587.html ३१२९] || १३ मार्च २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433592.html ३१३४] || १६ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518202.html ३१७३] || ७ ऑगस्ट २०११ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[ऑन्टारियो|किंग सिटी]] || {{cr|AFG|२०१३}} || rowspan=9 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518203.html ३१७४] || ९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो|टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523804.html ३१९६] || १९ सप्टेंबर २०११ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523805.html ३१९७] || २० सप्टेंबर २०११ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/555894.html ३२८७] || ११-१२ जुलै २०१२ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान]], [[स्कॉटलंड|आयर]] || {{cr|SCO}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592266.html ३३४४] || ११ मार्च २०१३ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592267.html ३३४५] || १३ मार्च २०१३ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/660825.html ३४०५] || २७-२८ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/660827.html ३४०७] || २९ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/696731.html ३४५९] || २३ जानेवारी २०१४ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NZL}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|SCO}} || rowspan=2 | [[२०१४ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०१५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/696747.html ३४६४] || २८ जानेवारी २०१४ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1365094.html ४५५२] || २७ मार्च २०२३ || {{cr|JER}} || {{flagicon|NAM}} [[युनायटेड क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|CAN}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ|२०२३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता प्ले-ऑफ]] |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1365095.html ४५५३] || २९ मार्च २०२३ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1365099.html ४५५९] || १ एप्रिल २०२३ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|UAE}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1365103.html ४५६४] || ४ एप्रिल २०२३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1365106.html ४५६७] || ५ एप्रिल २०२३ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|NAM}} [[युनायटेड क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|CAN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420220.html ४७२४] || ८ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} || rowspan=3 | |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420221.html ४७२६] || १० फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420222.html ४७२८] || १२ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|NEP}} [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441781.html ४७३६] || २८ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|CAN}} || rowspan=4 | [[२०२४ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका (फेरी २)|२०२४ संयुक्त अरब अमिराती तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1421070.html ४७३७] || १ मार्च २०२४ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1421072.html ४७३९] || ५ मार्च २०२४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1421073.html ४७४०] || ७ मार्च २०२४ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1445034.html ४७५५] || ११ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} || rowspan=4 | [[२०२४ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (चौथी फेरी)#लीग २ मालिका|२०२४ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1445035.html ४७५६] || १३ ऑगस्ट २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1445037.html ४७५८] || १७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1445038.html ४७५९] || १९ ऑगस्ट २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450696.html ४७६२] || १६ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} || rowspan=4 | [[२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिका (सहावी फेरी)#लीग २ मालिका|२०२४ कॅनडा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450698.html ४७६९] || २० सप्टेंबर २०२४ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450699.html ४७७३] || २२ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1450701.html ४७७७] || २६ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474409.html ४८५४] || ५ मार्च २०२५ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका (दहावी फेरी)|२०२५ नामिबिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474411.html ४८५७] || ९ मार्च २०२५ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || टाय |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1474414.html ४८६०] || १५ मार्च २०२५ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482564.html ४८७१] || १७ मे २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०२५ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०२५ अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482565.html ४८७२] || १९ मे २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|OMA}} |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482567.html ४८७६] || २३ मे २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|OMA}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1482568.html ४८७८] || २५ मे २०२५ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498181.html ४८९८] || २७ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|NAM}} || rowspan=3 | [[२०२५ कॅनडा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498183.html ४९०१] || ३१ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1498184.html ४९०३] || २ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html ४९७०] || ६ जून २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html ४९७४] || १० जून २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html ४९७६] || १२ जून २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |- style="background:#cfc;" | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html ४९७९] || १६ जून २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html ५०००] || ७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{cr|SCO}} || rowspan=3 | [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html ५००३] || ११ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{cr|UAE}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html ५००५] || १३ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]] || {{cr|SCO}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:कॅनडा क्रिकेट|एकदिवसीय]] pztkmsjd56zxmzbjaz9nioyknfkpc80 0 378414 2711964 2705698 2026-09-25T01:00:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711964 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रेलियाने १५ मार्च १८७७ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. जो जगातला पहिला-वहिला कसोटी सामना होता. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रेलियाने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html १] || १५-१९ मार्च १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] || rowspan=99 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62397.html २] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62398.html ३] || २-४ जानेवारी १८७९ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62399.html ४] || ६-८ सप्टेंबर १८८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62400.html ५] || ३१ डिसेंबर १८८१ - ४ जानेवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62401.html ६] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62402.html ७] || ३-७ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62403.html ८] || १०-१४ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62404.html ९] || २८-२९ ऑगस्ट १८८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62405.html १०] || ३० डिसेंबर १८८२ - २ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62406.html ११] || १९-२२ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62407.html १२] || २६-३० जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62408.html १३] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62409.html १४] || १०-१२ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62410.html १५] || २१-१३ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62411.html १६] || ११-१३ ऑगस्ट १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62412.html १७] || १२-१६ डिसेंबर १८८४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62413.html १८] || १-५ जानेवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62414.html १९] || २०-२४ फेब्रुवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62415.html २०] || १४-१७ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62416.html २१] || २१-२५ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62417.html २२] || ५-७ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62418.html २३] || १९-२१ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62419.html २४] || १२-१४ ऑगस्ट १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62420.html २५] || २८-३१ जानेवारी १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62421.html २६] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62422.html २७] || १०-१५ फेब्रुवारी १८८८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62423.html २८] || १६-१७ जुलै १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62424.html २९] || १३-१४ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62425.html ३०] || ३०-३१ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62428.html ३३] || २१-२३ जुलै १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62429.html ३४] || ११-१२ ऑगस्ट १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62430.html ३५] || १-६ जानेवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62431.html ३६] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62432.html ३८] || २४-२८ मार्च १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62434.html ३९] || १७-१९ जुलै १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62435.html ४०] || १४-१६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62436.html ४१] || २४-२६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62437.html ४२] || १४-२० डिसेंबर १८९४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62438.html ४३] || २९ डिसेंबर १८९४ - ३ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62439.html ४४] || ११-१५ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62440.html ४५] || १-४ फेब्रुवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62441.html ४६] || १-६ मार्च १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62445.html ५०] || २२-२४ जून १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62446.html ५१] || १६-१८ जुलै १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62447.html ५२] || १०-१२ ऑगस्ट १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62448.html ५३] || १३-१७ डिसेंबर १८९७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62449.html ५४] || १-५ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62450.html ५५] || १४-१९ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62451.html ५६] || २९ जानेवरी - २ फेब्रुवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62452.html ५७] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62455.html ६०] || १-३ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62456.html ६१] || १५-१७ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62457.html ६२] || २९ जून - १ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62458.html ६३] || १७-१९ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62459.html ६४] || १४-१६ ऑगस्ट १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62460.html ६५] || १३-१६ डिसेंबर १९०१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62461.html ६६] || १-४ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62462.html ६७] || १७-२३ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62463.html ६८] || १४-१८ फेब्रुवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62464.html ६९] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62465.html ७०] || २९-३१ मे १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62466.html ७१] || १२-१४ जून १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62467.html ७२] || ३-५ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रॅमल लेन]], [[शेफील्ड]] || {{cr|AUS}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62468.html ७३] || २४-२६ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62469.html ७४] || ११-१३ ऑगस्ट १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62470.html ७५] || ११-१४ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62471.html ७६] || १८-२१ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62472.html ७७] || ८-११ नोव्हेंबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62473.html ७८] || ११-१७ डिसेंबर १९०३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62474.html ७९] || १-५ जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62475.html ८०] || १५-२० जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62476.html ८१] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62477.html ८२] || ५-८ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62478.html ८३] || २९-३१ मे १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62479.html ८४] || १५-१७ जून १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62480.html ८५] || ३-५ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62481.html ८६] || २४-२६ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62482.html ८७] || १४-१६ ऑगस्ट १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ९६] || १३-१८ डिसेंबर १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ९७] || १-७ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ९८] || १०-१६ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ९९] || ७-११ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १००] || २१-२७ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62496.html १०१] || २७-२९ मे १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62497.html १०२] || १४-१६ जून १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62498.html १०३] || १-३ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62499.html १०४] || २६-२८ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62500.html १०५] || ९-११ ऑगस्ट १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62506.html १११] || ९-१४ डिसेंबर १९१० || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62507.html ११२] || ३१ डिसेंबर १९१० - ४ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62508.html ११३] || ७-१३ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1910}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62509.html ११४] || १७-२१ फेब्रुवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62510.html ११५] || ३-७ मार्च १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ११६] || १५-२१ डिसेंबर १९११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ११७] || ३० डिसेंबर १९११ - ३ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ११८] || १२-१७ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ११९] || ९-१३ फेब्रुवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १२०] || २३ फेब्रुवारी - १ मार्च १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62387.html १२१] || २७-२८ मे १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62389.html १२३] || २४-२६ जून १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=5 | [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62391.html १२५] || १५-१७ जुलै १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62392.html १२६] || २९-३१ जुलै १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62393.html १२७] || ५-७ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62395.html १२९] || १९-२२ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62521.html १३५] || १७-२२ डिसेंबर १९२० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=95 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62522.html १३६] || ३१ डिसेंबर १९२० - ४ जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62523.html १३७] || १४-२० जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62524.html १३८] || ११-१६ फेब्रुवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62525.html १३९] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62526.html १४०] || २८-३० मे १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62527.html १४१] || ११-१४ जून १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62528.html १४२] || २-५ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62529.html १४३] || २३-२६ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62530.html १४४] || १३-१६ ऑगस्ट १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62531.html १४५] || ५-७ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान, डर्बन|लॉर्ड्स]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62532.html १४६] || १२-१६ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62533.html १४७] || २६-२९ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62544.html १५८] || १९-२७ डिसेंबर १९२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62545.html १५९] || १-८ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62546.html १६०] || १६-२३ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62547.html १६१] || १३-१८ फेब्रुवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62548.html १६२] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62549.html १६३] || १२-१५ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62550.html १६४] || २६-२९ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62551.html १६५] || १०-१३ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62552.html १६६] || २४-२७ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62553.html १६७] || १४-१८ ऑगस्ट १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62562.html १७६] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62563.html १७७] || १४-२० डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62564.html १७८] || २९ डिसेंबर १९२८ - ५ जानेवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62565.html १७९] || १-८ फेब्रुवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62566.html १८०] || ८-१६ मार्च १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62580.html १९४] || १३-१७ जून १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62581.html १९५] || २७ जून - १ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62582.html १९६] || ११-१५ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62583.html १९७] || २५-२९ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62584.html १९८] || १६-२२ ऑगस्ट १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62585.html १९९] || १२-१६ डिसेंबर १९३० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62586.html २०१] || १-५ जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62587.html २०३] || १६-२० जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62588.html २०५] || १३-१४ फेब्रुवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62589.html २०८] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62598.html २१२] || २७ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62599.html २१३] || १८-२१ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62600.html २१४] || ३१ डिसेंबर १९३१ - ६ जानेवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62601.html २१५] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62602.html २१६] || १२-१५ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62606.html २२०] || २-७ डिसेंबर १९३२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62607.html २२१] || ३० डिसेंबर १९३२ - ३ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62608.html २२२] || १३-१९ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62609.html २२३] || १०-१६ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62610.html २२४] || २३-२८ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62619.html २३३] || ८-१२ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62620.html २३४] || २२-२५ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62621.html २३५] || ६-१० जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62622.html २३६] || २०-२४ जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62623.html २३७] || १८-२२ ऑगस्ट १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62633.html २४७] || १४-१८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62634.html २४८] || २४-२८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62635.html २४९] || १-४ जानेवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62636.html २५०] || १५-१७ फेब्रुवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62637.html २५१] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62641.html २५५] || ४-९ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62642.html २५६] || १८-२२ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62643.html २५७] || १-७ जानेवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62644.html २५८] || २९ जानेवारी - ४ फेब्रुवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62645.html २५९] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62649.html २६३] || १०-१४ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62650.html २६४] || २४-२८ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62651.html २६५] || २२-२५ जुलै १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62652.html २६६] || २०-२४ ऑगस्ट १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62661.html २७५] || २९-३० मार्च १९४६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62665.html २७९] || २९ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62666.html २८०] || १३-१९ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62667.html २८१] || १-७ जानेवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62668.html २८२] || ३१ जानेवारी - ६ फेब्रुवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62669.html २८३] || २८ फेब्रुवारी - ५ मार्च १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62676.html २९०] || २८ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62677.html २९१] || १२-१८ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62678.html २९२] || १-५ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62679.html २९४] || २३-२८ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62680.html २९५] || ६-१० फेब्रुवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62685.html २९९] || १०-१५ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62686.html ३००] || २४-२९ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62687.html ३०१] || ८-१३ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62688.html ३०२] || २२-२७ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62689.html ३०३] || १४-१८ ऑगस्ट १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62704.html ३१८] || २४-२८ डिसेंबर १९४९ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १९० ||[https://web.archive.org/web/20181226134705/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62705.html ३१९] || ३१ डिसेंबर १९४९ - ४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62706.html ३२०] || २०-२४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62707.html ३२१] || १०-१४ फेब्रुवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62708.html ३२२] || ३-६ मार्च १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62713.html ३२७] || १-५ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62714.html ३२८] || २२-२७ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62715.html ३२९] || ५-९ जानेवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62716.html ३३०] || २-८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62717.html ३३१] || २३-२८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62730.html ३४०] || ९-१३ नोव्हेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62731.html ३४१] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62732.html ३४३] || २२-२५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} || rowspan=100 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62733.html ३४५] || ३१ डिसेंबर १९५१ - ३ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62734.html ३४७] || २५-२९ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62746.html ३५९] || ५-१० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62747.html ३६१] || २४-३० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62748.html ३६२] || ९-१३ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62749.html ३६४] || २४-२९ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62750.html ३६५] || ६-१२ फेब्रुवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62758.html ३७२] || ११-१६ जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62759.html ३७३] || २५-३० जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62760.html ३७४] || ९-१४ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62761.html ३७५] || २३-२८ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62762.html ३७६] || १५-१९ ऑगस्ट १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62777.html ३९१] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62778.html ३९२] || १७-२२ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62779.html ३९३] || ३१ डिसेंबर १९५३ - ५ जानेवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62780.html ३९६] || २८ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62781.html ३९९] || २५ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62789.html ४०३] || २६-३१ मार्च १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62790.html ४०४] || ११-१६ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Trinidad and Tobago (1889–1958).svg|20px]] [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62791.html ४०५] || २६-२९ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1919–1955).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62792.html ४०६] || १४-२० मे १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62793.html ४०८] || ११-१७ जून १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62811.html ४२५] || ७-१२ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62812.html ४२६] || २१-२६ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62813.html ४२७] || १२-१७ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62814.html ४२८] || २६-३१ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62815.html ४२९] || २३-२८ ऑगस्ट १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62816.html ४३०] || ११-१७ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62817.html ४३१] || १९-२३ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62818.html ४३२] || २६-३१ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62819.html ४३३] || २-६ नोव्हेंबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62830.html ४४४] || २३-२८ डिसेंबर १९५७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62831.html ४४५] || ३१ डिसेंबर १९५७ - ३ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62832.html ४४७] || २४-२९ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62833.html ४४९] || ७-१२ फेब्रुवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62834.html ४५१] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62850.html ४६०] || ५-१० डिसेंबर १९५८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62851.html ४६२] || ३१ डिसेंबर १९५८ - ५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62852.html ४६४] || ९-१५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62853.html ४६६] || ३० जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62854.html ४६८] || १३-१८ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62865.html ४७९] || १३-१८ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|AUS}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62866.html ४८०] || २१-२६ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62867.html ४८१] || ४-९ डिसेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62868.html ४८२] || १२-१६ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62869.html ४८३] || १९-२४ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62870.html ४८४] || १-६ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62871.html ४८६] || १३-१७ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62872.html ४८७] || २३-२८ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62888.html ४९८] || ९-१४ डिसेंबर १९६० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || टाय |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62889.html ५००] || ३० डिसेंबर १९६० - ३ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62890.html ५०२] || १३-१८ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62891.html ५०४] || २७ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62892.html ५०६] || १०-१५ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62893.html ५०७] || ८-१३ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62894.html ५०८] || २२-२६ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62895.html ५०९] || ६-८ जुलै १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62896.html ५१०] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62897.html ५११] || १७-२२ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62921.html ५३५] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९६२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62922.html ५३६] || २९ डिसेंबर १९६२ - ३ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62923.html ५३७] || ११-१५ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62924.html ५३८] || २५-३० जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62925.html ५३९] || १५-२० फेब्रुवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62934.html ५४८] || ६-११ डिसेंबर १९६३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62935.html ५४९] || १-६ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62936.html ५५०] || १०-१५ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62937.html ५५३] || २४-२९ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62938.html ५५५] || ७-१२ फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62947.html ५६१] || ४-९ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62948.html ५६२] || १८-२३ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62949.html ५६३] || २-६ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62950.html ५६४] || २३-२८ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62951.html ५६५] || १३-१८ ऑगस्ट १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62952.html ५६६] || २-७ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62953.html ५६७] || १०-१५ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62954.html ५६८] || १७-२२ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62955.html ५६९] || २४-२९ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62956.html ५७०] || ४-८ डिसेंबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62969.html ५८०] || ३-८ मार्च १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62970.html ५८४] || २६ मार्च - १ एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62971.html ५८८] || १४-२० एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1955–1966).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62972.html ५८९] || ५-११ मे १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62973.html ५९०] || १४-१७ जून १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62983.html ५९७] || १०-१५ डिसेंबर १९६५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62984.html ५९८] || ३० डिसेंबर १९६५ - ४ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62985.html ५९९] || ७-११ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62986.html ६००] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62987.html ६०१] || ११-१६ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62999.html ६११] || २३-२८ डिसेंबर १९६६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63000.html ६१३] || ३१ डिसेंबर १९६६ - ५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63001.html ६१५] || २०-२५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63002.html ६१६] || ३-८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63003.html ६१७] || २४-२८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63010.html ६२४] || २३-२८ डिसेंबर १९६७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63011.html ६२५] || ३० डिसेंबर १९६७ - ३ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63012.html ६२६] || १९-२४ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63013.html ६२८] || २६-३१ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63023.html ६३७] || ६-११ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63024.html ६३८] || २०-२५ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63025.html ६३९] || ११-१६ जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63026.html ६४०] || २५-३० जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63027.html ६४१] || २२-२७ ऑगस्ट १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63028.html ६४२] || ६-१० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63029.html ६४३] || २६-३० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63030.html ६४४] || ३-८ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63031.html ६४५] || २४-२९ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63032.html ६४६] || १४-२० फेब्रुवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63051.html ६६४] || ४-९ नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|AUS}} |- | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63052.html ६६६] || १५-२० नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63053.html ६६७] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63054.html ६६८] || १२-१६ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63055.html ६६९] || २४-२८ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63056.html ६७०] || २२-२७ जानेवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63057.html ६७१] || ५-९ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63058.html ६७२] || १९-२४ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63059.html ६७३] || ५-१० मार्च १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63060.html ६७४] || २७ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63061.html ६७५] || ११-१६ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63062.html ६७६] || ९-१४ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63063.html ६७७] || २१-२६ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63064.html ६७८] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63065.html ६७९] || १२-१७ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63084.html ६९८] || ८-१३ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63085.html ६९९] || २२-२६ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63086.html ७००] || १३-१८ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63087.html ७०१] || २७-२९ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63088.html ७०२] || १०-१६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63094.html ७०४] || २२-२७ डिसेंबर १९७२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63095.html ७०५] || २९ डिसेंबर १९७२ - ३ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63096.html ७०७] || ६-११ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63100.html ७१४] || १६-२१ फेब्रुवारी १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63101.html ७१६] || ९-१४ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63102.html ७१८] || २३-२८ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|AUS}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63103.html ७२०] || ६-११ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63104.html ७२१] || २१-२६ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63114.html ७२८] || २९ डिसेंबर १९७३ - २ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63115.html ७२९] || ५-१० जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63116.html ७३०] || २६-३१ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63122.html ७३३] || १-६ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63123.html ७३५] || ८-१३ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63124.html ७३६] || २२-२४ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63136.html ७४६] || २७ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63137.html ७४८] || १३-१७ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63138.html ७४९] || २६-३१ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63139.html ७५१] || ४-९ जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63140.html ७५४] || २५-३० जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63141.html ७५५] || ८-१३ फेब्रुवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63146.html ७६०] || १०-१४ जुलै १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63147.html ७६१] || ३१ जुलै - ५ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63148.html ७६२] || १४-१९ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63149.html ७६३] || २८ ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63150.html ७६४] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63151.html ७६५] || १२-१६ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63152.html ७६६] || २६-३० डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63153.html ७६७] || ३-७ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63154.html ७६८] || २३-२८ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63155.html ७७०] || ३१ जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63179.html ७८९] || २४-२९ डिसेंबर १९७६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63180.html ७९०] || १-६ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63181.html ७९२] || १४-१८ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63182.html ७९६] || १८-२३ फेब्रुवारी १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63183.html ७९८] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63189.html ८००] || १२-१७ मार्च १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63190.html ८०४] || १६-२१ जून १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63191.html ८०५] || ७-१२ जुलै १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63192.html ८०६] || २८ जुलै - २ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63193.html ८०७] || ११-१५ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63194.html ८०८] || २५-३० ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63195.html ८०९] || २-६ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63196.html ८११] || १६-२१ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63197.html ८१२] || ३० डिसेंबर १९७७ - ४ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63198.html ८१४] || ७-१२ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63199.html ८१६] || २८ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63206.html ८१९] || ३-५ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|WIN}} |- | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63207.html ८२१] || १७-१९ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63208.html ८२२] || ३१ मार्च - ५ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63209.html ८२३] || १५-१८ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63210.html ८२४] || २८ एप्रिल - ३ मे १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63220.html ८३४] || १-६ डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63221.html ८३६] || १५-२० डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63222.html ८३८] || २९ डिसेंबर १९७८ - ३ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63223.html ८४०] || ६-११ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63224.html ८४३] || २७ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63225.html ८४६] || १०-१४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63235.html ८४९] || १०-१५ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63236.html ८५०] || २४-२९ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63241.html ८५५] || ११-१६ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || अनिर्णित |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63242.html ८५६] || १९-२४ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63243.html ८५७] || २-७ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63244.html ८५८] || १३-१८ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63245.html ८५९] || २६-३१ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63246.html ८६०] || ३-७ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63253.html ८६२] || १-५ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63256.html ८६४] || १४-१९ डिसेंबर १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63254.html ८६७] || २९ डिसेंबर १९७९ - १ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63257.html ८६८] || ४-८ जानेवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63255.html ८७०] || २६-३० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63258.html ८७२] || १-६ फेब्रुवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63263.html ८७६] || २७ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=100 | |- | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63264.html ८७८] || ६-११ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63265.html ८७९] || १८-२३ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63271.html ८८०] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63276.html ८८७] || २८-३० नोव्हेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63277.html ८८९] || १२-१४ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63278.html ८९१] || २६-३० डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ८९३] || २-४ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63280.html ८९४] || २३-२७ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63281.html ८९५] || ७-११ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63289.html ९०३] || १८-२२ जून १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63290.html ९०४] || २-७ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63291.html ९०५] || १६-२१ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63292.html ९०६] || २० जुलै - २ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63293.html ९०७] || १३-१७ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63294.html ९०८] || २७ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63295.html ९०९] || १३-१७ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63296.html ९१०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63297.html ९१३] || ११-१५ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63304.html ९१५] || २६-३० डिसेंबर १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63305.html ९१७] || २-६ जानेवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63306.html ९१९] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63308.html ९२२] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63309.html ९२४] || १२-१६ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63310.html ९२६] || १९-२२ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63321.html ९३५] || २२-२७ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63322.html ९३६] || ३० सप्टेंबर - ५ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63323.html ९३७] || १४-१९ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63324.html ९३८] || १२-१७ नोव्हेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63325.html ९३९] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63326.html ९४०] || १०-१५ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63327.html ९४३] || २६-३० डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63328.html ९४४] || २-७ जानेवारी १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63342.html ९५५] || २२-२६ एप्रिल १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63356.html ९६६] || ११-१४ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63357.html ९६९] || २५-२९ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63358.html ९७०] || ९-१३ डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63359.html ९७३] || २६-३० डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63360.html ९७४] || २-६ जानेवारी १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63367.html ९७९] || २-७ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || अनिर्णित |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63368.html ९८३] || १६-२१ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63369.html ९८६] || ३० मार्च - ४ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63370.html ९८७] || ७-११ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63371.html ९८८] || २८ एप्रिल - २ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63383.html ९९७] || ९-१२ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63384.html ९९९] || २३-२६ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63385.html १००२] || ७-११ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63386.html १००५] || २२-३७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63387.html १००६] || ३० डिसेंबर १९८४ - २ जानेवारी १९८५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63403.html १०१७] || १३-१८ जून १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63404.html १०१८] || २७ जून - २ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63405.html १०१९] || ११-१६ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63406.html १०२०] || १-६ ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63407.html १०२१] || १५-२० ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63408.html १०२२] || २९ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63415.html १०२९] || ८-१२ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZ}} |- | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63416.html १०३०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63417.html १०३१] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZ}} |- | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63418.html १०३२] || १३-१७ डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63419.html १०३३] || २६-३० डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63420.html १०३४] || २-६ जानेवारी १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63421.html १०३५] || २१-२५ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63422.html १०३८] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63423.html १०४०] || १३-१७ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63438.html १०५२] || १८-२२ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || टाय |- | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63439.html १०५३] || २६-३० सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63440.html १०५४] || १५-१९ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ४६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63444.html १०५७] || १४-१९ नोव्हेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ४६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63445.html १०५९] || २८ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63446.html १०६०] || १२-१६ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63447.html १०६२] || २६-३० डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63448.html १०६५] || १०-१५ जानेवारी १९८७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63473.html १०८२] || ४-७ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63474.html १०८४] || ११-१५ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63475.html १०८७] || २६-३० डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63476.html १०९०] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63480.html १०९२] || १२-१५ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63490.html ११०४] || १५-२० सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63491.html ११०५] || २३-२८ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63492.html ११०६] || ७-११ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63496.html ११०८] || १८-२१ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63497.html १११०] || २-६ डिसेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63498.html १११२] || २४-२९ डिसेंबर १९८८|| {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ४८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63499.html १११३] || २६-३० जानेवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63500.html १११४] || ३-७ फेब्रुवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63507.html ११२१] || ८-१३ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ४८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63508.html ११२२] || २२-२७ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63509.html ११२३] || ६-११ जुलै १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63510.html ११२४] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ४९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63511.html ११२५] || १०-१४ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63512.html ११२६] || २४-२९ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63517.html ११२९] || २४-२८ नोव्हेंबर १९८९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63518.html ११३१] || ८-१२ डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63519.html ११३३] || १६-२० डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ४९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63520.html ११३४] || १२-१६ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63521.html ११३५] || १९-२३ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63522.html ११३७] || ३-८ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63530.html ११४१] || १५-१९ मार्च १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ४९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63543.html ११५५] || २३-२५ नोव्हेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63544.html ११५९] || २६-३० डिसेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ५०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63545.html ११६०] || ४-८ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ५०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63546.html ११६१] || २५-२९ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63547.html ११६३] || १-५ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63552.html ११६६] || १-६ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ५०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63553.html ११६७] || २३-२८ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63554.html ११६८] || ५-१० एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ५०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63555.html ११६९] || १९-२४ एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63556.html ११७०] || २७ एप्रिल - १ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63563.html ११७७] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63564.html ११८०] || २६-२९ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63565.html ११८१] || २-६ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63566.html ११८४] || २५-२९ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63567.html ११८६] || १-५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63580.html ११९४] || १७-२२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ५१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63581.html ११९५] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63582.html ११९६] || ८-१३ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || अनिर्णित |- | ५१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63590.html १२०२] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63591.html १२०५] || २६-३० डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63592.html १२०८] || २-६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63593.html १२१०] || २३-२६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ५२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63594.html १२१२] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63601.html १२१५] || २५-२८ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ५२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63602.html १२१६] || ४-८ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ५२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63603.html १२१७] || १२-१६ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ५२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63609.html १२२३] || ३-७ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63610.html १२२४] || १७-२१ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ५२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63611.html १२२५] || १-६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63612.html १२२७] || २२-२६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63613.html १२३०] || ५-९ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63614.html १२३१] || १९-२३ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63621.html १२३५] || १२-१६ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ५३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63622.html १२३६] || २६-२९ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63623.html १२३८] || ३-७ डिसेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63628.html १२४२] || २६-३० डिसेंबर १९९३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63629.html १२४३] || २-६ जानेवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63630.html १२४६] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63642.html १२५२] || ४-८ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63643.html १२५३] || १७-२१ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63644.html १२५६] || २५-२९ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ५४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63654.html १२६८] || २८ सप्टेंबर - २ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ५४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63655.html १२६९] || ५-९ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- | ५४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63656.html १२७३] || १-५ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ५४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63663.html १२७५] || २५-२९ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63664.html १२७९] || २४-२९ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63665.html १२८१] || १-५ जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63666.html १२८४] || २६-३० जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ५४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63667.html १२८७] || ३-७ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63680.html १२९४] || ३१ मार्च - २ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63681.html १२९५] || ८-१३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || अनिर्णित |- | ५५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63682.html १२९६] || २१-२३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ५५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63683.html १२९७] || २९ एप्रिल - ३ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63697.html १३११] || ९-१३ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63698.html १३१३] || १७-२० नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63699.html १३१४] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ५५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63706.html १३१७] || ८-११ डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63707.html १३१९] || २६-३० डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63708.html १३२४] || २५-२९ जानेवारी १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63721.html १३३५] || १०-१३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ५५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63729.html १३४०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63730.html १३४३] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63731.html १३४६] || २६-२८ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ५६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63732.html १३५२] || २५-२८ जानेवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63733.html १३५३] || १-३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63742.html १३५६] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ५६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63743.html १३६०] || १४-१७ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ५६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63744.html १३६२] || २१-२४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ५६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63754.html १३६८] || ५-८ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63755.html १३७०] || १९-२३ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63756.html १३७२] || ३-७ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63757.html १३७३] || २४-२८ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63758.html १३७५] || ७-१० ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63759.html १३७७] || २१-२३ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63769.html १३८३] || ७-१२ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63770.html १३८६] || २०-२३ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63771.html १३८८] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ५७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63778.html १३९२] || २६-३० डिसेंबर १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63779.html १३९३] || २-५ जानेवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63780.html १३९७] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63794.html १४०५] || ६-१० मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ५८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63795.html १४०९] || १८-२१ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ५८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63796.html १४१३] || २५-२८ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ५८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63810.html १४२४] || १-५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|AUS}} |- | ५८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63811.html १४२६] || १५-१९ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || अनिर्णित |- | ५८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63812.html १४२७] || २२-२६ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | ५८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63814.html १४२८] || २०-२४ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63815.html १४३१] || २८-३० नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63816.html १४३४] || ११-१५ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63817.html १४३६] || २६-२९ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ५८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63818.html १४३९] || २-५ जानेवारी १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63837.html १४४८] || ५-८ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63838.html १४५१] || १३-१६ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63839.html १४५३] || २६-३० मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63840.html १४५४] || ३-७ एप्रिल १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63845.html १४५९] || ९-११ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ५९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63846.html १४६०] || २२-२६ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित |- | ५९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63847.html १४६१] || ३० सप्टेंबर - ४ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63851.html १४६३] || १४-१७ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|AUS}} |- | ५९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63854.html १४६७] || ५-९ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63855.html १४६९] || १८-२२ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63856.html १४७२] || २६-२८ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ६०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63865.html १४७६] || १०-१४ डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ६०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63866.html १४७९] || २६-३० डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63867.html १४८१] || २-४ जानेवारी २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63875.html १४८८] || ११-१५ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63876.html १४९१] || २४-२८ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63877.html १४९३] || ३१ मार्च - ३ एप्रिल २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63907.html १५१६] || २३-२५ नोव्हेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63908.html १५२०] || १-३ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63909.html १५२३] || १५-१९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63910.html १५२५] || २६-२९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63911.html १५२७] || २-६ जानेवारी २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63919.html १५३१] || २७ फेब्रुवारी - १ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ६१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63920.html १५३५] || ११-१५ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ६१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63921.html १५३९] || १८-२२ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ६१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63936.html १५५०] || ५-८ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63937.html १५५२] || १९-२२ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63938.html १५५४] || २-४ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63939.html १५५६] || १६-२० ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63940.html १५५८] || २३-२७ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63953.html १५६५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63954.html १५७१] || २२-२६ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ६२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63955.html १५७३] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63964.html १५७६] || १४-१८ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63965.html १५८०] || २६-२९ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63966.html १५८२] || २-५ जानेवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63978.html १५९०] || २२-२४ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63979.html १५९३] || ८-१२ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63980.html १५९५] || १५-१८ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ६२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64001.html १६१५] || ३-७ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64002.html १६१७] || ११-१२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64003.html १६२०] || १९-२२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64009.html १६२३] || ७-१० नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64010.html १६२८] || २१-२४ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64011.html १६२९] || २९ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64012.html १६३४] || २६-३० डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64013.html १६३६] || २-६ जानेवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ६३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64024.html १६३८] || १०-१३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64025.html १६३९] || १९-२३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64026.html १६४३] || १-५ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64027.html १६४५] || ९-१३ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ६४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64036.html १६५०] || १८-२० जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64037.html १६५२] || २५-२८ जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम|बुंडबर्ग रम स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64048.html १६६१] || ९-१३ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64049.html १६६३] || १७-२० ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64059.html १६७१] || ४-८ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64060.html १६७३] || १२-१६ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ६४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64061.html १६७८] || २६-३० डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64062.html १६८०] || २-६ जानेवारी २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ६४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64071.html १६८५] || ८-१२ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ६५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64072.html १६८८] || १६-२० मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ६५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64073.html १६९१] || २४-२८ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64091.html १७०५] || १-३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64092.html १७०६] || ९-१३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || अनिर्णित |- | ६५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64099.html १७१३] || ६-१० ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64100.html १७१४] || १४-१८ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ६५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64101.html १७१८] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64102.html १७२०] || ३-५ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ६५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64107.html १७२१] || १८-२१ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64108.html १७२३] || २६-३० नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64113.html १७२६] || १६-१९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64114.html १७२९] || २६-२९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64115.html १७३१] || २-५ जानेवारी २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64128.html १७३९] || १०-१३ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ६६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64129.html १७४२] || १८-२२ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ६६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64130.html १७४४] || २६-२९ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213856.html १७५६] || २१-२४ जुलै २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215010.html १७५८] || ४-७ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215686.html १७६०] || ११-१५ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ६६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216994.html १७६२] || २५-२८ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218383.html १७६३] || ८-१२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/221840.html १७६८] || १४-१७ ऑक्टोबर २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223889.html १७६९] || ३-६ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226120.html १७७१] || १७-२१ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226348.html १७७३] || २५-२९ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226371.html १७७७] || १६-२० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226372.html १७७९] || २६-३० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226373.html १७८०] || २-६ जानेवारी २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238201.html १७८९] || १६-१८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238202.html १७९२] || २४-२८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238203.html १७९५] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238171.html १७९७] || ९-१३ एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || {{cr|AUS}} |- | ६८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238172.html १७९९] || १६-२० एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ६८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249222.html १८१७] || २३-२७ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249223.html १८१९] || १-५ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249224.html १८२१] || १४-१८ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249225.html १८२४] || २६-३० डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249226.html १८२६] || २-६ जानेवारी २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291338.html १८४५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291339.html १८४७] || १६-२० नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291351.html १८५५] || २६-२९ डिसेंबर २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291352.html १८५७] || २-६ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291353.html १८६२] || १६-१९ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- | ६९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291354.html १८६३] || २४-२८ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ६९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319139.html १८७५] || २२-२६ मे २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319140.html १८७७] || ३० मे - ३ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || अनिर्णित |- | ६९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319141.html १८७९] || १२-१६ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345669.html १८८७] || ९-१३ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ६९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345670.html १८८९] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ६९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345671.html १८९१] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ७०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345672.html १८९२] || ६-१० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ७०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351679.html १८९४] || २०-२४ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ७०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351680.html १८९६] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351681.html १८९९] || १७-२१ डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351682.html १९०२] || २६-३० डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA}} |- | ७०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351683.html १९०४] || ३-७ जानेवारी २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350472.html १९१०] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350473.html १९१३] || ६-१० मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ७०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350474.html १९१६] || १९-२३ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345970.html १९२२] || ८-१२ जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ७१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345971.html १९२५] || १६-२० जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345972.html १९२८] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ७१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345973.html १९२९] || ७-९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ७१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345974.html १९३१] || २०-२३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406189.html १९३६] || २६-२८ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406190.html १९३९] || ४-८ डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406191.html १९४१] || १६-२० डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406199.html १९४३] || २६-३० डिसेंबर २००९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406200.html १९४५] || ३-६ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406201.html १९४७] || १४-१८ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423789.html १९५५] || १९-२३ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423790.html १९५७] || २७-३१ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426394.html १९६३] || १३-१७ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426395.html १९६५] || २१-२५ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- | ७२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464526.html १९७२] || १-५ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464527.html १९७३] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ७२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428749.html १९८१] || २५-२९ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428750.html १९८३] || ३-७ डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ७२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428751.html १९८४] || १६-२० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428752.html १९८६] || २६-३० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428753.html १९८९] || ३-७ जानेवारी २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516212.html २००५] || ३१ ऑगस्ट - ४ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ७३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516213.html २००७] || ८-१२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- | ७३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516214.html २००८] || १६-२० सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ७३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514029.html २०१६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514030.html २०१८] || १७-२१ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518947.html २०२०] || १-५ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518948.html २०२१] || ९-१३ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|NZL}} |- | ७३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518950.html २०२५] || २६-३० डिसेंबर २०११ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518951.html २०२७] || ३-६ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518952.html २०२९] || १३-१५ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518953.html २०३१] || २४-२८ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540176.html २०४०] || ७-११ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540177.html २०४१] || १५-१९ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ७४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540178.html २०४२] || २३-२७ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573007.html २०५६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573008.html २०६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573009.html २०६४] || ३० नोव्हेंबर-४ डिसेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573011.html २०६७] || १४-१८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573012.html २०६८] || २६-३० डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573013.html २०७०] || ३-७ जानेवारी २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598812.html २०७४] || २२-२६ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ७५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598813.html २०७६] || २-५ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ७५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598814.html २०८१] || १४-१८ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598815.html २०८५] || २२-२४ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ७५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566932.html २०९०] || १०-१४ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566933.html २०९१] || १८-२२ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566934.html २०९२] || १-५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566935.html २०९३] || ९-१३ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान|रिव्हरसाईड स्टेडियम]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ७५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566936.html २०९४] || २१-२५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592397.html २१०३] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592398.html २१०५] || ५-९ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592399.html २१०७] || १३-१७ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592400.html २११०] || २६-३० डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592401.html २११३] || ३-७ जानेवारी २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648673.html २११९] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648675.html २१२१] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ७६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648677.html २१२२] || १-५ मार्च २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727927.html २१४०] || २२-२६ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- | ७६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727929.html २१४२] || ३० ऑक्टोबर-३ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ७७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754737.html २१४८] || ९-१३ डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754739.html २१४९] || १७-२० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html २१५२] || २६-३० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ७७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754743.html २१५६] || ६-१० जानेवारी २०१५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810423.html २१६४] || ३-५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810425.html २१६६] || ११–१५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743963.html २१७०] || ८-१२ जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ७७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743965.html २१७१] || १६-२० जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743967.html २१७३] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743969.html २१७५] || ६-१० ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743971.html २१७८] || २०-२४ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892509.html २१८५] || ५-९ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892511.html २१८७] || १३-१७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ७८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892513.html २१९०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892515.html २१९३] || १०-१४ डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892517.html २१९५] || २६-३० डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892519.html २१९८] || ३-७ जानेवारी २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914237.html २२०१] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914239.html २२०२] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ७८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995451.html २२०९] || २६–३० जुलै २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ७९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995453.html २२१३] || ४–८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- | ७९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995455.html २२१७] || १३–१७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000851.html २२३०] || ३-७ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000853.html २२३३] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|RSA}} |- | ७९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000855.html २२३६] || २४-२८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000881.html २२४०] || १५-१९ डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000883.html २२४२] || २६-३० डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000885.html २२४५] || ३-७ जानेवारी २०१७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062573.html २२५०] || २३-२५ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062574.html २२५१] || ४-७ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062575.html २२५६] || १६-२० मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ८०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062576.html २२५८] || २५-२८ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[धर्मशाळा, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | ८०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104284.html २२७२] || २७–३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104285.html २२७३] || ४–८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|झहूर अहमद चौधरी क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ८०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072305.html २२८२] || २३–२७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072306.html २२८५] || २-६ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072307.html २२८८] || १४-१८ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072308.html २२८९] || २६-३० डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ८०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072309.html २२९१] || ४-८ जानेवारी २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075982.html २२९७] || १–५ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ८१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075983.html २२९८] || ९-१३ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ८११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075984.html २३००] || २२-२६ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ८१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075985.html २३०२] || ३० मार्च – ३ एप्रिल २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ८१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157370.html २३२०] || ७-११ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || अनिर्णित |- | ८१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157371.html २३२२] || १६-२० ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ८१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144993.html २३३३] || ६-१० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ८१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144994.html २३३४] || १४-१८ डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144995.html २३३७] || २६-३० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ८१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144996.html २३३९] || ३-७ जानेवारी २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ८१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145000.html २३४३] || २४-२८ जानेवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145001.html २३४५] || १-५ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152846.html २३५३] || १-५ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=14 | [[२०१९-२१ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152847.html २३५५] || १४-१८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152848.html २३५७] || २२-२६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152849.html २३६०] || ४-८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152850.html २३६२] || १२-१६ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183530.html २३६८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183531.html २३७२] || २९ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183532.html २३७४] || १२-१६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183533.html २३७६] || २६-३० डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183534.html २३७८] || ३-७ जानेवारी २०२० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223869.html २३९६] || १७-२१ डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html २३९८] || २६-३० डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223871.html २४०२] || ७-११ जानेवारी || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]|| अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223872.html २४०४] || १५-१९ जानेवारी २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263462.html २४४०] || ८-१२ डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263463.html २४४१] || १६-२० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263464.html २४४२] || २६-३० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263465.html २४४६] || ५-९ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263466.html २४४९] || १४-१८ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288310.html २४५३] || ४-८ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288311.html २४५५] || १२-१६ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288312.html २४५८] || २१-२५ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307301.html २४६९] || २९ जून - ३ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307302.html २४७१] || ८-१२ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317484.html २४७७] || ३० नोव्हेंबर – ४ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317485.html २४७९] || ८–१२ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317492.html २४८२] || १७–२१ डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317493.html २४८५] || २६-३० डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317494.html २४८८] || ४-८ जानेवारी २०२३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348652.html २४९०] || ९-१३ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348653.html २४९३] || १७-२१ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348654.html २४९६] || १-५ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348655.html २४९९] || ९-१३ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1358412.html २५०५] || ७-११ जून २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]]<small>(२०२१-२३ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336043.html २५०७] || १६-२० जून २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336044.html २५०८] || २८ जून - २ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336045.html २५०९] || ६-१० जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336046.html २५१२] || १९-२३ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336047.html २५१५] || २७-३१ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375842.html २५१८] || १४-१८ डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375843.html २५१९] || २६-३० डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375844.html २५२१] || ३-७ जानेवारी २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375845.html २५२३] || १७-२१ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375846.html २५२४] || २५-२९ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ८६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388226.html २५३३] || २९ फेब्रुवारी - ४ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388227.html २५३५] || ८-१२ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426555.html २५६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426556.html २५६८] || ६-१० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426557.html २५७०] || १४-१८ डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426558.html २५७१] || २६-३० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426559.html २५७५] || ३-७ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459906.html २५७९] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459907.html २५८०] || ६-१० फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449769.html २५८५] || ११-१५ जून २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<small>(२०२३-२५ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ८७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472517.html २५८९] || २५-२९ जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=22 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472518.html २५९२] || ३-७ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट जॉर्जेस]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472519.html २५९५] || १२-१६ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455611.html २६०८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455612.html २६११] || ४-८ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455613.html २६१३] || १७-२१ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455614.html २६१५] || २६-३० डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455615.html २६१६] || ४-८ जानेवारी २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html २६२९] || १३-१७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html २६३२] || २२-२६ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html] || ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html] || १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html] || २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html] || ९-१३ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html] || १७-२१ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html] || २६-३० डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html] || ४-८ जानेवारी २०२७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html] || २१-२५ जानेवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html] || २९ जानेवारी- २ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html] || १९-२३ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html] || २७ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || TBD |- | ८९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html] || ११-१५ मार्च २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD || |- style="background:#cfc;" | ८९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547175.html] || १८-२२ जून २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || TBD || rowspan=3 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547176.html] || ३० जून - ४ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ९०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547177.html] || ८-१२ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ९०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547178.html] || २१-२५ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|एजेस बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD || rowspan=2 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ९०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547179.html] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || TBD |} ==हेही पहा== * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|कसोटी]] b9rkixxacsdpfw6jftw4c61xfp5qxrr 0 379244 2712015 2680212 2026-09-25T03:58:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712015 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोपाळराव विठ्ठलराव पाटील''' (३ ऑक्टोबर, १९३१ – २१ एप्रिल, २०२६) हे एक भारतीय राजकारणी आणि बालरोगतज्ञ होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] (भाजप) नेते होते आणि [[राज्यसभा|राज्यसभेचे]] ([[भारतीय संसद|भारतीय संसदेचे]] उच्च सभागृह) सदस्य होते.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?201251|title=Giant Battles|date=24 April 1996|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|accessdate=12 May 2010|archive-date=2010-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026062050/http://outlookindia.com/article.aspx?201251|url-status=dead}}</ref> पाटील हे लातूर येथील [[राजर्षी शाहू महाविद्यालय (लातूर)|राजर्षी शाहू महाविद्यालयाच्या]] शिवछत्रपती शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष होते.<ref>DNA. ''[http://www.dnaindia.com/india/report-finally-shiv-sena-slips-on-ink-expels-8-workers-for-latur-incident-2140799 Finally, Shiv Sena slips on ink, expels 8 workers for Latur incident]''</ref> पाटील यांनी [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]] [[लातूर लोकसभा मतदारसंघ|लातूर लोकसभा जागेसाठी]] भाजपचे उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली होती.<ref>rediff.com. ''[http://www.rediff.com/news/1998/feb/19latur.htm Victor and vanquished meet again in the battle of the Patils]''</ref> त्यांनी पुन्हा [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]] लातूरच्या जागेवरून निवडणूक लढवली.<ref>''Indian Express''. ''[http://expressindia.indianexpress.com/fe/daily/19990815/fec15047p.html BJP replaces seven MLAs for assembly elections]''</ref> पाटील यांचे २१ एप्रिल २०२६ रोजी वयाच्या ९४ व्या वर्षी लातूर येथे निधन झाले.<ref>{{cite news |last1=Alam |first1=Ashhar |title=Ex-Rajya Sabha member Dr Gopalrao Patil passes away |url=https://www.awazthevoice.in/india-news/ex-rajya-sabha-member-dr-gopalrao-patil-passes-away-57493.html |access-date=21 April 2026 |publisher=Awaz The Voice |date=21 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:पाटील, गोपाळराव}} [[वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:मराठी लोक]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील वैद्यकीय डॉक्टर]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:लातूरचे खासदार]] ehgnrgdrinz55s9ufomvpcggx6cu8yb 0 381066 2712139 2692066 2026-09-25T08:26:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2712139 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नरहरी हळदणकर''' हे एक भारतीय राजकारणी आहेत. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] सदस्य म्हणून १९९४ आणि २००२ च्या गोवा विधानसभा निवडणुकीत [[वाळपाई विधानसभा मतदारसंघ|वाळपाई मतदारसंघातून]] निवडून आले. ते जून २००२ ते फेब्रुवारी २००५ पर्यंत गोवा विधानसभेचे उपसभापती होते.<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Its-BJP-Cong-head-on-as-independent-withdraws/articleshow/6688606.cms It's BJP-Cong head-on as independent withdraws]</ref><ref>[https://zeenews.india.com/home/haldankar-elected-deputy-speaker-of-goa-legislative-assembly_45411.html Haldankar elected deputy speaker of Goa Legislative Assembly]</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/goa-speaker-his-deputy-resign/282898 |title=Goa speaker, his deputy resign |access-date=2026-07-01 |archive-date=2019-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712083928/https://www.outlookindia.com/newswire/story/goa-speaker-his-deputy-resign/282898 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.rediff.com/news/2005/feb/28goa1.htm Goa speaker, his deputy resign]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:गोव्याचे आमदार]] [[वर्ग:वाळपाईचे आमदार]] 2jl9b8xqezihr23oyre5lwn1r08t0mi 10 381078 2712106 2711808 2026-09-25T06:51:03Z Nitin.kunjir 4684 2712106 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६ | title = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६]] | listclass = hlist | state = collapsed | above = आधीचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५-२६]] | group1 = एप्रिल २०२६ | list1 = * [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|नामिबिया तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष मध्य अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[ग्रीस महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|ग्रीस महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[२०२६ पोर्तुगाल तिरंगी मालिका|पोर्तुगाल तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ कालाहारी महिला स्पर्धा|कालाहारी महिला स्पर्धा]] * [[स्वीडन क्रिकेट संघाचा इंडोनेशिया दौरा, २०२६|स्वीडनचा इंडोनेशिया दौरा]] * [[न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा बांगलादेश दौरा]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा]] * [[२०२६ महिला चॅलेंज चषक|महिला चॅलेंज चषक]] * [[श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा]] * [[चिले महिला क्रिकेट संघाचा कोस्टा रिका दौरा, २०२६|चिली महिलांचा कोस्टा रिका दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)|नेपाळ तिरंगी मालिका (एप्रिल)]] | group2 = मे २०२६ | list2 = * [[इंडोनेशिया क्रिकेट संघाचा मलेशिया दौरा, २०२६|इंडोनेशियाचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा जर्मनी दौरा]] * [[आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२६|आईल ऑफ मानचा गर्न्सी दौरा]] * [[झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा]] * [[२०२६ हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका|हाँग काँग महिला तिरंगी मालिका]] * [[जिब्राल्टर क्रिकेट संघाचा माल्टा दौरा, २०२६|जिब्राल्टरचा माल्टा दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता|पुरुष टी२० विश्वचषक पूर्व आशिया-प्रशांत उप-प्रादेशिक पात्रता]] * [[फिनलंड क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|फिनलंडचा सायप्रस दौरा]] * [[बल्गेरिया क्रिकेट संघाचा रोमानिया दौरा, २०२६|बल्गेरियाचा रोमानिया दौरा]] * [[डेन्मार्क महिला क्रिकेट संघाचा ग्रीस दौरा, २०२६|डेन्मार्क महिलांचा ग्रीस दौरा]] * [[न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६|पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#इंडोनेशिया महिला संघाचा मलेशिया दौरा|इंडोनेशिया महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता#नेपाळ महिला संघाचा मलेशिया दौरा|नेपाळ महिलांचा मलेशिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक आफ्रिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा]] * [[बहरैन महिला क्रिकेट संघाचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|बहरैन महिलांचा ओमान दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[कुवेत महिला क्रिकेट संघाचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये), २०२६|कुवेत महिलांचा म्यानमार दौरा (मलेशियामध्ये)]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता|आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता]] | group3 = जून २०२६ | list3 = * [[२०२६ उबुंटू तिरंगी मालिका|उबुंटू तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ एसीसी महिला प्रीमियर चषक|एसीसी महिला प्रीमियर चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक|एसीसी पुरुष चॅलेंजर चषक]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा इंग्लंड दौरा]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा भारत दौरा]] * [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा]] * [[२०२६ क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा|क्विबुका महिला टी२० स्पर्धा]] * [[२०२६ व्हायकिंग चषक|व्हायकिंग चषक]] * [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] * [[गर्न्सी महिला क्रिकेट संघाचा जर्सी दौरा, २०२६|गर्न्सी महिलांचा जर्सी दौरा]] * [[माल्टा महिला क्रिकेट संघाचा सायप्रस दौरा, २०२६|माल्टा महिलांचा सायप्रस दौरा]] * [[जर्मनी क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|जर्मनीचा डेन्मार्क दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका|नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक|पुरुष कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ|पुरुष टी२० विश्वचषक अमेरिका उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] * [[२०२६ आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी|आशिया-प्रशांत क्रिकेट चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] *मध्य युरोप चषक ** [[२०२६ पुरुष मध्य युरोप चषक|पुरुष]] ** [[२०२६ महिला मध्य युरोप चषक|महिला]] * [[सर्बिया महिला क्रिकेट संघाचा बल्गेरिया दौरा, २०२६|सर्बिया महिलांचा बल्गेरिया दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|भारताचा आयर्लंड दौरा]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा डेन्मार्क दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिलांचा डेन्मार्क दौरा]] * [[ऑस्ट्रिया क्रिकेट संघाचा हंगेरी दौरा, २०२६|ऑस्ट्रियाचा हंगेरी दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा]] | group4 = जुलै २०२६ | list4 = * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा स्वीडन दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|भारताचा इंग्लंड दौरा]] * [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६|पोर्तुगालचा फिनलंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब]] * [[स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६|स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा]] * [[वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा]] * [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|न्यूझीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका|कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका]] * [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] * [[पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|भारताचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[२०२६ ईसीए पुरुष युरोपियन चषक|ईसीए पुरुष युरोपियन चषक]] * [[फिनलंड महिला क्रिकेट संघाचा एस्टोनिया दौरा, २०२६|फिनलंड महिलांचा एस्टोनिया दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा]] * [[२०२६ स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका|स्वित्झर्लंड महिला चौरंगी मालिका]] * [[जर्सी महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|जर्सी महिलांचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[कॅनडा महिला क्रिकेट संघाचा आर्जेंटिना दौरा, २०२६|कॅनडा महिलांचा आर्जेंटिना दौरा]] * [[स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा, २०२६|स्पेन महिला क्रिकेट संघाचा स्वित्झर्लंड दौरा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)#बहरीनचा केन्या दौरा|बहरीनचा केन्या दौरा]] | group5 = ऑगस्ट २०२६ | list5 = * [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] * [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६|अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा]] * [[२०२६ पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा|पुरुष दक्षिण अमेरिकन अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)]] * [[थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६|थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा]] * [[२०२६ मलावी तिरंगी मालिका|मलावी तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क#जर्मनीचा फिनलंड दौरा|जर्मनीचा फिनलंड दौरा]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६|बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा]] * [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क|पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६|भारताचा श्रीलंका दौरा]] * [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी|महिला बेल्ट अँड रोड ट्रॉफी]] * [[बेल्जियम महिला क्रिकेट संघाचा लक्झेंबर्ग दौरा, २०२६|बेल्जियम महिलांचा लक्झेंबर्ग दौरा]] * [[२०२६ महिला कॉन्टिनेंटल चषक|महिला कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[२०२६ महिला नॉर्डिक चषक|महिला नॉर्डिक चषक]] * [[नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६|नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा]] * [[२०२६ नामिबिया टी२० तिरंगी मालिका (ऑगस्ट-सप्टेंबर)|नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] * [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | group6 = सप्टेंबर २०२६ | list6 = * [[आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा]] * [[२०२६ फॉलिंग विकेट्स चषक|फॉलिंग विकेट्स चषक]] * [[२०२६ बाल्कन चषक (बेलग्रेड)|बाल्कन चषक]] * [[२०२६ आफ्रिका कॉन्टिनेंटल चषक|आफ्रिका कॉन्टिनेंटल चषक]] * [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा]] * [[मलेशिया महिला क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|मलेशिया महिलांचा जपान दौरा]] * [[दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६|भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये]] * [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक#संयुक्त अरब अमिरातीचा मलेशिया दौरा|यूएईचा मलेशिया दौरा]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६|ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा]] * [[श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६|श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा]] * [[हाँग काँग क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|हाँग काँगचा जपान दौरा]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६|भारताचा जपान दौरा]] * [[२०२६ आशियाई खेळ]] ** [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|पुरुष]] ** [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|महिला]] * [[२०२६ उत्तर अमेरिकन चषक|उत्तर अमेरिकन चषक]] * [[२०२६ नायजेरिया चतुष्कोणी मालिका|नायजेरिया चतुष्कोणी मालिका]] * [[२०२६ ईसीए महिला युरोपियन चषक|ईसीए महिला युरोपियन चषक]] | group7 = सुरू असलेले | list7 = * [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २|क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] * [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग|क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] * [[२०२५-२०२९ आयसीसी महिला चॅम्पियनशिप|महिला चॅम्पियनशिप]] * [[असोसिएट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६|असोसिएट टी२०आ क्रिकेट]] | below = नंतरचा मोसम: [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६-२७]] }} <noinclude> {{navbox documentation}} [[Category:International cricket by year navigational boxes]] </noinclude> fm2k29cz9x217cw4jh4wndl75kkibjt 10 381795 2711833 2710580 2026-09-24T14:26:19Z AdvAnantGholam 172574 2711833 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश व संस्कृती | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकण संस्कृती]] * [[कोकणातील देवराया]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = भूमापन व भूमिअभिलेख | list3 = * [[महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास]] | group4 = समाज व समुदाय | list4 = * [[कोकणातील मानपानाची परंपरा]] * [[कोकणातील कुणबी]] | group5 = धार्मिक परंपरा | list5 = * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा]] | group6 = लोककला | list6 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group7 = ग्रामीण जीवन | list7 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील भात शेती कापणी]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group8 = पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा | list8 = * [[बाव नदी]] * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] * [[पश्चिम घाट पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र]] }} bmy37ji93j5su6dflacnlbu55zga6f7 0 382638 2712165 2707805 2026-09-25T09:44:48Z AdvAnantGholam 172574 2712165 wikitext text/x-wiki [[File:Konkan real treasure.jpg|thumb|right|320px|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार]] '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे.गाव किंवा परिसरातील ठरावीक ठिकाणी ठरावीक दिवशी भरणारा हा बाजार स्थानिक गरजांची पूर्तता करणारे केंद्र असण्याबरोबरच ग्रामीण व्यापाराच्या हालचालींचे एक महत्त्वाचे माध्यम होते. Census of India, 1961 अंतर्गत प्रकाशित *Weekly Markets in Maharashtra* या स्वतंत्र अभ्यासात महाराष्ट्रातील गाव व शहरांमधील आठवडी बाजारांची जिल्हानिहाय व तालुकानिहाय माहिती, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांची नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील स्वतंत्र आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अभ्यासण्याजोगी संस्था असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"></ref> '''कोकणातील आठवडे बाजार''' कोकणातील ग्रामीण जीवनात आठवडी बाजारांना ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान राहिले आहे... कोकणाच्या संदर्भात आठवडी बाजारांचे महत्त्व केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. स्थानिक शेतमाल, मासळी, घरगुती वस्तू आणि इतर ग्रामीण उत्पादनांची देवाणघेवाण करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देतानाच अशा बाजारांमुळे आसपासच्या गावांतील लोकांचा नियमित संपर्कही घडत असे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे आर्थिक व्यवहार, ग्रामीण सामाजिक संपर्क आणि स्थानिक जीवनपद्धती यांना जोडणारे सार्वजनिक अवकाश म्हणून पाहता येतात. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांविषयीच्या Census अभ्यासात बाजारांच्या स्थानिक रचनेबरोबरच विक्रेते आणि ग्रामीण व्यापारपद्धतींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आठवडी बाजाराच्या सामाजिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना बाजाराचा काळ, स्थान आणि समुदायाशी असलेला संबंध महत्त्वाचा ठरतो. Donna Perry यांनी Senegal मधील ग्रामीण आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना बाजारांची साप्ताहिक वेळ-रचना आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. हा अभ्यास कोकणातील बाजारांविषयी थेट पुरावा देत नसला, तरी आठवडी बाजारांचा अभ्यास केवळ आर्थिक व्यवहारांच्या चौकटीत न करता त्यांच्या सामाजिक भूमिकेच्या संदर्भात करण्यासाठी तुलनात्मक चौकट उपलब्ध करून देतो.<ref name="Perry2000">{{cite journal |last=Perry |first=Donna |title=Rural Weekly Markets and the Dynamics of Time, Space and Community in Senegal |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-modern-african-studies_2000-09_38_3/page/461 |journal=The Journal of Modern African Studies |volume=38 |issue=3 |pages=461–485 |year=2000 }}</ref> या लेखात कोकणातील आठवडी बाजारांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यांचे भौगोलिक स्वरूप, बाजारात होणारी वस्तूंची देवाणघेवाण, शेतकरी व स्थानिक उत्पादकांची भूमिका, मासळी व सुकी मासळीचा व्यापार, सामाजिक जीवनातील स्थान, जिल्हानिहाय वैशिष्ट्ये आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा आढावा घेतला आहे. == ऐतिहासिक पार्श्वभूम == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेपूर्वीची आहे. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांचा स्वतंत्र अभ्यास करणाऱ्या *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात जिल्हानिहाय आणि तालुकानिहाय गावांमध्ये व शहरांमध्ये भरणाऱ्या आठवडी बाजारांची नोंद करण्यात आली आहे. या प्रकाशनात जिल्हा Gazetteer मधील माहिती, बाजारांची यादी, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांचे स्वरूप यांचाही समावेश आहे.<ref name="CensusWeekly1968">{{cite book |last=Rangnekar |first=D. V. |title=Weekly Markets in Maharashtra |publisher=Superintendent of Census Operations, Maharashtra |place=Bombay |year=1968 |series=Census of India, 1961 |volume=10 |number=Part VII-C }}</ref> ब्रिटिशकालीन *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये कोकणातील बाजारव्यवस्थेची प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उदाहरणे आढळतात. उदाहरणार्थ, सावित्री नदीच्या काठी असलेल्या म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद करण्यात आली असून, त्या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा आसपासच्या प्रदेशातील व्यापार आणि वाहतुकीशीही संबंध होता. Gazetteer मधील नोंदीनुसार म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे आणि पुढे महाड व इतर भागांशी रस्त्याने संपर्क होता.<ref name="RatnagiriGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1880 |volume=10 }}</ref> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागातही आठवडी बाजारांची विस्तृत व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे *Thana District Gazetteer* मधून दिसते. त्यामध्ये ५३ गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. त्यापैकी डहाणू परिसरातील बाजारांमध्ये ठरावीक वारांना मोठ्या संख्येने लोक सहभागी होत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="ThanaGazetteer">{{cite book |editor-last=Campbell |editor-first=James MacNabb |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District |publisher=Government Central Press |place=Bombay |year=1882 |volume=13 }}</ref> या ऐतिहासिक नोंदींवरून कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक गरजांसाठी उभे राहिलेले तात्पुरते बाजार नव्हते, तर गावे, बाजारपेठा, वाहतुकीचे मार्ग आणि आसपासच्या ग्रामीण भागांना जोडणारी व्यापारव्यवस्था म्हणून त्यांचा विकास झाला होता. स्थानिक कृषी उत्पादन, मासळी आणि इतर वस्तूंची देवाणघेवाण तसेच ग्राहक व विक्रेते यांची नियमित भेट यामुळे या बाजारांना ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले. == बाजाराचे ठिकाण आणि भौगोलिक स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांची स्थाने स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, गावांची परस्पर जोडणी आणि वाहतुकीच्या मार्गांशी संबंधित राहिली आहेत. बाजार सामान्यतः अशा ठिकाणी भरत असत की जिथे आसपासच्या गावांतील लोकांना ठरावीक दिवशी सहजपणे एकत्र येता येत असे. त्यामुळे गाव, रस्ते, नदीमार्ग आणि स्थानिक बाजारकेंद्रे यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ऐतिहासिक *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत या भौगोलिक संबंधाचे उदाहरण दिसते. म्हाप्रळ येथे आठवडी बाजार भरत असे आणि सावित्री नदीमार्गे होणारी वाहतूक तसेच पुढील रस्तेमार्ग यांमुळे हे ठिकाण आसपासच्या प्रदेशाशी जोडलेले होते. बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला यांसारख्या वस्तूंची विक्री होत असल्याची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात *Thana District Gazetteer* मध्ये विविध गावे आणि शहरांमध्ये आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजारांची नोंद आढळते. यावरून बाजारांची ठिकाणे ही केवळ मोठ्या शहरांपुरती मर्यादित नसून ग्रामीण व निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक गरजांशी जोडलेली होती, असे दिसून येते.<ref name="ThanaGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या व्यापक स्वरूपाचा अभ्यास करणाऱ्या Census प्रकाशनात बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे. त्यामुळे कोकणातील बाजारांचा अभ्यास करताना त्यांच्या स्थानिक भौगोलिक संदर्भाबरोबरच बाजारकेंद्रांमधील प्रादेशिक संबंधांचाही विचार करता येतो.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजारातील प्रमुख वस्तू == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक परिसराच्या गरजा आणि उपलब्ध उत्पादनांनुसार विविध प्रकारच्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असे. ऐतिहासिक नोंदींमध्ये भाजीपाला, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि स्थानिक दुकानांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === भाजीपाला आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील ग्रामीण बाजारांमध्ये स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या कृषी वस्तूंना महत्त्वाचे स्थान होते. भाजीपाला हा अशा बाजारांमधील नियमित विक्रीचा एक भाग असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसते. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद *Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजार योजना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === मासळी आणि सुकी मासळी === कोकणाचा समुद्रकिनारा आणि मासेमारीशी असलेले घनिष्ठ नाते यामुळे मासळीचा व्यापार आठवडी बाजारांच्या स्वरूपातील एक महत्त्वाचा घटक राहिला आहे. ऐतिहासिक Gazetteer मध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी विकली जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही कोकणातील काही बाजारांमध्ये सुकी मासळीची विक्री आणि मागणी कायम असल्याचे स्थानिक वृत्तांतून दिसते. म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील २०२६ च्या वृत्तात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> === काजू आणि इतर स्थानिक उत्पादने === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात काजू उत्पादनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूक आणि बाजारव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनातून सिंधुदुर्गातील काजू उद्योगाची आर्थिक व वाहतूक-संबंधित वैशिष्ट्ये स्पष्ट होतात.<ref name="Shinde2021"/> तथापि, काजूची उत्पादने प्रत्येक आठवडी बाजारात विकली जातात, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. त्यामुळे या विभागात काजूचा उल्लेख कोकणातील स्थानिक उत्पादनाच्या व्यापक संदर्भात करणे योग्य राहील. === स्थानिक व घरगुती वस्तू === आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार विविध घरगुती व ग्रामीण उपयोगाच्या वस्तूंची विक्री होत असे. Census च्या अभ्यासात ग्रामीण दुकानांचे तसेच पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांचे स्वरूप नोंदवलेले आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार हे केवळ कृषी उत्पादनांच्या विक्रीचे केंद्र नसून ग्रामीण दैनंदिन गरजा पूर्ण करणारी बाजारव्यवस्था म्हणूनही पाहता येतात.<ref name="CensusWeekly1968"/> == बाजाराचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनातील स्थान == कोकणातील आठवडी बाजार हे केवळ वस्तूंच्या खरेदी-विक्रीचे ठिकाण नसून ग्रामीण समाजातील परस्पर संपर्काचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले आहेत. ठरावीक दिवशी भरत असल्यामुळे आसपासच्या गावांतील लोकांना नियमितपणे एकाच ठिकाणी येण्याची संधी मिळत असे. अशा प्रकारे बाजाराच्या माध्यमातून व्यापाराबरोबरच सामाजिक संबंध, माहितीची देवाणघेवाण आणि स्थानिक समुदायातील परस्पर संपर्क यांना चालना मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === बाजार आणि सामाजिक संपर्क === ग्रामीण भागातील बाजारपेठा स्थानिक लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेल्या असल्यामुळे त्यांचे स्वरूप केवळ आर्थिक व्यवहारांपुरते मर्यादित राहत नाही. आठवडी बाजाराच्या दिवशी विक्रेते, ग्राहक, शेतकरी आणि विविध गावांमधून येणारे लोक एकत्र येतात. त्यामुळे बाजार हा ग्रामीण समाजातील भेटीगाठी आणि सामाजिक संपर्काचा एक नियमित अवकाश बनतो. आठवडी बाजार आणि समुदाय यांच्यातील अशा संबंधांचा अभ्यास इतर ग्रामीण समाजांच्या संदर्भातही करण्यात आला आहे.<ref name="Perry2000"/> === बाजार आणि स्थानिक जीवनपद्धती === कोकणातील बाजारांमध्ये स्थानिक परिसरात उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंची देवाणघेवाण होत असल्याने बाजाराचा संबंध स्थानिक जीवनपद्धतीशीही जोडलेला राहिला आहे. कृषी उत्पादन, मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची विक्री यामुळे बाजार हा स्थानिक उत्पादन आणि ग्रामीण उपभोग यांना जोडणारा दुवा ठरतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === आठवडी बाजारामुळे लहान उत्पादक आणि विक्रेत्यांना स्थानिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळते. आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या शेतकरी आठवडे बाजार योजनेतही उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे पारंपरिक आठवडी बाजाराच्या सामाजिक भूमिकेबरोबरच त्याचे आर्थिक महत्त्व आधुनिक बाजारव्यवस्थेतही कायम राहिले आहे.<ref name="MSAMB201920">{{cite report |author=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |title=Annual Report: Year 2019–2020 |publisher=Maharashtra State Agricultural Marketing Board |place=Pune |year=2020 |url=https://www.msamb.com/Documents/5d83680a-f6fe-49a2-bd95-16e3d45b7584.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> == जिल्हानिहाय स्वरूप == कोकणातील आठवडी बाजारांचे स्वरूप जिल्ह्याच्या भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक उत्पादन, वाहतूक व्यवस्था आणि ग्रामीण वस्तींच्या रचनेनुसार बदलते. ऐतिहासिक काळातील Gazetteer आणि Census नोंदींमधून कोकणातील विविध भागांत आठवडी व अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात जिल्हा व तालुकानिहाय बाजारांची माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === रायगड === रायगड परिसरातील आठवडी बाजारांचा संबंध ग्रामीण वस्ती, स्थानिक उत्पादन आणि कोकणातील अंतर्गत वाहतूकमार्गांशी राहिला आहे. ऐतिहासिक Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer मधील म्हाप्रळच्या नोंदीत आठवडी बाजार, त्यातील सुकी मासळी व भाजीपाला यांचा उल्लेख आढळतो. म्हाप्रळचा बाजार सावित्री नदीमार्गे आणि पुढील स्थलमार्गांशी जोडलेल्या व्यापारव्यवस्थेचा भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळचा आठवडी बाजार आधुनिक काळातही सुरू असून त्यामध्ये सुकी मासळीच्या व्यापाराला महत्त्व असल्याचे समकालीन वृत्तांतून दिसून येते.<<ref name="Mhapral2026">{{cite news |last=भागवत |first=रघुनाथ |title=म्हाप्रळचा आठवडा बाजार सुपरहिट |work=पुढारी |date=30 May 2026 |url=https://pudhari.news/maharashtra/raigad/mhapral-weekly-market-khadipatta-business-seafood-demand-sb97 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण बाजारव्यवस्थेची ऐतिहासिक नोंद Bombay Presidency Gazetteer मध्ये आढळते. आठवडी बाजार हे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण आणि आसपासच्या ग्रामीण भागाशी व्यापारसंबंध प्रस्थापित करणारे केंद्र म्हणून कार्यरत होते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासातही रत्‍नागिरीसह विविध जिल्ह्यांतील बाजारांची जिल्हा व तालुकानिहाय माहिती संकलित करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध गावांमध्ये आणि बाजारकेंद्रांमध्ये आठवडी बाजारांची परंपरा आजही आढळते. आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये देवगड, कणकवली, कुडाळ, मालवण, सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील आठवडी बाजारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="SindhudurgMarkets2024">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजार |website=सकाळ |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c33351-txt-sindhudurg-20241107021538 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे भरत असलेल्या आठवडी बाजाराशी संबंधित सामाजिक उपक्रमांची नोंदही समकालीन वृत्तांतून आढळते. यावरून बाजार हा स्थानिक व्यापाराबरोबरच सार्वजनिक आणि सामाजिक जीवनाचा भाग असल्याचे दिसते.<ref name="MangaonKudalWeekly">{{cite web |title=My Village Healthy Village public awareness rally in Mangaon, Kudal |website=Kokansad Live |url=https://kokansadlive.com/kokan/my-village-healthy-village-public-awareness-rally-in-mangaon-kudal/32164 |access-date=11 August 2026 |language=en }}</ref> === ठाणे–पालघर प्रदेश === कोकणाच्या उत्तरेकडील भागात आठवडी बाजारांची विस्तृत ऐतिहासिक व्यवस्था अस्तित्वात असल्याचे Thana District Gazetteer मधून दिसून येते. या नोंदीत विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार भरत असल्याचे नमूद केले आहे. बाजारांचे दिवस आणि त्यांच्याशी संबंधित स्थानिक व्यापारव्यवस्थेची माहितीही या ऐतिहासिक नोंदीत आढळते.<ref name="ThanaGazetteer"/> या ऐतिहासिक बाजारव्यवस्थेमुळे ग्रामीण वस्ती, स्थानिक बाजारकेंद्रे आणि आसपासच्या प्रदेशांतील व्यापार यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतात. == काही उल्लेखनीय बाजार == कोकणातील आठवडी बाजारांची परंपरा समजून घेण्यासाठी ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक काळातील उपलब्ध वृत्तस्रोतांमध्ये उल्लेख झालेल्या काही बाजारांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. या बाजारांमधून स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण, ग्रामीण ग्राहकांच्या गरजा आणि बाजारकेंद्रांशी संबंधित स्थानिक व्यवहारांचे स्वरूप दिसून येते. === म्हाप्रळचा आठवडी बाजार === म्हाप्रळ हे सावित्री नदीच्या काठी वसलेले ठिकाण असून ऐतिहासिक काळात ते महत्त्वाचे व्यापारी ठिकाण होते. *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथे चांगली उपस्थिती असलेला आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंद आहे. या बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळच्या बाजाराचे स्वरूप त्याच्या भौगोलिक स्थानाशीही संबंधित होते. सावित्री नदीतून म्हाप्रळपर्यंत नौकांची वाहतूक होत असे. म्हाप्रळ आणि महाडदरम्यान नदीमार्गाची वाहतूक काही ठिकाणी अरुंद व उथळ पात्रामुळे अवघड असल्याची नोंदही Gazetteer मध्ये आहे. म्हाप्रळपासून पोलादपूरजवळील मार्गांशी जोडणारा सर्व-हवामानात वापरता येणारा मोटारमार्ग असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही म्हाप्रळचा आठवडी बाजार सुरू आहे. ३० मे २०२६ रोजीच्या वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी मोठी गर्दी होत असून कटलरी, तयार कपडे, मिठाई, ओली मासळी, विद्युत वस्तू, धान्य, भाज्या, भांडी आणि मसाल्याचे पदार्थ यांचीही विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. हा बाजार दर शुक्रवारी भरतो.<ref name="Mhapral2026"/> === मालवणचा आठवडा बाजार === मालवणचा पारंपरिक सोमवारचा आठवडा बाजार हा स्थानिक बाजारव्यवस्थेचा एक भाग आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, हा बाजार पूर्वी मालवणच्या मुख्य बाजारपेठेत भरत असे; कोरोना काळात तो देऊळवाडा सागरी महामार्गावर तात्पुरता हलविण्यात आला होता. बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांनी केली होती.<ref name="MalvanWeekly">{{cite web |title=मालवणचा आठवडा बाजार |website=Konkan Samwad |url=https://konkansamwad.com/konkan_samwad_news_-7743-10621 |access-date=11 August 2026 |language=mr }}</ref> या वृत्तानुसार मुख्य बाजारपेठेत मासे मार्केट, कोकणी मेवा आणि स्थानिक भाजी विक्रेते यांच्यासह इतर दुकानदारांचा व्यापार चालतो. त्यामुळे मालवणचा आठवडा बाजार हा स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेला असल्याचे दिसून येते.<ref name="MalvanWeekly"/> === कुडाळ–माणगाव परिसर === कुडाळ तालुक्यातील माणगाव येथे आठवडा बाजार भरत असल्याची नोंद ४ ऑगस्ट २०२६ रोजीच्या स्थानिक वृत्तात आढळते. या आठवडा बाजाराच्या निमित्ताने "माझे गाव आरोग्य संपन्न गाव" या शासकीय उपक्रमांतर्गत जनजागृती रॅलीचे आयोजन करण्यात आले होते. प्राथमिक आरोग्य केंद्र माणगाव, उपकेंद्र माणगाव, आयुष्मान आरोग्य मंदिर कालेली आणि ग्रामपंचायत माणगाव यांच्या संयुक्त विद्यमाने हा उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडा बाजाराच्या दिवशी बाजारात येणाऱ्या नागरिकांपर्यंत सार्वजनिक जनजागृतीचे उपक्रम पोहोचविण्यासाठी बाजाराचे ठिकाण वापरले जात असल्याचे दिसते. मात्र या वृत्ताच्या आधारे माणगावच्या बाजाराच्या व्यापाराचे स्वरूप किंवा आर्थिक उलाढालीबाबत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="MangaonKudalWeekly"/> === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील इतर बाजार === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात २०२४ मधील वृत्तानुसार, देवगड तालुक्यातील मिठबांव, गिरगाव आणि वैभववाडी शहर, कणकवली-कोळोशी, कुडाळ शहर, मालवण-पोईप, मसदे, सावंतवाडी तालुक्यातील आरोस आणि वेंगुर्ले तालुक्यातील आडेली येथे आठवडी बाजार भरतात. २० नोव्हेंबर २०२४ रोजी विधानसभा निवडणुकीच्या मतदानाच्या पार्श्वभूमीवर या बाजारांना त्या दिवशी बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> == आठवडी बाजार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या कृषी उत्पादनांची, मासळीची, सुकी मासळीची आणि इतर वस्तूंची विक्री करण्यासाठी या बाजारांमुळे नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. त्यामुळे उत्पादक, विक्रेते आणि ग्राहक यांच्यातील व्यवहारांना स्थानिक पातळीवर एक निश्चित व्यासपीठ मिळत असे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक === आठवडी बाजारांमुळे स्थानिक शेतकरी आणि लहान उत्पादकांना आपल्या उत्पादनांची स्थानिक ग्राहकांपर्यंत विक्री करण्याची संधी मिळते. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात ग्रामीण बाजारांची रचना, विक्रेते आणि पारंपरिक फिरत्या विक्रेत्यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांच्या थेट विक्रीसाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे हा आहे. त्यामुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन मिळते.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठ === आठवडी बाजार हे आसपासच्या गावांतील स्थानिक व्यापाराला चालना देणारे केंद्र म्हणूनही कार्य करतात. ठरावीक दिवशी बाजार भरत असल्यामुळे विविध गावांतील विक्रेते आणि ग्राहक एकाच ठिकाणी येतात. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची देवाणघेवाण तसेच दैनंदिन गरजेच्या वस्तूंची उपलब्धता यांना नियमित स्वरूप प्राप्त होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> ऐतिहासिक नोंदींमध्ये म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याचे नमूद केले आहे. या बाजाराचा नदीमार्ग आणि स्थलमार्गाशी असलेला संबंध स्थानिक व्यापाराच्या भौगोलिक स्वरूपाचे उदाहरण देतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === ग्रामीण बाजारव्यवस्थेतील स्थान === आठवडी बाजारांची रचना ही कायमस्वरूपी मोठ्या बाजारपेठांपेक्षा वेगळी असून त्यांचे कार्य ठरावीक दिवशी आणि ठरावीक ठिकाणी केंद्रित असते. ग्रामीण भागातील लोकांच्या दैनंदिन गरजा, स्थानिक उत्पादनांची विक्री आणि आसपासच्या गावांतील व्यापार यांना जोडणारी ही बाजारव्यवस्था दीर्घकाळापासून अस्तित्वात आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासामुळे या बाजारव्यवस्थेचे जिल्हा आणि तालुकानिहाय स्वरूप तसेच ग्रामीण विक्रेते आणि बाजारातील व्यापारपद्धतींचे ऐतिहासिक दस्तऐवजीकरण उपलब्ध होते.<ref name="CensusWeekly1968"/> == मासळी आणि सुकी मासळीचा व्यापार == कोकणाच्या किनारी भौगोलिक परिस्थितीमुळे मासेमारीचा स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी घनिष्ठ संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारांमध्ये ताजी मासळी तसेच सुकी मासळीची विक्री होत असल्याच्या ऐतिहासिक आणि आधुनिक नोंदी आढळतात. त्यामुळे मासळीचा व्यापार हा कोकणातील काही आठवडी बाजारांच्या स्वरूपाचा एक महत्त्वाचा भाग राहिला आहे.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === सुकी मासळीची विक्री === ऐतिहासिक *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये म्हाप्रळ येथील आठवडी बाजारात सुकी मासळी आणि भाजीपाला विकला जात असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. यावरून सुकी मासळीची विक्री ही कोकणातील बाजारव्यवस्थेतील जुनी व्यापारपरंपरा असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळातही सुकी मासळीचा व्यापार काही कोकणी बाजारांमध्ये सुरू असल्याचे उपलब्ध वृत्तस्रोतांमधून दिसते. २०२६ मधील म्हाप्रळच्या आठवडी बाजारावरील वृत्तानुसार, बाजारात सुकी मासळीच्या खरेदीसाठी ग्राहकांची गर्दी होत असून सुकी मासळीबरोबरच ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले आणि इतर वस्तूंचीही विक्री केली जाते.<ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापाराचे स्थानिक स्वरूप === कोकणातील किनारी भागांमध्ये मासळीच्या उपलब्धतेचा आणि स्थानिक बाजारपेठांचा परस्पर संबंध राहिला आहे. आठवडी बाजारामुळे आसपासच्या ग्रामीण भागातील ग्राहकांना मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची खरेदी करण्यासाठी नियमित बाजारपेठ उपलब्ध होत असे. ऐतिहासिक म्हाप्रळ बाजाराच्या नोंदीत सुकी मासळीच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो, तर आधुनिक वृत्तांतांमध्ये ताजी आणि सुकी मासळी या दोन्ही प्रकारच्या विक्रीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriGazetteer"/><ref name="Mhapral2026"/> === मासळी व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीमुळे किनारी भागातील उत्पादन आणि ग्रामीण ग्राहक यांच्यातील बाजारसंबंध दृढ होण्यास मदत झाली. सुकी मासळी ही साठवणूक आणि वाहतूक सुलभ करणारे उत्पादन असल्यामुळे तिचा व्यापार किनारी भागाबरोबरच अंतर्गत ग्रामीण बाजारांशीही संबंधित राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सुकी मासळी क्षेत्रावरील २०२६ च्या अहवालात राज्यातील सुकी मासळीच्या उत्पादन, व्यापार आणि बाजारव्यवस्थेशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="DriedFishMaharashtra2026">{{cite report |title=Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026 |publisher=Dried Fish Matters |year=2026 |url=https://driedfishmatters.org/wp-content/uploads/2026/05/DFM-Maharashtra-report-2026.pdf |access-date=11 August 2026 }}</ref> कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना मासळीचा व्यापार हा केवळ एक वस्तूविषयक घटक म्हणून न पाहता, किनारी उत्पादन, ग्रामीण बाजारपेठ आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणाऱ्या आर्थिक प्रक्रियेचा भाग म्हणून पाहता येतो. == किनारी मत्स्यव्यवसाय आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था == कोकणातील किनारी भागातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदायांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. मासेमारी, त्यावर आधारित उपजीविका आणि स्थानिक आर्थिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध किनारी समुदायांच्या सामाजिक-आर्थिक जीवनाशी जोडलेला आहे. Goa आणि Maharashtra मधील किनारी मासेमारी समुदायांच्या संदर्भातील Sawant यांच्या अभ्यासात या समुदायांशी संबंधित सूक्ष्म वित्तीय कार्यक्रम आणि त्यांच्या आर्थिक व्यवहारांचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Sawant2017"/> आठवडी बाजारांच्या संदर्भात पाहता, मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित उत्पादनांची स्थानिक बाजारपेठेत देवाणघेवाण होणे ही किनारी अर्थव्यवस्थेची एक महत्त्वाची बाब आहे. कोकणातील बाजारांमध्ये मासळी आणि सुकी मासळीच्या विक्रीच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित समुदाय, स्थानिक उत्पादन आणि बाजारपेठ यांच्यातील संबंधांचा विचार केल्यास आठवडी बाजार हे किनारी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील उत्पादन आणि स्थानिक उपभोग यांना जोडणारे एक माध्यम म्हणून पाहता येतात.<ref name="Sawant2017">{{cite journal |last=Sawant |first=Shekhar V. |title=Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra |journal=Journal of Commerce & Management Thought |volume=8 |issue=3 |pages=589–601 |year=2017 }}</ref><ref name="RatnagiriGazetteer"/> == शेतकरी, स्थानिक उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका == कोकणातील आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक शेतकरी, उत्पादक आणि विक्रेत्यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होणाऱ्या उत्पादनांची विक्री करण्यासाठी आठवडी बाजार हे एक नियमित माध्यम ठरले. महाराष्ट्रातील आठवडी बाजारांच्या Census अभ्यासात ग्रामीण बाजारांतील विक्रेते, पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="CensusWeekly1968"/> === शेतकऱ्यांची भूमिका === आठवडी बाजारामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची परिसरातील ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध होते. भाजीपाला आणि इतर स्थानिक कृषी उत्पादनांची विक्री ही ग्रामीण बाजारव्यवस्थेचा एक भाग राहिली आहे. म्हाप्रळच्या ऐतिहासिक आठवडी बाजारात भाजीपाला विकला जात असल्याची नोंद *Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi* मध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> आधुनिक काळात महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमध्ये शेतकऱ्यांना आपल्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्यावर भर देण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === स्थानिक उत्पादक === कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचे स्वरूप भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलते. कृषी उत्पादनांबरोबरच मासळी, सुकी मासळी आणि इतर स्थानिक वस्तूंची बाजारांमध्ये देवाणघेवाण होत असल्याच्या नोंदी आढळतात.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करणाऱ्या Shinde आणि Balasubramanian यांच्या संशोधनात काजू उद्योगाशी संबंधित वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारव्यवस्थेचा विचार करण्यात आला आहे. हा संदर्भ सिंधुदुर्गातील स्थानिक उत्पादन आणि बाजारव्यवस्थेतील संबंध समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021">{{cite journal |last=Shinde |first=Shilpa C. |last2=Balasubramanian |first2=Natarajan |title=Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry |journal=Alinteri Journal of Agricultural Sciences |volume=36 |issue=2 |pages=171 & 178 |year=2021 }}</ref> === विक्रेते आणि पारंपरिक फिरते विक्रेते === आठवडी बाजारांच्या अभ्यासात विक्रेत्यांचे स्थान महत्त्वाचे आहे. *Weekly Markets in Maharashtra* या Census प्रकाशनात पारंपरिक फिरते विक्रेते आणि ग्रामीण दुकानांच्या स्वरूपाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. त्यामुळे आठवडी बाजार ही केवळ उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट देवाणघेवाणीची व्यवस्था नसून विविध प्रकारच्या विक्रेत्यांचा सहभाग असलेली ग्रामीण बाजारव्यवस्था होती, असे दिसून येते.<ref name="CensusWeekly1968"/> विक्रेत्यांच्या सहभागामुळे आठवडी बाजारांमध्ये स्थानिक उत्पादनांबरोबरच ग्रामीण दैनंदिन गरजांच्या विविध वस्तू उपलब्ध होत असत. त्यामुळे बाजार हा आसपासच्या गावांसाठी नियमित खरेदी-विक्रीचे केंद्र म्हणून कार्यरत राहिला. == बाजार आणि वाहतूक व्यवस्था == कोकणातील आठवडी बाजारांच्या विकासात स्थानिक वाहतूकमार्गांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. बाजारांची ठिकाणे ही गावे, नदीमार्ग आणि स्थलमार्ग यांच्याशी जोडलेली असल्याचे ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते. त्यामुळे स्थानिक उत्पादनांची बाजारपेठेपर्यंत वाहतूक आणि ग्राहकांची बाजारात ये-जा यांच्यात परस्परसंबंध निर्माण झाला.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === नदीमार्ग आणि बाजार === ऐतिहासिक काळातील म्हाप्रळच्या उदाहरणावरून नदीमार्गाचा बाजारव्यवस्थेशी असलेला संबंध स्पष्ट होतो. म्हाप्रळपर्यंत सावित्री नदीमार्गे नौकांची वाहतूक होत असे. त्यामुळे नदीमार्ग हा स्थानिक व्यापार आणि बाजारपेठेशी संबंधित वाहतुकीचा एक भाग होता.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> म्हाप्रळ आणि परिसरातील बाजारव्यवस्थेचा विचार करताना नदीमार्गामुळे किनारी व अंतर्गत भागांमधील वस्तूंच्या वाहतुकीसाठी उपलब्ध झालेल्या संपर्काचे महत्त्व लक्षात येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> === स्थलमार्ग आणि बाजारकेंद्रे === नदीमार्गाबरोबरच स्थलमार्गांचाही बाजारांच्या स्थानाशी संबंध होता. म्हाप्रळपासून आसपासच्या भागांशी रस्त्याने संपर्क असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे बाजारकेंद्रांची निवड आणि त्यांची कार्यक्षमता ही स्थानिक वाहतूकसुविधांशी संबंधित असल्याचे दिसून येते.<ref name="RatnagiriGazetteer"/> ठाणे जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध गावे व शहरांमध्ये आठवडी आणि अर्ध-आठवडी बाजार अस्तित्वात असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून बाजारकेंद्रे ही ग्रामीण आणि निमशहरी वस्तींच्या स्थानिक व्यापारव्यवस्थेशी जोडलेली होती, असे दिसते.<ref name="ThanaGazetteer"/> === आधुनिक वाहतूकव्यवस्थेचा प्रभाव === आधुनिक काळात बाजारपेठांपर्यंत उत्पादन पोहोचविण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व वाढले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काजू उद्योगाचा अभ्यास करताना Shinde आणि Balasubramanian यांनी उत्पादन, वाहतूक आणि बाजारव्यवस्था यांच्यातील संबंधांचा विचार केला आहे. हा अभ्यास स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठेशी जोडण्यासाठी वाहतूकव्यवस्थेचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी उपयुक्त ठरतो.<ref name="Shinde2021"/> अशा प्रकारे कोकणातील आठवडी बाजारांच्या संदर्भात नदीमार्ग, स्थलमार्ग आणि आधुनिक वाहतूकव्यवस्था यांचा विचार बाजारकेंद्रांच्या भौगोलिक आणि आर्थिक स्वरूपाशी संबंधित घटक म्हणून करता येतो. == आधुनिक काळातील बदल == आधुनिक काळात कोकणातील आठवडी बाजारांच्या स्वरूपात काही बदल झाले असले, तरी स्थानिक पातळीवरील बाजारव्यवस्थेचे महत्त्व कायम असल्याचे उपलब्ध नोंदींमधून दिसून येते. पारंपरिक बाजारांबरोबरच शेतकरी आणि उत्पादकांना थेट ग्राहकांशी जोडण्यासाठी आधुनिक बाजारव्यवस्थेच्या विविध योजना आणि उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MSAMB201920"/> === पारंपरिक बाजारांचे सातत्य === कोकणातील काही पारंपरिक आठवडी बाजार आजही सुरू असल्याच्या नोंदी आढळतात. म्हाप्रळचा आठवडी बाजार याचे उदाहरण आहे. २०२६ मधील वृत्तानुसार, या बाजारात सुकी मासळी, ओली मासळी, भाज्या, धान्य, मसाले, कपडे आणि इतर वस्तूंची विक्री होत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Mhapral2026"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी आठवडी बाजार भरत असल्याची नोंदही आधुनिक वृत्तस्रोतांमध्ये आढळते. यामध्ये जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांतील बाजारकेंद्रांचा समावेश आहे.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === शेतकरी आठवडे बाजार === आधुनिक कृषी पणन व्यवस्थेत शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनांची थेट ग्राहकांना विक्री करण्यासाठी बाजारपेठ उपलब्ध करून देण्याच्या उद्देशाने महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळामार्फत शेतकरी आठवडे बाजाराची संकल्पना राबविण्यात आली आहे. या व्यवस्थेमुळे उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यातील थेट संपर्काला प्रोत्साहन देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.<ref name="MSAMB201920"/> === बाजाराचे बदलते स्वरूप === आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपाबरोबरच बाजारांमध्ये उपलब्ध होणाऱ्या वस्तूंच्या प्रकारातही विविधता दिसून येते. म्हाप्रळच्या आधुनिक बाजारावरील वृत्तात मासळी आणि भाज्यांबरोबरच धान्य, मसाले, कपडे, भांडी, विद्युत वस्तू आणि इतर दैनंदिन वापराच्या वस्तूंच्या विक्रीचा उल्लेख आहे.<ref name="Mhapral2026"/> यामुळे आधुनिक आठवडी बाजार हे केवळ स्थानिक कृषी उत्पादनांच्या देवाणघेवाणीपुरते मर्यादित न राहता ग्रामीण भागातील विविध दैनंदिन गरजा पूर्ण करणाऱ्या बाजारव्यवस्थेचा भाग बनले असल्याचे उपलब्ध उदाहरणांवरून दिसून येते. == आव्हाने आणि बदलती बाजारव्यवस्था == आठवडी बाजारांच्या पारंपरिक स्वरूपावर स्थानिक परिस्थिती, वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेतील बदलांचा परिणाम होत असतो. काही ठिकाणी बाजाराचे ठिकाण बदलणे, बाजाराच्या दिवशी निर्बंध येणे किंवा पारंपरिक बाजारपेठेच्या वापराबाबत स्थानिक पातळीवर बदल होणे, अशा घटना आधुनिक काळातील बाजारव्यवस्थेतील बदल दर्शवितात.<ref name="MalvanWeekly"/><ref name="SindhudurgMarkets2024"/> === बाजाराचे ठिकाण आणि व्यवस्थापन === मालवणच्या आठवडा बाजाराच्या संदर्भात बाजाराचे ठिकाण बदलल्याची नोंद आढळते. कोरोना काळात हा बाजार तात्पुरत्या स्वरूपात दुसऱ्या ठिकाणी हलविण्यात आला होता. त्यानंतर बाजार पुन्हा मुख्य बाजारपेठेत भरविण्याची मागणी व्यापाऱ्यांकडून करण्यात आली होती.<ref name="MalvanWeekly"/> या उदाहरणातून आठवडी बाजाराचे ठिकाण हे विक्रेते, ग्राहक आणि स्थानिक व्यापारासाठी महत्त्वाचे असल्याचे दिसून येते. बाजाराचे स्थान बदलल्यास बाजाराशी संबंधित व्यापारी आणि ग्राहकांच्या नियमित व्यवहारांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. === सार्वजनिक व्यवस्था आणि बाजार === आठवडी बाजारांच्या व्यवस्थापनात सार्वजनिक प्रशासनाशी संबंधित बाबींचाही संबंध येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात २०२४ मध्ये विधानसभा निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर काही आठवडी बाजार बंद ठेवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. जिल्ह्यातील विविध ठिकाणच्या आठवडी बाजारांचा त्यामध्ये समावेश होता.<ref name="SindhudurgMarkets2024"/> अशा घटनांमधून आठवडी बाजार हे स्थानिक सार्वजनिक व्यवस्थेचा भाग असल्याचे दिसून येते. बाजार सुरू ठेवणे, त्याचे ठिकाण निश्चित करणे किंवा विशिष्ट परिस्थितीत त्यावर निर्बंध घालणे यासाठी स्थानिक प्रशासनाच्या निर्णयांची भूमिका असू शकते. === पारंपरिक आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेचा संबंध === पारंपरिक आठवडी बाजारांबरोबरच आधुनिक काळात शेतकरी आठवडे बाजारासारख्या व्यवस्थांमधून उत्पादक आणि ग्राहक यांच्यात थेट संपर्क निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळाच्या उपक्रमांमधून या प्रकारच्या बाजारव्यवस्थेला संस्थात्मक स्वरूप देण्याचा प्रयत्न दिसून येतो.<ref name="MSAMB201920"/> त्यामुळे कोकणातील आठवडी बाजारांचा अभ्यास करताना पारंपरिक बाजारांचे सातत्य आणि आधुनिक बाजारव्यवस्थेतील बदल या दोन्ही बाबींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == चित्रदालन == <gallery widths="250" heights="180"> File:कोकणातील गावातील आठवडी बाजार.jpg|कोकणातील गावातील आठवडी बाजार<br />Weekly Market in a Konkan Village File:Konkan real treasure.jpg|कोकणातील स्थानिक उत्पादनांचा बाजार<br />Local Produce Market in Konkan </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == अधिक वाचन == * Rangnekar, D. V. ''Weekly Markets in Maharashtra''. Census of India, 1961, Volume 10, Part VII-C. Superintendent of Census Operations, Maharashtra, 1968. * Catanach, Ian J. ''Rural Credit in Western India, 1875–1930: Rural Credit and the Co-operative Movement in the Bombay Presidency''. University of California Press, Berkeley, 1970. * Sawant, Shekhar V. "Best Practices in Microfinance Programmes in Konkan: Coastal Fishing Communities: A Case Study of Goa and Maharashtra". ''Journal of Commerce & Management Thought'', 8(3), 2017, pp. 589–601. * Shinde, Shilpa C.; Balasubramanian, N. "Optimal Transportation System & Resilience: A Study of Sindhudurg District Cashew Industry". ''Alinteri Journal of Agriculture Sciences'', 36(2), 2021, pp. 171–178. * Dried Fish Matters. ''Dried Fish Matters: Maharashtra Report 2026''. 2026. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi''. Government Central Press, Bombay, 1880. * Campbell, James MacNabb (ed.). ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana District''. Government Central Press, Bombay, 1882. == बाह्य दुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/home.html Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer] — महाराष्ट्र शासन, Gazetteers Department * [https://mahapanan.maharashtra.gov.in/ पणन संचालनालय, महाराष्ट्र शासन]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.msamb.com/ महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] asqaxhu1brv0b3ann4mzshrcrfgywdb 0 383135 2712187 2711774 2026-09-25T11:52:57Z KiranBOT 139572 दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v3.1.1-current 2712187 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = कोकणातील कुणबी | image = [[File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|250px]] | image_caption = ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण | popplace = कोकण, महाराष्ट्र | languages = मराठी, कोकणी | religions = हिंदू धर्म }} '''कोकणातील कुणबी''' हा महाराष्ट्राच्या कोकण प्रदेशातील ऐतिहासिकदृष्ट्या कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित असलेला सामाजिक समुदाय आहे. कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाचा संबंध रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याच्या विविध भागांतील ग्रामीण समाजरचना, शेती, जमीनव्यवस्था आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशी आढळतो. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर, जनगणना अहवाल तसेच नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय आणि भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये या समुदायाचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Ratnagiri1880">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref><ref name="Kolaba1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref><ref name="Enthoven1922">{{cite book |last=Enthoven |first=Reginald Edward |title=The Tribes and Castes of Bombay |volume=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1922 }}</ref> कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाची सुरुवात एखाद्या विशिष्ट राजवंशापासून किंवा एका निश्चित कालखंडापासून झाली असे निश्चितपणे सांगता येत नाही. महाराष्ट्र आणि कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी प्राचीन आहे; तथापि प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने थेट ''कुणबी'' म्हणणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. पुढील काळात कृषी, जमीनव्यवस्था, ग्रामसंस्था, महसूलपद्धती, स्थलांतर आणि सामाजिक ओळखीमधील बदलांच्या प्रक्रियेत कोकणातील कुणबी समाजाची विविध प्रादेशिक रूपे विकसित झाली. १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि जनगणना अहवाल कोकणातील लोकसंख्या, शेती, जमीनधारणा आणि ग्रामीण समाजरचनेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्रोत आहेत. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी, कोलाबा आणि जंजिरा तसेच ठाणे प्रदेशांच्या गॅझेटियरमध्ये कृषक समाज, जमीनव्यवस्था, महसूल आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते.<ref name="Ratnagiri1880" /><ref name="Kolaba1883" /><ref name="Thana1882">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana |volume=13 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८१ च्या जनगणनेनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या ३,८१,६४९ होती. त्याच नोंदींमध्ये जन्मस्थान, भाषा, धर्म, वय, लिंग आणि उपविभागनिहाय लोकसंख्येची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="Kolaba1883" /> कोकणातील कुणबी समाज एकसंध आणि अपरिवर्तनीय सामाजिक गट म्हणून राहिलेला नाही. वेगवेगळ्या प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक रचना, विवाहपद्धती, स्थलांतर, आर्थिक परिस्थिती, जमीनधारणा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांमुळे कुणबीशी संबंधित विविध प्रादेशिक आणि सामाजिक ओळखी आढळतात. ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Maratha Kunbi'' तसेच इतर प्रादेशिक संज्ञांचा वापर आढळतो. या संज्ञांचे अर्थ आणि प्रशासकीय वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले असल्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील आकडे थेट परस्पर तुलनीय मानताना सावधगिरी आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात शेतीला महत्त्वाचे स्थान राहिले असले तरी समुदायाची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका केवळ शेतीपुरती मर्यादित राहिलेली नाही. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे हंगामी स्वरूपात जात असल्याची नोंद आहे. त्याच नोंदीमध्ये काही कुणबी सैन्य, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करून घरी राहिलेल्या कुटुंबीयांना पैसे पाठवत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Kolaba1883" /> पुढील काळात शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यवसाय, उद्योग, सहकार आणि शहरी रोजगार यांमध्येही कोकणातील ग्रामीण समाजाचा सहभाग वाढला. या सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाची स्वतंत्र आकडेवारी आणि संपूर्ण ग्रामीण किंवा जिल्हास्तरीय आकडेवारी यांमध्ये फरक ठेवणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर हे आधुनिक काळातील महत्त्वाचे सामाजिक-आर्थिक घटक आहेत. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गसारख्या जिल्ह्यांमध्ये शिक्षण आणि रोजगारासाठी मोठ्या शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतराचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला आहे. Kunkeri गावावरील १९६१–१९८७–२०१७ या कालखंडाच्या तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षणासाठी स्थलांतर, रोजगारातील बदल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील परिवर्तन यांचे दस्तऐवजीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019">{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |author2=Chinmay Tumbe |author3=Amita Bhide |title=Mass Migration from Rural India: A Restudy of Kunkeri Village in Konkan, Maharashtra, 1961–1987–2017 |journal=Journal of Interdisciplinary Economics |volume=31 |issue=1 |year=2019 |pages=42–62 }}</ref> आज कोकणातील कुणबींची स्वतंत्र आणि अधिकृत जिल्हानिहाय लोकसंख्या किंवा टक्केवारी उपलब्ध नाही. आधुनिक जनगणनेत सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय लोकसंख्या प्रकाशित झालेली नसल्यामुळे उपलब्ध अनधिकृत अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडे म्हणून मांडता येत नाही. त्यामुळे ऐतिहासिक Censusमधील कुणबी किंवा Maratha-Kunbi वर्गीकरणाची संख्या आणि आजच्या कुणबी समाजाची लोकसंख्या यांची थेट तुलना करणे योग्य नाही. भारत सरकारने २०२७मध्ये जनगणना घेण्याचा निर्णय घेतला असून केंद्र सरकारने २०२५मध्ये या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय जाहीर केला आहे. त्यामुळे जनगणना प्रक्रिया पूर्ण होऊन अधिकृत आकडे प्रसिद्ध झाल्यानंतर कुणबी आणि संबंधित सामाजिक वर्गांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत माहिती उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र सध्या २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=Lok Sabha Unstarred Question No. 258 |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2 December 2025 |url=https://www.mha.gov.in/MHA1/Par2017/pdfs/par2025-pdfs/LS02122025/258.pdf }}</ref> या लेखात कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास, नाव आणि संज्ञांची पार्श्वभूमी, भौगोलिक वितरण, मध्ययुगीन आणि ब्रिटिशकालीन ग्रामीण समाज, रत्‍नागिरी, रायगड आणि उत्तर कोकणातील सामाजिक स्थिती, तिलोरी कुणबी, कुणबी बोली, सामाजिक रचना, शेती आणि अर्थव्यवस्था, स्थलांतर, मराठा-कुणबी संबंध, लोकसंख्याशास्त्रीय बदल, आधुनिक प्रशासकीय स्थिती आणि सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा उपलब्ध विश्वसनीय ऐतिहासिक, शासकीय आणि शैक्षणिक स्रोतांच्या आधारे आढावा घेतला आहे. == कुणबी आणि संज्ञा == ‘कुणबी’ ही संज्ञा पश्चिम भारतातील कृषक समुदायांच्या संदर्भात ऐतिहासिकदृष्ट्या वापरली गेली आहे. महाराष्ट्र आणि कोकणाच्या विविध भागांत या समुदायाशी संबंधित ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'' तसेच काही प्रादेशिक संदर्भांत ''Tilori Kunbi'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील स्रोतांमध्ये आढळतात. या संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत आणि सर्व काळात समान अर्थाने झाला असे मानता येत नाही. वसाहतकालीन ethnographic साहित्य, जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण प्रदेश आणि काळानुसार बदलत गेले.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916">{{cite book |last=Russell |first=R. V. |author2=Hiralal |title=The Tribes and Castes of the Central Provinces of India |volume=4 |publisher=Macmillan and Co., Limited |location=London |year=1916 }}</ref> === कुणबी आणि Kunbi === ‘कुणबी’ हे मराठी रूप असून इंग्रजीतील ''Kunbi'' हे त्याचे प्रचलित लिप्यंतरित रूप आहे. वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ''Kunbi'' हा शब्द महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतातील विविध कृषक समुदायांच्या संदर्भात वापरला गेला आहे. Enthoven यांच्या The Tribes and Castes of Bombay मध्ये ''Kunbi'' आणि ''Kanbi'' या संज्ञांचा कृषक समुदायांच्या संदर्भात विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === Kanbi === ‘कानबी’ किंवा ''Kanbi'' ही संज्ञा विशेषतः गुजरातमधील कृषक समुदायांच्या संदर्भात आढळते. Enthoven यांच्या लेखनात ''Kanbi'' आणि ''Kunbi'' ही रूपे परस्पर संबंधित संज्ञा म्हणून चर्चिली आहेत. Russell आणि Hiralal यांनीही ''Kanbi'' हे गुजरातमधील, तर ''Kunbi'' हे दख्खनमधील प्रचलित रूप असल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RussellHiralal1916"/> या नोंदींवरून ‘कानबी’ आणि ‘कुणबी’ ही नावे वेगवेगळ्या प्रदेशांत प्रचलित असलेली भाषिक रूपे असल्याचे दिसते; मात्र केवळ नावातील साम्याच्या आधारे या सर्व समुदायांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती निश्चित करता येत नाही. === Kulambi आणि कुलंबी === ''Kulambi'' हे रूप जुन्या ethnographic साहित्यात कुणबीशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील विविध प्रादेशिक रूपांचा उल्लेख करताना दख्खनमध्ये ''Kunbi'' किंवा ''Kulambi'', दक्षिण कोकणात ''Kulwādi'', गुजरातमध्ये ''Kanbi'' आणि बेळगाव परिसरात ''Kulbi'' अशी रूपे नोंदवली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ‘कुलंबी’ हे ‘कुणबी’चेच मूळ रूप आहे किंवा दोन्ही शब्दांची निर्मिती एकाच ऐतिहासिक प्रक्रियेतून झाली आहे, असे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. त्यामुळे ‘कुलंबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचा संबंध मांडताना तो संभाव्य भाषिक संबंध किंवा ऐतिहासिक व्युत्पत्तीविषयक मत म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे. === Kulwadi / कुलवाडी === ‘कुलवाडी’ किंवा ''Kulwādi'' ही संज्ञा विशेषतः दक्षिण कोकणाशी संबंधित प्रादेशिक रूप म्हणून Russell आणि Hiralal यांच्या नोंदीत आढळते. त्याच नोंदीत ''Kunbi'', ''Kulambi'', ''Kulwādi'', ''Kanbi'' आणि ''Kulbi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे नमूद केली आहेत.<ref name="RussellHiralal1916"/> कोकणातील सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात ‘कुलवाडी’ ही संज्ञा स्थानिक संदर्भात स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ती प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक काळात ‘कुणबी’ची तंतोतंत समानार्थी संज्ञा होती असे गृहीत धरता येत नाही. === Kutumbika / कुटुम्बिक === ‘कुटुम्बिक’ किंवा ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेचा ‘कुणबी’ या आधुनिक सामाजिक नावाशी संबंध जोडणारे मत जुन्या ethnographic साहित्यात आढळते. Russell आणि Hiralal यांनी बॉम्बे प्रदेशातील ''Kunbi'' आणि ''Kulambi'' या रूपांचा उल्लेख करताना संस्कृत अभिलेखांमध्ये ''Kutumbika'' हे रूप आढळते आणि त्याचा संबंध ''kutumba'' म्हणजे कुटुंब याच्याशी जोडला जातो, अशी व्युत्पत्तीविषयक मांडणी नोंदवली आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार अकराव्या शतकातील एका वृत्तांतात ''Kutumbiks'' या संज्ञेचा ग्रामांतील कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला होता.<ref name="RussellHiralal1916"/> Russell आणि Hiralal यांनी ''Kutumbika''पासून कुणबी नावाची व्युत्पत्ती होऊ शकते, अशी मांडणी नोंदवली असली तरी त्यांनी इतर व्युत्पत्तीविषयक मतेही दिली आहेत. त्यामुळे ''Kutumbika'' → ''Kulambi'' → ''Kunbi'' हा क्रम निश्चित आणि निर्विवाद ऐतिहासिक व्युत्पत्ती म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ‘कुटुम्बिक’ आणि आधुनिक ‘कुणबी’ यांच्यातील संबंधाबाबत भाषिक आणि सामाजिक-ऐतिहासिक असे दोन स्वतंत्र प्रश्न विचारात घेणे आवश्यक आहे. भाषिकदृष्ट्या संभाव्य व्युत्पत्तीचे मत उपलब्ध आहे; मात्र प्राचीन ''Kutumbika'' आणि आधुनिक कुणबी हा एकच अखंड सामाजिक समुदाय असल्याचा निर्णायक पुरावा उपलब्ध आहे, असे मानता येत नाही. === Tilori / Tillori Kunbi === ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींमध्ये विशेषत्वाने आढळते. २३ एप्रिल १९४२ च्या तत्कालीन बॉम्बे सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' असा उल्लेख करण्यात आला होता, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद इतर मागास समुदायांच्या यादीत करण्यात आली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra या निर्णयात १९४२ च्या ठरावासह १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्ये ही प्रशासकीय स्थिती कायम राहिल्याची नोंद केली आहे. १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावात ''Kunbi caste'' ही स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आल्याचेही न्यायालयाने नमूद केले आहे.<ref name="DattatrayaThorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |publisher=Bombay High Court |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ }}</ref> तिलोरी कुणबीशी संबंधित भाषिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. A. M. Ghatge यांनी Kunbi of Mahad या ग्रंथात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचे भाषिक वर्णन केले आहे. हा ग्रंथ A Survey of Marathi Dialects या मालिकेतील Series III म्हणून १९६६मध्ये Bombay State Board for Literature and Cultureने प्रकाशित केला होता.<ref name="Ghatge1966">{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=3 |publisher=Bombay State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1966 }}</ref> ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि इतर संबंधित संज्ञांचा वापर करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, भाषिक रूप आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण यांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. आधुनिक शासनाच्या वर्गीकरणात वापरली जाणारी संज्ञा आणि जुन्या ethnographic किंवा Census स्रोतांतील संज्ञा एकाच अर्थाने वापरल्या गेल्या आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. === Maratha-Kunbi आणि Kunbi-Maratha === ‘Maratha-Kunbi’ आणि ‘Kunbi-Maratha’ या संज्ञांचा वापर विविध ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये Maratha आणि Kunbi या वर्गीकरणांमधील सीमा नेहमी स्पष्ट राहिल्या नाहीत. १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi Maratha'' हा गट ''Kunbi''च्या वर्गात स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आला होता. १९५१ च्या बॉम्बे जनगणना-आधारित अधिकृत अहवालात १९०१मध्ये ''Mahratha Kunbis'' यांची गणना ''Mahrathas''मध्ये, तर १९११मध्ये त्यांची गणना ''Kunbis''मध्ये करण्यात आल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे.<ref name="Census1911Bombay">{{cite book |last=Mead |first=P. J. |author2=G. Laird MacGregor |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=7 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 |chapter=Part I: Report }}</ref><ref name="EstimatedPopulationCastesBombay">{{cite web |title=Estimated Population by Castes, Bombay |publisher=Census of India |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> या वर्गीकरणातील बदलामुळे वेगवेगळ्या जनगणनांतील Maratha आणि Kunbi यांच्या लोकसंख्येची थेट तुलना करताना त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. १९२१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालातही Maratha म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या व्यक्तींच्या संख्येची तुलना Kunbiशी करताना अशीच अडचण असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.<ref name="Census1921Bombay">{{cite book |title=Census of India, 1921: Bombay |volume=9 |publisher=Times Press |location=Bombay |year=1922 |chapter=Part I: Report }}</ref> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणना अहवालाने Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराबाबत स्पष्ट वर्गीकरणीय अडचण नोंदवली होती. अहवालानुसार त्या जनगणनेतील Maratha लोकसंख्येतील वाढीचा एक भाग Kunbi म्हणून नोंदवल्या जाणाऱ्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंधित असू शकतो. अहवालात ''Maratha'' आणि ''Kunbi'' या संज्ञांच्या वापराबाबत असलेल्या गोंधळामुळे या बाबतीत समाधानकारक सांख्यिक तुलना करण्यासाठी संज्ञांची अधिक स्पष्ट व्याख्या आवश्यक असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Census1931Bombay">{{cite book |title=Census of India, 1931: Bombay Presidency |volume=8 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1933 |chapter=Part I: Report }}</ref> १९३१ च्या जनगणनेतील या वर्गीकरणीय समस्येवरून Maratha आणि Kunbi या सामाजिक संज्ञांचा वापर सर्व प्रदेशांत एकसारखा होता असे दिसत नाही. त्यामुळे या जनगणना नोंदींच्या आधारे ‘Maratha हीच Kunbi जात आहे’ किंवा ‘Kunbi हीच Maratha जात आहे’ असा सार्वत्रिक ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध Census नोंदी मात्र या दोन संज्ञांमध्ये काही प्रदेशांत सामाजिक आणि प्रशासकीय सीमारेषा बदलत्या स्वरूपाच्या होत्या, हे दर्शवतात.<ref name="EstimatedPopulationCastesBombay" /><ref name="Census1931Bombay" /> === संज्ञा, सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण === कुणबीशी संबंधित संज्ञांचा इतिहास पाहताना भाषिक रूप, सामाजिक ओळख आणि सरकारी वर्गीकरण या वेगवेगळ्या बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. एखाद्या काळात एखाद्या समूहासाठी वापरलेले नाव पुढील काळात त्याच अर्थाने वापरले गेले असे आवश्यक नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही जातीय वर्गीकरणातील बदलांमुळे लोकसंख्येच्या आकडेवारीत फरक पडल्याचे अधिकृत Census साहित्यामध्ये नोंदविले आहे.<ref name="EstimatedPopulationCastesBombay"/> आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात ‘Kunbi’ ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अद्ययावत संकलित यादीत या नोंदीखाली ''Lewa Kunbi'', ''Lewa Patil'', ''Lewa Patidar'', ''Maratha Kunbi'', ''Kunbi Maratha'', ''Tilori Kunbi'', ''Tillori Kunbi'' आणि ''Ti. Kunbi'' या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBCList2025">{{cite web |title=महाराष्ट्र राज्याची विमुक्त जाती, भटक्या जमाती, इतर मागासवर्ग व विशेष मागासवर्गाची इंग्रजी भाषांतरित यादी |publisher=इतर मागास बहुजन कल्याण विभाग, महाराष्ट्र शासन |date=13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf }}</ref> ही यादी प्रशासकीय आणि आरक्षणाच्या संदर्भातील वर्गीकरण आहे. तिच्यातील उपसंज्ञा आणि ऐतिहासिक Census किंवा ethnographic साहित्यामध्ये वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा यांना परस्परांचे थेट समानार्थी मानता येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५ च्या परिपत्रकातही सदर यादी ही संकलित स्वरूपाची असून संबंधित जात किंवा जमातीचा समावेश ज्या शासन निर्णय किंवा आदेशाद्वारे करण्यात आला आहे, ते मूळ शासन निर्णय किंवा आदेश ग्राह्य धरावेत, असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MaharashtraOBCList2025" /> === व्युत्पत्तीबाबत निष्कर्ष === ‘कुणबी’ या शब्दाची व्युत्पत्ती निश्चितपणे एका स्रोताने किंवा एका सिद्धांताने स्पष्ट झालेली नाही. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulambi'' आणि ''Kulwādi'' ही विविध प्रादेशिक रूपे जुन्या ethnographic साहित्यात नोंदविण्यात आली आहेत. त्याच साहित्यात ''Kutumbika'' या प्राचीन संज्ञेशी ‘कुणबी’चा संबंध जोडणारे व्युत्पत्तीविषयक मतही आढळते.<ref name="RussellHiralal1916"/> मात्र ''Kutumbika'' ही प्राचीन संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हा सामाजिक समुदाय यांच्यात थेट, अखंड आणि निर्विवाद वंशसंबंध सिद्ध झालेला आहे, असे उपलब्ध पुराव्यांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे ‘कुटुम्बिक → कुलंबी → कुणबी’ ही मांडणी या लेखात '''संभाव्य व्युत्पत्तीविषयक मत''' म्हणूनच नमूद करणे उचित आहे; '''सिद्ध ऐतिहासिक वंशावळ''' म्हणून नव्हे.<ref name="RussellHiralal1916"/> == प्राचीन आणि पूर्व-मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज == कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या कोकणातील मानवी वस्ती, उपजीविका, कृषी, पशुपालन, ग्रामजीवन आणि प्रारंभिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र प्रागैतिहासिक किंवा प्राचीन काळातील कृषक समुदायांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. आधुनिक ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख नंतरच्या ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये विकसित झालेली आहे. त्यामुळे या विभागात प्राचीन कृषक संस्कृती आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात थेट वंशपरंपरेचा दावा केला जात नाही. === कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती === कोकणात प्रागैतिहासिक मानवी उपस्थितीचे पुरावे विविध स्वरूपात आढळतात. विशेषतः महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील लेटराइट पठारांवर आढळणाऱ्या भूरूपचित्रांचा (geoglyphs) अभ्यास कोकणातील प्रागैतिहासिक मानवी क्रियाशीलतेच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. युनेस्कोच्या तात्पुरत्या जागतिक वारसा यादीतील नोंदीनुसार कोकणातील भूरूपचित्रांचा कालपट मेसोलिथिक काळापासून आरंभीच्या ऐतिहासिक काळापर्यंत पसरलेला आहे. या भूरूपचित्रांमध्ये प्राणी, मानवी आकृती आणि भूमितीय चिन्हांसह विविध प्रकारच्या आकृत्या आढळतात.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan">{{cite web |title=Geoglyphs of Konkan Region of India |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6605/ }}</ref> कोकणातील भूरूपचित्रांच्या समूहामुळे या प्रदेशात दीर्घकालीन मानवी व सांस्कृतिक क्रियाशीलतेचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत. तथापि या पुराव्यांच्या आधारे त्या काळातील लोकसंख्येला आधुनिक काळातील कोणत्याही विशिष्ट जातीय किंवा सामाजिक समुदायाशी जोडता येत नाही. UNESCOच्या नोंदीनुसार या भूरूपचित्रांचा संबंध मेसोलिथिक ते आरंभीच्या ऐतिहासिक काळातील मानवी सांस्कृतिक प्रक्रियांशी जोडला जातो; त्यामुळे त्यांचा उपयोग प्राचीन कोकणातील मानवी उपस्थितीच्या पुराव्यांपुरताच करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> कोकणाची भौगोलिक रचना सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारांपासून अरबी समुद्रापर्यंत पसरलेल्या अरुंद किनारी प्रदेशाची आहे. नद्या, खाड्या, डोंगर, पठारे आणि समुद्रकिनारा यांमुळे येथील मानवी वस्ती आणि उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलत गेले. त्यामुळे कोकणातील प्रागैतिहासिक समाजाचा अभ्यास करताना दख्खनच्या पठारी प्रदेशातील पुरातत्त्वीय संस्कृतींचे पुरावे थेट कोकणाला लागू न करता कोकणातील स्वतंत्र पुरातत्त्वीय साक्ष विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> === महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषी संस्कृती === महाराष्ट्रातील कृषी आणि स्थिर वस्तीच्या विकासाचा पुरातत्त्वीय इतिहास ताम्रपाषाणकालीन संस्कृतींच्या अभ्यासातून स्पष्ट होतो. दख्खनमधील ताम्रपाषाण संस्कृतीच्या विविध टप्प्यांमध्ये सावळदा, मालवा आणि जोर्वे संस्कृतींचा समावेश होतो. या काळातील वसाहती नदीकाठच्या उंच भागांवर वसवल्या जात असत; त्यामुळे पूर टाळण्याबरोबरच जवळच्या पूरमैदानांचा शेतीसाठी, कुरणांचा पशुपालनासाठी आणि वनक्षेत्रांचा शिकार व संकलनासाठी उपयोग करता येत असे. या समाजाची उपजीविका शेती, पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वन्य संसाधनांच्या वापरावर आधारित मिश्र स्वरूपाची होती. पुढील काळात मालवा आणि आरंभीच्या जोर्वे टप्प्यात शेतीची तीव्रता वाढली आणि काही ठिकाणी दुबार पीकपद्धतीचा अवलंब झाल्याचे पुरावे मिळतात. ताम्रपाषाणकालीन लोकांनी जव, गहू, तांदूळ तसेच नाचणी, ज्वारी आणि कोदो यांसारख्या पिकांची लागवड केली होती. मातीची भांडी, दगडी व तांब्याची साधने आणि स्थिर वस्तींचे अवशेष या काळातील भौतिक संस्कृतीची वैशिष्ट्ये दर्शवतात.<ref name="RobbinsSchug">{{cite web |last=Robbins Schug |first=Gwen |title=Chalcolithic Cultures of Western India |work=Pre and protohistoric cultures of India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/159/ }}</ref><ref name="KorisettarArchaeobotany">{{cite web |last=Korisettar |first=Ravi |title=Archaeobotany: Its relevance in reconstruction of agricultural history |work=Pre and protohistoric cultures of India |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp02/chapter/archaeobotany-its-relevance-in-reconstruction-of-agricultural-history/ }}</ref> या काळातील समाजांची अर्थव्यवस्था केवळ शेतीवर आधारित नव्हती. उपलब्ध पुरातत्त्वीय पुराव्यांमध्ये पशुपालन, शिकार, मासेमारी आणि वनस्पतीजन्य अन्नस्रोतांचा वापर यांचाही समावेश आढळतो. त्यामुळे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषक अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप मिश्र उपजीविकेचे होते.<ref name="KorisettarArchaeobotany" /> === इनामगाव आणि ताम्रपाषाणकालीन कृषी जीवन === इनामगाव हे महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन कृषक वस्तीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ आहे. हे स्थळ पुणे जिल्ह्यातील घोड नदीच्या परिसरात आहे. उत्खननातून मालवा, आरंभीचा जोर्वे आणि उत्तर जोर्वे या सांस्कृतिक टप्प्यांतील वस्तीचे पुरावे मिळाले आहेत.<ref name="RobbinsSchug" /><ref name="DhavalikarInamgaon">{{cite web |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Settlement Archaeology of Inamgaon |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/63860.pdf }}</ref> इनामगावातील पुराव्यांमधून बार्ली, गहू, तांदूळ, नाचणी, ज्वारी, कुळीथ, वाटाणा, मसूर, मूग, उडीद आणि इतर कडधान्यांच्या लागवडीचे पुरावे मिळाले आहेत. पशुपालन आणि शिकार यांचाही अर्थव्यवस्थेत सहभाग होता. या पुराव्यांवरून ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील कृषी अर्थव्यवस्था विविध पिके, पशुपालन आणि इतर उपजीविकांच्या मिश्र स्वरूपाची होती असे दिसते.<ref name="RobbinsSchug" /> इनामगावच्या अभ्यासात कृषी व्यवस्थेशी संबंधित पाण्याच्या वापराचे आणि सिंचनाचे पुरावेही नोंदविले गेले आहेत. या पुराव्यांमुळे महाराष्ट्रातील काही ताम्रपाषाणकालीन कृषक समुदायांना पाणी, जमीन आणि पिकांच्या नियोजनाचा अनुभव असल्याचे दिसून येते.<ref name="RobbinsSchug" /> === कोकण आणि जोर्वे संस्कृती === जोर्वे ही महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन पुरातत्त्वीय संस्कृती असून तिचे प्रमुख केंद्र दख्खनमधील नदीखोऱ्यांत होते. आधुनिक महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्याचा, विशेषतः कोकणाचा, जोर्वे संस्कृतीच्या मुख्य विस्तारात समावेश नसल्याचे पुरातत्त्वीय अभ्यासांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Shinde1991">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |title=Craft specialization and social organization in the Chalcolithic Deccan, India |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_1991-12_65_249/page/796 |journal=Antiquity |volume=65 |issue=249 |year=1991 |pages=796–807 }}</ref> म्हणून महाराष्ट्रातील जोर्वे संस्कृतीचा इतिहास आणि कोकणातील प्राचीन मानवी वस्ती यांचा अभ्यास स्वतंत्र पुरातत्त्वीय संदर्भांत करणे आवश्यक आहे. जोर्वे संस्कृतीचे कृषक जीवन महाराष्ट्रातील प्राचीन कृषी अर्थव्यवस्थेचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे; मात्र ‘जोर्वे संस्कृती म्हणजे कोकणातील कुणबींची पूर्वज संस्कृती’ असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही.<ref name="Shinde1991" /> === प्रारंभिक ग्रामजीवन आणि कृषी अर्थव्यवस्था === ताम्रपाषाणकालीन महाराष्ट्रातील पुरातत्त्वीय स्थळांवरून स्थिर किंवा अर्ध-स्थिर वस्ती, घरांची रचना, धान्यसाठवण, शेतीची साधने, पशुपालन आणि विविध प्रकारच्या हस्तकौशल्यांचे पुरावे मिळतात. या पुराव्यांमधून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची प्राथमिक रूपे आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित सामाजिक संघटनांचा विकास झाल्याचे दिसते.<ref name="RobbinsSchug"/> मात्र अशा प्राचीन वस्तींच्या सामाजिक संरचनेला आधुनिक जातव्यवस्थेतील ‘कुणबी’ या विशिष्ट जातनावाशी थेट जोडण्यासाठी आवश्यक असलेला सलग पुरातत्त्वीय, अभिलेखीय आणि सामाजिक पुरावा उपलब्ध नाही. त्यामुळे प्राचीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष या लेखात मांडलेला नाही. === प्राचीन कृषक समाजापासून ऐतिहासिक ग्रामीण समाजाकडे === कोकणातील प्रागैतिहासिक आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक मानवी वस्तीचा पुरावा हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा थेट पुरावा नसला, तरी तो पुढील ग्रामीण आणि कृषी समाजाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीचा महत्त्वाचा भाग आहे. कोकणाचा प्राचीन इतिहास हा किनारी वसाहती, नदीखोरे, बंदरे, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीमार्गे दख्खनशी असलेल्या संपर्काशी संबंधित होता. महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये कोकणातील प्राचीन वस्ती, व्यापारी केंद्रे आणि विविध राजकीय सत्तांच्या प्रभावाचा मागोवा आढळतो.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref><ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /> कालांतराने जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, उत्पादन, व्यापार, महसूल आणि सामाजिक संबंध यांचे स्वरूप बदलत गेले. पश्चिम दख्खनातील मध्ययुगीन ग्रामसमाजाच्या अभ्यासातून कृषी जमीन, ग्रामस्थळ, सामाईक चराऊ जमीन आणि स्थानिक ग्रामसंस्थांची रचना यांविषयी माहिती मिळते. या ग्रामीण संस्थांचा विकास प्रदेशानुसार वेगवेगळ्या स्वरूपात झाला असून कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीमुळे तेथील ग्रामजीवन पश्चिम दख्खनच्या अंतर्गत प्रदेशापेक्षा काही बाबतींत वेगळे होते.<ref name="Fukazawa1982">{{cite book |last=Fukazawa |first=H. |chapter=The Medieval Deccan and Maharashtra |title=The Cambridge Economic History of India |editor1-last=Raychaudhuri |editor1-first=Tapan |editor2-last=Habib |editor2-first=Irfan |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |pages=249–260 }}</ref> मध्ययुगीन काळात कोकणातील कृषी उत्पादनाबरोबरच किनारी व्यापार आणि बंदरांशी संबंधित आर्थिक व्यवहारांनाही महत्त्व होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात कोकणातील चौल, कल्याण, सोपारा आणि राजापुरी यांसारख्या बंदरांनी व्यापार आणि बाह्य संपर्कात भूमिका बजावली. कोकणातील भौगोलिक स्थानामुळे सह्याद्रीतील घाटमार्ग आणि समुद्री मार्ग यांच्या माध्यमातून अंतर्गत दख्खन आणि किनारी प्रदेश यांच्यात संपर्क निर्माण झाला.<ref>{{cite web |title=History of Maharashtra — Chapter I |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/chapter_1.pdf }}</ref> या दीर्घकालीन प्रक्रियांमधून कोकणातील ग्रामीण समाजरचना विकसित होत गेली. तथापि या प्रक्रियेतील प्रत्येक प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समूहाला आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावाने संबोधता येत नाही. आधुनिक कुणबी ओळख कधी आणि कोणत्या सामाजिक प्रक्रियांमधून अधिक स्पष्ट झाली, याचा अभ्यास करण्यासाठी पुढील मध्ययुगीन, प्रारंभिक आधुनिक आणि विशेषतः वसाहतकालीन प्रशासकीय, जनगणना आणि ethnographic स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास शोधताना प्रागैतिहासिक कृषक संस्कृती, प्राचीन वस्ती, मध्ययुगीन ग्रामीण समाज आणि वसाहतकालीन प्रशासकीय नोंदी यांना एकाच अखंड जातीय वंशावळीत जोडण्याऐवजी स्वतंत्र ऐतिहासिक टप्पे म्हणून तपासणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध पुरावे प्राचीन कोकणातील मानवी व कृषी जीवनाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करतात; मात्र त्या आधारे आधुनिक कुणबी समाजाची थेट आणि अखंड वंशपरंपरा सिद्ध होत नाही.<ref name="UNESCOGeoglyphsKonkan" /><ref name="Fukazawa1982" /> === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कोकण === इ.स.पूर्व शेवटच्या शतकांपासून इ.स.च्या आरंभीच्या शतकांपर्यंत पश्चिम दख्खन आणि कोकण यांच्यात व्यापारी, राजकीय आणि सांस्कृतिक संपर्क वाढला. या काळात पश्चिम दख्खनातील व्यापारी मार्ग, अंतर्गत बाजारपेठा आणि समुद्रकिनारी बंदरे यांचा विकास झाला. नाशिक, कार्ले आणि कान्हेरी यांसारख्या ठिकाणच्या शिलालेखांमधून त्या काळातील राजकीय सत्ताकेंद्रे, व्यापारी समुदाय, धार्मिक संस्था, दाते आणि विविध सामाजिक-आर्थिक समूहांविषयी माहिती मिळते.<ref>{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन पश्चिम दख्खनाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी नाशिक, कार्ले आणि इतर शिलालेख महत्त्वाचे आहेत. या शिलालेखांमधून कृषक, व्यापारी, कारागीर, धार्मिक दाते आणि प्रशासकीय घटक यांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील पश्चिम दख्खनातील समाज हा केवळ राजसत्ता आणि धार्मिक संस्थांपुरता मर्यादित नसून विविध आर्थिक आणि सामाजिक समूहांनी बनलेला होता.<ref name="Mirashi1981">{{cite book |last=Mirashi |first=Vasudev Vishnu |title=The History and Inscriptions of the Sātavāhanas and the Western Kshatrapas |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |location=Bombay |year=1981 }}</ref> === कुटुम्बिक, कुटुम्बिन् आणि कृषक समाज === सातवाहनकालीन आणि आरंभीच्या ऐतिहासिक शिलालेखांच्या अभ्यासात ''kuṭumbika'', ''kuṭumbin'', ''gṛhapati'' आणि कृषीशी संबंधित ''halāyudha'' किंवा ''hālakiya'' यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. या संज्ञांचा अर्थ आणि सामाजिक संदर्भ प्रत्येक शिलालेखाच्या संदर्भानुसार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध अभ्यासांमध्ये ''kuṭumbin'' किंवा ''gṛhapati'' यांचा संबंध गृहस्थ किंवा कुटुंबप्रमुखाशी, तर ''halāyudha''चा संबंध कृषक व्यवसायाशी जोडला आहे.<ref name="SatavahanaSocialReligious">{{cite web |title=Social and Religious Conditions: The Deccan under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17904.pdf }}</ref> पश्चिम दख्खनातील नाशिक परिसराशी संबंधित शिलालेखीय पुराव्यांमध्ये ''kuṭumbika'' या संज्ञेचा वापर आढळतो. एका नोंदीत ''kuṭumbika''चा उल्लेख कृषक किंवा नांगरणी करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. या प्रकारच्या पुराव्यांवरून प्रारंभिक ऐतिहासिक काळात कुटुंब, कृषी उत्पादन, संपत्ती आणि धार्मिक दान यांच्यात परस्परसंबंध असलेले ग्रामीण गृहस्थ अस्तित्वात होते असे दिसते.<ref>{{cite web |title=Social and Economic Conditions under the Sātavāhanas |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/17073.pdf }}</ref> सातवाहनकालीन सामाजिक आणि आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासात ''kuṭumbin'' ही संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ किंवा शेतकरी या शब्दांशी तुलना करण्यासाठी काही वेळा वापरली जाते. मात्र ही तुलना मुख्यतः सामाजिक-आर्थिक भूमिकेच्या संदर्भात आहे. ''kuṭumbin'' आणि आधुनिक ‘कुणबी’ हे एकच सामाजिक समुदाय होते, असा निष्कर्ष या तुलनेतून काढता येत नाही.<ref name="Mirashi1981"/> === प्रारंभिक कृषी व ग्रामजीवनाची पार्श्वभूमी === प्रारंभिक ऐतिहासिक काळातील कृषी अर्थव्यवस्था समजून घेण्यासाठी त्यापूर्वीच्या महाराष्ट्रातील ताम्रपाषाणकालीन वस्तींचे पुरावेही महत्त्वाचे आहेत. इनामगावसारख्या स्थळांवर घरांची रचना, धान्यसाठवण, कृषी उत्पादन, पशुपालन आणि कारागिरी यांचे पुरावे मिळाले आहेत. M. K. Dhavalikar यांच्या इनामगाववरील अभ्यासात या स्थळावरील वस्तीच्या आराखड्याच्या आधारे महाराष्ट्रातील प्रारंभिक कृषकांच्या वस्तीपद्धतीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Dhavalikar1977">{{cite journal |last=Dhavalikar |first=M. K. |title=Inamgaon: The Pattern of Settlement |journal=Man and Environment |volume=1 |year=1977 |pages=46–51 }}</ref> इनामगावचा कालखंड सातवाहनकालापूर्वीचा असल्यामुळे तेथील पुरावे आणि सातवाहनकालीन शिलालेख एकाच ऐतिहासिक टप्प्याचे प्रतिनिधित्व करीत नाहीत. तथापि दोन्ही प्रकारचे पुरावे महाराष्ट्रातील दीर्घकालीन कृषी, वस्ती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाचा स्वतंत्र पुरातत्त्वीय आणि अभिलेखीय संदर्भ उपलब्ध करून देतात.<ref name="Dhavalikar1977"/><ref name="SatavahanaSocialReligious"/> सातवाहनकालीन शिलालेखांमध्ये कृषक, व्यापारी, कारागीर आणि धार्मिक दाते यांचे उल्लेख आढळतात. काही व्यक्तींनी बौद्ध धार्मिक संस्थांना गुहा, निधी किंवा इतर स्वरूपात दाने दिल्याचेही नोंदविले आहे. यावरून कृषी आणि इतर आर्थिक उपक्रमांमधून निर्माण होणाऱ्या संपत्तीचा काही भाग धार्मिक संस्थांच्या आश्रयासाठी वापरला जात असल्याचे दिसते.<ref name="SatavahanaSocialReligious"/> === प्राचीन कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी यांच्यातील संबंध === प्राचीन महाराष्ट्रातील कृषक संस्कृती, सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' यांसारख्या संज्ञा आणि आधुनिक ‘कुणबी’ या सामाजिक नावामध्ये भाषिक किंवा सामाजिक साम्य असल्याचे काही जुन्या आणि आधुनिक अभ्यासांमध्ये सूचित केले गेले आहे. मात्र या साम्यांवरून प्रागैतिहासिक किंवा सातवाहनकालीन कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट पूर्वज होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> विशेषतः इ.स.पूर्व दुसऱ्या सहस्रकातील मालवा किंवा जोर्वे संस्कृतीतील कृषकांना ‘कुणबी’ म्हणणे अनैतिहासिक ठरेल. त्याचप्रमाणे सातवाहनकालीन ''kuṭumbika'' किंवा ''kuṭumbin'' या संज्ञा आधुनिक जातीय अर्थाने ‘कुणबी’चे समानार्थी नाव होत्या, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. ‘कुणबी’ ही सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक काळातील सामाजिक संघटन, प्रादेशिक ओळखी, कृषी संबंध, जमीनव्यवस्था आणि नंतरच्या प्रशासकीय व जनगणना प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत होत गेली. त्यामुळे आधुनिक कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी प्राचीन कृषक समाजानंतरच्या मध्ययुगीन, पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन प्रक्रियांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या अर्थाने प्राचीन कृषक संस्कृतींचा इतिहास हा कोकणातील कुणबींच्या थेट जातीय उत्पत्तीचा पुरावा नसून महाराष्ट्र आणि पश्चिम दख्खनमध्ये कृषी, स्थिर वस्ती, कुटुंब, उत्पादन आणि ग्रामीण जीवन यांची विकसित झालेली दीर्घ ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === कुणबी समाजाशी संबंधित संज्ञांचे प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वर्गीकरण काळानुसार बदलत गेले. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, उपजात, जमात किंवा सामाजिक समूहांची नोंद करताना तत्कालीन प्रशासकीय वर्गीकरण, प्रदेश, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि जनगणनेची पद्धत यांचा परिणाम होत असे. त्यामुळे ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' यांसारख्या संज्ञा वेगवेगळ्या काळातील जनगणना नोंदींमध्ये समान पद्धतीने वापरल्या गेल्या नाहीत.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेतील विविध तक्त्यांमध्ये ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात. त्याचबरोबर काही तक्त्यांमध्ये ''Maratta, Maratta-Kunbi, Kulwadi or Kanbi, Lewa or Rewa Kunbi of Khandesh'' असा संयुक्त वर्गही वापरण्यात आला होता. या नोंदींवरून तत्कालीन जनगणनांमध्ये संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण तक्त्यानुसार आणि प्रशासकीय संदर्भानुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले होते, असे दिसते.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१ च्या जनगणना अहवालात Maratha आणि Kunbi या संज्ञांच्या वापराशी संबंधित वर्गीकरणीय अडचणींचाही उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे वेगवेगळ्या जनगणना वर्षांतील Maratha आणि Kunbi लोकसंख्येची तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील संज्ञांचा अर्थ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> स्वातंत्र्योत्तर काळात या वर्गीकरणाला अधिक स्पष्ट प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त झाले. मुंबई सरकारने २३ एप्रिल १९४२ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' ही नोंद ''Intermediate Communities''च्या यादीत, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्रपणे केली होती. मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात ही स्थिती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="DattatrayaThorat2002"/> महाराष्ट्र शासनाने १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाने पुढे नमूद केले की १९६७पासून कुणबी जात महाराष्ट्राच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.*Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.*, Writ Petition No. 5345 of 2001, decided on 24 April 2002, 2002 (4) All MR 807. या ऐतिहासिक बदलांमुळे जुन्या जनगणनेतील एखाद्या संज्ञेची संख्या आणि आजच्या प्रशासकीय वर्गातील त्याच संज्ञेची संख्या यांची थेट तुलना करता येत नाही. अशी तुलना करताना संबंधित जनगणनेतील वर्गीकरण, प्रशासकीय सीमा, संज्ञेचा त्या काळातील अर्थ आणि स्थानिक सामाजिक ओळख या सर्व बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. === संज्ञांच्या वापराबाबत ऐतिहासिक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास लिहिताना ‘कुणबी’, ‘कानबी’, ‘कुलवाडी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये या संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="DattatrayaThorat2002"/> विशेषतः तिलोरी कुणबीच्या बाबतीत हा फरक स्पष्टपणे दिसतो. १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना ''Other Backward Communities''च्या यादीत स्वतंत्र स्थान देण्यात आले होते, तर त्याच वेळी इतर कुणबींना ''Intermediate Communities''च्या वर्गात ठेवण्यात आले होते. १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित सरकारी ठरावांमध्येही ही स्थिती कायम राहिल्याचे मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केले आहे. १९६७मध्ये मात्र ''Kunbi caste''चा स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="DattatrayaThorat2002"/> त्यामुळे एखाद्या व्यक्तीची किंवा समूहाची आधुनिक जातीय ओळख केवळ आडनाव, व्यवसाय, गावाचे नाव किंवा जुन्या जनगणनेतील नोंद यावरून निश्चित करता येत नाही. ऐतिहासिक जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि सामाजिक वर्गीकरणाची नोंद असते; ती प्रत्येक व्यक्तीच्या आधुनिक जातीय ओळखीचा अंतिम पुरावा मानता येत नाही. आधुनिक जातीय किंवा प्रशासकीय दावा तपासताना संबंधित काळातील प्राथमिक दस्तऐवज आणि लागू असलेले प्रशासकीय नियम स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Maratha-Kunbi'' किंवा ''Kunbi-Maratha'' या संज्ञांचा एखाद्या ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वापर झाला म्हणून त्या संज्ञांचा प्रत्येक काळात आणि प्रत्येक प्रदेशात एकच सामाजिक अर्थ होता असे मानता येत नाही. १९३१ च्या जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि ''Lewa or Lewa Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी तसेच काही ठिकाणी Maratha आणि संबंधित कृषक समूहांना एकत्रित करणारे वर्ग आढळतात.<ref name="Census1931Bombay"/> या कारणामुळे कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना '''भाषिक संज्ञा, सामाजिक ओळख, जनगणनात्मक वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण''' या चार बाबी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते, तर स्वातंत्र्योत्तर काळात सरकारी वर्गीकरणातही कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांची प्रशासकीय स्थिती बदलली. त्यामुळे एका काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण दुसऱ्या काळातील सामाजिक ओळखीशी तंतोतंत समान मानणे किंवा जुन्या जनगणना अथवा प्रशासकीय नोंदीवरून आधुनिक सामाजिक ओळख निश्चित करणे इतिहासदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="DattatrayaThorat2002"/> == मध्ययुगीन कोकण == कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात विविध राजकीय सत्तांचा प्रभाव पडला. शिलाहार, यादव, दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता आणि त्यानंतरची दख्खनी सल्तनती राज्ये यांच्या काळात कोकणातील राजकीय सीमा, प्रशासकीय व्यवस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रे बदलत गेली. या राजकीय बदलांबरोबर जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था आणि कृषी उत्पादनाशी संबंधित संस्थांमध्येही बदल झाले. मात्र या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणून संबोधणे इतिहासदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. उपलब्ध मध्ययुगीन स्रोतांमध्ये ग्रामीण समाजाचे विविध प्रशासकीय, आर्थिक आणि सामाजिक संदर्भ आढळतात; ‘कुणबी’ ही आधुनिक सामाजिक ओळख पुढील ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे दस्तऐवजीकृत झाली.<ref name="HistoryKonkan">{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_2.pdf }}</ref><ref name="MediaevalAdministration">{{cite web |title=Mediaeval Administration and Social Organisation |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_10.pdf }}</ref> === शिलाहार === कोकणाच्या मध्ययुगीन इतिहासात शिलाहारांचे महत्त्वाचे स्थान आहे. शिलाहारांच्या तीन प्रमुख शाखांपैकी दक्षिण कोकणातील शाखेने साधारण इ.स. ७७० ते १०२० च्या दरम्यान राज्य केले. उत्तर कोकणातील शिलाहार शाखेचे राजकीय क्षेत्र ठाणे, कोलाबा आणि त्याच्या आसपासच्या प्रदेशाशी संबंधित होते. दक्षिण कोकणातील शिलाहार हे सुरुवातीला राष्ट्रकूटांचे आणि नंतर चालुक्य, कदंब व यादव यांसारख्या दख्खनी सत्तांचे मांडलिक होते.<ref name="Silaharas">{{cite web |title=Silaharas |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/his_silaharas.html }}</ref> उत्तर कोकणातील शिलाहारांच्या राजकीय क्षेत्रात आजच्या ठाणे, मुंबई, कोलाबा आणि आसपासच्या प्रदेशांचा समावेश होत होता. त्यांच्या काळात ठाणे, सोपारा, चौल, उरण आणि इतर किनारी केंद्रे व्यापार व राजकीय संपर्कासाठी महत्त्वाची होती. कोकणातील राजकीय आणि आर्थिक जीवनाचा संबंध समुद्री बंदरे तसेच सह्याद्रीमार्गे दख्खनच्या पठाराशी जोडलेल्या मार्गांशी होता.<ref name="HistoryKonkan"/> शिलाहारकालीन ताम्रपट आणि शिलालेखांमधून जमीनदान, धार्मिक संस्था आणि स्थानिक सत्ताकेंद्रांमधील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. या पुराव्यांमुळे कृषी उत्पादन आणि जमिनीचे उत्पन्न हे तत्कालीन सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय व्यवस्थेतील महत्त्वाचे आर्थिक आधार होते असे दिसते. तथापि या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक ‘कुणबी’ या जातनावाने ओळखण्यास पुरेसा थेट पुरावा उपलब्ध नाही.<ref name="Silaharas"/> === यादव === इ.स. १२व्या आणि १३व्या शतकात देवगिरीच्या यादव सत्तेचा पश्चिम दख्खनावर प्रभाव वाढला. कोकणातील काही भागांवरही यादव सत्तेचे नियंत्रण किंवा प्रभाव होता. उत्तर कोकणात यादवांच्या प्रतिनिधींची प्रशासकीय उपस्थिती असल्याचे ताम्रपट आणि शिलालेखीय पुराव्यांतून दिसते. इ.स. १२७३ आणि १२९१ च्या नोंदींमध्ये रामचंद्र यादवाच्या अधिकाऱ्यांनी कल्याण आणि सालसेट परिसरातील गावांच्या दानाचा उल्लेख केला आहे.<ref name="HistoryKonkan"/> यादवकालीन महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाज आणि प्रशासकीय व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये गावाच्या पातळीवर ग्रामकूट, चौधरी किंवा चौगुला यांसारख्या पदांचा उल्लेख आहे. ग्रामसमिती आणि तिचे सदस्य महत्तर म्हणून ओळखले जात असल्याची नोंदही आढळते. या काळात गाव हे कृषी उत्पादन, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref name="TerritorialGroups">{{cite web |title=Territorial Groups |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VI/2%20Places%20of%20Pilgrimage.pdf }}</ref> या ग्रामव्यवस्थेचा उल्लेख आधुनिक कुणबी समाजाच्या थेट इतिहासासाठी पुरावा म्हणून न करता, कोकण आणि पश्चिम दख्खनातील पुढील ग्रामीण समाजरचनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === यादव सत्तेचा अंत आणि दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव === १३व्या शतकाच्या अखेरीस देवगिरीच्या यादव सत्तेवर दिल्ली सल्तनतीचा प्रभाव वाढला. इ.स. १३१७मध्ये यादव राज्य दिल्लीच्या सत्तेखाली पूर्णपणे गेले आणि दख्खनमध्ये दिल्लीच्या प्रशासकीय व लष्करी सत्तेची स्थापना झाली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार या काळात देवगिरी हे दिल्लीच्या दख्खन प्रांताचे महत्त्वाचे प्रशासकीय केंद्र राहिले आणि प्रदेशातील अनेक भागांवर लष्करी अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून सत्ता चालवली जात होती.<ref name="MediaevalAdministration"/> या संक्रमणकाळात दक्षिण कोकणासारख्या सीमावर्ती भागांत काही स्थानिक हिंदू प्रमुखांनी आपली सत्ता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. त्यामुळे दिल्लीच्या सत्तेचा प्रभाव वाढला असला तरी स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि ग्रामीण संस्था तत्काळ पूर्णपणे नाहीशा झाल्या असे मानता येत नाही.<ref name="MediaevalAdministration"/> या राजकीय संक्रमणाचा परिणाम महसूल, जमीन आणि ग्रामीण समाजावर झाला. दिल्लीच्या दख्खनमधील प्रशासनात ''iqta''सारख्या महसूल व लष्करी व्यवस्थांचा वापर करण्यात आला होता. तथापि या कालखंडातील ग्रामीण कृषकांना आधुनिक ‘कुणबी’ या नावाने ओळखण्यास उपलब्ध स्रोत पुरेसा आधार देत नाहीत.<ref name="MediaevalAdministration"/> === बहमनी सत्ता === इ.स. १३४७मध्ये बहमनी सत्ता स्थापन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये स्वतंत्र सुलतानशाही राजकीय व्यवस्था निर्माण झाली. महाराष्ट्रातील ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात बहमनी सत्तेने पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क व वतने मान्य केल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी काळात गाव हे स्थानिक प्रशासन आणि कृषी उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले. पाटील आणि देशमुख यांसारख्या स्थानिक अधिकारपदांना मान्यता मिळाल्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामीण समाज यांच्यात संस्थात्मक संबंध निर्माण झाले. महसूलव्यवस्थेतील विविध प्रशासकीय विभागांसाठी तालुका, महाल, तरफ आणि परगणा यांसारख्या संज्ञांचा वापर होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी राज्याचे विघटन झाल्यानंतर दख्खनमध्ये अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोवळकोंड्याची कुतुबशाही, वऱ्हाडची इमादशाही आणि बिदरची बरीदशाही अशी स्वतंत्र सत्ताकेंद्रे निर्माण झाली. या सत्तांमुळे महाराष्ट्रातील राजकीय सीमा आणि प्रशासकीय व्यवस्था पुन्हा बदलल्या.<ref name="BahamanisDeccan">{{cite web |title=The Bahamanis of the Deccan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_2.pdf }}</ref> === निजामशाही, आदिलशाही आणि कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर कोकणातील विविध प्रदेशांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. किनारी प्रदेशात स्थानिक राजकीय सत्ताकेंद्रे, बंदरे आणि किल्ले यांचे महत्त्व वाढले. कोकणातील राजकीय नियंत्रण हे केवळ एका सत्तेच्या अखंड अधिपत्याखाली राहिले नाही; विविध सत्तांमध्ये प्रदेशांचे नियंत्रण बदलत गेले.<ref name="NizamshahiAhmadnagar">{{cite web |title=The Nizamshahi of Ahmadnagar |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/History%20Part/History_II/chapter_3.pdf }}</ref> कोकणातील राजापुरीसारख्या केंद्रांच्या इतिहासातून या राजकीय बदलांचे उदाहरण दिसते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरनुसार राजापुरीचा प्रदेश पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस निजामशाहीच्या प्रभावाखाली आला आणि १४९०मध्ये मलिक अहमदने दीर्घ वेढ्यानंतर तो ताब्यात घेतला.<ref name="Rajpuri">{{cite web |title=Rajpuri |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/places_Rajpuri.html }}</ref> या राजकीय संक्रमणांचा ग्रामीण समाजावर परिणाम महसूल, जमीनवापर, स्थानिक अधिकारपदे आणि व्यापारमार्गांच्या बदलांच्या माध्यमातून झाला. मात्र उपलब्ध स्रोतांवरून या सर्व कालखंडातील कृषक समाजाची एकच जातीय ओळख होती असे म्हणता येत नाही. === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा जमीन, पावसावर आधारित शेती, स्थानिक बाजारपेठा, ग्रामसंस्था आणि महसूलव्यवस्थेशी जोडलेला होता. कोकणाच्या भौगोलिक परिस्थितीमुळे भातशेती, डोंगरउतारावरील शेती आणि किनारी व्यापार यांना विशेष महत्त्व होते. पुढील शतकांमध्ये या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविध स्वरूप विकसित झाले.<ref name="HistoryKonkan"/> मध्ययुगीन ग्रामीण समाजाचा हा इतिहास आधुनिक कुणबी समाजाच्या निर्मितीचा थेट पुरावा म्हणून वापरता येत नाही. मात्र पुढील पूर्व-आधुनिक आणि वसाहतकालीन काळात जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि कृषक सामाजिक ओळखी यांच्या ज्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट झाल्या, त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी या कालखंडात शोधता येते. === निजामशाही आणि कोकण === इ.स. १४९०मध्ये अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना झाल्यानंतर कोकणातील काही महत्त्वाची ठाणी आणि बंदरे निजामशाहीच्या राजकीय व लष्करी प्रभावाखाली आली. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये दांडा-राजपुरीचा उल्लेख करताना, इ.स. १४९०मध्ये दीर्घ वेढ्यानंतर निजामशाहीचा संस्थापक मलिक अहमद याने राजपुरी जिंकून घेतल्याची नोंद आहे. त्यानंतर अहमदनगरची सत्ता कोकणातील या भागावर दृढ झाली आणि राजपुरी हे व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र राहिले.<ref name="Rajpuri"/> निजामशाहीच्या विस्ताराच्या काळात मलिक अहमदने कोकण आणि घाट परिसरातील अनेक किल्ले आपल्या ताब्यात घेतल्याची नोंद महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये आहे. इ.स. १४८५नंतर त्याने जुन्नर आणि दौलताबादच्या प्रदेशातून कोकणाकडे लष्करी मोहिमा केल्या आणि अनेक घाट व कोकणातील किल्ल्यांवर नियंत्रण मिळवले. इ.स. १४९०मध्ये दांडा-राजपुरी जिंकल्यानंतर उत्तर कोकणातील गुजरातच्या अखत्यारीत नसलेला काही प्रदेश अहमदनगरच्या नियंत्रणाखाली आला.<ref name="HistoryKonkanSection3">{{cite web |title=History of the Konkan |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_3.pdf }}</ref> निजामशाहीच्या काळात कोकणातील बंदरे, घाटमार्ग आणि किल्ले यांना राजकीय तसेच आर्थिक महत्त्व होते. राजपुरी हे पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात व्यापाराचे महत्त्वाचे केंद्र होते. पुढील काळातील प्रवाशांच्या आणि परकीय व्यापारविषयक नोंदींमध्येही राजपुरीचा व्यापारकेंद्र आणि बंदर म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="Rajpuri"/> या राजकीय आणि व्यापारी व्यवस्थेचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंध होता. कृषी उत्पादन स्थानिक बाजारपेठा आणि बंदरांशी जोडलेले होते. मात्र या काळातील कृषक समाजाला आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ या एकसंध जातीय नावाने ओळखणे योग्य ठरणार नाही. आधुनिक कुणबी ओळख पुढील काळातील सामाजिक, प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक प्रक्रियांमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदली गेली. === आदिलशाही आणि दक्षिण कोकण === बहमनी सत्तेच्या विघटनानंतर विजापूरची आदिलशाही ही दख्खनमधील प्रमुख सत्तांपैकी एक झाली. कोकणातील विविध भागांवर अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांचा वेगवेगळ्या काळात प्रभाव राहिला. कोकणाच्या राजकीय इतिहासात स्थानिक सरदार, किल्ले, बंदरे आणि किनारी सत्ताकेंद्रे यांचे महत्त्व कायम राहिले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> इ.स. १४८९मध्ये युसुफ आदिल खानने विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना केली. त्याच काळात अहमदनगरच्या मलिक अहमदने कोकणातील अनेक किल्ले ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली होती. त्यामुळे पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस कोकण आणि घाट प्रदेशात अहमदनगर व विजापूर या दख्खनी सत्तांमधील राजकीय स्पर्धेला महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> दक्षिण कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले तसेच सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांवर नियंत्रण ठेवणे दख्खनी सत्तांसाठी लष्करी आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे होते. समुद्री व्यापार आणि अंतर्गत दख्खनशी असलेले मार्ग यांमुळे कोकणातील किनारी केंद्रांना व्यापक आर्थिक महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> === मुघल प्रभाव === दख्खनमध्ये मुघल सत्तेचा विस्तार झाल्यानंतर महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांवर मुघलांचा राजकीय आणि महसुली प्रभाव वाढला. मात्र कोकणातील राजकीय परिस्थिती एकसंध नव्हती आणि किनारी प्रदेशातील विविध सत्ताकेंद्रे, किल्ले आणि स्थानिक प्रमुख यांचे महत्त्व कायम राहिले. दख्खनच्या राजकीय इतिहासात दिल्ली सल्तनत, बहमनी सत्ता, निजामशाही, आदिलशाही आणि पुढे मुघल सत्ता यांमधील सत्तांतरांची मालिका दिसून येते.<ref name="MediaevalAdministration"/> मुघल काळातील प्रशासनाचा अभ्यास करताना केंद्रीय सत्ता आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. गावपातळीवरील स्थानिक अधिकारी आणि ग्रामीण संस्था अनेक ठिकाणी प्रशासनाच्या कार्यात सहभागी राहिल्या. त्यामुळे राजकीय सत्ता बदलली तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनातील काही संस्था आणि सामाजिक संबंध सातत्याने कार्यरत राहू शकले.<ref name="MediaevalAdministration"/> मुघल आणि दख्खनी सत्तांच्या काळातील महसूलव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला असला तरी त्या काळातील प्रत्येक कृषक समूहाची आधुनिक जातीय ओळख निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे या कालखंडातील कृषक समाजाला सरसकट ‘कुणबी’ म्हणून ओळखणे योग्य ठरत नाही. === स्थानिक सत्ताकेंद्रे आणि कोकणातील राजकीय विविधता === कोकणाचा राजकीय इतिहास केवळ मोठ्या साम्राज्यांच्या इतिहासाने स्पष्ट होत नाही. शिलाहार, यादव आणि दख्खनी सल्तनतींच्या काळात स्थानिक सरदार, वतनदार आणि किल्लेदार यांना स्थानिक प्रशासन आणि संरक्षणव्यवस्थेत महत्त्व होते. किनारी भागातील बंदरे आणि किल्ले हे व्यापार, वाहतूक आणि लष्करी नियंत्रणासाठी महत्त्वाचे केंद्र होते.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> राजपुरी हे याचे महत्त्वाचे उदाहरण आहे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार राजपुरीला कोकणाच्या इतिहासात विविध काळात महत्त्व प्राप्त झाले होते. इ.स. १४९०मध्ये निजामशाहीच्या मलिक अहमदने ते जिंकल्यानंतर ते अहमदनगरच्या सत्तेखाली आले. पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकातही ते महत्त्वाचे व्यापारकेंद्र राहिले. राजपुरीचा उल्लेख परकीय प्रवासी आणि व्यापारी स्रोतांमध्येही आढळतो.<ref name="Rajpuri"/> महाड हे कोकणातील आणखी एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक केंद्र होते. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाडचा सावित्री नदीवरील महत्त्वाचा व्यापारी केंद्र म्हणून उल्लेख केला आहे. महाडजवळील पाले येथील बौद्ध लेणी आणि सावित्री नदीमार्गे अंतर्गत प्रदेशाशी असलेला संपर्क यांमुळे महाडला प्रादेशिक व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीने महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref name="Rajpuri"/> कोकणातील अशा स्थानिक केंद्रांमुळे कृषी उत्पादन, नदीमार्ग, बंदरे, बाजारपेठा आणि घाटमार्ग यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड, राजपुरी, मुरुड, श्रीवर्धन, रेवदंडा आणि इतर बंदरांच्या व्यापारसंबंधी नोंदी आढळतात. यावरून किनारी आणि नदीमार्गावरील वाहतूक ही ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीशी जोडलेली होती असे दिसते.<ref name="CourseOfTrade">{{cite web |title=Course of Trade |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/bank_trade_course.html }}</ref> === ग्रामव्यवस्था === मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्था ही आर्थिक आणि प्रशासकीय जीवनाचा महत्त्वाचा आधार होती. यादवकालीन व्यवस्थेबाबत महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये ग्रामसमिती आणि तिच्या सदस्यांसाठी ‘महत्तर’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. स्थानिक ग्रामप्रशासनात विविध अधिकारी आणि सामाजिक घटक सहभागी होत असत.<ref name="TerritorialGroups"/> बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सुलतानशाहींच्या काळात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांचे हक्क आणि वतने अनेक ठिकाणी कायम राहिल्याचे महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे केंद्रीय सुलतानशाही आणि स्थानिक ग्रामव्यवस्था यांच्यात परस्पर संबंध निर्माण झाले होते.<ref name="TerritorialGroups"/> गावातील कृषी उत्पादन, जमीन, महसूल, स्थानिक सेवा आणि सामाजिक व्यवहार यांचे व्यवस्थापन विविध स्थानिक संस्थांमार्फत होत असे. पाटील हा गावपातळीवरील महत्त्वाचा अधिकारी होता, तर देशमुखाचा संबंध मोठ्या महसुली क्षेत्राशी आणि स्थानिक महसूलव्यवस्थेशी होता. पुढील मराठा काळात या संस्थांच्या अधिकारांमध्ये आणि कार्यपद्धतीत बदल झाले, तरी स्थानिक ग्रामीण प्रशासनाची काही मूलभूत रूपे पुढेही टिकून राहिली.<ref name="TerritorialGroups"/> === जमीन आणि महसूल === मध्ययुगीन कोकणातील राज्यव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आर्थिक आधार जमीन महसूल होता. कृषी उत्पादनावर आधारित महसूलव्यवस्था ही राजसत्तेच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होती. बहमनी आणि त्यानंतरच्या दख्खनी सल्तनतींच्या काळात महसूल प्रशासनासाठी विविध प्रादेशिक विभाग आणि स्थानिक अधिकारी कार्यरत होते. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ग्रामस्तरावरील प्रशासन आणि महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप स्पष्ट केले आहे.<ref name="TerritorialGroups"/> जमिनीचा वापर, लागवड आणि महसूल यांच्यातील संबंधामुळे कृषक हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. स्थानिक पातळीवरील जमीनव्यवहार आणि महसूल प्रशासनात पाटील, देशमुख आणि इतर स्थानिक अधिकाऱ्यांची भूमिका होती. या संस्थांचे स्वरूप आणि अधिकार प्रदेश व काळानुसार बदलत गेले.<ref name="TerritorialGroups"/> मध्ययुगीन सत्तांमध्ये जमीन महसूलाच्या पद्धती बदलत गेल्या तरी कृषी उत्पादनावर आधारित राज्याचे आर्थिक हित कायम राहिले. युद्धे, राजकीय संघर्ष आणि नैसर्गिक आपत्तींचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होऊ शकत असे. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमध्ये दख्खनमधील विविध कालखंडांतील दुष्काळांच्या संदर्भात युद्धे आणि राजकीय अस्थिरतेच्या परिणामांची नोंद आहे.<ref name="FaminesDeccan">{{cite web |title=Famines in the Deccan |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/aurangabad/CHAP04/FAMINES.htm |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === कृषक समाज === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. भातशेतीसह स्थानिक परिस्थितीनुसार बागायती, पशुपालन आणि इतर ग्रामीण उपजीविका अस्तित्वात होत्या. कोकणाची भौगोलिक रचना, पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि किनारी प्रदेश यांचा कृषी पद्धतींवर प्रभाव होता.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> या कृषक समाजात सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्ये विविधता होती. जमीन कसणारे शेतकरी, स्थानिक हक्कांशी संबंधित व्यक्ती आणि विविध प्रकारचे ग्रामीण उत्पादक यांचा या व्यवस्थेत समावेश होता. पुढील मराठा आणि ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ‘मिरासदार’, ‘उपरी’ आणि इतर कृषक वर्गांचा उल्लेख अधिक स्पष्टपणे आढळतो; मात्र या संज्ञांचा अर्थ आणि प्रशासकीय व्याप्ती प्रदेश व कालखंडानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांचा वापर संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. मध्ययुगीन कृषक समाजाचे महत्त्व केवळ अन्नउत्पादनापुरते मर्यादित नव्हते. जमीन महसूल, स्थानिक बाजारपेठा, व्यापारमार्ग, किल्ले आणि बंदरे यांची आर्थिक रचना कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. त्यामुळे तत्कालीन राजसत्ता कोणतीही असो, ग्रामीण कृषक समाज हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक राहिला.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> === मध्ययुगीन कृषक समाज आणि कुणबी ओळख === मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाजाचा इतिहास हा आधुनिक कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; तथापि त्या काळातील सर्व कृषकांना आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ म्हणणे योग्य ठरत नाही. शिलाहार, यादव, बहमनी, निजामशाही आणि आदिलशाही या विविध सत्तांच्या काळात कोकणातील ग्रामीण समाज जमीन, शेती, महसूल, ग्रामसंस्था आणि स्थानिक अधिकारपद्धती यांच्याशी संबंधित विविध स्वरूपांत अस्तित्वात होता. उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून त्या काळातील कृषक समाजाचा अभ्यास करता येतो; मात्र या सर्व समूहांची आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीशी थेट समानता सिद्ध होत नाही.<ref name="HistoryKonkanSection3"/> वसाहतकालीन ethnographic साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ या संज्ञेचा कृषक समुदाय आणि शेतीशी संबंधित सामाजिक ओळख या दोन्ही संदर्भांत वापर आढळतो. R. E. Enthoven यांच्या *The Tribes and Castes of Bombay* मध्ये कुणबींच्या विविध प्रादेशिक समूहांचे आणि त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे वर्णन केले आहे.<ref name="Enthoven1922" /> R. V. Russell आणि Hiralal यांनीही कुणबींच्या विविध प्रादेशिक रूपांचा आणि सामाजिक समूहांचा उल्लेख केला आहे. त्यांच्या ग्रंथात ‘Kunbi’, ‘Kulambi’, ‘Kulwadi’ आणि ‘Kanbi’ यांसारख्या संज्ञांचा उल्लेख आढळतो. मात्र या विविध नावांच्या आधारे सर्व समूहांची एकच अखंड ऐतिहासिक जातीय उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> ब्रिटिशकालीन District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याच्या वापराबाबत मुंबई उच्च न्यायालयानेही सावध भूमिका घेतली आहे. *Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra and others* या प्रकरणात न्यायालयाने District Gazetteers आणि ethnographic साहित्याचा विचार केला. या साहित्याच्या आधारे Maratha हे मूळतः Kunbi आहेत, Maratha ही केवळ पदवी आहे किंवा Maratha ही Kunbiची उपजात अथवा समानार्थी संज्ञा आहे, असा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही, असे न्यायालयाने नमूद केले. न्यायालयाने उपलब्ध साहित्यामध्ये ‘Kunbi’ हा शब्द काही संदर्भांत जमीन कसणाऱ्या व्यक्तीसाठी वापरला गेल्याचेही नोंदवले.<ref name="SuhasDashrathe2001">{{cite web |title=Suhas s/o Anantrao Dashrathe and another v. State of Maharashtra, through the Secretary, Department of Urban Development and others |url=https://indiankanoon.org/doc/1946655/ |publisher=Bombay High Court, Aurangabad Bench |date=5 October 2001 |access-date=22 August 2026 }}</ref> या न्यायालयीन निरीक्षणाचा अर्थ असा नाही की ‘कुणबी’ ही सामाजिक जातीय ओळख नव्हती; उलट आधुनिक काळातील प्रशासकीय वर्गीकरणात कुणबी ही स्वतंत्र जात म्हणून मान्य झालेली आहे. न्यायालयाचा मुद्दा असा होता की जुन्या Gazetteers किंवा ethnographic साहित्याच्या आधारे Maratha आणि Kunbi यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधाबाबत सार्वत्रिक आणि निर्णायक वंशपरंपरागत निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="SuhasDashrathe2001"/> या पार्श्वभूमीवर मध्ययुगीन कोकणातील ‘कृषक समाज’ आणि पुढील काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक ओळखीमध्ये ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे त्यांच्यात थेट आणि अखंड जातीय वंशपरंपरा सिद्ध करता येत नाही. प्राचीन किंवा मध्ययुगीन कृषक समाजातील प्रत्येक व्यक्ती किंवा समूहाला आधुनिक कुणबी म्हणून ओळखणे हे उपलब्ध पुराव्यांपेक्षा पुढे जाणारे अनुमान ठरेल. कुणबी या नावाचा अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजी वापर पुढील वसाहतकालीन जनगणना, Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळतो. त्यामुळे मध्ययुगीन कोकणातील कृषक समाज हा आधुनिक कुणबी समाजाचा थेट समानार्थी नसून, पुढील काळात विकसित झालेल्या सामाजिक ओळखीचा ऐतिहासिक अभ्यास करण्यासाठी आवश्यक असलेली व्यापक ग्रामीण आणि कृषक पार्श्वभूमी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922"/> == शिवकाल, स्वराज्य आणि मराठा सत्ता == सतराव्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नेतृत्वाखाली स्वराज्याची निर्मिती झाली आणि कोकणातील राजकीय, लष्करी व महसुली परिस्थितीत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. स्वराज्याच्या विस्तारात कोकणाला भौगोलिक आणि आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे स्थान होते. सह्याद्रीतील घाटमार्ग, किनारी किल्ले, बंदरे, बाजारपेठा आणि कृषीप्रधान गावे यांमुळे कोकण हा स्वराज्याच्या संरक्षण, व्यापार आणि पुरवठा व्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा प्रदेश बनला.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896">{{cite book |editor=James M. Campbell |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan, Dakhan and Southern Maratha Country |volume=1 |issue=2 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1896 }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या काळातील ग्रामीण समाजाचा उल्लेख प्रामुख्याने ‘रयत’, ‘कृषक’, ‘शेतकरी’ आणि गावपातळीवरील विविध सामाजिक व प्रशासकीय घटकांच्या संदर्भात आढळतो. या काळातील सर्व रयत किंवा शेतकरी आधुनिक अर्थाने ‘कुणबी’ होते असे म्हणता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या संदर्भात शिवकालाचा विचार करताना ‘कुणबी’ आणि ‘रयत’ या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी न मानता त्या-त्या ऐतिहासिक संदर्भात स्वतंत्रपणे वापरणे आवश्यक आहे. === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत === शिवाजी महाराजांच्या राज्यव्यवस्थेत कृषक किंवा रयत हा राज्याच्या आर्थिक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा घटक होता. महसूलव्यवस्थेत जमिनीची मोजणी, जमिनीची प्रत आणि उत्पादनक्षमतेचा अंदाज यांना महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांनुसार महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आणि महसूल मक्तेदारीची पद्धत कमी करण्यावर भर देण्यात आला.<ref name="ShivajiRevenueArrangements">{{cite web |title=Shivaji's Revenue Arrangements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेचे स्वरूप त्यांच्या पूर्वसुरींच्या दख्खनी महसूलपद्धतींपासून पूर्णपणे वेगळे नव्हते. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये दादोजी कोंडदेव यांच्या काळातील महसूलव्यवस्था आणि पूर्वीच्या दख्खनी प्रशासकीय अनुभवांचा प्रभाव दिसून येतो. जमिनीची मोजणी आणि उत्पादनाच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याची पद्धत अधिक व्यवस्थित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था शेती, बागायती, पशुपालन, स्थानिक व्यापार आणि किनारी बाजारपेठांशी संबंधित होती. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील भौगोलिक रचना, मोठ्या प्रमाणातील पर्जन्यमान, नद्या, खाड्या आणि अरुंद किनारी मैदाने यांमुळे कोकणातील कृषी पद्धतींना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीचा विशेष प्रभाव होता. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणातील राजकीय नियंत्रण वाढल्यानंतर ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध किल्ले, बाजारपेठा आणि किनारी केंद्रांशी अधिक दृढ झाला. *Gazetteer of the Bombay Presidency: History of the Konkan* मध्ये शिवाजी महाराजांच्या काळातील दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात महसूलव्यवस्था, किल्ले, गडकरी आणि स्थानिक लोकसंख्या यांचा परस्परसंबंध नोंदवला आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji">{{cite web |title=History of the Konkan — Shivaji (1648 to 1680) |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Gazetteer%20of%20Bombay%20Presidency/history_of_the_konkan/section_6.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोकणातील कृषी उत्पादन हे स्थानिक उपजीविकेबरोबरच किल्ले, लष्करी ठाणी आणि बाजारपेठांच्या पुरवठ्याशीही संबंधित होते. किनारी आणि डोंगरी किल्ल्यांच्या जाळ्यामुळे धान्य, चारा, लाकूड, मीठ आणि इतर आवश्यक वस्तूंच्या स्थानिक पुरवठ्याला महत्त्व प्राप्त झाले. या आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादन आणि स्वराज्याच्या लष्करी व प्रशासकीय व्यवस्थेमध्ये परस्परावलंबित्व निर्माण झाले.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> === महसूल व्यवस्था === शिवाजी महाराजांच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन मोजणी आणि उत्पादनक्षमतेच्या आधारे महसूल निश्चित करण्याला महत्त्व देण्यात आले. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनानुसार जमिनीचे सर्वेक्षण करून तिच्या उत्पादनाच्या आधारे शेतकरी आणि राज्य यांच्यातील महसुली हिस्सा निश्चित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. एका ऐतिहासिक वर्णनात उत्पादनाच्या तीन-पंचमांश भागाचा हिस्सा शेतकऱ्याकडे आणि दोन-पंचमांश भाग राज्याकडे ठेवण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> मात्र शिवाजी महाराजांच्या संपूर्ण राज्यात सर्व प्रकारच्या जमिनींवर नेमका दोन-पंचमांश महसूलच आकारला जात असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. महसुली आकारणीमध्ये जमिनीचा प्रकार, पिके, स्थानिक परिस्थिती आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींचा परिणाम होऊ शकत होता. त्यामुळे दोन-पंचमांश हा उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतामध्ये वर्णिलेला प्रमाणात्मक संदर्भ म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. शिवाजी महाराजांच्या नियंत्रणाखालील प्रदेशात महसूलवसुली अधिक थेट सरकारी यंत्रणेमार्फत करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. उपलब्ध Gazetteerच्या वर्णनानुसार महसूल मक्तेदारीची पद्धत दूर करून सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांमार्फत महसूल गोळा केला जात असे. काही प्रशासकीय विभागांवर कारकून, तरफदार किंवा तालुकदार आणि त्यापुढे सुभेदार अशा अधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> === रयतेचे संरक्षण आणि कृषी === शिवाजी महाराजांच्या कोकणातील राज्यव्यवस्थेबाबत जुन्या *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये महसूलव्यवस्थेच्या सुधारणांचा उल्लेख आहे. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात त्यांच्या प्रशासनामुळे पूर्वीच्या व्यवस्थेपेक्षा काही सुधारणा झाल्या आणि cultivatorsच्या हिताचे संरक्षण करण्यात आले, अशी नोंद त्या स्रोतामध्ये आढळते.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> शिवाजी महाराजांच्या लष्करी शिस्तीविषयीच्या त्याच ऐतिहासिक स्रोतामध्ये कृषक, स्त्रिया आणि गाई यांना लष्करी मोहिमांमध्ये त्रास न देण्याच्या सूचनांचा उल्लेख आहे. युद्धकाळात ग्रामीण उत्पादन आणि शेतकऱ्यांचे संरक्षण हे राज्याच्या आर्थिक हिताशी संबंधित होते.<ref name="ShivajiAdministrationMilitary">{{cite web |title=History — Shivaji's Administration and Military System |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/BombayPresidancy/7%20History.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कृषी उत्पादन टिकवून ठेवणे हे राज्याच्या महसुली उत्पन्नासाठीही आवश्यक होते. त्यामुळे रयतेचे संरक्षण ही केवळ सामाजिक बाब नव्हती; ती कृषी उत्पादन आणि राज्याच्या आर्थिक स्थैर्याशीही संबंधित होती. === ग्रामीण मनुष्यबळ आणि लष्करी सहभाग === शिवाजी महाराजांच्या काळातील कोकणातील ग्रामीण समाजाचा काही भाग लष्करी व्यवस्थेशी जोडला गेला. दक्षिण कोकणाच्या संदर्भात *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये मालवण परिसरातील Hetkari किंवा स्थानिक मराठा सैनिकांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> याच स्रोतामध्ये कोकणातील किल्ल्यांशी संबंधित ‘गडकरी’ व्यवस्थेचा उल्लेख आहे. गडकरी हे किल्ल्यांच्या संरक्षणाशी संबंधित सेवाधारक होते आणि किल्ल्यांच्या आसपासच्या जमिनीशी त्यांचे संबंध होते. त्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटकांना शेतीबरोबर लष्करी किंवा किल्लेसेवेचे उपजीविकेचे साधन उपलब्ध झाले होते.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> या लष्करी सहभागाला आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट जोडता येत नाही. गडकरी, Hetkari किंवा मावळातील सैनिक यांना सर्वसाधारणपणे कुणबी म्हणणे उपलब्ध पुराव्यांवरून योग्य ठरणार नाही. मात्र कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील काही घटक शेतीबरोबर लष्करी आणि किल्लेसेवेशी जोडले गेले होते, हे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून दिसून येते. === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेतील कोकण === कोकणातील किल्ले, बंदरे आणि बाजारपेठा यांचे महत्त्व केवळ लष्करी संरक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. किनारी प्रदेशातील उत्पादन, व्यापारमार्ग आणि सह्याद्रीतील घाटमार्ग यांच्या माध्यमातून कोकणाचा संबंध स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी जोडला गेला. किल्ल्यांच्या देखभालीसाठी आवश्यक मनुष्यबळ, अन्नधान्य आणि इतर साहित्याचा स्थानिक प्रदेशाशी संबंध होता.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> या संदर्भात कृषक समाजाची भूमिका केवळ ‘शेतकरी’ म्हणून मर्यादित न ठेवता ग्रामीण उत्पादनव्यवस्थेतील घटक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक, किल्ले आणि लष्करी सेवा यांच्यातील संबंधांमुळे कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्वराज्याच्या राजकीय व्यवस्थेशी जोडली गेली होती. === शिवकाल आणि आधुनिक कुणबी ओळख === शिवाजी महाराजांच्या काळातील ‘रयत’, ‘कृषक’ आणि ‘शेतकरी’ या संज्ञा आधुनिक ‘कुणबी’ या जातीय ओळखीच्या समानार्थी मानता येत नाहीत. शिवकालीन ग्रामीण समाज विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय घटकांनी बनलेला होता. उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांमध्ये कृषक, स्थानिक अधिकारी, किल्लेसेवक आणि इतर ग्रामीण घटकांचे स्वतंत्र संदर्भ आढळतात.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/><ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> म्हणून शिवकालीन कृषक समाज आणि आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज यांच्यात ऐतिहासिक सातत्याचे काही घटक असण्याची शक्यता तपासता येते; परंतु शिवाजी महाराजांच्या काळातील सर्व रयत कुणबी होती किंवा आधुनिक कुणबी समाजाची निश्चित जातीय ओळख त्याच काळात अस्तित्वात होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. कुणबी या सामाजिक समूहाचे अधिक स्पष्ट आणि व्यापक दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922" /><ref name="RatnagiriSavantvadi1880">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi |volume=10 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1880 }}</ref> === स्वराज्याच्या पुरवठा व्यवस्थेत कृषक समाजाची भूमिका === स्वराज्याच्या लष्करी व्यवस्थेला धान्य, पशुधन, चारा, लाकूड आणि इतर जीवनावश्यक वस्तूंची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थापनात धान्यसाठा आणि इतर सामग्रीच्या देखरेखीशी संबंधित अधिकारी व प्रशासकीय व्यवस्था असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळते.<ref name="ShivajiAdministrationMilitary"/> किल्ल्यांच्या संरक्षणव्यवस्थेला आवश्यक असलेल्या अन्नधान्य आणि इतर साधनसामग्रीचा संबंध स्थानिक उत्पादन, बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्गांशी होता. त्यामुळे कृषक समाजाचे उत्पादन स्वराज्याच्या व्यापक आर्थिक व्यवस्थेशी संबंधित होते. तथापि, उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे कोकणातील सर्व कृषकांना स्वराज्याच्या लष्करी पुरवठा व्यवस्थेतील थेट घटक मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> कोकणातील किल्ले समुद्रकिनारी तसेच सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये असल्यामुळे समुद्री मार्ग, घाटमार्ग आणि स्थानिक वाहतूक यांना महत्त्व होते. किल्ल्यांच्या बांधकाम, दुरुस्ती आणि देखभालीशी संबंधित कामांमध्ये स्थानिक मनुष्यबळाचा वापर झाल्याचे *Gazetteer of the Bombay Presidency* मध्ये नमूद केले आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> === कोकणातील किल्ले, बाजारपेठा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === स्वराज्याच्या काळात कोकणातील किल्ले केवळ लष्करी केंद्रे नव्हती. त्यांच्या देखभालीसाठी प्रशासकीय कर्मचारी, किल्लेसेवक, कारागीर आणि इतर मनुष्यबळाची आवश्यकता होती. किल्ल्यांच्या व्यवस्थेशी संबंधित स्थानिक आर्थिक व्यवहार आणि मनुष्यबळाचा उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक वर्णनांत आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> कोकणातील बंदरे आणि बाजारपेठांनाही राजकीय व आर्थिक महत्त्व होते. समुद्री व्यापार, किनारी किल्ले आणि घाटमार्ग यांमुळे कोकणाचा अंतर्गत दख्खनशी संबंध कायम राहिला. या भौगोलिक आणि आर्थिक संबंधांमुळे ग्रामीण उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच प्रादेशिक बाजारपेठांशी होता.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/> === मराठा सत्तेच्या विस्तारानंतरचे बदल === शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा सत्तेचा विस्तार पुढील काळात विविध टप्प्यांत झाला. संभाजी महाराज, राजाराम महाराज, महाराणी ताराबाई, छत्रपती शाहू महाराज आणि पुढे पेशवाईच्या काळात मराठा सत्तेचे राजकीय आणि प्रशासकीय स्वरूप बदलत गेले. कोकणात मराठा सत्तेबरोबरच आंग्रे, सिद्दी, पोर्तुगीज आणि ब्रिटिश अशा विविध सत्ताकेंद्रांशी संघर्ष व संबंधही कायम राहिले.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/> पुढील मराठा काळात महसूल हक्कांचे वाटप, वतन, जहागीर, चौथाई, सरदेशमुखी आणि इतर महसुली दावे यांची प्रशासकीय गुंतागुंत वाढली. महाराष्ट्र राज्य गॅझेटियरमधील ऐतिहासिक वर्णनानुसार मराठा सत्तेच्या विस्ताराच्या काळात विविध सरदारांना प्रदेश आणि त्यातून मिळणारे महसूल हक्क देण्यात आले आणि या महसुलाचा संबंध लष्करी व्यवस्थेशी होता.<ref name="MarathaAdministration">{{cite web |title=History of Maharashtra — Maratha Administration |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/Satara/english/SDGrevised/2%20HISTORY.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या प्रक्रियेमुळे कृषक आणि राज्य यांच्यातील महसुली संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. काही प्रदेशांत स्थानिक वतनदार, सरदार आणि महसूल मध्यस्थ यांची भूमिका महत्त्वाची राहिली. त्याच वेळी राज्याच्या प्रशासकीय आणि लष्करी व्यवस्थेसाठी आवश्यक महसूल ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतून मिळत राहिला.<ref name="MarathaAdministration"/> === शिवकालीन कृषक समाज आणि कुणबी : ऐतिहासिक सावधगिरी === शिवाजी महाराजांच्या काळातील रयत, शेतकरी किंवा कृषक समाज आणि आधुनिक कुणबी समाज यांच्यात काही सामाजिक किंवा आर्थिक सातत्याचे घटक असण्याची शक्यता इतिहासाच्या अभ्यासातून तपासता येते; परंतु उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे शिवकालीन सर्व रयत ‘कुणबी’ होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. शिवकालीन ग्रामीण समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय संदर्भांत आढळतो.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/> शिवकालीन आणि पुढील मराठा काळातील ‘रयत’, ‘मिरासदार’, ‘पाटील’, ‘देशमुख’ आणि इतर प्रशासकीय किंवा सामाजिक संज्ञांचा वापर त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात करणे आवश्यक आहे. या संज्ञांना आधुनिक जातीय वर्गीकरणाशी थेट समान मानणे योग्य नाही. आधुनिक काळातील ‘कुणबी’ या सामाजिक वर्गाचे अधिक स्पष्ट दस्तऐवजीकरण पुढील वसाहतकालीन जनगणना, District Gazetteers आणि ethnographic साहित्यामध्ये आढळते.<ref name="Census1931Bombay"/><ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने शिवकालाचे महत्त्व हे ‘शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात कुणबी मोठ्या प्रमाणावर होते’ अशा अप्रमाणित दाव्यात नसून, '''कृषक रयत, जमीन, महसूल, ग्रामव्यवस्था, किल्ले, लष्करी मनुष्यबळ आणि राज्य यांच्यातील संबंधांच्या ऐतिहासिक विकासात''' आहे.<ref name="HistoryKonkanShivaji"/><ref name="ShivajiRevenueArrangements"/> शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यव्यवस्थेने कोकणातील ग्रामीण समाजावर परिणाम घडवून आणला आणि कृषी उत्पादन, महसूल, किल्ले, स्थानिक बाजारपेठा आणि लष्करी व्यवस्थेतील संबंधांना प्रशासकीय चौकट प्राप्त झाली. पुढील मराठा सत्ताकाळात या व्यवस्थेचे स्वरूप बदलत गेले आणि त्याचा कोकणातील जमीन, महसूल आणि ग्रामीण समाजावर दीर्घकालीन परिणाम झाला.<ref name="HistoryKonkanGazetteer1896"/><ref name="MarathaAdministration"/> == ब्रिटिशपूर्व आणि ब्रिटिशकालीन कोकण == अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापर्यंत कोकणातील जमीन, महसूल, कृषी आणि ग्रामीण समाजरचनेत महत्त्वपूर्ण बदल झाले. मराठा सत्तेच्या उत्तरकाळातील जमीनहक्क, मिरास, वतन, पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था आणि खोतीसारख्या स्थानिक पद्धती ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतरही काही काळ अस्तित्वात राहिल्या; त्याच वेळी ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, महसूल निश्चिती आणि नोंदवही यांच्या माध्यमातून जमीन व महसूल व्यवस्थेचे पुनर्गठन केले. रत्‍नागिरीमध्ये १८२७नंतर झालेल्या सर्वेक्षणांमधून जमीन, तिची प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827">{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Surveys 1827–1851 |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_surveys27.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> या कालखंडाच्या अभ्यासासाठी १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'', १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' आणि १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत आहेत. या गॅझेटियरमध्ये जमीन प्रशासन, महसूल, शेती, जमीनधारणा, पिके, गावव्यवस्था, लोकसंख्या आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira |volume=11 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1883 }}</ref> === ब्रिटिशपूर्व जमीनव्यवस्था === ब्रिटिश सत्ता येण्यापूर्वी कोकणातील जमीनव्यवस्था एकसंध स्वरूपाची नव्हती. प्रदेश, गाव, जमीनधारकांचे हक्क, स्थानिक वतन आणि महसूलपद्धती यांनुसार जमीनधारणेचे स्वरूप बदलत असे. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये पूर्वीच्या जमीनमोजणी, जमीनवर्गीकरण आणि विविध प्रकारच्या हक्कांचा तपशील आढळतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> १८२७नंतर रत्‍नागिरीत करण्यात आलेल्या ब्रिटिश सर्वेक्षणांमध्ये पूर्वीच्या मराठा पद्धतीतील जमीनमोजणी आणि जमिनीच्या प्रतवारीचा अभ्यास करण्यात आला. सुरुवातीच्या सर्वेक्षणात जुन्या पद्धतीतील काही घटकांचा आधार घेण्यात आला; पुढे अधिक अचूक मोजणी, नकाशे आणि महसूल नोंदी तयार करण्यावर भर देण्यात आला.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === रयत आणि कृषक === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार कृषी होता. रत्‍नागिरीत भातशेतीबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. ब्रिटिश सर्वेक्षणाच्या काळात जमिनीचे वर्गीकरण तिच्या उपयोग, पिकांचा प्रकार आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार करण्यात आले. भातजमिनी आणि उंच किंवा पावसावर अवलंबून असलेल्या जमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले गेले होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> थाणे जिल्ह्यातही कृषी ही लोकसंख्येच्या मोठ्या भागाची उपजीविका होती. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील सुमारे ६३ टक्के लोकसंख्या शेतीशी संबंधित असल्याचे नमूद केले आहे. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकार करण्यात आले होते आणि पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार जमिनीची उत्पादकता बदलत होती.<ref name="ThanaAgriculture">{{cite web |title=Agriculture — Thana District |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/agriculture_soil.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> === मिरास आणि वारसाहक्काची जमीन === ब्रिटिशपूर्व महाराष्ट्रातील ग्रामव्यवस्थेत काही कृषकांना जमिनीवर दीर्घकालीन किंवा वारसाहक्काचे हक्क प्राप्त होते. रत्‍नागिरीतील ब्रिटिश चौकशीच्या नोंदींमध्ये काही कृषकांना ''hereditary cultivators'' म्हणून वर्णिले आहे. त्यांच्या जमिनीवरील हक्कांचा संबंध स्थानिक जमीनव्यवस्था आणि पूर्वीपासून चालत आलेल्या कृषी हक्कांशी होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीच्या संदर्भात खोती गावांतील वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा सहभाग असल्याची नोंद आढळते. या कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधण्यात आले असून त्यांच्या हक्कांचा संबंध लागवड, उत्पादन आणि खोतालाच देय असलेल्या रकमेशी होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या आहेत. कारण रत्‍नागिरीतील या ब्रिटिशकालीन चौकशीत ‘कुणबी’ ही संज्ञा प्रत्यक्ष कृषक आणि जमीनहक्कांच्या संदर्भात वापरलेली आढळते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === वतन व्यवस्था आणि ग्रामअधिकारी === मध्ययुगीन आणि मराठा काळापासून गावपातळीवरील प्रशासनात पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदारांना महत्त्व होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार आणि महसूलविषयक कामांशी, तर कुलकर्णीचा संबंध गावच्या लेखा व महसूल नोंदींशी होता. अनेक ठिकाणी या पदांना वंशपरंपरागत हक्कांचे स्वरूप प्राप्त झाले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेनंतर या स्थानिक हक्कांची आणि वतनांची नोंद महसूल प्रशासनाच्या चौकटीत करण्यात आली. जमीन महसूल आणि ग्रामप्रशासन अधिक पद्धतशीर करण्यासाठी जमीनधारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद तयार करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === पाटील-कुलकर्णी व्यवस्था === गावातील पाटील आणि कुलकर्णी हे ग्रामीण प्रशासनातील प्रमुख अधिकारी होते. पाटीलचा संबंध गावच्या कारभार, महसूलविषयक कामे आणि स्थानिक प्रशासनाशी होता, तर कुलकर्णी गावच्या महसूल व जमीन नोंदी ठेवण्याच्या कामाशी संबंधित होता. मराठा काळातील ही व्यवस्था ब्रिटिश सत्तेच्या सुरुवातीच्या काळातही अनेक भागांत अस्तित्वात होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ब्रिटिश सर्वेक्षणानंतर गावातील जमीन आणि महसूल नोंदी अधिक प्रमाणबद्ध करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. रत्‍नागिरीतील सर्वेक्षणात प्रत्येक शेताचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान नोंदविण्यासाठी ''khatavni'' नावाची गावनिहाय नोंदवही तयार करण्यात आली. नकाशांमध्ये शेतांची आणि गावांची स्थिती दर्शविण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === खोती व्यवस्था === कोकणातील जमीनव्यवस्थेच्या इतिहासात खोती पद्धतीला विशेष महत्त्व होते. रत्‍नागिरी आणि कोलाबा प्रदेशातील काही गावांमध्ये खोत हा महसूल आणि जमीनव्यवस्थेतील मध्यस्थ म्हणून कार्यरत होता. खोती गावांमध्ये खोत आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणारे कृषक यांच्यातील हक्क व देयकांचे संबंध ब्रिटिशकालीन महसूल चौकशीत नोंदवले गेले.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या चौकशीत खोती गावांतील कृषक हक्क आणि खोतांना देय असलेल्या रकमांचा उल्लेख आढळतो. या नोंदींमधून खोती व्यवस्था ही केवळ महसूलवसुलीची पद्धत नसून खोत, जमीन कसणारे कृषक आणि राज्य यांच्यातील हक्क व आर्थिक संबंधांची एक गुंतागुंतीची रचना होती, असे दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिश सर्वेक्षण आणि महसूल नोंदी === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी प्रत्यक्ष सर्वेक्षण, मोजणी, नकाशे आणि जमीनधारकांच्या हक्कांची नोंद यांना महत्त्व दिले. रत्‍नागिरीतील १८२७ ते १८५१ या कालखंडातील सर्वेक्षण प्रक्रियेत जमिनीची मोजणी, प्रतवारी, धारकांचे हक्क आणि महसूल यांची नोंद करण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या प्रक्रियेमुळे पूर्वीच्या स्थानिक जमीनहक्कांना प्रशासकीय नोंदींच्या चौकटीत स्थान मिळाले. जमीन, धारक, क्षेत्रफळ, सीमा आणि महसूल यांची नोंद पुढील काळातील जमीन प्रशासनासाठी महत्त्वाची ठरली. त्यामुळे ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण नोंदी या कोकणातील कृषक समाज, जमीनधारणा आणि कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === महसूल व्यवस्था === ब्रिटिश काळात जमीन महसूल हा जिल्ह्याच्या सरकारी उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता. कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरनुसार १८८०–८१मध्ये जिल्ह्याच्या एकूण सरकारी उत्पन्नातील सुमारे ६० टक्के उत्पन्न जमीन महसुलातून येत होते. १८५२–५३ ते १८८०–८१ या कालावधीत जमीन महसूल प्राप्तीत वाढ झाली होती. या वाढीमागे लागवडीखाली आणलेल्या अधिक क्षेत्राबरोबरच सर्वेक्षणामुळे झालेली अधिक अचूक जमीनमोजणी हे घटक असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaRevenue">{{cite web |title=Revenue and Finance — Kolaba |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/revenue.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> कोलाबा जिल्ह्याच्या महसूलव्यवस्थेत जमीन महसुलाबरोबर स्थानिक निधीचीही व्यवस्था होती. शिक्षण, रस्ते, विहिरी, विश्रामगृहे आणि दवाखाने यांसारख्या स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी निधी उपलब्ध केला जात असे. १८६३पासून ग्रामीण शिक्षण आणि स्थानिक सार्वजनिक कामांसाठी स्थानिक निधीच्या व्यवस्थेचा विस्तार झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="KolabaRevenue"/> === शेती आणि जमीनधारणा === कोकणातील शेतीवर पर्जन्यमान, जलव्यवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि किनारी भौगोलिक परिस्थितीचा प्रभाव होता. थाणे जिल्ह्यात भातजमिनींची उत्पादकता पाण्याची उपलब्धता, पाण्याचा निचरा आणि जमिनीच्या स्वरूपाशी संबंधित होती. ''Bandhni'' आणि ''malkhandi'' या भातजमिनींच्या प्रकारांमध्ये उत्पादनातील फरक असल्याचे १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> थाणे जिल्ह्यातील १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९२.७ टक्के क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यामध्ये भातजमीन आणि कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख प्रकार होते. किनारी भागात खारवट किंवा खारफुटीच्या प्रभावाखालील जमीन धरणे, बांध घालणे आणि पाण्याचा निचरा किंवा पावसाच्या पाण्याच्या साहाय्याने जमीन शेतीयोग्य करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> खारवट जमीन शेतीयोग्य करण्यासाठी काही भागांत जमीन सुधारणा करणाऱ्या व्यक्तींना महसूल किंवा भाडे सवलती देण्यात आल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे. सुरुवातीच्या काही वर्षांत कमी किंवा शून्य आकारणी करून जमीन सुधारण्यास प्रोत्साहन देण्यात येत असे. अशा प्रक्रियांमुळे किनारी भागातील काही खारवट जमीन कालांतराने भातशेतीसाठी वापरली जाऊ लागली.<ref name="ThanaAgriculture"/> === ग्रामीण अर्थव्यवस्था === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्था केवळ शेतीपुरती मर्यादित नव्हती. भात, नाचणी, वरी, नारळ, सुपारी, फळबागा, पशुधन, मासेमारी, जंगलातील उत्पादन आणि स्थानिक व्यापार यांचा ग्रामीण जीवनाशी संबंध होता. बंदरे, नदीमार्ग आणि बाजारपेठांमुळे कृषी उत्पादनाचा संबंध स्थानिक तसेच किनारी व्यापाराशी जोडला गेला.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये भात, नारळ, सुपारी आणि इतर कृषी उत्पादनांचा उल्लेख असून कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठ आणि व्यापार यांच्यातील संबंधांची माहिती दिली आहे. जिल्ह्यातील जमीन, कृषी उत्पादन आणि व्यापार यांसाठी स्वतंत्र वर्णने देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्येही शेती, धान्य, तांदूळ, नारळ, सुपारी, बंदरे, नदीमार्ग आणि व्यापार यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर केंद्रे कृषी उत्पादन, वाहतूक आणि व्यापाराच्या व्यापक जाळ्याशी संबंधित होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कुणबी आणि जमीनधारणा === ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदी कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासासाठी महत्त्वाच्या आहेत. १८२९–१८३० च्या जमीनविषयक चौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' म्हणून नोंदवलेल्या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. हे कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से कसत आणि त्या जमिनीच्या उत्पादनाशी संबंधित देयके खोत्यांना देत असत.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> गॅझेटियरच्या वर्णनानुसार अशा कुणबी कृषकांचे जीवन गावातील विशिष्ट जमीनहिस्स्यांशी संबंधित होते. कुटुंबे किंवा कुटुंबसमूह विशिष्ट जमीनभागाची लागवड करीत आणि लागवडीखालील तसेच पडीत जमिनीच्या व्यवस्थापनाशी त्यांचा संबंध होता.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या नोंदींमुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी कृषकांचा इतिहास केवळ व्यापक अर्थाने ‘शेतकरी समाज’ या वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध जमीनविषयक नोंदींमध्ये कुणबी कृषक, जमीनहिस्से, लागवड आणि खोती व्यवस्थेतील देयके यांच्यातील संबंध स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिश प्रशासन आणि कृषकांवरील परिणाम === ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन महसूल निश्चित करण्यासाठी जमीनसर्वेक्षण, मोजणी आणि नोंदणीवर भर दिला. रत्‍नागिरीतील १८२७नंतरच्या सर्वेक्षणांमध्ये जमीन, तिचे क्षेत्रफळ, प्रतवारी, लागवड आणि महसूल यांची अधिक पद्धतशीर नोंद करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. या प्रक्रियेमुळे गावांच्या सीमा, शेतजमिनी आणि महसूलविषयक माहिती अधिक औपचारिक सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> खोती हक्क आणि कृषकांचे हक्क यांच्यातील संबंधांबाबत ब्रिटिश प्रशासनाला विविध प्रश्नांना सामोरे जावे लागले. १८३० च्या दशकापासून पुढे खोत्यांचे अधिकार, कृषकांचे पारंपरिक हक्क, महसूल आकारणी आणि अनधिकृत आकारणी यांसंबंधी चौकशी व प्रशासकीय चर्चा झाल्याचे रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधून दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या प्रक्रियेत अधिक अचूक जमीनसर्वेक्षण, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूल नोंदी तयार करण्याला महत्त्व प्राप्त झाले. पारंपरिक जमीनहक्क आणि महसूलपद्धती यांचे सरकारी सर्वेक्षण व नोंदणीच्या माध्यमातून पुनर्गठन होत गेले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === शेती, पाऊस आणि ग्रामीण संकटे === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था मान्सूनवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असल्यामुळे पर्जन्यमानातील बदलांचा पिकांच्या उत्पादनावर आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये विविध वर्षांतील पाऊस, भात आणि इतर पिकांची स्थिती, धान्याचे दर, पशुधनाची स्थिती आणि जमीन महसूल यांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSeasonReports">{{cite web |title=Land Administration — Ratnagiri: Season Reports |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_sec4.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> १८७५–७६मध्ये अतिवृष्टीमुळे भात आणि upland पिकांचे नुकसान झाल्याची, तर १८७६–७७मध्ये पावसाअभावी नाचणी, वरी, हरिक आणि भात यांसारख्या पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम झाल्याची नोंद हंगाम अहवालांमध्ये आहे. या काळात काही भागांत मदतकार्य तसेच जमीन महसुलासंबंधी सवलती आणि थकबाकीची नोंदही आढळते.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कृषक अर्थव्यवस्थेवर जमीनधारणा आणि लागवडीबरोबरच पर्जन्यमान, पीकउत्पादन, धान्याचे दर, पशुधन आणि जमीन महसूल यांचा परस्पर परिणाम होत असल्याचे दिसते. त्यामुळे जमीनधारणा असणे हे स्वतःपुरतेच ग्रामीण आर्थिक सुरक्षिततेचे निश्चित द्योतक मानता येत नाही.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> === ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर निर्मिती === ब्रिटिश प्रशासनाने जिल्हानिहाय माहिती संकलित करून ''Gazetteer of the Bombay Presidency'' ही विस्तृत मालिका तयार केली. या गॅझेटियरमध्ये संबंधित जिल्ह्याची भौगोलिक रचना, इतिहास, लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार, शिक्षण आणि इतर विषयांची माहिती एकत्रित करण्यात आली होती. त्यामुळे १९व्या शतकातील कोकणातील सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासकीय परिस्थितीच्या अभ्यासासाठी हे महत्त्वाचे वसाहतकालीन स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/></ref><ref name="KolabaJanjira1883"/> १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा या मालिकेतील दहावा खंड होता. त्यात जमीन प्रशासन, शेती, उत्पादन, व्यापार, इतिहास, महसूल आणि इतर विषयांची स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana'' हा खंड १३, भाग १ म्हणून प्रकाशित झाला. त्यात लोकसंख्या, सामाजिक समूह, शेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवनासंबंधी माहिती आहे. त्याच वर्षी ''Thana: Places of Interest'' हा स्वतंत्र खंड १४ म्हणून प्रकाशित झाला; मात्र सामाजिक, कृषी आणि महसुली माहितीचा संदर्भ देताना मुख्यतः खंड १३चा वापर करणे अधिक योग्य आहे.<ref name="Thana1882"/><ref name="ThanaPlacesOfInterest1882">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Thana, Places of Interest |volume=14 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा खंड ११ होता. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, व्यापार, इतिहास, जमीन प्रशासन आणि महसूल व वित्त यांसाठी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === जनगणना आणि सामाजिक वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना ही कोकणातील सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाची ऐतिहासिक साधने आहेत. १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जनगणना अहवालांमध्ये लोकसंख्या, धर्म, भाषा, जात, व्यवसाय, जन्मस्थान आणि इतर सामाजिक निकषांनुसार माहिती संकलित करण्यात आली. मात्र जातीय वर्गीकरणाची पद्धत काळानुसार बदलत गेली आणि विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक संज्ञांना प्रशासकीय वर्गांमध्ये बसविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.<ref name="Census1931Bombay"/> कुणबी समाजाच्या बाबतीत ही बाब विशेष महत्त्वाची आहे. ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratha-Kunbi'' आणि इतर संज्ञा वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये विविध पद्धतीने नोंदल्या गेल्या. त्यामुळे एका जनगणनेतील कुणबी लोकसंख्येची संख्या दुसऱ्या जनगणनेतील संख्येशी थेट तुलना करण्यापूर्वी त्या-त्या जनगणनेतील वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि संबंधित संज्ञेचा तत्कालीन अर्थ तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> ब्रिटिशकालीन जनगणना ही तत्कालीन प्रशासकीय आणि लोकसंख्याशास्त्रीय वर्गीकरणाची महत्त्वाची नोंद असली तरी ती प्रत्येक व्यक्तीच्या सामाजिक ओळखीचे अपरिवर्तनीय किंवा अंतिम प्रतिबिंब मानता येत नाही. सामाजिक ओळख, स्थानिक प्रथा आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांच्यात संबंध असला तरी त्यांची उद्दिष्टे आणि स्वरूप वेगवेगळे होते.<ref name="Census1931Bombay"/> === कोकणातील कुणबी आणि ब्रिटिशकालीन नोंदी === ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये कोकणातील कुणबी समाजाचा उल्लेख विविध सामाजिक, कृषी आणि जमीनविषयक संदर्भांत आढळतो. रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबी हे वारसाहक्काने जमीन कसणाऱ्या कृषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर असल्याचे नमूद केले आहे. थाणे आणि कोलाबा गॅझेटियरमध्येही कुणबींचा कृषी आणि ग्रामीण समाजाच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदी विशेष महत्त्वाच्या आहेत कारण त्यामध्ये कुणबी कृषकांचा उल्लेख जमीनहिस्से, वारसाहक्की लागवड आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित संदर्भात करण्यात आला आहे. वारसाहक्की ''karda'' आणि कुणबी कृषक यांचा संबंध हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या जमीनधारणेच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा प्राथमिक पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिशकालीन परिवर्तन आणि कुणबी समाज === ब्रिटिश सत्तेने कोकणातील पारंपरिक जमीनव्यवस्था एकाच वेळी पूर्णपणे बदलली नाही. विद्यमान जमीनहक्क, वतन, खोती व्यवस्था आणि कृषकांच्या प्रथागत अधिकारांचा अभ्यास करून त्यांचे सर्वेक्षण, मोजणी आणि प्रशासकीय नोंदणी करण्यात आली. या प्रक्रियेमुळे काही पारंपरिक हक्क सरकारी नोंदींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले गेले, तर काही हक्कांचे स्वरूप नव्या प्रशासकीय आणि कायदेशीर चौकटीत निश्चित करण्यात आले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कुणबी समाजाच्या दृष्टीने या प्रक्रियेचा एक परिणाम असा झाला की जमीन, क्षेत्रफळ, सीमा, लागवड आणि महसूल यांच्याशी संबंधित माहिती अधिक पद्धतशीर सरकारी नोंदींमध्ये येऊ लागली. त्याच वेळी महसूल, भाडे, खोती हक्क आणि कृषकांचे पारंपरिक अधिकार यांच्यातील संबंध नव्या प्रशासकीय चौकटीत निश्चित करण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी खोत्यांचे हक्क, कृषकांचे हक्क आणि सरकारी महसूल यांच्याशी संबंधित प्रश्नांवर चौकशी व प्रशासकीय हस्तक्षेप केला. पुढील काळात खोती व्यवस्थेबाबत स्वतंत्र चौकशा आणि सुधारणा करण्यात आल्या.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन संक्रमण === कोकणातील जमीनव्यवस्थेचा ब्रिटिशपूर्व ते ब्रिटिशकालीन प्रवास हा अचानक झालेला बदल नसून सातत्य आणि परिवर्तन यांचा मिश्र परिणाम होता. मराठा काळातील जमीनमोजणी, ग्रामअधिकारी, वतन, मिरास आणि खोती यांसारख्या संस्थांचे काही घटक ब्रिटिश काळाच्या सुरुवातीसही अस्तित्वात होते; मात्र ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांचे सर्वेक्षण, जमीनमोजणी, नकाशे, लेखी नोंदी आणि महसूलव्यवस्थेच्या माध्यमातून अधिक औपचारिक पुनर्गठन करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या संक्रमणाचा परिणाम ग्रामीण समाजाच्या विविध स्तरांवर झाला. जमीनधारक, खोती, पाटील, कुलकर्णी, वारसाहक्की कृषक, भाडेकरू आणि मजूर यांच्यातील जमीन, महसूल, भाडे आणि प्रथागत हक्कांचे संबंध ब्रिटिशकालीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी आणि गावनिहाय नोंदवहींमध्ये अधिक स्पष्टपणे नोंदवले जाऊ लागले. रत्‍नागिरीतील १८२७–१८३० च्या सर्वेक्षणात शेतांचे क्षेत्रफळ, सीमा आणि गावातील स्थान ''khatavni'' या गावनिहाय नोंदवहीत नोंदविण्यात आले आणि त्यासोबत नकाशे तयार करण्यात आले. त्याच चौकशीत खोती गावांतील वारसाहक्की कृषक, ''vatandar kardas'', तसेच इतर प्रकारच्या कृषकांचे जमीनहक्क आणि खोत्यांशी असलेले संबंध तपासण्यात आले.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> एकोणिसाव्या शतकातील जिल्हा गॅझेटियर आणि त्यानंतरच्या जनगणना अहवालांमध्ये जमीन, शेती, लोकसंख्या, जात, व्यवसाय आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेविषयी मोठ्या प्रमाणावर सांख्यिकीय व वर्णनात्मक माहिती संकलित करण्यात आली. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीचा १८८०चा गॅझेटियर, ठाण्याचा १८८२चा गॅझेटियर आणि कोलाबा व जंजिराचा १८८३चा गॅझेटियर यांमध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल, लोकसंख्या आणि सामाजिक जीवनासंबंधी स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="Thana1882"/><ref name="KolabaJanjira1883"/> त्यामुळे हे स्रोत कोकणातील एकोणिसाव्या शतकातील सामाजिक, कृषी आणि आर्थिक परिवर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे ऐतिहासिक दस्तऐवज ठरतात. कोकणातील कुणबी समाजासाठी या कालखंडाचे विशेष महत्त्व आहे. रत्‍नागिरीतील १८२९–१८३० च्या जमीनचौकशीच्या संदर्भात ''vatandar kardas'' या वारसाहक्की कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. या कृषकांकडे ठरावीक जमीनहिस्से होते; ते त्यांची लागवड आणि पडीत जमिनीचे व्यवस्थापन करीत आणि खोत्याशी संबंधित देयके देत असत.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्येही ''Kunbi'', ''Kanbi'', ''Kulwadi'', ''Maratta-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचे वर्गीकरण आढळते; मात्र ही वर्गीकरणे जनगणनेनुसार आणि प्रदेशानुसार बदलत असल्यामुळे त्यांच्या संख्यांची तुलना करताना संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९३१ च्या बॉम्बे जनगणनेत ''Kunbi, Kulwadi or Kanbi'', ''Lewa or Lewa Kunbi'' आणि ''Maratta-Kunbi'' अशा स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref name="Census1931Bombay"/> त्यामुळे आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी ब्रिटिशपूर्व ग्रामव्यवस्था, ब्रिटिशकालीन जमीनसर्वेक्षण, महसूल नोंदी, District Gazetteers आणि Census records यांचा परस्पर संदर्भात अभ्यास करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमधून कुणबींच्या कृषी व्यवसायाबरोबरच त्यांच्या जमीनहक्कांचा, खोती व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांचा आणि बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाचा इतिहास अधिक स्पष्टपणे समोर येतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Census1931Bombay"/> == रत्‍नागिरीतील कुणबी == रत्‍नागिरी जिल्हा हा कोकणातील कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी विशेष महत्त्वाचा प्रदेश आहे. याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे ब्रिटिशकालीन जमीन सर्वेक्षण, महसूल चौकशी, District Gazetteer आणि जनगणना अहवालांमध्ये रत्‍नागिरीतील कुणबींची तुलनेने सविस्तर नोंद आढळते. विशेषतः १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणाच्या नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात कुणबींचा स्पष्ट उल्लेख आहे, तर १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Baines1881">{{cite book |last=Baines |first=J. A. |title=Imperial Census of 1881: Operations and Results in the Presidency of Bombay including Sind |volume=1 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1882 }}</ref> === एकोणिसाव्या शतकातील रत्‍नागिरीची लोकसंख्या === एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला रत्‍नागिरी हा तुलनेने दाट लोकवस्तीचा आणि कृषीप्रधान जिल्हा होता. १८२० च्या सुमारास करण्यात आलेल्या लोकसंख्या मोजणीच्या संदर्भात रत्‍नागिरीची लोकसंख्या पावसाळी हंगामात ४,६२,६५१ इतकी असल्याचे १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्या काळात रत्‍नागिरी धान्य निर्यात करणारा प्रदेश असल्याचेही त्याच नोंदीत नमूद आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून रत्‍नागिरीची लोकसंख्या वाढत गेली; मात्र दुष्काळ, रोगराई, आर्थिक अडचणी आणि विशेषतः मुंबईकडे होणारे स्थलांतर यांमुळे लोकसंख्येच्या वाढीचे स्वरूप इतर जिल्ह्यांपेक्षा वेगळे राहिले. १८८१ च्या जनगणनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या ९,९७,०९० नोंदली गेली होती. त्यापैकी ४७३,०५३ पुरुष आणि ५२४,०३७ स्त्रिया होत्या.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत शेतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळातील नोंदीनुसार शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या ६,८९,८३७ इतकी होती. यामध्ये कृषी कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांचा समावेश होता.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri">{{cite web |title=Imperial Gazetteer of India: Ratnagiri |url=https://library.bjp.org/jspui/bitstream/123456789/1895/1/The%20Imperial%20Gazetteer%20of%20India%20%20Vol-12%20%28Ratlam%20to%20Sirmur%29.pdf |publisher=Imperial Gazetteer of India }}</ref> === १८८१ची जनगणना आणि कुणबी === १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये कृषक समूहांचे वर्गीकरण करताना ''Maratha Kunbi'' हा मोठा कृषक वर्ग म्हणून मांडण्यात आला. Censusच्या विश्लेषणात Deccan Kunbi आणि कोकणातील ''Maratha'' म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या उपविभागाचा एकत्र विचार करण्यात आला होता. Census अधिकाऱ्याने या दोन्ही वर्गांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे आणि काही प्रकरणांत तो मनमानी स्वरूपाचा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Baines1881"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या बाबतीत १८८१ च्या Censusमध्ये **२,०५,७८४ कुणबी** आणि **२,७१,००० मराठा** अशी संख्या नोंदविण्यात आली होती. Censusच्या मूळ मजकुरात या आकडेवारीचा स्पष्ट उल्लेख आहे.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या Censusच्या वर्गीकरणातील ही अस्पष्टता रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या ऐतिहासिक लोकसंख्येचा अभ्यास करताना विशेष लक्षात घ्यावी लागते. एका बाजूला Censusमध्ये ''Kunbi'' ही स्वतंत्र नोंद आहे; दुसऱ्या बाजूला त्याच अहवालात Deccan Kunbi आणि Konkanमधील Maratha यांच्या वर्गीकरणातील फरक नेहमी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग त्या काळातील दस्तऐवजी लोकसंख्या-वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून करता येतो; मात्र त्यावरून आधुनिक काळातील कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> === रत्‍नागिरी गॅझेटियरमधील कुणबी === १८८०चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' हा रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. या खंडात लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल, व्यापार आणि १८२७–१८५१ च्या सर्वेक्षणाशी संबंधित स्वतंत्र माहिती दिली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गॅझेटियरच्या १८२७–१८३० च्या जमीन सर्वेक्षणासंबंधी नोंदींमध्ये रत्‍नागिरीतील वारसाहक्की कृषकांना ''hereditary cultivators'' आणि ''vatandar kardas'' असे संबोधले आहे. या कृषकांमध्ये कुणबींचा मोठा वाटा असल्याची स्पष्ट नोंद आहे. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबींचे कृषक म्हणून असलेले स्थान हे केवळ नंतरच्या ethnographic वर्णनावर आधारित नसून ब्रिटिशकालीन जमीन चौकशीच्या नोंदींमध्येही दिसून येते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === कुणबी आणि वारसाहक्की जमीन === रत्‍नागिरीतील खोती गावांच्या संदर्भात ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी जमीनधारक आणि कृषक यांच्यातील संबंधांचा तपशीलवार अभ्यास केला. खोत्याच्या ताब्यातील जमिनीबरोबरच मोठ्या प्रमाणावर जमीन वारसाहक्की कृषकांच्या ताब्यात असल्याचे आढळले. या कृषकांमध्ये कुणबी मोठ्या संख्येने असल्याची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या वारसाहक्की कृषकांना ''karda'' म्हणून संबोधले जात असे. ते विशिष्ट जमीनहिस्सा पिढ्यान्‌पिढ्या कसत आणि त्यावर लागवड करीत. काही नोंदींमध्ये अशा कृषकांच्या ताब्यातील जमीन, तिची लागवड आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> यावरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख केवळ ‘शेती करणारा समाज’ इतकी मर्यादित नव्हती. उपलब्ध जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से, वारसाहक्क आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === खोती व्यवस्था आणि कुणबी === रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजरचनेवर खोती व्यवस्थेचा मोठा प्रभाव होता. खोत हा गावाच्या महसूलव्यवस्थेतील मध्यस्थ किंवा हक्कधारक होता. खोती गावांमध्ये कृषकांकडून जमीन कसून घेऊन त्यांच्याकडून महसूल किंवा इतर देयकांची वसुली केली जात असे आणि खोत सरकारशी महसूलाच्या बाबतीत संबंधित असे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कुणबींचा या व्यवस्थेशी संबंध विविध स्वरूपाचा होता. उपलब्ध रत्‍नागिरीतील जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये काही कुणबी वारसाहक्की ''karda'' कृषक म्हणून नोंदलेले आढळतात. त्यामुळे कुणबी समाजाला खोती व्यवस्थेत केवळ एकाच आर्थिक वर्गात बसविणे योग्य ठरणार नाही. जमीनहक्क, लागवडीचे स्वरूप आणि खोत्याशी असलेले आर्थिक संबंध यांनुसार कृषकांची स्थिती वेगवेगळी असू शकत होती.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === भातशेती आणि कृषीजीवन === रत्‍नागिरीतील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. जिल्ह्यातील पर्जन्यमान, भौगोलिक रचना, नदीखोरे आणि विविध प्रकारच्या जमिनी यांमुळे भात हे प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. याशिवाय नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांचीही लागवड केली जात होती.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> १८८३–८४ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,०७८,८२१ एकर क्षेत्र प्रत्यक्ष लागवडीखाली होते. त्यापैकी १,०२०,५८३ एकरांवर धान्यपिके, ४१,७७३ एकरांवर कडधान्ये, २५,२२२ एकरांवर तेलबिया, ७,७२३ एकरांवर तंतुपिके आणि उर्वरित क्षेत्रावर बागायती, ऊस व इतर पिके घेतली जात होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> रत्‍नागिरीतील कृषीजीवन हे केवळ भातशेतीवर आधारित नव्हते. वर्खस किंवा डोंगराळ जमिनीवर नाचणी, वरी आणि हरिकसारखी पिके घेतली जात. Imperial Gazetteerनुसार १८८३–८४मध्ये वर्खस जमिनीवर हरिक, नाचणी आणि वरी यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यावर येणाऱ्या पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणावर होत होती. काही हलक्या व डोंगराळ जमिनींना सलग काही वर्षे लागवड केल्यानंतर पुन्हा काही काळ पडीत ठेवण्याची पद्धतही आढळत होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण वितरण === १८८१मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १,२९७ गावे आणि शहरे नोंदली गेली होती. त्यापैकी १३८ वस्तींची लोकसंख्या २००पेक्षा कमी, ४५४ वस्तींची लोकसंख्या २०० ते ५००, ४३६ वस्तींची लोकसंख्या ५०० ते १,०००, तर २०५ वस्तींची लोकसंख्या १,००० ते २,००० होती. यावरून जिल्ह्याची लोकसंख्या मोठ्या शहरांपेक्षा असंख्य लहान ग्रामीण वसाहतींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर विखुरलेली होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला, राजापूर आणि दापोली ही त्या काळातील प्रमुख शहरे होती. यांपैकी मालवण, रत्‍नागिरी, चिपळूण, वेंगुर्ला आणि राजापूर ही नगरपालिका असलेली शहरे होती.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> कुणबी समाजाच्या ग्रामीण वितरणाचा विचार करताना ही ग्रामरचना महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा शेतीशी असलेला ऐतिहासिक संबंध लक्षात घेता त्यांची वस्ती कृषीप्रधान ग्रामीण भागांशी जोडलेली होती असे उपलब्ध जमीन प्रशासन आणि सामाजिक नोंदींवरून दिसते; मात्र प्रत्येक तालुका किंवा गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्या उपलब्ध नसल्यामुळे जिल्ह्यातील कुणबींच्या सूक्ष्म भौगोलिक वितरणाचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> === गावजीवन आणि सामाजिक रचना === रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाज हा कुटुंब, जमीन, शेती, ग्रामसंस्था, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरांशी जोडलेला होता. कृषक कुटुंबांचे जीवन त्यांच्या जमीनहिस्स्याशी आणि शेतीच्या हंगामाशी संबंधित होते. पावसाळा, भातलागवड, कापणी, धान्यसाठा आणि बाजारपेठेतील विक्री यांमुळे ग्रामीण जीवनाचे वार्षिक चक्र निश्चित होत असे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गॅझेटियरच्या वर्णनात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण घरांची रचना, कौलारू घरे, अंगण आणि घरातील विविध भागांचा उल्लेख आढळतो. आर्थिक स्थिती आणि कुटुंबाच्या आकारमानानुसार घरांच्या स्वरूपात फरक असल्याचेही दिसते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> या सामाजिक रचनेत जात, कुटुंब, जमीनधारणा आणि व्यवसाय यांचा परस्पर संबंध होता. तथापि कुणबी समाजातील प्रत्येक कुटुंबाची आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनहक्क, शेतीचे क्षेत्र, कर्ज, उत्पादन आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार आर्थिक फरक अस्तित्वात असू शकत होते. === कुणबी, मराठा आणि रत्‍नागिरीतील सामाजिक वर्गीकरण === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' या संज्ञांमधील ऐतिहासिक संबंध अत्यंत सावधपणे तपासणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' हा व्यापक कृषक वर्ग वापरण्यात आला; त्याच वेळी रत्‍नागिरीसाठी ''Kunbi'' आणि ''Maratha'' यांच्या स्वतंत्र संख्याही नोंदविण्यात आल्या. Census अधिकाऱ्याने Konkanमधील Maratha आणि Deccan Kunbi यांच्या वर्गीकरणातील भेद काही ठिकाणी स्पष्ट नसल्याचे नमूद केले होते.<ref name="Baines1881"/> त्यामुळे १८८१ च्या रत्‍नागिरीतील २,०५,७८४ कुणबी आणि २,७१,००० मराठा या संख्यांवरून दोन्ही समूह स्वतंत्र, पूर्णपणे वेगळे किंवा पूर्णपणे समान सामाजिक समूह होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्या आकडेवारीचे अर्थ लावताना ब्रिटिश जनगणनेची वर्गीकरणपद्धती आणि त्या काळातील स्थानिक सामाजिक ओळखी विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Baines1881"/> === सावंतवाडीशी संबंध === रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडी हे दक्षिण कोकणातील परस्पर संबंधित ऐतिहासिक प्रदेश होते. १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये या दोन्ही प्रदेशांचा एकाच खंडात स्वतंत्र विभागांसह अभ्यास करण्यात आला आहे. सावंतवाडी संस्थानातील वाडी, कुडाळ आणि बांदा या विभागांचा तसेच मालवण, वेंगुर्ला आणि दक्षिण कोकणातील इतर बाजारपेठांचा व्यापार आणि दळणवळणाच्या माध्यमातून परस्पर संबंध होता.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> सावंतवाडीच्या १८५१ च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची लोकसंख्या १,५०,०६५ होती. १८७२ च्या जनगणनेत ती वाढून १,९०,८१४ झाली. १८७२ च्या वर्गीकरणानुसार ७३,६२७ व्यक्ती शेती आणि पशुधनाशी संबंधित व्यवसायात होत्या; ही संख्या एकूण लोकसंख्येच्या ३८.५८ टक्के होती.<ref name="SavantvadiPopulation">{{cite web |title=Population — Savantvadi |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/savantvadi/pop2_census.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडीतील कृषी आणि ग्रामीण समाजाचा अभ्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाशी थेट समानता सिद्ध करण्यासाठी नव्हे, तर दक्षिण कोकणातील कृषी, बाजारपेठ आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परस्परसंबंधांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा आहे. === दक्षिण कोकणातील सामाजिक वैशिष्ट्ये === दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजाची काही वैशिष्ट्ये रत्‍नागिरी, मालवण, कुडाळ, वेंगुर्ला आणि सावंतवाडी या प्रदेशांमध्ये आढळतात. पर्जन्याधारित शेती, डोंगराळ आणि किनारी भूप्रदेश, भातशेती, बागायती, जंगल आणि समुद्राशी संबंधित आर्थिक व्यवहार या प्रदेशाच्या ग्रामीण जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात रत्‍नागिरीतील लोकसंख्या, मर्यादित कृषी संसाधने आणि रोजगाराच्या उपलब्धतेतील असमतोल यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः मुंबईमध्ये वाढणाऱ्या मजूर मागणीमुळे रत्‍नागिरीतून हंगामी स्थलांतराला चालना मिळाली. १८७७–७८ च्या काळात रत्‍नागिरीतील गरीब कामगारांची नेहमीपेक्षा जवळजवळ दुप्पट संख्या, म्हणजे सुमारे १,५०,००० व्यक्ती, कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. त्यापैकी अनेक जण पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतले.<ref name="RatnagiriFamines">{{cite web |title=Famines and Scarcity — Ratnagiri |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_famines.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईशी संबंध पुढील काळातही वाढत गेला. १८७२ च्या Censusनुसार मुंबई शहरात रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या ७०,९४७ व्यक्ती होत्या; १८८१ च्या Censusमध्ये ही संख्या १,२६,१९० झाली. या वाढीचे प्रमाण जवळजवळ ७८ टक्के होते. Imperial Gazetteerने रत्‍नागिरीतील लोकसंख्येचा मुंबईतील रोजगार, औद्योगिक कामगारवर्ग आणि इतर सेवांशी असलेला संबंधही अधोरेखित केला आहे.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === कुणबी समाज आणि स्थलांतराची सुरुवात === रत्‍नागिरीतील मर्यादित कृषी संसाधने आणि मुंबईतील वाढती मजूर मागणी यांमुळे एकोणिसाव्या शतकात ग्रामीण भागातून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर वाढले. १८५० च्या दशकात रत्‍नागिरीतील कृषक मुंबईकडे हंगामानुसार जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. एका सर्वेक्षण अधिकाऱ्याच्या नोंदीनुसार एका अंतर्गत तालुक्यातील प्रत्येक गावातून काही कृषक ऑक्टोबरच्या सुमारास मुंबईकडे जात आणि मान्सूनच्या सुरुवातीला शेतीच्या कामासाठी परतत असत.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> १८७७–७८ च्या काळातील गॅझेटियरची नोंदही या हंगामी स्थलांतराच्या स्वरूपाला पुष्टी देते. कामाच्या हंगामात मुंबईकडे गेलेले मोठ्या संख्येतील ग्रामीण कामगार पुढील पीकहंगामापूर्वी रत्‍नागिरीत परतत होते. त्यामुळे शेती आणि शहरी मजुरी यांच्यात परस्परपूरक संबंध निर्माण झाला होता.<ref name="RatnagiriFamines"/> या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचे मिश्र स्वरूप निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि शेतीशी संबंध कायम ठेवत मुंबईत हंगामी मजुरी करणे हा काही ग्रामीण कुटुंबांसाठी उत्पन्नाचा पूरक मार्ग बनला. पुढील काळात याच प्रक्रियेतून हंगामी, परिपत्रक आणि कायमस्वरूपी स्थलांतराचे विविध नमुने विकसित झाले. === रत्‍नागिरीतील कुणबींची आर्थिक स्थिती === ब्रिटिशकालीन जमीन प्रशासनाच्या नोंदींवरून रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा उल्लेख वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात आढळतो. या कृषकांकडे विशिष्ट जमीनहिस्से होते आणि ते त्या जमिनीची लागवड करीत होते. खोती गावांमध्ये अशा कृषकांचे खोतांशी महसूल आणि उत्पादनाशी संबंधित संबंध होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> त्यामुळे रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाला केवळ एकसंध आर्थिक वर्ग म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये वारसाहक्की कृषक, जमीन कसणारे इतर कृषक आणि खोती व्यवस्थेशी संबंधित विविध प्रकारचे जमीनहक्क व आर्थिक संबंध आढळतात. त्यामुळे ‘कुणबी म्हणजे सर्वच लहान शेतकरी’ किंवा ‘कुणबी म्हणजे सर्वच जमीनमालक’ अशी एकरेषीय मांडणी उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांशी सुसंगत ठरणार नाही.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कृषी उत्पादन, जमीनधारणा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर पर्जन्यमान, पिकांची स्थिती, जमिनीचा प्रकार आणि महसूलाची मागणी यांचा परिणाम होत असे. रत्‍नागिरीच्या हंगाम अहवालांमध्ये पाऊस, पिकांचे उत्पादन, धान्याचे दर, पशुधनाची हानी आणि जमीन महसूल यांची वर्षनिहाय नोंद आढळते. त्यामुळे कृषक कुटुंबांची आर्थिक स्थिती केवळ त्यांच्या जमीनहक्कावर अवलंबून नसून कृषी उत्पादन आणि त्या काळातील आर्थिक परिस्थितीशीही संबंधित होती.<ref name="RatnagiriSeasonReports"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मुंबईशी वाढलेल्या आर्थिक संबंधांचाही रत्‍नागिरीच्या ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला. रोजगाराच्या शोधात रत्‍नागिरीतून मुंबईकडे हंगामी स्थलांतर होत असल्याची नोंद उपलब्ध गॅझेटियर आणि इतर वसाहतकालीन स्रोतांमध्ये आढळते. या प्रक्रियेमुळे काही ग्रामीण कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबर बाहेरील मजुरी किंवा रोजगाराचा सहभाग वाढला.<ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> === रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाचे वैशिष्ट्य === रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या इतिहासाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचा उल्लेख जमीन प्रशासन, कृषी आणि जनगणना या वेगवेगळ्या प्रकारच्या वसाहतकालीन नोंदींमध्ये आढळतो. १८२७–१८३० च्या जमीन चौकशीमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला; १८८० च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi'' मध्ये जमीन प्रशासन, शेती, महसूल आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेची विस्तृत माहिती नोंदविण्यात आली; तर १८८१ च्या Censusमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी कुणबींची स्वतंत्र संख्या नोंदविण्यात आली.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="Baines1881"/> या विविध स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाचा इतिहास केवळ ‘शेतकरी जात’ या संक्षिप्त वर्णनापुरता मर्यादित राहत नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये कुणबी हे जमीन कसणारे कृषक, वारसाहक्की कृषक आणि खोती महसूलव्यवस्थेशी संबंधित ग्रामीण घटक म्हणून दिसतात. पुढील काळात रत्‍नागिरीतील ग्रामीण समाजाचा मुंबईतील रोजगाराशी वाढता संबंधही दिसून येतो.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="ImperialGazetteerRatnagiri"/> मात्र या ऐतिहासिक नोंदींचे अर्थ लावताना काळानुसार बदललेले सामाजिक आणि प्रशासकीय वर्गीकरण लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' आणि संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणना आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये समान पद्धतीने झालेला नाही. त्यामुळे १८८१ च्या Censusमधील कुणबींची संख्या ही त्या काळातील ब्रिटिश जनगणनात्मक वर्गीकरणाची नोंद म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; तिची आजच्या प्रशासकीय किंवा सामाजिक वर्गीकरणाशी थेट तुलना करता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> == रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी == आधुनिक रायगड जिल्ह्याचा मोठा भाग ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याचा भाग होता. त्यामुळे रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जुन्या प्रशासकीय नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा या प्रदेशाच्या इतिहास, लोकसंख्या, शेती, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रायगडातील कुणबी समाजाचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना कृषी, जमीनधारणा, ग्रामजीवन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर महाड, माणगाव, रोहा, पेण, अलिबाग आणि इतर भागांचा व्यापार, नदीमार्ग आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेला संबंधही या प्रदेशाच्या सामाजिक-आर्थिक इतिहासाला महत्त्वाचा संदर्भ देतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === ऐतिहासिक कोलाबा आणि आधुनिक रायगड === ब्रिटिशकालीन ''Kolaba'' जिल्ह्याच्या भौगोलिक सीमा आजच्या रायगड जिल्ह्याच्या सीमांशी तंतोतंत समान नव्हत्या. प्रशासकीय पुनर्रचना आणि जिल्ह्यांच्या सीमांतील बदलांमुळे जुन्या जनगणना, गॅझेटियर किंवा महसूल नोंदींमधील ''Kolaba'' या संज्ञेचा आधुनिक रायगडशी संबंध जोडताना संबंधित काळातील प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, जमीन प्रशासन, महसूल आणि व्यापाराचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले आहे. या प्रशासकीय चौकटीत महाड आणि माणगावसारखे अंतर्गत कृषी प्रदेश तसेच अलिबाग, पेण आणि इतर किनारी भागांतील व्यापारकेंद्रांचा समावेश होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे वितरण === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील सामाजिक समूहांचे वर्णन करताना कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्याच्या विविध भागांत आढळणाऱ्या कृषक समुदायाच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. सामाजिक वितरणाच्या वर्णनात किनारी भागातील काही गावांमध्ये भंडारी आणि कोळी यांची उपस्थिती नमूद करताना, मराठे प्रामुख्याने अंतर्गत भागात आढळत असल्याचे आणि कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदीवरून एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कुणबींची उपस्थिती कोलाबा जिल्ह्याच्या विविध भागांत व्यापक होती, असे दिसते. तथापि ''संपूर्ण जिल्ह्यात आढळतात'' या गॅझेटियरमधील वर्णनाचा अर्थ प्रत्येक गावात कुणबी बहुसंख्य होते असा घेता येत नाही. तो त्यांच्या जिल्हास्तरीय भौगोलिक उपस्थितीचा वर्णनात्मक उल्लेख म्हणूनच समजणे अधिक योग्य आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === महाड === महाड हे ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महत्त्वाचे अंतर्गत व्यापारी आणि वाहतूककेंद्र होते. सावित्री नदीमार्गे महाडचा कोकण किनारा तसेच सह्याद्रीच्या घाटमार्गांशी संपर्क होता. त्यामुळे महाड परिसरातील कृषी उत्पादनाचा स्थानिक बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध निर्माण झाला होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसरातील कृषक समाजाच्या वर्णनात १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, जमिनीची उत्पादकता आणि शेतीपद्धतींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषीवर असलेले अवलंबित्व यांचा ग्रामीण समाजाच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे त्या वर्णनातून दिसते. त्याच संदर्भात कुणबींना मेहनती कृषक म्हणून वर्णन करण्यात आले असून, भातशेतीसाठी पाण्याचे प्रवाह नियंत्रित करण्याच्या आणि पाण्याचा उपयोग करण्याच्या त्यांच्या कृषी कौशल्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> गॅझेटियरमधील अशा वर्णनांचा वापर करताना त्यांची वसाहतकालीन निर्मिती आणि त्या काळातील प्रशासकीय व सामाजिक दृष्टिकोन लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे कुणबींच्या आर्थिक किंवा सामाजिक स्थितीबाबत गॅझेटियरमधील वर्णन हे ऐतिहासिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचे असले तरी त्यातील मूल्यनिर्णय किंवा विशेषणे आधुनिक समाजशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून स्वीकारता येत नाहीत. === महाडमधील कुणबी बोली : A. M. Ghatge === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा ग्रंथ १९६६ मध्ये महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड म्हणून प्रकाशित झाला.<ref name="GhatgeKunbiMahad">{{cite book |last=Ghatge |first=A. M. |title=Kunbi of Mahad |series=A Survey of Marathi Dialects |volume=III |publisher=State Board for Literature and Culture, Bombay |year=1966 }}</ref> ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ महाड परिसरातील कुणबींच्या बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास म्हणून महत्त्वाचा आहे. घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणाच्या कार्यामध्ये महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्राबाहेरील विविध मराठी व संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करण्यात आला होता. या व्यापक सर्वेक्षणाच्या पार्श्वभूमीवर महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास करण्यात आला.<ref name="SurveyDialectsMarathi">{{cite web |title=Survey of Dialects of Marathi Language |url=https://sdml.ac.in/previous-projects |publisher=Deccan College / Survey of Dialects of Marathi Language }}</ref> या लेखात ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग मुख्यतः महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक ओळखीचा आणि बोलीवैशिष्ट्यांच्या अभ्यासासाठी केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये ''Kunbi of Mahad'' (१९६६) या ग्रंथाचा समावेश असून तो ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील खंड आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> मात्र एखाद्या विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व हे स्वतःपुरते त्या समाजाची संपूर्ण जातीय उत्पत्ती किंवा अखंड ऐतिहासिक वंशावळ सिद्ध करणारे प्रमाण मानता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास या लेखातील भाषिक इतिहासाच्या संदर्भात पूरक पुरावा म्हणून महत्त्वाचा आहे. ध्वनीरचना, शब्दसंपत्ती, व्याकरण आणि स्थानिक भाषिक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केल्यामुळे महाड परिसरातील प्रादेशिक भाषिक ओळख आणि सामाजिक इतिहासाच्या काही पैलूंचा अभ्यास करता येतो. तथापि भाषिक साम्य किंवा बोलीवैशिष्ट्यांवरून एकट्या भाषाशास्त्रीय पुराव्याच्या आधारे कुणबी समाजाची जातीय उत्पत्ती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === माणगाव === माणगाव हा ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचा अंतर्गत प्रदेश होता. सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली भौगोलिक स्थिती आणि नदीखोऱ्यांशी असलेला संबंध यांमुळे माणगाव परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसराच्या सामाजिक-आर्थिक वर्णनात १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये काही भागांतील जमिनीची तुलनेने कमी उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्याच संदर्भात कुणबी कृषकांच्या आर्थिक स्थितीचा आणि त्यांच्या शेतीशी असलेल्या संबंधांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदींवरून माणगाव परिसरातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना जमीन, कृषी उत्पादन, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. तथापि गॅझेटियरमधील वर्णन हे त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षण असल्यामुळे त्यातील सामाजिक किंवा आर्थिक मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वर्गीकरणाप्रमाणे स्वीकारणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === रोहा === रोहा हा कुंडलिका नदीच्या खोऱ्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश होता. नदीमार्ग आणि अंतर्गत वाहतुकीशी असलेल्या संबंधांमुळे रोहा परिसराचा कृषी उत्पादन, बाजारपेठा आणि व्यापाराशी संबंध होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये रोहा आणि कुंडलिका नदीचा उल्लेख भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतुकीच्या संदर्भात आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रोहा परिसरातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा विचार करताना भातशेती, नदीखोरे आणि स्थानिक बाजारपेठा हे महत्त्वाचे घटक होते. तथापि रोहा तालुका किंवा त्यातील प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र कुणबी लोकसंख्येची विश्वसनीय ऐतिहासिक आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे तालुकानिहाय किंवा गावनिहाय कुणबी लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === पेण === पेण हे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महत्त्वाचे बाजारपेठीय आणि व्यापारी केंद्र होते. त्याचा किनारी भाग, अंतर्गत कोकण आणि मुंबईशी असलेला वाहतूक व व्यापारसंबंध यांमुळे पेणला प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> पेण परिसरातील ग्रामीण समाज हा विविध सामाजिक आणि व्यवसायिक समूहांनी बनलेला होता. कोलाबा गॅझेटियरमध्ये कुणबींसह विविध सामाजिक समूहांची जिल्ह्यातील उपस्थिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> त्यामुळे पेण परिसरातील कुणबी समाजाचा इतिहास हा केवळ एका स्वतंत्र गावसमूहाच्या चौकटीत न पाहता कृषी, बाजारपेठ, वाहतूक आणि बहुजातीय ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === अलिबाग आणि किनारी कोलाबा === अलिबाग हे कोलाबा जिल्ह्याचे प्रशासकीय केंद्र आणि महत्त्वाचे किनारी ठिकाण होते. समुद्र, खाड्या, बंदरे आणि मुंबईशी असलेल्या जवळिकीमुळे अलिबाग परिसराची अर्थव्यवस्था अंतर्गत कोलाबाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेपेक्षा अधिक वैविध्यपूर्ण होती<ref name="KolabaJanjira1883"/> किनारी भागातील सामाजिक रचनेत कुणबींबरोबर कोळी, भंडारी आणि इतर समुदायांचा सहभाग होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये थळ आणि अलिबागच्या आसपासच्या गावांमध्ये भंडारी आणि कोळींचा उल्लेख आहे, तर कुणबी संपूर्ण जिल्ह्यात आढळत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> यामुळे अलिबाग परिसरातील कुणबींचे जीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित नव्हते. किनारी बाजारपेठा, वाहतूक, मजुरी, व्यापार आणि शेती या विविध आर्थिक क्षेत्रांशी त्यांचा संबंध असू शकत होता; मात्र प्रत्येक आर्थिक क्रियेचा कुणबी समाजाशी थेट संबंध असल्याचा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. === भातशेती === कोलाबा प्रदेशातील कृषीव्यवस्थेत भाताला महत्त्वाचे स्थान होते. पावसाचे प्रमाण, नदीखोरे, खाचर जमीन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यांमुळे भातशेती हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख भाग बनला होता.<ref name="KolabaJanjira1883"/> कुणबी कृषकांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये पाण्याचे अडथळे बांधणे, पाण्याचे प्रवाह वळवणे आणि भातखाचरांसाठी जलव्यवस्था करणे यांचे वर्णन आहे. यावरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचे कृषी कौशल्य स्थानिक भूगोलाशी जुळवून घेतलेले होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> भाताबरोबर नाचणी आणि इतर कोरडवाहू पिके घेतली जात होती. काही भागात बागायती पिके घेण्यासाठी पाणी उपलब्ध असल्यास जमीन सुधारण्याचे प्रयत्न केले जात.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === जमीनव्यवस्था === कोलाबा प्रदेशातील जमीनव्यवस्था ब्रिटिश काळात सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या प्रक्रियेतून अधिक औपचारिक झाली. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' आणि ''British System: Surveys, Settlement, Results'' असे स्वतंत्र विभाग आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या व्यवस्थेत जमीनधारक, कृषक, खोत आणि महसूल प्रशासन यांच्यातील संबंध प्रदेशानुसार बदलत होते. कोकणातील खोती व्यवस्था ही विशेषतः जमीन महसूल आणि गावाच्या आर्थिक रचनेशी संबंधित होती. त्यामुळे कुणबींच्या सामाजिक स्थितीचा अभ्यास करताना त्यांच्या जातीय ओळखीबरोबर जमीनधारणा आणि महसूलव्यवस्थेतील स्थान तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === कुणबींची सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती === १८८३ च्या ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' मधील वर्णनानुसार कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी प्रामुख्याने शेतीशी संबंधित कृषक होते. त्यांच्या उपजीविकेत बैलजोडी, गुरेढोरे, कोंबड्या आणि शेतीची विविध अवजारे यांचा उपयोग होत असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. नांगर, कुळव, विळी, कोयते आणि इतर शेतीची साधने त्यांच्या कृषी जीवनाचा भाग होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी कुटुंबांकडे नाचणी किंवा हरिक यांसारख्या धान्यांचा काही महिन्यांसाठी साठा असल्याचे, तर काही कुटुंबांकडे पुरेसा धान्यसाठा नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यावरून त्या काळातील कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक होता, असे दिसून येते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाड आणि माणगाव परिसरातील काही भागांच्या संदर्भात गॅझेटियरमध्ये जमिनीची उत्पादकता आणि कृषी परिस्थितीचा उल्लेख करण्यात आला आहे. काही भागांत कृषकांची आर्थिक स्थिती प्रतिकूल असल्याचे वर्णन आहे, तर अधिक अनुकूल जमीन आणि पाण्याची उपलब्धता असलेल्या ठिकाणी कुणबी कृषकांनी बागायती पिकांचा उपयोग करून शेती अधिक उत्पादक करण्याचा प्रयत्न केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या नोंदींवरून कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाची आर्थिक स्थिती एकसमान नव्हती, असे दिसते. जमीन, पाणी, पिकांची उत्पादकता आणि उपलब्ध कृषी साधने यांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक असू शकत होता. === कुणबींची घरे आणि गावजीवन === १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबींच्या घरांच्या रचनेचेही वर्णन करण्यात आले आहे. माती किंवा खडीच्या भिंती, गवत किंवा भाताच्या पेंढ्याचे छप्पर आणि लाकडी आधार असलेली घरे आढळत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. घरातील जागेचा उपयोग कुटुंबाचा दैनंदिन वावर, स्वयंपाक, झोपणे आणि साठवणूक यासाठी केला जात असे. घराजवळ गुरेढोरे आणि शेतीची अवजारे ठेवण्यासाठीही जागा असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> ही वर्णने एकोणिसाव्या शतकातील कोलाबा प्रदेशातील ग्रामीण जीवनाची ऐतिहासिक झलक देतात. तथापि गॅझेटियरमधील घरांच्या वर्णनावरून संपूर्ण कुणबी समाजाची घररचना एकसारखी होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीनुसार घरांच्या रचनेत फरक असण्याची शक्यता होती. === सामाजिक रचना आणि बहुजातीय ग्रामजीवन === कोलाबा प्रदेशातील गावे एकाच सामाजिक समूहाची वस्ती नसून विविध समुदायांच्या मिश्र वस्तीचे स्वरूप त्यात आढळत होते. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबी, मराठा, भंडारी, कोळी, मुसलमान, महार आणि इतर सामाजिक समूहांच्या उपस्थितीचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> या बहुजातीय ग्रामीण संरचनेत विविध समुदायांच्या आर्थिक आणि सामाजिक भूमिका वेगवेगळ्या असू शकत होत्या. कुणबींचा संबंध प्रामुख्याने कृषीशी जोडला गेला होता, तर किनारी प्रदेशातील काही समुदाय मासेमारी, नारळ उत्पादन, वाहतूक आणि इतर व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> मात्र जात आणि व्यवसाय यांच्यातील संबंध प्रत्येक व्यक्तीच्या बाबतीत अपरिवर्तनीय होता असे मानता येत नाही. गॅझेटियरमधील व्यवसायविषयक वर्गीकरण हे त्या काळातील प्रशासकीय आणि सामाजिक निरीक्षणांवर आधारित होते; त्यामुळे त्यांचा उपयोग ऐतिहासिक सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी संदर्भ म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. === महाड आणि कुणबी बोलीचे ऐतिहासिक महत्त्व === महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक अभ्यासासाठी अमृत माधव घाटगे यांचा ''Kunbi of Mahad'' हा ग्रंथ विशेष महत्त्वाचा आहे. हा ग्रंथ ''A Survey of Marathi Dialects'' या भाषिक सर्वेक्षण मालिकेचा भाग असून महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> ''Kunbi of Mahad''चा उपयोग महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा, बोलीच्या स्वरूपाचा आणि प्रादेशिक भाषिक विविधतेचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. मात्र भाषिक साम्य किंवा विशिष्ट बोलीचे अस्तित्व यावरून एखाद्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती, प्राचीन वंशावळ किंवा स्थलांतराचा निश्चित ऐतिहासिक मार्ग ठरविता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी भाषिक पुराव्यांसोबत ऐतिहासिक, सामाजिक, भौगोलिक आणि दस्तऐवजी पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक असतो. महाडच्या कुणबी बोलीचा अभ्यास त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी पूरक भाषिक स्रोत म्हणून महत्त्वाचा ठरतो. तो स्थानिक भाषिक विविधता आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासाला अतिरिक्त संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> === रायगड प्रदेशातील कुणबी आणि कोकणातील व्यापक कृषक समाज === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबींचा इतिहास रत्‍नागिरीतील कुणबींच्या इतिहासाशी काही बाबतींत संबंधित आहे. दोन्ही प्रदेशांमध्ये भातशेती, पर्जन्याधारित कृषी, ग्रामीण वसाहती, जमीन व महसूलव्यवस्था आणि किनारी बाजारपेठांशी असलेले आर्थिक संबंध यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील महाड-माणगावचा डोंगराळ भाग, रोहा-कुंडलिका नदीखोरे, पेण-अलिबागचा किनारी प्रदेश आणि मुंबईशी असलेली भौगोलिक जवळीक यांमुळे या प्रदेशाची स्वतंत्र सामाजिक-आर्थिक वैशिष्ट्ये होती.<ref name="KolabaJanjira1883"/> कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना या प्रदेशातील जमीनधारणा, शेतीच्या पद्धती, पाण्याचे व्यवस्थापन, कृषी साधने, ग्रामीण कुटुंबजीवन, बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि भाषिक वैशिष्ट्ये यांचा एकत्रित विचार करता येतो. या विविध घटकांमधून ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचे प्रादेशिक स्वरूप समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> === ऐतिहासिक नोंदींच्या मर्यादा === कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी १८८३चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba and Janjira'' हा महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे. त्यामध्ये लोकसंख्या, शेती, कृषक समाज, जमीन प्रशासन, महसूल आणि विविध सामाजिक समूहांविषयी तत्कालीन प्रशासकीय माहिती आणि निरीक्षणे नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="KolabaJanjira1883"/> तथापि हा गॅझेटियर ब्रिटिश वसाहतकालीन प्रशासकीय चौकटीत तयार झालेला स्रोत असल्यामुळे त्यातील सामाजिक आणि जातीय वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, वर्गीकरणे आणि त्या काळातील दृष्टिकोनांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम किंवा सार्वत्रिक वर्णन मानता येत नाहीत. गॅझेटियरचा उपयोग करताना त्यातील वर्णनात्मक माहिती आणि तिच्यामागील तत्कालीन वसाहतकालीन प्रशासकीय संदर्भ यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे ''Kunbi'' या संज्ञेची एकोणिसाव्या शतकातील प्रशासकीय किंवा ethnographic व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण यांना तंतोतंत समान मानता येत नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जातीय समूहांचे वर्गीकरण तत्कालीन प्रशासकीय पद्धतीनुसार करण्यात आले होते आणि विविध प्रदेशांमध्ये ''Kunbi'', ''Maratha'', ''Maratha-Kunbi'' किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या प्रकारे आढळतो.<ref name="Baines1881"/> १८८१ च्या Bombay Presidency Censusमध्ये ''Maratha Kunbi'' या व्यापक कृषक वर्गाचा विचार करण्यात आला होता. त्याच Censusच्या विश्लेषणात Konkanमधील ''Maratha'' आणि Deccanमधील ''Kunbi'' यांच्यातील वर्गीकरण काही बाबतींत स्पष्ट नसल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Baines1881"/> म्हणून जुन्या Census किंवा Gazetteerमधील जातीय संज्ञा आणि त्यांची लोकसंख्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट तुलना करण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, वापरलेल्या सामाजिक संज्ञा आणि स्थानिक सामाजिक संदर्भ यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === रायगड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी : ऐतिहासिक स्थान === ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाज हा कोकणातील कृषक समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता. १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींची जिल्ह्याच्या विविध भागांतील उपस्थिती, कृषीवरील त्यांचे अवलंबित्व, भातशेती, जमीन आणि ग्रामीण जीवन यांविषयी वर्णनात्मक नोंदी आढळतात. महाड आणि माणगावच्या काही भागांच्या संदर्भात जमिनीची गुणवत्ता आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा कृषकांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असल्याचे, तसेच अनुकूल परिस्थितीत कुणबी कृषकांचे कृषी कौशल्य दिसून येत असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaJanjira1883"/> महाडच्या संदर्भात A. M. Ghatge यांचा १९६६चा ''Kunbi of Mahad'' हा भाषाशास्त्रीय स्रोत या ऐतिहासिक चित्राला वेगळा आयाम देतो. गॅझेटियरमधील सामाजिक-आर्थिक नोंदी आणि Ghatge यांच्या भाषिक अभ्यासाचा एकत्रित उपयोग केल्यास महाड आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशातील कुणबी समाजाचा अभ्यास जमीन, शेती, ग्रामीण समाज आणि भाषा या परस्परसंबंधित घटकांच्या आधारे करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> == ठाणे आणि उत्तर कोकणातील कुणबी == ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्याची भौगोलिक व्याप्ती आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमांशी पूर्णपणे समान नव्हती. ब्रिटिशकालीन ''Thana'' जिल्ह्यात काळानुसार ठाणे, सालसेट, भिवंडी, कल्याण, मुरबाड, शहापूर, डहाणू, पालघर, जव्हार आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास मांडताना आधुनिक जिल्ह्यांच्या सीमा थेट १९व्या शतकातील प्रशासकीय नोंदींवर लावणे योग्य ठरत नाही. १८८२चा ''Gazetteer of the Bombay Presidency: Tha'na'' हा या ऐतिहासिक प्रदेशाच्या लोकसंख्या, शेती, जमीनव्यवस्था, सामाजिक समूह, व्यापार आणि प्रशासनाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे.<ref name="Thana1882"/> === ऐतिहासिक ठाणे जिल्हा === १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ठाणे जिल्ह्याच्या लोकसंख्या, शेती, उत्पादन, सामाजिक समूह, धर्म, व्यापार, जमीन प्रशासन आणि महसूल यांचे स्वतंत्र विवेचन करण्यात आले आहे. या नोंदींमध्ये ''Kunbis'', ''Marathas'', ''Kolis'', ''Dhangars'', ''Kathkaris'', ''Thakurs'', ''Varlis'' आणि इतर समुदायांचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाज हा एकाच कृषक समुदायापुरता मर्यादित नसून विविध सामाजिक आणि आर्थिक समूहांनी बनलेला होता.<ref name="Thana1882"/> गॅझेटियरमध्ये ''Kunbis'' बरोबरच ''Marathas'', ''Kolis'', ''Kathkaris'', ''Dhangars'', ''Thakurs'' आणि ''Varlis'' यांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. या नोंदींवरून ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण आणि कृषी समाजरचनेत विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग होता असे दिसून येते.<ref name="Thana1882"/> === उत्तर कोकणातील कृषक समाज === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेवर प्रदेशाच्या भौगोलिक विविधतेचा मोठा प्रभाव होता. किनारी खारजमीन, नदीखोरे, खाचर प्रदेश तसेच सह्याद्रीच्या पायथ्याशी असलेली उंचसखल जमीन यांनुसार शेतीच्या पद्धती आणि पिकांमध्ये फरक पडत असे. १८८२ च्या गॅझेटियरनुसार जिल्ह्याच्या एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ६३ टक्के लोक कृषीशी संबंधित होते. या वर्गीकरणात कृषी व्यवसाय करणाऱ्या प्रौढ पुरुषांबरोबर त्यांच्या पत्नी आणि मुलांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="ThanaAgriculture"/> ठाणे जिल्ह्यातील जमिनीचे ''shet'' आणि ''mal-varkas'' असे प्रमुख प्रकार वर्णिले आहेत. सपाट आणि भातशेतीस योग्य जमिनींना ''shet'' म्हटले जात असे, तर डोंगरमाथे आणि उतारांवरील जमिनींवर नाचणी, वरी आणि इतर पिके घेतली जात. भातजमिनींचे ''bandhni'' आणि ''malkhandi'' असे प्रकारही नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="ThanaAgriculture"/> या कृषी अर्थव्यवस्थेत कुणबींचे महत्त्वाचे स्थान होते; तथापि ठाणे जिल्ह्यातील सर्व कृषकांना कुणबी म्हणून ओळखता येत नाही. गॅझेटियरमध्ये कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर आणि इतर सामाजिक समूहांचाही स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. त्यामुळे ''कृषक'' ही व्यापक आर्थिक-व्यावसायिक संज्ञा असून ''कुणबी'' ही विशिष्ट सामाजिक संज्ञा आहे, असे ऐतिहासिक नोंदींच्या आधारे वेगळेपणाने पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === ठाणे परिसरातील कुणबी === ठाणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या उत्तर कोकणातील महत्त्वाचे प्रशासकीय आणि व्यापारी केंद्र होते. शहराभोवतालच्या प्रदेशातील शेती, खाड्या, जलमार्ग आणि मुंबईशी असलेले संपर्क यांमुळे ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थांमध्ये परस्परसंबंध निर्माण झाले होते.<ref name="Thana1882"/> ठाणे परिसरातील कृषक समाजाचा अभ्यास करताना सालसेट, भिवंडी, कल्याण आणि आसपासच्या प्रदेशांशी असलेले ऐतिहासिक प्रशासकीय व आर्थिक संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्याच्या विविध भागांचे स्वतंत्र वर्णन करण्यात आले असून त्या भागांची कृषी, जमीन आणि लोकसंख्येच्या संदर्भातील वैशिष्ट्ये नोंदविण्यात आली आहेत.<ref name="Thana1882"/> === सालसेट === सालसेट (Salsette) हा उत्तर कोकणाच्या इतिहासातील महत्त्वाचा प्रदेश होता. १९व्या शतकात सालसेटचा प्रशासकीय संबंध ठाणे जिल्ह्याशी होता. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये सालसेटच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था आणि कृषीविषयक परिस्थितीचे स्वतंत्र वर्णन आढळते.<ref name="Thana1882"/> सालसेटमध्ये किनारी खारजमिनींचे संरक्षण, बांधबंदिस्ती आणि जमीन पुनर्प्राप्तीच्या प्रक्रिया दीर्घकाळ चालू होत्या. ठाणे गॅझेटियरमध्ये मानवी प्रयत्नांद्वारे काही भागांमध्ये जमीन पुनर्प्राप्त करण्यात आल्याचे आणि या प्रक्रियांचा स्थानिक कृषीव्यवस्थेशी संबंध असल्याचे वर्णन केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> सालसेटमधील कृषी प्रदेशांमध्ये भातशेती तसेच बागायती आणि नारळाशी संबंधित उत्पादनाचा समावेश होता. मुंबईच्या वाढत्या नागरी आणि व्यापारी केंद्राशी असलेल्या भौगोलिक जवळिकीमुळे या प्रदेशातील ग्रामीण उत्पादनाला शहरी बाजारपेठेशी जोडणारे आर्थिक संबंध विकसित झाले.<ref name="Thana1882"/> === वसई आणि बासेन === ऐतिहासिक वसईला ब्रिटिशकालीन नोंदींमध्ये ''Bassein'' असे संबोधले जाते. वसईचा प्रदेश पोर्तुगीज सत्तेच्या दीर्घकालीन प्रभावामुळे उत्तर कोकणातील इतर भागांपेक्षा ऐतिहासिक आणि सामाजिकदृष्ट्या वैशिष्ट्यपूर्ण होता. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेनच्या इतिहास, जमीनव्यवस्था, कृषी आणि लोकसंख्येविषयी स्वतंत्र नोंदी आढळतात.<ref name="Thana1882"/> वसई परिसरातील कृषीव्यवस्थेत भातशेती, बागायती आणि नारळाच्या लागवडीला महत्त्व होते. ठाणे गॅझेटियरमध्ये बासेन आणि माहिम येथील बागायती जमीन जिल्ह्यातील चांगल्या बागायती प्रदेशांपैकी असल्याचे नमूद केले आहे. या बागांना विहिरी आणि ''Persian wheels'' यांसारख्या जलसिंचन साधनांद्वारे पाणीपुरवठा केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> वसईच्या सामाजिक इतिहासात कुणबींचा उल्लेख उत्तर कोकणातील व्यापक कृषक समाजाच्या संदर्भात करता येतो. तथापि वसई परिसरातील सर्व कृषकांना कुणबी मानणे योग्य नाही. ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर सामाजिक समूहांचाही उल्लेख आढळतो.<ref name="Thana1882"/> === भिवंडी आणि कल्याण === भिवंडी आणि कल्याण हे ऐतिहासिक ठाणे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे अंतर्गत प्रदेश होते. सह्याद्रीच्या घाटमार्गांमधून दख्खनशी आणि पश्चिमेकडील किनारी प्रदेशाशी असलेल्या संपर्कामुळे या भागांना कृषीबरोबरच व्यापार आणि वाहतुकीच्या दृष्टीनेही महत्त्व प्राप्त झाले होते.<ref name="Thana1882"/> कल्याण परिसरातील जमीन आणि महसूलव्यवस्थेच्या संदर्भात ब्रिटिश प्रशासनाने सर्वेक्षण, जमीनमोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. ठाणे गॅझेटियरच्या जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये जिल्ह्यातील विविध भागांतील जमीन, सर्वेक्षण आणि महसूलव्यवस्थेचे वर्णन आढळते.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने भिवंडी आणि कल्याण परिसराचा विचार करताना ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था, स्थानिक बाजारपेठा आणि वाहतूकमार्ग यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. पुढील काळात या प्रदेशांच्या वाढत्या नागरी आणि औद्योगिक अर्थव्यवस्थेचा ग्रामीण समाजावर परिणाम झाला; मात्र त्या परिणामांचे स्वरूप स्वतंत्र कालखंडानुसार तपासणे आवश्यक आहे. === पालघर आणि उत्तर कोकण === आजचा पालघर जिल्हा हा ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील प्रदेशाशी मोठ्या प्रमाणात संबंधित होता. डहाणू, पालघर, जव्हार, मोखाडा आणि आसपासच्या प्रदेशांची सामाजिक व आर्थिक रचना ठाणे शहर किंवा सालसेटच्या तुलनेत वेगळी होती. या भागात आदिवासी आणि ग्रामीण कृषक समुदायांची लक्षणीय उपस्थिती होती.<ref name="Thana1882"/> ठाणे गॅझेटियरमध्ये वारली, कातकरी, ठाकूर आणि इतर स्थानिक समुदायांचा स्वतंत्र उल्लेख आढळतो. विशेषतः डहाणू परिसरातील वारली लोकसंख्येचा उल्लेख करण्यात आला असून ठाणे जिल्ह्याच्या इतर भागांतील त्यांच्या उपस्थितीचीही नोंद आढळते.<ref name="Thana1882"/> उत्तर कोकणातील या सामाजिक विविधतेमुळे कुणबी समाजाचा इतिहास व्यापक ग्रामीण समाजाच्या संदर्भापासून वेगळा करून पाहणे योग्य ठरत नाही. शेती, जमीन, जंगल, मजुरी आणि ऋतुनिष्ठ रोजगार यांसारख्या आर्थिक क्षेत्रांमध्ये विविध समुदायांचे परस्परसंबंध होते. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कुणबींबरोबरच त्या प्रदेशातील इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांच्या ऐतिहासिक उपस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === डहाणू आणि कृषीव्यवस्था === डहाणू परिसरातील कृषीव्यवस्थेवर किनारी भूप्रदेश, नदीखोरे, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या स्वरूपाचा प्रभाव होता. किनारी भागात समुद्राच्या भूक्षयामुळे आणि भूभागातील बदलांमुळे जमीन व कृषी परिस्थितीवर परिणाम होत असल्याचे ठाणे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> डहाणू, जव्हार आणि उत्तर ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये भातशेतीबरोबर डोंगराळ व उंचसखल जमिनीवर विविध पिकांची लागवड केली जात होती. या प्रदेशात कुणबींबरोबर वारली, ठाकूर आणि इतर ग्रामीण व आदिवासी समुदायांचीही उपस्थिती होती. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कृषी इतिहास हा विविध सामाजिक समूहांच्या सहभागातून विकसित झालेला इतिहास म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === भातशेती आणि जलव्यवस्था === ठाणे जिल्ह्यातील कृषीव्यवस्थेत भातशेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. १८७९–८० च्या महसूल सर्वेक्षणानुसार सरकारी लागवडीयोग्य क्षेत्रापैकी ९५७,९३४ एकर जमीन प्रत्यक्ष लागवडीखाली होती. त्यापैकी ३३३,७१७ एकर क्षेत्र भातशेतीखाली होते, म्हणजे सुमारे ३४.८ टक्के. उर्वरित क्षेत्रात प्रामुख्याने इतर पिकांची लागवड केली जात होती.<ref name="ThanaAgriculture"/> भातशेतीसाठी पावसाळ्यात उंच भागातून वाहून येणारे पाणी लहान प्रवाह, बांध आणि स्थानिक जलव्यवस्थेद्वारे अडवून किंवा वळवून वापरण्याची पद्धत होती. काही ठिकाणी नदी आणि विहिरींच्या पाण्याचाही उपयोग केला जात असे. पनवेल, बासेन आणि माहिम येथील बागायतींमध्ये विविध प्रकारच्या जलउचल पद्धती वापरल्या जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="ThanaAgriculture"/> या जलव्यवस्थेमुळे ठाणे जिल्ह्यातील विविध भौगोलिक प्रदेशांमध्ये वेगवेगळ्या कृषी पद्धती विकसित झाल्या. पावसावर आधारित भातशेती, नदी व विहिरींच्या पाण्यावर आधारित बागायती आणि उंचसखल किंवा डोंगराळ भागातील इतर पिके यांमुळे उत्तर कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेला प्रादेशिक विविधता प्राप्त झाली.<ref name="ThanaAgriculture"/> === जमीनव्यवस्था आणि महसूल === ब्रिटिश प्रशासनाने ठाणे जिल्ह्यात जमीन सर्वेक्षण, मोजणी आणि महसूल निश्चितीच्या पद्धती विकसित केल्या. १८८२ च्या गॅझेटियरमध्ये ''Land Administration'' या स्वतंत्र विभागात जमीनहक्क, महसूल, इनाम, वतन, सर्वेक्षण आणि विविध प्रकारच्या जमीनव्यवस्थेचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="Thana1882"/> सालसेट, बासेन, माहिम आणि ठाणे जिल्ह्यातील इतर भागांमध्ये जमीनव्यवस्थेचा विकास स्थानिक इतिहास आणि पूर्वीच्या महसूलपद्धतींच्या पार्श्वभूमीवर झाला. ब्रिटिश प्रशासनाने जमीन सर्वेक्षण, नोंदणी आणि महसूल निश्चितीच्या माध्यमातून विद्यमान जमीनहक्क आणि महसूलव्यवस्थेला अधिक औपचारिक प्रशासकीय चौकटीत आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाचा या जमीनव्यवस्थेशी संबंध प्रदेशानुसार बदलत होता. कुणबींचा उल्लेख कृषक समाजाच्या संदर्भात आढळत असला तरी प्रत्येक कुणबी कुटुंबाची जमीनधारणा, उत्पादनक्षमता, आर्थिक स्थिती किंवा महसूलव्यवस्थेतील स्थान समान होते असे मानता येत नाही. त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास समजून घेताना कृषी, जमीनहक्क, महसूल, स्थानिक ग्रामव्यवस्था आणि प्रादेशिक सामाजिक रचना या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === कुणबी आणि इतर कृषक समुदाय === ठाणे जिल्ह्यातील ग्रामीण समाजात कुणबींबरोबर मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर आणि वारली यांसारख्या विविध सामाजिक समुदायांचा समावेश होता. या समुदायांच्या उपजीविकेचे स्वरूप प्रदेशानुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार बदलत होते. काही समुदाय शेतीशी, काही पशुपालनाशी, काही जंगलाशी, तर काही मासेमारी, मजुरी आणि इतर स्थानिक व्यवसायांशी संबंधित होते.<ref name="Thana1882"/> जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, स्थानिक बाजारपेठा, वाहतूक आणि ब्रिटिशकालीन महसूलव्यवस्थेतील बदलांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे स्वरूप कालांतराने बदलत गेले. काही भागांत शेतीबरोबर इतर पूरक व्यवसायांचे महत्त्व वाढले, तर बाजारपेठांशी वाढलेल्या संपर्कामुळे ग्रामीण उत्पादनाच्या देवाणघेवाणीतही बदल झाले.<ref name="Thana1882"/> या संदर्भात ''कुणबी'' आणि ''कृषक'' या संज्ञांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे. ''कुणबी'' ही सामाजिक समुदायाची संज्ञा होती, तर ''कृषक'' ही मुख्यतः शेतीशी संबंधित आर्थिक किंवा व्यावसायिक ओळख दर्शवणारी संज्ञा होती. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील प्रत्येक कृषक व्यक्ती कुणबी होती किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === मुंबईशी वाढता संबंध === ठाणे जिल्ह्याचा मुंबईशी भौगोलिक, आर्थिक आणि वाहतूकविषयक संबंध एकोणिसाव्या शतकात अधिक दृढ होत गेला. मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी आणि औद्योगिक महत्त्वामुळे ठाणे जिल्ह्यातील काही ग्रामीण भागांचा कृषी उत्पादन, व्यापार आणि रोजगाराच्या दृष्टीने मुंबईशी संबंध वाढला.<ref name="Thana1882"/> रेल्वे आणि इतर वाहतूकसुविधांच्या विकासामुळे ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि मुंबईदरम्यानचा संपर्क अधिक सुलभ झाला. त्याचा परिणाम कृषी उत्पादनाच्या वाहतुकीवर तसेच ग्रामीण लोकांच्या बाजारपेठांशी आणि रोजगाराच्या संधींशी असलेल्या संबंधांवर झाला. ठाणे गॅझेटियरमध्ये रेल्वे, रस्ते, व्यापार, उत्पादन आणि वाहतूक यांचे स्वतंत्र विवेचन आढळते.<ref name="Thana1882"/> या बदलांचा परिणाम कुणबींसह ग्रामीण समाजातील विविध घटकांवर झाला असण्याची शक्यता होती. काही कुटुंबांनी शेतीबरोबर पूरक उत्पन्नासाठी इतर व्यवसाय किंवा शहरांशी संबंधित रोजगार स्वीकारला असावा. मात्र उपलब्ध एकोणिसाव्या शतकातील स्रोतांवरून कुणबी समाजाच्या बाबतीत अशा रोजगाराचे किंवा स्थलांतराचे अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === स्थलांतर आणि ग्रामीण-नागरी संबंध === उत्तर कोकणातील ग्रामीण आणि नागरी अर्थव्यवस्थेतील संबंध मुंबईच्या वाढत्या व्यापारी, औद्योगिक आणि वाहतूकविषयक महत्त्वामुळे अधिक दृढ होत गेले. ठाणे जिल्ह्यातील विविध भागांमधून बाजारपेठा, व्यापार आणि रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईशी संपर्क वाढत गेला.<ref name="Thana1882"/> सालसेट, ठाणे, कल्याण, भिवंडी आणि वसई यांसारख्या मुंबईच्या जवळच्या प्रदेशांना शहराशी तुलनेने सुलभ वाहतूकसंपर्क उपलब्ध होता. त्यामुळे या भागांतील ग्रामीण उत्पादन आणि नागरी बाजारपेठ यांच्यातील संबंध अधिक निकट झाले. दुसरीकडे पालघर, डहाणू आणि जव्हारसारख्या उत्तर भागांतील ग्रामीण अर्थव्यवस्था स्थानिक शेती, जंगलाधारित उपजीविका, हंगामी मजुरी आणि प्रादेशिक बाजारपेठांशीही संबंधित होती.<ref name="Thana1882"/> कुणबी समाजाच्या संदर्भात या प्रक्रियेचा विचार करताना पारंपरिक कृषी जीवन आणि बदलती बाजारपेठीय अर्थव्यवस्था यांच्यातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून १९व्या शतकातील ठाणे जिल्ह्यातील कुणबींच्या मुंबईकडे झालेल्या स्थलांतराचे स्वतंत्र आणि अचूक प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेचे वर्णन व्यापक ग्रामीण-नागरी परिवर्तनाच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === ख्रिस्ती कुणबी आणि उत्तर कोकण === वसई आणि सालसेट परिसराच्या पोर्तुगीजकालीन इतिहासामुळे उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या अभ्यासात धर्म आणि जात यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा ठरतो. पुढील वसाहतकालीन नोंदींमध्ये सालसेट आणि बासेन परिसरातील काही ख्रिस्ती समुदायांच्या संदर्भात त्यांच्या पूर्वीच्या सामाजिक किंवा जातीय ओळखींचे उल्लेख आढळतात. काही समूहांना ''Christian Kunbi'', ''Christian Bhandari'' आणि ''Christian Koli'' अशा संज्ञांनी संबोधल्याची नोंद आढळते.<ref>{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=8 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1908 }}</ref> या नोंदी उत्तर कोकणातील सामाजिक ओळखींच्या ऐतिहासिक गुंतागुंतीकडे निर्देश करतात. धर्मांतरानंतरही काही समुदायांच्या सामाजिक ओळखी किंवा पूर्वीच्या समुदायनावांचा उल्लेख प्रशासकीय आणि ethnographic नोंदींमध्ये होत राहिला. तथापि या उल्लेखांवरून धर्मांतरित ख्रिस्ती कुणबी आणि हिंदू कुणबी यांची सामाजिक, सांस्कृतिक किंवा प्रशासकीय ओळख सर्व काळात समान होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === आधुनिक ठाणे आणि पालघरशी संबंध === आजच्या ठाणे आणि पालघर जिल्ह्यांच्या सीमा १९व्या शतकातील ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या सीमांशी समान नाहीत. त्यामुळे ऐतिहासिक ''Thana district''मधील कुणबींच्या नोंदींची आधुनिक ठाणे किंवा पालघर जिल्ह्यांशी तुलना करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा विचारात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन ठाणे जिल्ह्याच्या प्रशासकीय चौकटीत डहाणू, वाडा, जव्हार, मोखाडा, वसई, भिवंडी, कल्याण, सालसेट, पनवेल आणि इतर प्रदेशांचा समावेश होता. पुढील प्रशासकीय पुनर्रचनेमुळे या प्रदेशांचे विविध आधुनिक जिल्हे आणि महानगर प्रदेशांमध्ये विभाजन झाले. त्यामुळे जुन्या ''Thana district''मधील लोकसंख्या किंवा सामाजिक समूहांची आकडेवारी आजच्या जिल्हानिहाय लोकसंख्येशी थेट तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Thana1882"/> === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान === उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास शेती, जमीन, पाणी, ग्रामजीवन आणि बदलत्या बाजारपेठीय संबंधांच्या इतिहासाशी संबंधित आहे. १८८२ च्या ठाणे गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा उल्लेख जिल्ह्यातील इतर सामाजिक आणि कृषक समुदायांबरोबर आढळतो. त्याच गॅझेटियरमधील कृषीविषयक नोंदींमधून उत्तर कोकणातील विविध भौगोलिक प्रदेशांतील कृषी पद्धतींची माहिती मिळते.<ref name="Thana1882"/><ref name="ThanaAgriculture"/> ठाणे, सालसेट, वसई, भिवंडी, कल्याण, पनवेल, पालघर आणि डहाणू या प्रदेशांमध्ये भौगोलिक आणि आर्थिक परिस्थितीत फरक होता. काही भागांत भातशेती आणि बागायतीला महत्त्व होते, तर डोंगराळ आणि उंचसखल प्रदेशांत इतर पिकांची लागवड केली जात होती. मुंबईच्या जवळच्या भागांत बाजारपेठ आणि वाहतूकसंबंधांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर वाढता प्रभाव पडत गेला.<ref name="ThanaAgriculture"/> उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान समजून घेताना इतर कृषक आणि स्थानिक समुदायांशी असलेले सहअस्तित्वही महत्त्वाचे ठरते. कुणबी, मराठा, कोळी, धनगर, कातकरी, ठाकूर, वारली आणि इतर समुदायांच्या परस्परसंबंधातून या प्रदेशाची ग्रामीण सामाजिक रचना विकसित झाली होती.<ref name="Thana1882"/> त्यामुळे उत्तर कोकणातील कुणबींचा स्वतंत्र सामाजिक इतिहास अभ्यासता येतो; परंतु तो या प्रदेशातील व्यापक ग्रामीण, कृषी आणि सामाजिक इतिहासापासून पूर्णपणे वेगळा करता येत नाही. जमीनधारणा, कृषी, ग्रामव्यवस्था, स्थानिक समुदाय, बाजारपेठा, स्थलांतर आणि बदलती प्रशासकीय व्यवस्था या सर्व घटकांच्या परस्परसंबंधातून उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाचे ऐतिहासिक स्थान अधिक स्पष्टपणे समजते. === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === १८८२चा ''Thana Gazetteer'' हा उत्तर कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासासाठी महत्त्वाचा वसाहतकालीन स्रोत आहे; मात्र तो ब्रिटिश प्रशासकीय चौकटीत तयार करण्यात आलेला दस्तऐवज आहे. त्यातील जातीय, सामाजिक आणि आर्थिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षणे, सर्वेक्षणे आणि वर्गीकरणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यातील समुदायांविषयीची सर्वसाधारण विशेषणे किंवा मूल्यनिर्णय आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत.<ref name="ThanaGazetteerPreface">{{cite web |title=Preface — Thana Gazetteer |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Thana%20District/Thane-I/preface_i.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> त्याचप्रमाणे १९व्या शतकातील ''Kunbi'' या संज्ञेची प्रशासकीय व्याप्ती आणि आजच्या महाराष्ट्रातील प्रशासकीय जातीय वर्गीकरण यांना एकसारखे मानता येत नाही. जुन्या जनगणना, गॅझेटियर आणि प्रशासकीय नोंदींचा उपयोग करताना तत्कालीन प्रशासकीय सीमा, वर्गीकरणाची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळखी आणि त्या नोंदींचा उद्देश यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उत्तर कोकणातील कुणबींच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी म्हणूनच गॅझेटियरमधील नोंदींसोबत संबंधित Census records, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास, सरकारी ठराव आणि पुढील काळातील विश्वसनीय सामाजिक-ऐतिहासिक संशोधन यांचा तुलनात्मक उपयोग करणे आवश्यक ठरते. == तिलोरी कुणबी == '''तिलोरी कुणबी''' (''Tilori Kunbi'' किंवा ''Kunbi Tilori'') ही संज्ञा विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय संदर्भात आढळते. या संज्ञेला विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी वर्गीकरणात स्वतंत्र प्रशासकीय स्थान मिळाले होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात १९४२ ते १९६७ या कालखंडातील संबंधित सरकारी ठरावांचा तपशील नोंदविला आहे.<ref name="Thorat2002">{{cite web |title=Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors. |website=Indian Kanoon |date=24 April 2002 |url=https://indiankanoon.org/doc/726744/ |access-date=22 August 2026 }}</ref> === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रादेशिक संदर्भ === तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा प्रशासकीय संदर्भ प्रामुख्याने रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तिचा इतिहास समजून घेताना त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा, स्थानिक सामाजिक रचना आणि सरकारी वर्गीकरणाची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात आणि मध्यकाळात मागासवर्गीय समुदायांच्या सरकारी वर्गीकरणासाठी विविध याद्या आणि ठराव जारी करण्यात आले. या प्रक्रियेत ''Kunbi'' आणि ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' या संज्ञांना काही काळ स्वतंत्र प्रशासकीय संदर्भ प्राप्त झाला.<ref name="Thorat2002"/> या सरकारी वर्गीकरणाचा अर्थ सामाजिक किंवा जातीय उत्पत्तीचा ऐतिहासिक पुरावा असा थेट लावता येत नाही. तो मुख्यतः त्या काळातील शासनाच्या प्रशासकीय आणि मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा पुरावा म्हणून पाहणे अधिक योग्य आहे. === १९४२ चेसरकारी वर्गीकरण === तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात २३ एप्रिल १९४२चा Bombay Government Resolution महत्त्वाचा आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने नोंदविल्यानुसार या ठरावात intermediate communities, scheduled castes, aboriginal and hill tribes आणि other backward communities यांच्या याद्या प्रसिद्ध करण्यात आल्या होत्या. या वर्गीकरणात Schedule A मधील intermediate communitiesच्या यादीत अनुक्रमांक १२४वर ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद होती. त्याच वेळी ''Other Backward Communities''च्या यादीत अनुक्रमांक ७३वर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदीवरून १९४२ च्या सरकारी वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा वेगळ्या प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आले होते, हे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय फरकावरून तिलोरी कुणबींची स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा स्वतंत्र वंशपरंपरा सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९५०, १९५६ आणि १९६१मधील सातत्य === १९४२ च्या वर्गीकरणानंतरही हा प्रशासकीय फरक पुढील सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिला. मुंबई उच्च न्यायालयाने नमूद केल्यानुसार १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या सरकारी ठरावांमध्ये ''''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'''' आणि ''''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'''' यांच्यातील फरक कायम ठेवण्यात आला होता.<ref name="Thorat2002" /> या नोंदींचे महत्त्व असे की ''''कुणबी तिलोरी'''' ही संज्ञा त्या काळातील सरकारी मागासवर्गीय वर्गीकरणात सातत्याने वापरली जात होती. त्यामुळे ती केवळ स्थानिक किंवा मौखिक सामाजिक संज्ञा नव्हती, तर किमान १९४२ ते १९६१ या काळात अधिकृत प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरली गेलेली संज्ञा होती.<ref name="Thorat2002" /> === १९६७नंतरचे वर्गीकरण === १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने OBC ची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली. मुंबई उच्च न्यायालयाच्या नोंदीनुसार या यादीत अनुक्रमांक ८३ वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने या सरकारी ठरावांच्या क्रमिक इतिहासाचा विचार करून नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''कुणबी तिलोरी'' यांना O.B.C. वर्गात ठेवण्यात आले होते, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबी समुदायाला त्या काळातील स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते. १९६७मध्ये ''''कुणबी जात''' महाराष्ट्राच्या OBC च्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002" /> या प्रशासकीय बदलामुळे तिलोरी कुणबी या संज्ञेच्या इतिहासात एक महत्त्वाचा टप्पा निर्माण झाला. त्यामुळे तिलोरी कुणबींचा इतिहास मांडताना १९४२–१९६१ या काळातील स्वतंत्र सरकारी वर्गीकरण आणि १९६७ नंतरचे ''कुणबी जात''चे व्यापक राज्यस्तरीय वर्गीकरण हे दोन वेगळे प्रशासकीय टप्पे म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. === मुंबई उच्च न्यायालयाचा २००२ चा निर्णय === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या इतिहासाच्या संदर्भात ''Dattatraya S/o Ramrao Thorat v. The State of Maharashtra & Ors.'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा २४ एप्रिल २००२ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती बी. एच. मार्लापल्ले आणि न्यायमूर्ती एन. एच. पाटील यांच्या खंडपीठासमोर झाली. हे प्रकरण याचिकाकर्त्याच्या कुणबी जात-दाव्याच्या पडताळणीशी संबंधित होते.<ref name="Thorat2002" /> या निर्णयात न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावासह १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांचा विचार केला. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार, १९४२ च्या वर्गीकरणात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद ''intermediate communities''च्या यादीत होती, तर ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' ही स्वतंत्र नोंद ''Other Backward Communities''च्या यादीत होती. पुढील १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या ठरावांमध्येही हा प्रशासकीय फरक कायम राहिला.<ref name="Thorat2002"/> न्यायालयाने पुढे नोंदविले की १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने इतर मागासवर्गीयांची स्वतंत्र यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यात अनुक्रमांक ८३वर ''Kunbi caste''चा समावेश करण्यात आला. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' यांना इतर मागासवर्गीयांच्या वर्गात, तर राज्याच्या इतर भागांतील कुणबींना तत्कालीन ''intermediate community''च्या वर्गीकरणात ठेवण्यात आले होते; १९६७मध्ये ''Kunbi caste''चा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या निर्णयाचे महत्त्व तिलोरी कुणबींची प्राचीन उत्पत्ती, स्वतंत्र वंशावळ किंवा जातीय उगम सिद्ध करण्यात नसून, '''१९४२ ते १९६७ या कालखंडातील सरकारी जातीय व मागासवर्गीय वर्गीकरणाचा न्यायालयीन नोंदीद्वारे उपलब्ध असलेला ऐतिहासिक पुरावा''' म्हणून आहे.<ref name="Thorat2002"/> === १९६६मधील न्यायालयीन संदर्भ === तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या संदर्भात ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' हा मुंबई उच्च न्यायालयाचा १७ ऑक्टोबर १९६६ रोजीचा निर्णय महत्त्वाचा आहे. या प्रकरणात शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रवेशासाठी इतर मागासवर्गीयांसाठी असलेल्या आरक्षणाच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाने मान्य केलेल्या जाती व समुदायांच्या यादीचा विचार करण्यात आला. निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा स्पष्ट उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="Dhote1966">{{cite journal |title=Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur & Ors. |journal=Bombay Law Reporter |volume=69 |year=1967 |page=603 |url=https://indiankanoon.org/doc/1707367/ }}</ref> न्यायालयाने महाराष्ट्र राज्यासाठी लागू असलेल्या ''Other Backward Classes (Caste Basis) for Maharashtra State'' या यादीचा विचार करताना अनुक्रमांक ८७वर ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या जातीचा समावेश असल्याची नोंद केली. त्याच परिच्छेदात न्यायालयाने या यादीत इतर कोणत्याही कुणबी जातीचा समावेश असल्याचे त्यांच्यासमोर दाखविण्यात आले नसल्याचेही नमूद केले.<ref name="Dhote1966"/> न्यायालयाने पुढे असेही नमूद केले की, याच प्रकरणातील याचिकाकर्त्याने स्वतःला ''Kunbi'' जातीतला असल्याचे सांगितले होते; मात्र महाराष्ट्र शासनाच्या त्या वेळच्या यादीत ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या नोंदीशिवाय ''Kunbi'' या सामान्य संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश असल्याचा अधिकृत पुरावा न्यायालयासमोर उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे याचिकाकर्त्याला त्या वेळच्या नियमांनुसार इतर मागासवर्गीयांसाठी राखीव प्रवेशाचा हक्क नव्हता, असा न्यायालयाचा निष्कर्ष होता.<ref name="Dhote1966"/> या निर्णयाचे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाच्या दृष्टीने महत्त्व असे की, '''१९६६मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ''Kunbi Tilori'' ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत इतर मागासवर्गीयांच्या जातीय यादीत स्वतंत्रपणे नोंदलेली होती''', याला न्यायालयीन निर्णयाचा थेट आधार मिळतो. तथापि, या प्रशासकीय नोंदीवरून तिलोरी कुणबींची इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्राचीन जातीय उत्पत्ती किंवा वंशावळ सिद्ध होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि सामाजिक ओळख === ''Tilori Kunbi'' ही संज्ञा उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित सामाजिक आणि प्रशासकीय ओळख म्हणून आढळते. १९६६ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेची अधिकृत प्रशासकीय यादीतील नोंद स्पष्टपणे नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="Dhote1966"/> तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ''Tilori'', ''Kunbi'', ''Kanbi'' आणि ''Maratha-Kunbi'' यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि प्रदेशांत वेगवेगळ्या संदर्भात झाल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रशासकीय वर्गीकरणातील एखादी संज्ञा आणि त्या समुदायाची सामाजिक स्वयंओळख यांना एकच मानता येत नाही. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी वर्गीकरणाबरोबरच स्थानिक सामाजिक ओळख, विवाहपद्धती, बोली, जमीनधारणा, ग्रामव्यवस्था, व्यवसाय आणि इतर समकालीन ऐतिहासिक स्रोतांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध सरकारी नोंदी तिलोरी कुणबी ही रत्‍नागिरीशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय संज्ञा म्हणून वापरली गेल्याचे दाखवतात; मात्र त्या नोंदी स्वतःहून तिच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा अंतिम पुरावा ठरत नाहीत.<ref name="Dhote1966"/> === तिलोरी कुणबी आणि रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी तिलोरी कुणबी या संज्ञेचा विशेष प्रशासकीय संबंध विसाव्या शतकाच्या मध्यातील सरकारी नोंदींमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात अनुसूची अ मधील मध्यमवर्गीय समुदायांच्या यादीत ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती. त्याच ठरावातील इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद करण्यात आली होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या वर्गीकरणात ''Kunbi caste'' ही संज्ञा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. या बदलाच्या संदर्भात मुंबई उच्च न्यायालयाने २००२ च्या निर्णयात नमूद केले की १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते; १९६७मध्ये कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या प्रशासकीय नोंदी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गीकरण म्हणून वापरली गेल्याचा महत्त्वपूर्ण पुरावा देतात. मात्र या नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबींचे प्राचीन मूळ, एखाद्या विशिष्ट राजवंशाशी असलेले नाते किंवा इतर कुणबींपेक्षा वेगळी जैविक वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. सरकारी वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या प्राचीन सामाजिक उत्पत्तीचा पुरावा यांमध्ये भेद करणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === तिलोरी कुणबी आणि भाषिक अभ्यास === तिलोरी कुणबींच्या सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासात दक्षिण कोकणातील बोलीभाषांचा अभ्यास हा पूरक स्रोत ठरतो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''मराठी बोलींचे सर्वेक्षण'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पांतर्गत ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास १९६६मध्ये प्रकाशित करण्यात आला.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> महाडच्या कुणबी बोलीचा हा अभ्यास तिलोरी कुणबींच्या सरकारी वर्गीकरणाचा थेट पुरावा नाही. त्याचे महत्त्व महाड परिसरातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण झाले असल्यामध्ये आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाच्या भाषिक विविधतेचा आणि प्रादेशिक सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना हा एक पूरक स्रोत म्हणून वापरता येतो.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> भाषिक साम्य आणि जातीय उत्पत्ती यांना एकच मानता येत नाही. एखाद्या समुदायाची स्वतंत्र बोली, भाषिक वैशिष्ट्ये किंवा विशिष्ट शब्दसंपत्ती यांवरून त्या समुदायाची प्राचीन वंशावळ किंवा निश्चित स्थलांतरमार्ग सिद्ध होत नाही. त्यामुळे महाडच्या कुणबी बोलीच्या अभ्यासाचा उपयोग प्रादेशिक भाषिक आणि सामाजिक इतिहास समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते. === आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय वर्गीकरण === आधुनिक महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीयांच्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली विविध संबंधित संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत कुणबी या नोंदीखाली लेवा कुणबी, लेवा पाटील, लेवा पाटीदार, मराठा कुणबी, कुणबी मराठा, तिलोरी कुणबी, टिलोरी कुणबी आणि टी. कुणबी अशा संज्ञांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="MaharashtraOBC2025">{{cite web |title=Other Backward Classes list — Government Resolution dated 13 May 2025 |url=https://gr.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Government%20Resolutions/Marathi/20250513170904091534.pdf |publisher=Government of Maharashtra |date=13 May 2025 }}</ref> या आधुनिक प्रशासकीय यादीचा अर्थ या सर्व संज्ञांमागील समुदायांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकाच प्रक्रियेतून झाली आहे असा होत नाही. अशा शासकीय याद्या मुख्यतः प्रशासकीय, सामाजिक आणि आरक्षणविषयक वर्गीकरणासाठी तयार केल्या जातात. त्यामुळे केवळ या यादीतील एकत्रित नोंदींच्या आधारे एखाद्या समुदायाची प्राचीन उत्पत्ती, वंशावळ किंवा ऐतिहासिक सामाजिक संबंध निश्चित करता येत नाही.<ref name="MaharashtraOBC2025"/> === 'तिलोरी' आणि 'टिलोरी' या लेखनरूपांचा वापर === ऐतिहासिक आणि प्रशासकीय नोंदींमध्ये तिलोरी कुणबी या संज्ञेची इंग्रजी लेखनरूपे वेगवेगळी आढळतात. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात Kunbi Tilori in Ratnagiri district अशी नोंद करण्यात आली आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या सरकारी ठरावापासून २१ नोव्हेंबर १९६१पर्यंतच्या ठरावांमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र प्रशासकीय वर्गात ठेवण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. त्यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावात कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002"/> आधुनिक महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ च्या अधिकृत यादीत तिलोरी कुणबी आणि टिलोरी कुणबी अशी दोन्ही लेखनरूपे आढळतात. त्यामुळे जुन्या किंवा आधुनिक सरकारी दस्तऐवजांचा संदर्भ देताना त्या-त्या मूळ दस्तऐवजात वापरलेले लेखनरूप कायम ठेवणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="MaharashtraOBC2025"/> मराठी लेखनात मात्र एकसंधतेसाठी तिलोरी कुणबी ही संज्ञा वापरणे योग्य ठरते. एखाद्या ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय दस्तऐवजातील मूळ नोंद उद्धृत करताना त्यातील मूळ लेखनरूप संदर्भानुसार तसेच नमूद करता येते. अशा प्रकारे मराठीतील प्रचलित लेखन आणि प्राथमिक स्रोतांतील मूळ प्रशासकीय नोंद यांच्यात स्पष्ट फरक राखता येतो. === तिलोरी कुणबी : प्रशासकीय इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांतील फरक === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरण आणि व्यापक सामाजिक इतिहास यांच्यात स्पष्ट भेद करणे आवश्यक आहे. २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई सरकारच्या ठरावात ''Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)'' अशी नोंद करण्यात आली होती, तर इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ''Kunbi Tilori in Ratnagiri district'' अशी स्वतंत्र नोंद होती. हीच वर्गीकरणपद्धती १ नोव्हेंबर १९५०, २९ ऑक्टोबर १९५६ आणि २१ नोव्हेंबर १९६१ च्या पुढील सरकारी ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002"/> १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या नव्या यादीत ''Kunbi caste'' ही नोंद इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत करण्यात आली. २००२ च्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयानुसार, १९६७पर्यंत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर मागासवर्गीय म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले जात होते, तर राज्यातील इतर भागांतील कुणबींना मध्यमवर्गीय समुदायाच्या वर्गात ठेवले जात होते. १९६७मध्ये प्रथमच कुणबी जातीचा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समावेश करण्यात आला.<ref name="Thorat2002"/> या घटनाक्रमावरून तिलोरी कुणबी ही विसाव्या शतकातील सरकारी प्रशासकीय वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित स्वतंत्रपणे नोंदविलेली संज्ञा होती, हे स्पष्ट होते. मात्र केवळ या प्रशासकीय नोंदींच्या आधारे तिलोरी कुणबी हे प्राचीन काळापासून इतर कुणबींपेक्षा स्वतंत्र जात होते, किंवा तिलोरी कुणबी समाजाची एकच प्राचीन वंशपरंपरा होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरणाचा पुरावा आणि समुदायाच्या ऐतिहासिक उत्पत्तीचा पुरावा यांना स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Thorat2002"/> === ऐतिहासिक महत्त्व === तिलोरी कुणबींच्या इतिहासाचे महत्त्व रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख आणि राज्याच्या बदलत्या प्रशासकीय वर्गीकरणाच्या परस्परसंबंधात आहे. १९४२मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी कुणबींना इतर कुणबींपासून प्रशासकीयदृष्ट्या वेगळ्या वर्गात ठेवण्यात आले. हे वर्गीकरण १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या सरकारी ठरावांमध्ये कायम राहिले.<ref name="Thorat2002"/> १९६६ च्या ''Ashok Krishnarao Dhote v. Dean, Medical College, Nagpur'' या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयातही ''Kunbi Tilori (in Ratnagiri District)'' या संज्ञेचा इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८७वरील नोंद म्हणून उल्लेख करण्यात आला होता. त्यामुळे १९६० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत ही संज्ञा प्रशासकीय नोंदींमध्ये वापरात असल्याचा न्यायालयीन पुरावा उपलब्ध आहे.<ref name="Dhote1966"/> यानंतर १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन ठरावाद्वारे ''Kunbi caste'' ही संज्ञा संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली. त्यामुळे तिलोरी कुणबींच्या प्रशासकीय इतिहासात १९४२ ते १९६१ या कालखंडातील स्वतंत्र वर्गीकरण, १९६० च्या दशकातील त्याची न्यायालयीन नोंद आणि १९६७नंतरचे व्यापक कुणबी वर्गीकरण हे महत्त्वाचे टप्पे ठरतात.<ref name="Thorat2002"/> या पार्श्वभूमीवर तिलोरी कुणबींचा अभ्यास हा केवळ एका उपसंज्ञेच्या इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही. तो रत्‍नागिरीतील प्रादेशिक सामाजिक ओळख, विसाव्या शतकातील मागासवर्गीयांचे सरकारी वर्गीकरण, राज्याच्या प्रशासकीय धोरणातील बदल आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील जातीय वर्गीकरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. == कुणबी बोली आणि भाषिक वैशिष्ट्ये == कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासात भाषेला महत्त्वाचे स्थान आहे. तथापि, ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा संपूर्ण कोकणात एकाच भाषिक स्वरूपासाठी वापरली जाते असे मानणे योग्य नाही. उपलब्ध भाषावैज्ञानिक अभ्यासांमध्ये महाड परिसरातील कुणबींच्या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र अभ्यास तसेच रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास आढळतो. त्यामुळे ''कुणबी बोली'' या संज्ञेचा वापर करताना तिचा प्रादेशिक आणि सामाजिक संदर्भ स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> === कुणबी बोलीची संकल्पना === ''कुणबी बोली'' ही संज्ञा कुणबी समाजाशी संबंधित विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांसाठी वापरली जाते. भाषाशास्त्रीय अभ्यासात एखाद्या भाषिक प्रकाराचे स्वरूप केवळ त्याच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीवर निश्चित होत नाही; त्याचे भौगोलिक वितरण, ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना आणि शेजारील भाषिक प्रकारांशी असलेले संबंध यांचाही विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांनी १९६३ ते १९७६ या कालखंडात ''A Survey of Dialects of Marathi'' हा भाषिक सर्वेक्षण प्रकल्प राबविला. या प्रकल्पाच्या अंतर्गत नऊ भाषिक प्रकारांचे स्वतंत्र पुस्तकात्मक अभ्यास प्रकाशित झाले. त्यामध्ये ''Kunbi of Mahad'' हा महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अभ्यास १९६६मध्ये प्रसिद्ध झाला. या मालिकेत दक्षिण कॅनरातील कोकणी, कुडाळी, कोचीन, काणकोणची कोकणी, ठाण्याची वारली, कासरगोडची मराठी, गोव्याची गावडी आणि डांगची भिली या भाषिक प्रकारांचेही स्वतंत्र अभ्यास प्रकाशित झाले होते.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषाशास्त्रीय अभ्यास झाल्यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक विविधतेचा एक प्रादेशिक नमुना उपलब्ध होतो. त्याचप्रमाणे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील पुढील अभ्यासामुळे या प्रदेशातील कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref name="Veer2022"/> कोकणातील ग्रामीण समाज, स्थानिक जीवनपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा विचार करताना भाषिक वैशिष्ट्ये हा एक पूरक घटक ठरतो. रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक व सांस्कृतिक संदर्भासाठी उपलब्ध स्थानिक साहित्याचाही उपयोग करता येतो. यावरून ''कुणबी बोली''चा अभ्यास हा केवळ जातीय समाजशास्त्राचा विषय नसून महाराष्ट्रातील प्रादेशिक भाषिक विविधता, ग्रामीण सामाजिक इतिहास आणि स्थानिक सांस्कृतिक ओळख यांच्या अभ्यासाचाही एक भाग आहे. मात्र एखाद्या बोलीचा एखाद्या समुदायाशी असलेला संबंध हा त्या समुदायाच्या प्राचीन जातीय उत्पत्तीचा किंवा वंशावळीचा स्वतःपुरता निर्णायक पुरावा मानता येत नाही. === महाड परिसरातील कुणबी बोली === महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला. ''Kunbi of Mahad'' हा त्यांच्या ''A Survey of Marathi Dialects'' या मालिकेतील तिसरा खंड असून तो १९६६मध्ये प्रकाशित झाला. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध नोंदींमध्ये या ग्रंथाचा समावेश आहे.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/><ref>{{cite web |title=Publications |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |url=https://sahitya.marathi.gov.in/wp-content/uploads/2021/07/publications2021-07.pdf |format=PDF |access-date=2026-09-08 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महाडचा हा भाषिक प्रकार महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित असल्यामुळे सामाजिक ओळख आणि भाषिक विविधता यांच्या परस्परसंबंधाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा ठरतो. मात्र महाडमध्ये नोंदवलेला हा भाषिक प्रकार संपूर्ण रत्‍नागिरी, रायगड किंवा कोकणातील सर्व कुणबी समाजाची एकसमान बोली होती, असा निष्कर्ष उपलब्ध अभ्यासावरून काढता येत नाही. प्रादेशिक भौगोलिक परिस्थिती, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि सामाजिक इतिहास यांनुसार भाषिक वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असू शकतो.<ref name="घोलम2025">{{cite book |last=घोलम |first=अनंत नर्मदा सखाराम |title=खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन |publisher=Kindle Direct Publishing |year=2025 }}</ref> === तिलोरी कुणबी बोली === रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी समाजाच्या भाषिक स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास सीमा राजेश वीर यांनी ''कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली'' या लेखातून केला आहे. हा लेख ''भाषा आणि जीवन'' या मराठी भाषावैज्ञानिक नियतकालिकाच्या २०२२ च्या अंकात प्रकाशित झाला असून तो खंड ४०, अंक ३मध्ये पृष्ठ ७ ते १९ या दरम्यान प्रसिद्ध झाला आहे.<ref name="Veer2022">{{cite journal |last=वीर |first=सीमा राजेश |title=कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली |journal=भाषा आणि जीवन |volume=40 |issue=3 |year=2022 |pages=7–19 }}</ref> या अभ्यासामुळे तिलोरी कुणबी बोलीचा विचार केवळ सामाजिक किंवा प्रशासकीय ओळखीच्या संदर्भात न करता स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाच्या विषयाच्या रूपातही करता येतो. तिलोरी कुणबींच्या भाषिक स्वरूपाचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण, प्रमाण मराठीचा प्रभाव आणि शेजारील कोकणी भाषिक प्रकार यांचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Veer2022"/> === मराठीशी संबंध === महाड आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांचा अभ्यास मराठी भाषेच्या व्यापक प्रादेशिक भाषिक विविधतेच्या संदर्भात करण्यात आला आहे. अमृत माधव घाटगे यांच्या मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणात ''Kunbi of Mahad''चा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून समावेश करण्यात आला होता.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> मराठी आणि कोकणी यांच्यातील भाषिक संबंधांविषयी भाषाशास्त्रीय अभ्यासात विविध मते मांडली गेली आहेत. मराठी बोलींच्या सर्वेक्षणाच्या उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीनुसार जॉर्ज अब्राहम ग्रिअर्सन यांच्या भाषिक वर्गीकरणात कोकणीचा मराठीशी संबंध जोडला गेला होता; त्यानंतर सुमित्रा मंगेश कात्रे यांच्या ''The Formation of Konkani'' या १९६६मधील अभ्यासात कोकणीच्या स्वतंत्र भाषिक स्वरूपाचा विचार करण्यात आला. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या कुणबी भाषिक प्रकाराला सरसकट ''मराठीची बोली'' किंवा ''कोकणीची बोली'' असे संबोधण्यापेक्षा संबंधित प्रदेशातील भाषिक वैशिष्ट्ये आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचे स्वरूप निश्चित करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> कुणबी बोलींच्या अभ्यासातून कोकणातील सामाजिक आणि भाषिक विविधतेचा एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. महाडची कुणबी बोली, रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली आणि इतर स्थानिक भाषिक प्रकार यांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास प्रदेश, सामाजिक ओळख, भाषिक संपर्क आणि ग्रामीण सांस्कृतिक जीवन यांच्यातील परस्परसंबंध अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येतात.<ref name="घोलम2025" /> === कोकणी भाषिक प्रभाव === कोकण हा मराठी आणि कोकणी या दोन्ही भाषिक परंपरांच्या संपर्कातील प्रदेश आहे. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील विविध भाषिक प्रकारांवर शेजारील कोकणी भाषिक क्षेत्राशी झालेल्या संपर्काचा परिणाम झालेला असण्याची शक्यता भाषिक अभ्यासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची ठरते. हा परिणाम शब्दसंपदा, उच्चार, ध्वनिवैशिष्ट्ये किंवा वाक्यरचनेच्या काही घटकांमध्ये दिसू शकतो; मात्र त्याचे स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे असू शकते. एखाद्या विशिष्ट शब्दाचा, उच्चाराचा किंवा व्याकरणिक रचनेचा कोकणी प्रभाव म्हणून उल्लेख करण्यासाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय पुरावा आवश्यक असतो. त्यामुळे कोकणातील सर्व कुणबी बोलींवर कोकणीचा समान किंवा व्यापक प्रभाव आहे, असा निष्कर्ष प्रत्येक उपप्रदेशाच्या स्वतंत्र भाषिक अभ्यासाशिवाय काढणे योग्य ठरत नाही. महाड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकारांमध्ये काही साम्य आढळू शकते; परंतु त्यांचे भौगोलिक वितरण, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि ऐतिहासिक विकास समान असल्याचे गृहीत धरता येत नाही. महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यासही उपलब्ध आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> === स्थानिक शब्दसंपदा === बोलीभाषेच्या अभ्यासातील महत्त्वाचा घटक म्हणजे स्थानिक शब्दसंपदा. शेती, पाऊस, भातशेती, जलव्यवस्था, घररचना, शेतीची अवजारे, समुद्र, डोंगर, वनस्पती, प्राणी आणि ग्रामजीवनाशी संबंधित शब्दांमधून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, पर्यावरण आणि सांस्कृतिक अनुभवांचे भाषिक प्रतिबिंब दिसून येऊ शकते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक शब्दसंपदेचा संबंध पारंपरिक शेतीपद्धती, घररचना आणि ग्रामजीवनाशी जोडून पाहता येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांच्या सर्वेक्षणात करण्यात आला आहे. या अभ्यासामुळे महाड परिसरातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक वैशिष्ट्ये आणि स्थानिक शब्दसंपदेचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोत उपलब्ध होतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांच्या २०२२मधील अभ्यासामुळे रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील या भाषिक प्रकाराचा स्वतंत्र विचार करण्यास आधार मिळतो.<ref name="Veer2022"/> स्थानिक शब्दसंपदा सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासासाठी पूरक पुरावा देऊ शकते; मात्र एखादा शब्द केवळ एखाद्या विशिष्ट समुदायापुरता मर्यादित आहे किंवा त्याचा उगम एखाद्या विशिष्ट प्राचीन भाषेतच झाला आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या शब्दाच्या स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी शब्दव्युत्पत्ती, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, ऐतिहासिक नोंदी आणि संबंधित भाषांमधील समांतर शब्दरूपांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. === उच्चारवैशिष्ट्ये === प्रादेशिक बोलींच्या अभ्यासात प्रमाण भाषेच्या तुलनेत आढळणारे ध्वनी, स्वरांचे उच्चार, व्यंजनांचे उच्चार, शब्दांतील अक्षररचना आणि बोलण्याची लय यांचा विचार केला जातो. अमृत माधव घाटगे यांच्या भाषिक सर्वेक्षणात महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे या बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास प्रमाण मराठीच्या तुलनेत भाषाशास्त्रीय पद्धतीने करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भातही उच्चारवैशिष्ट्यांचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील स्थानिक भाषिक वातावरण विचारात घेणे आवश्यक आहे. तिलोरी कुणबी बोलीवर उपलब्ध असलेल्या भाषाशास्त्रीय अभ्यासात या बोलीचा स्वतंत्र भाषिक प्रकार म्हणून विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Veer2022"/> मात्र बोलीच्या विशिष्ट उच्चारवैशिष्ट्यांचे वर्णन करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासातील उदाहरणे, ध्वनिलेखन आणि लिप्यंतर यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध प्राथमिक अभ्यासात स्पष्टपणे नोंद नसलेली उच्चाररूपे अनुमानाने मांडणे योग्य ठरत नाही. त्यामुळे कुणबी बोलीच्या उच्चारवैशिष्ट्यांचा सविस्तर अभ्यास संबंधित भाषाशास्त्रीय स्रोतांच्या आधारेच करणे आवश्यक आहे. === व्याकरणाची वैशिष्ट्ये === बोलीभाषेचे व्याकरण प्रमाण भाषेपेक्षा पूर्णपणे स्वतंत्र असणे आवश्यक नसते. क्रियापदांची रूपे, विभक्तीप्रत्यय, सर्वनामे, लिंग आणि वचन, काळ, वाक्यरचना तसेच शब्दक्रम यांसारख्या घटकांमध्ये प्रादेशिक किंवा सामाजिक फरक आढळू शकतात. महाडच्या कुणबी बोलीच्या स्वतंत्र भाषिक वर्णनाचा उपयोग तिच्या व्याकरणात्मक वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यासाठी करता येतो. अमृत माधव घाटगे यांच्या महाडच्या कुणबी बोलीवरील अभ्यासामुळे या बोलीच्या भाषिक रचनेचा स्वतंत्र संदर्भ उपलब्ध होतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यासही महत्त्वाचा पूरक स्रोत आहे. या अभ्यासाच्या आधारे तिलोरी कुणबी बोलीच्या भाषिक वैशिष्ट्यांचा स्वतंत्र विचार करता येतो.<ref name="Veer2022"/> कुणबी बोलीचे व्याकरण प्रमाण मराठीपासून पूर्णपणे स्वतंत्र आहे किंवा ती स्वतंत्र भाषा आहे, असा निष्कर्ष केवळ तिच्या स्वतंत्र बोलीअभ्यासाच्या अस्तित्वावरून काढता येत नाही. तिच्या व्याकरणाचा विचार करताना प्रादेशिक मराठीचे स्वरूप, कोकणीशी असलेला भाषिक संपर्क आणि संबंधित प्रदेशातील इतर बोली यांचा तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === शेती आणि बोलीभाषा === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनाशी संबंधित शब्दसंपदा ही कोकणातील ग्रामीण भाषिक अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरू शकते. भातशेती, नांगरणी, पेरणी, रोपलागवड, कापणी, धान्यसाठवण, जलव्यवस्था, पशुधन आणि शेतीची अवजारे यांसंबंधीचे स्थानिक शब्द त्या प्रदेशातील कृषीपद्धती आणि दैनंदिन जीवनाचे भाषिक प्रतिबिंब दर्शवू शकतात. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात शेती, घररचना, स्थानिक साधने आणि ग्रामजीवन यांचा परस्परसंबंधही दिसून येतो.<ref name="घोलम2025" /> महाडच्या कुणबी बोलीचा स्वतंत्र भाषिक अभ्यास अमृत माधव घाटगे यांनी केला असून, त्या अभ्यासामुळे कृषी आणि ग्रामीण जीवनाशी संबंधित स्थानिक शब्दसंपदेचा भाषाशास्त्रीय संदर्भात अभ्यास करता येतो.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तथापि एखाद्या कृषीशब्दाची व्युत्पत्ती, त्याचे विशिष्ट भौगोलिक मूळ किंवा तो शब्द केवळ कुणबी समाजापुरताच मर्यादित असल्याचा निष्कर्ष केवळ स्थानिक वापरावरून काढता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास, ऐतिहासिक शब्दकोश, संबंधित बोलींची उदाहरणे आणि उपलब्ध भाषिक नोंदींचा आधार आवश्यक असतो. === बोली आणि सामाजिक ओळख === भाषा ही सामाजिक आणि प्रादेशिक ओळखीचा एक घटक असू शकते. कुणबी समाजाशी संबंधित काही भाषिक प्रकारांना त्यांच्या बोलणाऱ्या समुदायाच्या सामाजिक ओळखीशी जोडून स्वतंत्रपणे अभ्यासण्यात आले आहे. महाड परिसरातील कुणबी बोलीचा अमृत माधव घाटगे यांनी केलेला अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील सीमा राजेश वीर यांचा अभ्यास याची उदाहरणे आहेत.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> मात्र भाषा आणि जातीय ओळख यांच्यात सरळ किंवा एकरेषीय संबंध असतोच असे नाही. एकाच सामाजिक समुदायातील लोक वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भिन्न भाषिक प्रकार वापरू शकतात. त्याचप्रमाणे एखादा भाषिक प्रकार एकापेक्षा अधिक सामाजिक समूहांकडून वापरला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या बोलीवरून तिची जातीय ओळख निश्चित करणे भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या योग्य ठरत नाही. कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना म्हणूनच बोलीभाषेचा विचार जमीन, शेती, स्थलांतर, ग्रामजीवन, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि प्रादेशिक संस्कृती यांच्या व्यापक संदर्भात करणे अधिक उपयुक्त ठरते. === प्रमाण मराठीचा प्रभाव === शिक्षण, मुद्रण, प्रशासन, प्रसारमाध्यमे, शहरीकरण आणि स्थलांतर यांच्या विस्तारामुळे महाराष्ट्रातील अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांवर प्रमाण मराठीचा प्रभाव वाढला आहे. शाळा, सरकारी कार्यालये, मुद्रित माध्यमे आणि आधुनिक संप्रेषणाच्या साधनांमध्ये प्रमाण मराठीचा वापर वाढल्यामुळे काही स्थानिक बोलींचा दैनंदिन वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. भाषिक सर्वेक्षणांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भाषिक प्रकारांची नोंद करण्यात आली आहे. Survey of Dialects of Marathi Languageच्या माहितीनुसार महाराष्ट्रातील भाषिक विविधतेच्या अभ्यासात अनेक प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे आणि सर्व भाषिक प्रकारांना मराठीच्या बोली म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही, असे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> यामुळे कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास करताना त्यांना पूर्वनिर्धारितपणे प्रमाण मराठीच्या बोली म्हणून किंवा स्वतंत्र भाषा म्हणून वर्गीकृत करण्याऐवजी संबंधित प्रदेशातील उपलब्ध भाषाशास्त्रीय पुरावे, भाषिक रचना, भौगोलिक वितरण आणि इतर भाषांशी असलेला संपर्क यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. === आधुनिक भाषिक बदल === कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांवर आधुनिक शिक्षण, शहरीकरण, स्थलांतर, प्रसारमाध्यमे आणि प्रमाण मराठीच्या वाढत्या वापराचा परिणाम होत आहे. इंग्रजीच्या वाढत्या वापरामुळेही विशेषतः शिक्षण, रोजगार आणि शहरी व्यवहारांच्या क्षेत्रात भाषिक वापराच्या स्वरूपात बदल होत आहेत. या प्रक्रियेमुळे घरगुती आणि स्थानिक व्यवहारांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही प्रादेशिक भाषिक प्रकारांचा वापर विशिष्ट क्षेत्रांमध्ये कमी होण्याची शक्यता आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक शब्दसंपदेचे संकलन आणि बोलीच्या सांस्कृतिक दस्तऐवजीकरणाचे प्रयत्न झाल्याचे समकालीन वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. चिपळूण, संगमेश्वर आणि राजापूर परिसरात तिलोरी बोलीशी संबंधित शब्दसंपदेचे संकलन करण्यात आल्याचे या वृत्तांतात म्हटले आहे.<ref name="TiloriWords2019">{{cite web |title=तिलोरी बोलीतले नऊ हजार शब्द संकलित |url=https://www.esakal.com/kokan/tilori-language-900-words-collection-174832 |publisher=ई-सकाळ |date=6 March 2019 }}</ref> या वृत्तांतानुसार सुमारे नऊ हजार शब्द, सुमारे साठ गाणी आणि काही म्हणी संकलित करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="TiloriWords2019"/> या प्रकारचे स्थानिक संकलन तिलोरी बोलीच्या शब्दसंपदेचे आणि लोकसाहित्याचे दस्तऐवजीकरण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मात्र या संकलनातील सामग्रीचा उपयोग संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील किंवा संपूर्ण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचे प्रतिनिधिक स्वरूप म्हणून करताना संबंधित भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === बोलीचे संवर्धन === बोलीभाषांच्या दस्तऐवजीकरणासाठी शब्दसंग्रह, म्हणी, लोकगीते, लोककथा, पारंपरिक संभाषणे आणि स्थानिक भाषिक नमुने यांचे संकलन महत्त्वाचे ठरते. अशा सामग्रीतून एखाद्या प्रदेशातील दैनंदिन जीवन, कृषीपद्धती, सामाजिक संबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचे भाषिक स्वरूप नोंदवता येते. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा भाषिक सामग्रीला पूरक ऐतिहासिक-सांस्कृतिक स्रोत म्हणूनही पाहता येते.<ref name="घोलम2025" /> तिलोरी बोलीच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर शब्दसंपदा, गीते आणि म्हणी यांचे संकलन झाल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="TiloriWords2019"/> भाषिक संवर्धनाच्या दृष्टीने अशा स्थानिक प्रयत्नांना शास्त्रीय भाषिक सर्वेक्षण, ध्वनिमुद्रण, लिप्यंतरण, शब्दकोश निर्मिती आणि डिजिटल संग्रह यांची जोड मिळाल्यास बोलीभाषेच्या पुढील अभ्यासासाठी अधिक व्यापक स्रोतसामग्री उपलब्ध होऊ शकते. विशेषतः वृद्ध पिढीकडे उपलब्ध असलेली स्थानिक शब्दसंपदा, म्हणी, लोकगीते आणि पारंपरिक भाषिक वापर यांचे दस्तऐवजीकरण केल्यास भाषिक आणि सांस्कृतिक वारशाच्या नोंदी जतन करण्यास मदत होऊ शकते. === कुणबी बोलींचा तुलनात्मक अभ्यास === महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली यांचा उल्लेख एकाच व्यापक संदर्भात होत असला तरी हे दोन्ही भाषिक प्रकार समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. अमृत माधव घाटगे यांचा अभ्यास महाड परिसरातील कुणबी बोलीवर केंद्रित आहे, तर सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीशी संबंधित आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> या दोन्ही भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना ध्वनिवैशिष्ट्ये, शब्दसंपदा, व्याकरण, वाक्यरचना, स्थानिक भाषिक संपर्क आणि भौगोलिक वितरण या घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. भौगोलिक जवळीक किंवा सामाजिक साम्य यांवरून दोन बोलींचे भाषिक स्वरूप समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. महाड, रायगड, रत्‍नागिरी आणि दक्षिण कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा तुलनात्मक अभ्यास केल्यास त्यांच्या भाषिक साम्यांबरोबरच प्रादेशिक फरकही अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. मात्र अशा तुलनात्मक निष्कर्षांसाठी संबंधित बोलींच्या प्रत्यक्ष भाषिक नमुन्यांचा आणि उपलब्ध भाषाशास्त्रीय अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === भाषिक इतिहास आणि कुणबी समाज === कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा इतिहास हा कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या दीर्घकालीन भाषिक परिवर्तनाच्या संदर्भात पाहता येतो. कृषीप्रधान ग्रामजीवन, स्थानिक देवस्थान आणि लोकपरंपरा, बाजारपेठा, शेजारील भाषिक समुदायांशी संपर्क, स्थलांतर, शिक्षण आणि शहरीकरण या विविध प्रक्रियांचा भाषिक वापरावर परिणाम झाला असण्याची शक्यता आहे. कोकणातील ग्रामीण जीवन आणि कृषीसंस्कृतीच्या अभ्यासातून या भाषिक परिवर्तनाची सामाजिक पार्श्वभूमी समजण्यास पूरक संदर्भ मिळू शकतो.<ref name="घोलम2025" /> मात्र उपलब्ध भाषिक अभ्यासांवरून कुणबी बोलीची थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन वंशावळ निश्चित करता येत नाही. त्याचप्रमाणे एखाद्या आधुनिक बोलीचे अस्तित्व हे त्या समुदायाच्या प्राचीन स्थलांतराचा थेट पुरावा मानता येत नाही. भाषिक इतिहास आणि सामाजिक इतिहास यांचा परस्पर संबंध असला तरी त्यांच्या निष्कर्षांसाठी भाषाशास्त्रीय, ऐतिहासिक आणि सामाजिक स्रोत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक भाषिक अभ्यासांचे महत्त्व === महाडच्या कुणबी बोलीसाठी अमृत माधव घाटगे यांचा १९६६मधील अभ्यास हा कोकणातील कुणबी भाषिक प्रकाराच्या दस्तऐवजीकरणातील महत्त्वाचा स्रोत आहे. हा अभ्यास मराठीच्या बोलींच्या व्यापक सर्वेक्षणाच्या प्रकल्पाचा भाग होता.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/><ref name="GhatgeKunbiMahad"/> तिलोरी कुणबी बोलीच्या संदर्भात सीमा राजेश वीर यांचा २०२२मधील अभ्यास आधुनिक काळातील महत्त्वाचा भाषाशास्त्रीय संदर्भ उपलब्ध करून देतो.<ref name="Veer2022"/> या दोन्ही स्रोतांचा एकत्रित विचार केल्यास कोकणातील कुणबी समाजाशी संबंधित भाषिक प्रकारांचा अभ्यास वेगवेगळ्या कालखंडांच्या संदर्भात करता येतो. एकीकडे १९६० च्या दशकातील शास्त्रीय बोली-सर्वेक्षणातून महाड परिसरातील भाषिक स्वरूपाचे दस्तऐवजीकरण झाले, तर दुसरीकडे २०२० च्या दशकातील अभ्यासातून रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीचा स्वतंत्र विचार उपलब्ध झाला आहे. या दोन्ही अभ्यासांमधील काल, प्रदेश आणि अभ्यासपद्धतीतील फरक लक्षात घेऊनच त्यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. === भाषिक नोंदींच्या मर्यादा === कुणबी बोलीविषयी उपलब्ध भाषिक स्रोतांचा वापर करताना काही मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. प्रथम, महाडची कुणबी बोली आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोली या स्वतंत्र प्रादेशिक भाषिक अभ्यासांचे विषय आहेत. त्यामुळे दोन्ही भाषिक प्रकारांचे स्वरूप एकसमान आहे असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरे, एखाद्या बोलीचा विशिष्ट सामाजिक समुदायाशी संबंध असला तरी त्या बोलीच्या आधारे त्या समुदायाची जातीय उत्पत्ती किंवा प्राचीन वंशपरंपरा निश्चित करता येत नाही. तिसरे, मराठी, कोकणी आणि त्यांच्या विविध प्रादेशिक भाषिक प्रकारांमधील संबंध ऐतिहासिक आणि भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचे आहेत.<ref name="SurveyDialectsMarathi"/> त्यामुळे कुणबी बोलीची उत्पत्ती अमुक एका प्राचीन भाषेपासून झाली, सर्व कुणबी समाज एकच बोली बोलतो किंवा तिलोरी कुणबी बोली ही संपूर्ण कोकणातील एकमेव कुणबी बोली आहे, अशी निश्चित विधाने उपलब्ध भाषिक पुराव्यांच्या आधारे करता येत नाहीत. अशा निष्कर्षांसाठी विविध प्रदेशांतील भाषिक नमुने, ऐतिहासिक नोंदी आणि तुलनात्मक भाषाशास्त्रीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === कोकणातील कुणबी बोलींचे भाषिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी बोलींचे महत्त्व केवळ सामाजिक ओळखीच्या संदर्भापुरते मर्यादित नसून त्या प्रदेशातील भाषिक विविधतेच्या दस्तऐवजीकरणातही आहे. महाडमधील कुणबी बोलीचा १९६६मधील स्वतंत्र भाषिक अभ्यास आणि रत्‍नागिरी-दक्षिण कोकणातील तिलोरी कुणबी बोलीवरील २०२२मधील अभ्यास यांमुळे कुणबी समाजाशी संबंधित दोन वेगवेगळ्या प्रादेशिक भाषिक संदर्भांची नोंद उपलब्ध झाली आहे.<ref name="GhatgeKunbiMahad"/><ref name="Veer2022"/> या भाषिक अभ्यासांमधून कोकणातील ग्रामीण जीवन, कृषी संस्कृती आणि स्थानिक शब्दसंपदेच्या अभ्यासाला पूरक सामग्री मिळते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन, शेती, लोकसंख्या, महसूल आणि प्रशासकीय नोंदींबरोबरच उपलब्ध भाषिक दस्तऐवजीकरणाचाही विचार करता येतो. == सामाजिक रचना == कोकणातील कुणबी समाजाची सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाहसंबंध, नातेसंबंध, ग्रामजीवन आणि स्थानिक सामाजिक संस्थांशी संबंधित होती. मात्र कोकणातील कुणबी समाज एकसंध सामाजिक घटक होता असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी, रायगड, सावंतवाडी, महाड आणि उत्तर कोकणातील कुणबी समाजांच्या सामाजिक जीवनावर स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, कृषीव्यवस्था, ग्रामरचना आणि प्रादेशिक परंपरांचा प्रभाव होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील विविध समुदायांच्या सामाजिक आणि ग्रामीण जीवनाचे वर्णन आढळते. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये लोकसंख्या, ग्रामीण जीवन, शेती आणि सामाजिक समूहांची माहिती नोंदवण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या सामाजिक रचना, कुटुंबव्यवस्था, विवाहपद्धती, नातेसंबंध आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004">{{cite book |editor-last=Singh |editor-first=K. S. |title=People of India: Maharashtra |volume=30 |publisher=Anthropological Survey of India |location=New Delhi |year=2004 }}</ref> कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामसंस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या ग्रामीण-सांस्कृतिक संदर्भांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध स्थानिक इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील साहित्य पूरक स्रोत म्हणून वापरता येते.<ref name="घोलम2025" /> === कुटुंब === कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक जीवनात कुटुंब ही महत्त्वाची सामाजिक आणि आर्थिक संस्था होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंबातील विविध सदस्यांचा शेतीच्या कामांमध्ये सहभाग असे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषी कामांमध्ये कुटुंबाच्या सहभागाचे उल्लेख आढळतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कुटुंबाची आर्थिक रचना जमीनधारणा, कुटुंबाचा आकार, शेतीचे स्वरूप, पशुधन आणि उपलब्ध संसाधने यांशी संबंधित होती. कृषी उत्पादनाबरोबरच पशुपालन, घरगुती कामे आणि स्थानिक रोजगार यांचा कुटुंबाच्या उपजीविकेत सहभाग असू शकत होता. त्यामुळे ग्रामीण कृषी समाजात कुटुंबाची भूमिका सामाजिक संबंधांबरोबरच आर्थिक जीवनाशीही जोडलेली होती.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> नंतरच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध समुदायांमध्ये संयुक्त आणि विभक्त कुटुंबांचे प्रकार नोंदवण्यात आले आहेत. त्यामुळे संपूर्ण कुणबी समाजात एकच कुटुंबपद्धती प्रचलित होती असे मानणे योग्य नाही. कुटुंबव्यवस्थेचे स्वरूप प्रदेश, आर्थिक परिस्थिती आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> === कुळ === कुळ ही संकल्पना कुटुंबीय वंशपरंपरा, सामाजिक ओळख आणि विवाहसंबंधांच्या संदर्भात महत्त्वाची ठरते. महाराष्ट्रातील विविध ग्रामीण समाजांच्या सामाजिक रचनेत कुटुंबसमूह, आडनावे, वंशपरंपरा आणि विवाहनियम यांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> काही कुणबी समुदायांमध्ये समान कुळ किंवा जवळच्या वंशसमूहातील विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे तुलनात्मक मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र अशा प्रथा सर्व प्रदेशांतील कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होत्या असे गृहीत धरता येत नाही.<ref name="RussellHiralal1916"/> कुळ, गोत्र, देवक आणि आडनाव या संज्ञा सामाजिक संदर्भानुसार वापरल्या जात असल्यामुळे त्यांचे अर्थ सर्व प्रदेशांत समान असतीलच असे नाही. विशेषतः कोकणातील कुणबी समाजाचा अभ्यास करताना स्थानिक विवाहपद्धती, कुटुंबव्यवस्था, देवकपरंपरा, आडनावे आणि प्रादेशिक सामाजिक संकेत यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील ग्रामीण कुटुंबव्यवस्था, स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना स्थानिक इतिहास व ग्रामीण जीवनावरील स्रोत पूरक ठरू शकतात. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती, ग्रामव्यवस्था आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा परस्परसंबंधही अभ्यासता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === देवक === कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि विवाहसंस्थेच्या संदर्भात देवक ही महत्त्वाची संकल्पना मानली जाते. देवक हे वनस्पती, वृक्ष, प्राणी, वस्तू किंवा अन्य प्रतीकाशी संबंधित कुलचिन्ह अथवा संरक्षक प्रतीकाच्या स्वरूपात आढळू शकते. महाराष्ट्रातील कुणबी समाजावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये देवक, गोत्र, कुळ आणि विवाहनियम यांचा परस्परसंबंध नोंदवण्यात आला आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमध्ये विवाह टाळण्याची प्रथा आढळत असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय आणि गॅझेटियर नोंदींवरून दिसते. मात्र अशा विवाहनियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि उपसमूहानुसार बदलत असल्यामुळे ते संपूर्ण कुणबी समाजाला समान प्रमाणात लागू होते असे मानता येत नाही.<ref>{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या संदर्भात १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत तयार करण्यात आलेल्या Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठा कुटुंबांच्या सामाजिक जीवनाचे वर्णन आढळते. या सर्वेक्षणाच्या प्रकाशनात स्थानिक सामाजिक प्रथा, कुटुंबव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवनाचा स्वतंत्र विचार करण्यात आला आहे.<ref name="Kunkeri1966">{{cite report |title=Kunkeri Village Survey Monograph |publisher=Maharashtra Census Office |location=Bombay |year=1966 |series=Census of India, 1961 }}</ref> देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक श्रद्धेशी मर्यादित नसून विवाहसंबंध आणि सामाजिक ओळख यांच्याशीही जोडलेला असल्याचे या प्रकारच्या नोंदींमधून दिसते. तथापि देवकाची नावे, त्यांच्याशी संबंधित प्रथा आणि विवाहनियम यांमध्ये स्थानिक फरक असू शकतात. === विवाह === कुणबी समाजातील विवाह हा कुटुंब, कुळ आणि विस्तारित नातेसंबंधांना जोडणारा महत्त्वाचा सामाजिक विधी होता. विवाह ठरविताना कुटुंबीय संबंध, कुळ, आडनाव, देवक आणि संबंधित सामाजिक नियमांचा विचार केला जात असल्याचे महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समुदायांच्या विवाहपद्धतींच्या वर्णनांमध्ये समान कुळातील विवाह टाळणे आणि काही ठिकाणी समान आडनाव किंवा देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाहास प्रतिबंध असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="Poona1885">{{cite book |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Poona |volume=18 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1885 }}</ref> या विवाहनियमांमधून कुणबी समाजातील जातीय किंवा सामाजिक अंतर्विवाहाबरोबरच कुळ, देवक किंवा वंशसमूहाच्या पातळीवरील बहिर्विवाहाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे दिसते. मात्र या नियमांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक सामाजिक परंपरेनुसार बदलत होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात विवाह हा केवळ दोन व्यक्तींमधील संबंध न राहता दोन कुटुंबे आणि त्यांच्या नातेसंबंधांना जोडणारी सामाजिक प्रक्रिया होती. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवन, कुटुंबव्यवस्था आणि स्थानिक सामाजिक परंपरांचा अभ्यास करताना अशा संबंधांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="घोलम2025" /> === नातेसंबंध === कुणबी समाजाच्या पारंपरिक ग्रामीण जीवनात रक्तसंबंध, विवाहसंबंध आणि शेजारधर्म यांना महत्त्व होते. विस्तारित कुटुंब, सासर-माहेरचे संबंध आणि इतर नातेसंबंध सामाजिक समारंभ आणि जीवनचक्रातील विधींमध्ये सक्रिय असत.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> जन्म, नामकरण, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये नातेवाईक आणि समाजातील इतर व्यक्तींचा सहभाग असे. अशा विधींमुळे कुटुंबांमधील सामाजिक संबंध दृढ होण्यास मदत होत असे. कोकणातील ग्रामीण समाजात कुटुंब, नातेसंबंध, शेती आणि ग्रामजीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे सामाजिक जीवनाचा अभ्यास करताना या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> === विवाहासंबंधी सामाजिक नियम === कुणबी समाजातील विवाहासाठी विविध सामाजिक नियम प्रचलित होते. समान कुळ किंवा देवकातील विवाह टाळणे, विशिष्ट नातेसंबंधांमध्ये विवाहास प्रतिबंध करणे आणि विवाहासाठी मान्य सामाजिक चौकट पाळणे यांचा उल्लेख महाराष्ट्रातील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत आढळतो.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> विवाहनियमांमध्ये उपसमूह आणि प्रदेशानुसार फरक असल्याचेही नोंदींवरून दिसते. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला मान्यता असल्याचे, तसेच काही समूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात नमूद केले आहे. मात्र या प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजासाठी समान होत्या असे मानता येत नाही.<ref name="MajorCastesTribes">{{cite web |title=People of Maharashtra: Major Castes and Tribes |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> म्हणून कुणबी समाजातील विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना प्रदेश, उपसमूह, आर्थिक स्थिती, स्थानिक सामाजिक परंपरा आणि कालखंड या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ऐतिहासिक नोंदींमधील एखादी प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. === विधवा पुनर्विवाह आणि विवाहविच्छेद === कुणबी समाजातील काही उपसमूहांमध्ये विधवा पुनर्विवाहाला सामाजिक मान्यता असल्याचे मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते. त्याचप्रमाणे काही उपसमूहांमध्ये विवाहविच्छेदाची प्रथा अस्तित्वात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> या प्रथांचे स्वरूप प्रदेश, उपसमूह, सामाजिक स्थान आणि कालखंडानुसार बदलत असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट कुणबी उपसमूहात आढळणारी विधवा पुनर्विवाहाची किंवा विवाहविच्छेदाची प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक वैशिष्ट्य म्हणून मांडता येत नाही. ऐतिहासिक विवाहसंस्थेचा अभ्यास करताना तत्कालीन सामाजिक नियम आणि आधुनिक काळातील कायदेशीर व सामाजिक व्यवस्था यांच्यात फरक करणे आवश्यक आहे. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील किंवा आधुनिक कुणबी समाजातील विवाहपद्धती केवळ १९व्या शतकातील मानववंशशास्त्रीय वर्णनांच्या आधारे निश्चित करता येत नाहीत. === ग्रामजीवन === कोकणातील कुणबी समाजाचे पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवन गाव, शेती आणि स्थानिक सामाजिक संबंधांशी घट्टपणे जोडलेले होते. शेती, पाणी, देवस्थान, सण, बाजारपेठ, श्रमवाटप आणि परस्पर सहाय्य या घटकांमधून ग्रामीण समाजजीवनाची रचना विकसित होत असे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण लोकांचे शेतीशी असलेले संबंध, कुटुंबव्यवस्था, विवाह, सामाजिक समारंभ, धार्मिक प्रथा आणि स्थानिक व्यवसाय यांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> गाव हे कृषी उत्पादनाचे केंद्र असण्याबरोबरच सामाजिक आणि धार्मिक व्यवहारांचेही केंद्र होते. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि विविध धार्मिक समारंभांमध्ये गावातील वेगवेगळे सामाजिक समूह सहभागी होत असत. त्यामुळे ग्रामजीवन हे केवळ शेतीच्या उत्पादनाशी संबंधित नसून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचेही महत्त्वाचे क्षेत्र होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाचा अभ्यास करताना कुटुंब, शेती, स्थानिक परंपरा, धार्मिक आचार आणि ग्रामसमुदाय यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संदर्भासाठी स्थानिक ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासही पूरक ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === ग्रामसंस्था आणि परस्परावलंबन === पारंपरिक कोकणी ग्रामजीवनात कृषक आणि विविध सेवा देणाऱ्या समूहांमध्ये परस्परावलंबी संबंध अस्तित्वात होते. शेती आणि दैनंदिन ग्रामीण जीवनासाठी लोहार, सुतार, न्हावी, परीट, गुरव आणि इतर सेवा देणाऱ्या व्यक्ती किंवा समूहांची आवश्यकता असे. त्याबदल्यात त्यांना धान्य, उत्पन्नातील हिस्सा किंवा इतर पारंपरिक मोबदला मिळत असल्याचे ग्रामीण सामाजिक व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> अशा परस्परावलंबी संबंधांचे स्वरूप गाव, प्रदेश आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेनुसार बदलत होते. त्यामुळे महाराष्ट्रातील सर्व गावांमध्ये एकसारखी बलुतेदारी व्यवस्था अस्तित्वात होती असे सरसकट म्हणता येत नाही. विशेषतः कोकणातील जमीनव्यवस्था, खोतपद्धती, वतनव्यवस्था आणि स्थानिक ग्रामरचना यांचा स्वतंत्र संदर्भात विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> कोकणातील ग्रामजीवनात अशा परस्परावलंबी संबंधांचा परिणाम कृषी उत्पादन, स्थानिक सेवा, सामाजिक समारंभ आणि दैनंदिन व्यवहारांवर होत असे. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना केवळ जमीनधारणा किंवा शेतीपुरता विचार न करता ग्रामसंस्था आणि इतर ग्रामीण समूहांशी असलेले संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === सामाजिक संघटना === पारंपरिक कुणबी समाजातील सामाजिक संबंध कुटुंब, कुळ, गाव आणि व्यापक सामाजिक समुदाय या विविध स्तरांवर विकसित झाले होते. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक समारंभ आणि स्थानिक वादविवाद यांसारख्या प्रसंगी कुटुंबातील तसेच समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींना भूमिका असू शकत होती. या सामाजिक संबंधांचे स्वरूप प्रदेश आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत होते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> महाराष्ट्रातील विविध समुदायांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांमध्ये समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्ती, कुटुंबसमूह किंवा स्थानिक सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून सामाजिक प्रश्न आणि वाद सोडवण्याच्या प्रथांचा उल्लेख आढळतो. तथापि प्रत्येक कुणबी गावात किंवा प्रत्येक उपसमूहात औपचारिक जातपंचायत अस्तित्वात होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक पुराव्याची आवश्यकता आहे.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> कोकणातील सामाजिक जीवनाचा विचार करताना ग्रामसमुदाय, कुटुंबीय संबंध, धार्मिक परंपरा आणि परस्पर सहाय्य यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात कुटुंब, शेती आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक संबंध यांचे परस्परसंबंधही महत्त्वाचे ठरतात.<ref name="घोलम2025" /> === पारंपरिक सामाजिक भूमिका === कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका प्रामुख्याने कृषी उत्पादनाशी संबंधित होती. जमीन कसणे, पिकांची लागवड, पशुधनाचे पालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील सहभाग हे त्यांच्या जीवनाचे महत्त्वाचे घटक होते. रत्‍नागिरी, कोलाबा आणि ठाणे या ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींचा कृषक समुदाय म्हणून उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaJanjira1883"/><ref name="Thana1882"/> कुणबींचे कृषीशी असलेले ऐतिहासिक संबंध महत्त्वाचे असले तरी कुणबी आणि शेतकरी या दोन संज्ञा समानार्थी मानता येत नाहीत. कृषक ही आर्थिक किंवा व्यवसायाधारित संज्ञा होती, तर कुणबी ही सामाजिक समुदायाची ओळख होती. त्यामुळे प्रत्येक कृषक कुणबी होता किंवा प्रत्येक कुणबी व्यक्ती केवळ शेतीवरच अवलंबून होती असे म्हणता येत नाही. कालांतराने कुणबी समाजातील व्यक्तींनी शेतीबरोबरच मजुरी, व्यापार, वाहतूक, सरकारी सेवा, लष्करी सेवा आणि इतर व्यवसाय स्वीकारल्याचे महाराष्ट्रावरील मानववंशशास्त्रीय अभ्यासांत दिसून येते.<ref name="PeopleIndiaMaharashtra2004"/> === स्त्रियांची सामाजिक आणि आर्थिक भूमिका === कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांचा सामाजिक आणि आर्थिक सहभाग महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील ग्रामीण आणि कृषक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये स्त्रिया आणि मुले शेतीशी संबंधित विविध कामांमध्ये सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> शेतीतील कामांबरोबरच घरगुती उत्पादन, पशुधनाची देखभाल, अन्नप्रक्रिया, धान्यसाठवण आणि धार्मिक-सामाजिक विधींमध्येही स्त्रियांचा सहभाग असू शकत होता. कृषीप्रधान कुटुंबात घरगुती आणि कृषी कामांमध्ये स्पष्ट विभाजन नसल्यामुळे कुटुंबाच्या उपजीविकेत स्त्रियांचे योगदान विविध स्वरूपाचे होते. कोकणातील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भात स्त्रियांची भूमिका समजून घेताना कुटुंबव्यवस्था, शेती, घरगुती अर्थव्यवस्था आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> मात्र ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमधील स्त्रियांच्या भूमिकेविषयीची वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनातून तयार झालेली असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कुणबी समाजातील स्त्रियांच्या जीवनाचे सार्वत्रिक किंवा अपरिवर्तनीय चित्र मानता येत नाही. प्रदेश, कुटुंबाची आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक परिस्थितीनुसार स्त्रियांच्या कामाच्या स्वरूपात फरक असण्याची शक्यता होती. === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक रचना === कुणबी समाजातील पारंपरिक धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कुटुंबीय देवता आणि हिंदू धार्मिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. जन्म, विवाह आणि मृत्यू यांसारख्या जीवनचक्रातील विधींमध्ये धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संबंध यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. या प्रथा प्रदेश, उपसमूह आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलत असण्याची शक्यता होती.<ref name="MajorCastesTribes"/> देवक ही संकल्पना या संदर्भात विशेष महत्त्वाची ठरते. देवकाचा संबंध धार्मिक प्रतीकात्मकतेबरोबरच विवाहनियमांशी जोडलेला असल्यामुळे धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक संस्था यांचे परस्परसंबंध स्पष्ट होतात. काही कुणबी उपसमूहांमध्ये समान देवक असलेल्या कुटुंबांमधील विवाह टाळण्याची प्रथा नोंदवली गेली आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> कोकणातील ग्रामीण जीवनात धार्मिक परंपरा या ग्रामसमुदायाच्या सामाजिक जीवनाशीही जोडलेल्या होत्या. ग्रामदेवता, देवस्थाने, जत्रा आणि धार्मिक समारंभ हे केवळ श्रद्धेचे विषय नसून सामाजिक सहभाग आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणारे प्रसंगही होते. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या अभ्यासात स्थानिक परंपरा, कुटुंबव्यवस्था, ग्रामजीवन आणि धार्मिक-सांस्कृतिक व्यवहार यांचा परस्परसंबंध विचारात घेता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === सामाजिक स्तर आणि प्रादेशिक फरक === कुणबी समाजाच्या अंतर्गतही आर्थिक आणि सामाजिक स्थितीत फरक होते. जमीनधारणा, जमिनीची गुणवत्ता, कुटुंबाचा आकार, कृषी उत्पादन, पशुधन, गावातील सामाजिक स्थान, कर्ज आणि उपलब्ध आर्थिक साधने यांनुसार कुटुंबांच्या परिस्थितीत भिन्नता असू शकत होती. ब्रिटिशकालीन रत्‍नागिरी गॅझेटियरमध्ये ग्रामीण समाजातील विविध आर्थिक स्तर, कृषक, मजूर आणि इतर घटकांच्या परिस्थितीचे वर्णन आढळते. विवाह, सामाजिक समारंभ आणि कौटुंबिक खर्च यांमध्येही आर्थिक स्थितीनुसार फरक असल्याचे नोंदवले आहे.<ref>{{cite web |title=Ratnagiri and Savantvadi Gazetteer — Capitals and Capitalists |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra }}</ref> रत्‍नागिरीतील कुणबी समाजाच्या संदर्भात जमीनधारणा आणि कृषीव्यवस्थेतील स्थानानुसार आर्थिक स्थितीत फरक असल्याचे जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमधूनही दिसते. काही कृषक वारसाहक्की हक्कांशी संबंधित होते, तर इतर कृषकांचे जमीन आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंध वेगळ्या स्वरूपाचे होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> त्यामुळे कुणबी समाजाला आर्थिकदृष्ट्या एकसमान समुदाय मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. कोकणातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये जमीन, शेती, बाजारपेठ, रोजगार आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांतील फरकांमुळे कुणबी कुटुंबांच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीतही भिन्नता निर्माण झाली होती. === सावंतवाडीतील कुणबी सामाजिक रचना === सावंतवाडी आणि वेंगुर्ले परिसरातील कुणबींच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करण्यासाठी १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेले कुंकेरी गावाचे सर्वेक्षण महत्त्वाचे ठरते. या सर्वेक्षणावर आधारित Village Survey Monographमध्ये कुणबी मराठ्यांची कुटुंबव्यवस्था, धार्मिक प्रथा, देवक, स्थानिक सामाजिक संबंध आणि ग्रामजीवनाचे विविध पैलू नोंदवण्यात आले आहेत.<ref name="Kunkeri1966"/> या सर्वेक्षणात कदंब किंवा कळंब या देवकाचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांना त्यांच्या पूर्वीच्या देवकाची माहिती किंवा स्मृती उपलब्ध नसल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="Kunkeri1966"/> या नोंदीवरून सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्था काळानुसार बदलू शकतात, तसेच काही परंपरांची स्मृती कमी होऊ शकते, असे दिसून येते. मात्र कुंकेरी गावातील या नोंदीवरून संपूर्ण सावंतवाडी किंवा कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान देवकपरंपरा होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === सामाजिक परिवर्तन === विसाव्या शतकात शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, स्थलांतर, सरकारी प्रशासन, बाजारपेठांचा विस्तार, सुधारलेले दळणवळण आणि आधुनिक कायदे यांमुळे कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल घडत गेले. रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या गॅझेटियरमध्ये शिक्षण, दळणवळण, प्रशासन, व्यापार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदलांचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> या परिवर्तनाचा परिणाम विवाहसंस्था, कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, शिक्षण आणि सामाजिक संघटनांवर झाला. तथापि या बदलांचा वेग आणि स्वरूप प्रदेशानुसार वेगवेगळे होते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत करण्यात आलेल्या कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुटुंबव्यवस्था, व्यवसाय, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक परंपरांचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे.<ref name="Kunkeri1966"/> ग्रामीण भागातून मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांकडे होणाऱ्या स्थलांतरामुळे काही कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्येही बदल झाला. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद केले आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी केला जात असल्याचेही वर्णन आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kolaba — Population and Communities |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Kolaba%20District/population_communities.html }}</ref> त्याच गॅझेटियरमध्ये काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये प्रवेश करीत असल्याचेही नमूद केले आहे. मुंबईत रोजगार करणारे काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांना पैसे पाठवत आणि गावातील जमीन व शेतीशी संबंध कायम ठेवत असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या प्रक्रियेमुळे काही कुटुंबांनी शेती कायम ठेवून शहरी किंवा हंगामी रोजगार स्वीकारला, तर काही कुटुंबांचे उत्पन्न हळूहळू शेतीबाहेरील रोजगाराशी अधिक जोडले गेले. ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांच्यातील हा संबंध पुढील काळात कोकणातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा एक महत्त्वाचा घटक ठरला. मात्र हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. १८८३चा गॅझेटियर विशेषतः ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील महाड आणि माणगाव परिसरातील नोंदी देतो. त्यामुळे त्या नोंदींचा उपयोग संबंधित प्रदेशातील कुणबींच्या स्थलांतर आणि रोजगारपद्धतीचा पुरावा म्हणून करणे योग्य आहे; परंतु त्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कोकणातील ग्रामीण सामाजिक परिवर्तन समजून घेताना शेती, कुटुंब, स्थानिक परंपरा, स्थलांतर आणि बाहेरील रोजगार यांचा परस्परसंबंधही महत्त्वाचा ठरतो. रत्‍नागिरीतील ग्रामीण जीवनाच्या संदर्भातील स्थानिक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक नोंदी या व्यापक परिवर्तनाला पूरक संदर्भ देतात.<ref name="घोलम2025" /> === आधुनिक काळातील सामाजिक ओळख === आधुनिक काळात कुणबी समाजाची सामाजिक ओळख पारंपरिक कुळ, देवक, ग्रामजीवन आणि कृषी व्यवसायापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. शिक्षणाचा प्रसार, शहरीकरण, विविध व्यवसायांचा स्वीकार, स्थलांतर आणि सामाजिक संस्थांमधील सहभाग यांमुळे समुदायाच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत काळानुसार बदल झाले. महाराष्ट्रातील विविध सामाजिक समूहांच्या अधिकृत अभ्यासांमध्येही पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक रचनेतील या परिवर्तनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MajorCastesTribes"/> या परिवर्तनामुळे पारंपरिक सामाजिक संस्था पूर्णपणे नष्ट झाल्या असे मानता येत नाही. काही कुटुंबांमध्ये कुळ, देवक, ग्रामदेवता आणि पारंपरिक विवाहनियम आजही सामाजिक आणि सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांचे स्वरूप प्रदेश, कुटुंब आणि पिढीनुसार बदलू शकते. सावंतवाडी–वेंगुर्ले परिसरातील कुंकेरी गावाच्या सर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजातील देवक आणि संबंधित सामाजिक परंपरांच्या स्थानिक नोंदी करण्यात आल्या आहेत.<ref name="Kunkeri1966"/> आधुनिक सामाजिक ओळखीच्या निर्मितीत पारंपरिक कृषी व्यवसायाबरोबर शिक्षण, शहरी रोजगार, स्थलांतर आणि आधुनिक सामाजिक व आर्थिक संस्थांचाही प्रभाव पडला आहे. ग्रामीण जीवन आणि शहरी रोजगार यांच्यातील वाढत्या संबंधामुळे काही कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्येही बदल झाले. कोकणातील ग्रामीण जीवन, शेती, स्थलांतर आणि बदलत्या सामाजिक संबंधांचा अभ्यास करताना या प्रक्रियांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक आणि सामाजिक अभ्यासांवरून आधुनिक कुणबी समाजातील सामाजिक परिवर्तनाचे एकसमान स्वरूप निश्चित करता येत नाही. प्रदेश, आर्थिक स्थिती, कुटुंबाची पार्श्वभूमी, शिक्षण आणि स्थलांतराचा अनुभव यांनुसार सामाजिक परिवर्तनाचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते. === सामाजिक रचनेच्या अभ्यासाच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेविषयी उपलब्ध गॅझेटियर, जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोत हे त्यांच्या-त्यांच्या काळातील निरीक्षणे आणि अभ्यासपद्धतींवर आधारित आहेत. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर हे प्रामुख्याने प्रशासकीय स्वरूपाचे स्रोत असून त्यामध्ये लोकसंख्या, जमीन, शेती, व्यवसाय, सामाजिक समूह आणि स्थानिक संस्थांविषयी माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriGeneralIntroduction">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — General Introduction |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/general_intro.html }}</ref> ब्रिटिशकालीन अधिकाऱ्यांनी केलेली जातीय आणि सामाजिक वर्णने तत्कालीन प्रशासकीय दृष्टिकोनातून तयार झाली असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक सामाजिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाला किंवा संपूर्ण कोकण प्रदेशाला लागू होती असे मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराची नोंद आढळते. ही नोंद त्या विशिष्ट प्रदेशातील सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीचा पुरावा म्हणून महत्त्वाची आहे; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचे सार्वत्रिक स्वरूप निश्चित करता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> तसेच १९व्या शतकातील कुणबी या सामाजिक किंवा प्रशासकीय संज्ञेची व्याप्ती आणि आधुनिक काळातील कुणबी सामाजिक ओळख यांच्यात थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. ऐतिहासिक वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना त्या काळातील प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि संबंधित प्रदेशात वापरल्या गेलेल्या संज्ञा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. सामाजिक रचनेचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना गॅझेटियर, जनगणना, गाव-सर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूल नोंदी, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांची तुलनात्मक चिकित्सा अधिक उपयुक्त ठरते. १९६१ च्या जनगणनेअंतर्गत कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र सर्वेक्षण करण्यात आले होते. त्यामध्ये कुटुंब, व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांची माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="Kunkeri1966"/> या सर्व स्रोतांचा वापर करताना वर्णनात्मक माहिती, प्रशासकीय वर्गीकरण आणि त्यातून काढले जाणारे ऐतिहासिक निष्कर्ष यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. अशा तुलनात्मक पद्धतीमुळे कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेतील सातत्य आणि परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो. === सामाजिक रचनेचे ऐतिहासिक महत्त्व === कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक सामाजिक रचना कुटुंब, कुळ, देवक, विवाह आणि ग्रामजीवन या परस्परसंबंधित संस्थांशी जोडलेली होती. कृषीप्रधान अर्थव्यवस्थेमुळे कुटुंब, जमीन आणि उपजीविका यांचे परस्परसंबंध सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे होते. रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा प्रदेशाच्या गॅझेटियरमध्ये कुणबींच्या कृषी जीवनासोबत जमीनधारणा, रोजगार आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी संबंधित सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीची नोंद आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुळ आणि देवक यांसारख्या सामाजिक संस्थांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रीय नोंदींना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. सावंतवाडी परिसरातील कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुणबी मराठा समाजाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे स्वतंत्र दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref name="Kunkeri1966"/> काळानुसार जमीनव्यवस्था, स्थलांतर, शिक्षण, शहरीकरण, रोजगाराच्या बदलत्या संधी आणि आधुनिक कायदे यांचा पारंपरिक सामाजिक संस्थांवर परिणाम झाला. महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी कृषक भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबईकडे किंवा इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याची १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील नोंद या ग्रामीण-नागरी संबंधांच्या ऐतिहासिक प्रक्रियेचे उदाहरण आहे. काही जण हंगामी रोजगारानंतर पावसाळ्यापूर्वी गावाकडे परतत असल्याचेही त्यात नमूद केले आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या प्रक्रियांमुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक जीवनात ग्रामीण शेती, हंगामी किंवा कायमस्वरूपी स्थलांतर, शहरी रोजगार आणि बदलत्या आर्थिक संबंधांचे परस्परसंघटन दिसून येते. काही कुटुंबांनी पारंपरिक शेतीशी संबंध कायम ठेवून बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप कालांतराने अधिक वैविध्यपूर्ण झाले. तथापि हा बदल सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये किंवा सर्व कोकणी प्रदेशांत समान प्रमाणात झाला असे मानता येत नाही. कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना नोंदी, ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ, जमीन व महसूलविषयक अभिलेख, भाषिक अभ्यास आणि आधुनिक मानववंशशास्त्रीय संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक ठरतो.<ref name="MajorCastesTribes"/> या स्रोतांच्या तुलनात्मक अभ्यासातून कुणबी समाजातील पारंपरिक सामाजिक संस्था, कृषीआधारित जीवनपद्धती, प्रादेशिक विविधता आणि कालानुसार झालेले सामाजिक-आर्थिक परिवर्तन यांचा अधिक संतुलित आणि पुराव्याधारित अभ्यास करता येतो.<ref name="घोलम2025" /> === शेती, जमीन आणि अर्थव्यवस्था === कोकणातील कुणबी समाजाच्या पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा वारसाहक्की कृषकांच्या संदर्भात उल्लेख आढळतो. काही कृषक विशिष्ट जमीनहिस्से पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असल्याचे तसेच जमीनमोजणी, जमिनीचे वर्गीकरण आणि महसूलव्यवस्था यांचा कृषी उत्पादनाशी संबंध असल्याचे ब्रिटिशकालीन नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> कोकणातील कृषीव्यवस्था भौगोलिक परिस्थितीशी जवळून संबंधित होती. डोंगराळ भूभाग, अरुंद सपाट प्रदेश, नद्या, खाड्या आणि मान्सूनच्या पावसामुळे भातशेतीला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये भातजमिनींचे विविध प्रकार नोंदवले असून, उंचसखल जमिनींवर वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली जात असल्याचे वर्णन आहे. काही भागांत खाडी किंवा किनारी प्रदेशातील पाण्याचे नियमन करून भातखाचरे आणि बागायती जमीन विकसित करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriLandCaptain">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Land Administration |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/land1_captain.html }}</ref> कृषी उत्पादनाच्या पद्धती जमिनीचा प्रकार, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांनुसार बदलत होत्या. रत्‍नागिरीच्या नंतरच्या कृषी नोंदींमध्ये भात, नाचणी, वरी, हरिक आणि इतर पिकांसाठी स्वतंत्र जमीनवापर पद्धतींचा उल्लेख आहे. काही वर्खस जमिनींमध्ये जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी विशिष्ट कालावधीसाठी जमीन पडीत ठेवण्याची पद्धतीही आढळते.<ref name="RatnagiriCropRotation">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Crop Rotation |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_crop.html }}</ref> === भातशेती === भात हे कोकणातील प्रमुख अन्नधान्य पीक होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात १९५५–५६मध्ये अन्नपिकांखालील क्षेत्रापैकी सुमारे ९० टक्के क्षेत्र धान्यपिकांखाली होते. या धान्यपिकांमध्ये भाताला प्रमुख स्थान होते. त्याच वर्षाच्या तालुकानिहाय आकडेवारीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील विविध तालुक्यांमध्ये भाताबरोबर नाचणी, कोद्रा, वरी आणि इतर धान्यांचे उत्पादन नोंदवले आहे.<ref name="RatnagiriCereals">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_cereals.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील भातशेतीचे स्वरूप जमिनीच्या उंची, पाण्याची उपलब्धता आणि सिंचनाच्या साधनांनुसार बदलत होते. पावसाळी हंगामातील भाताबरोबरच काही भागांत बारमाही नाले किंवा विहिरींमधून सिंचनाची सुविधा उपलब्ध असल्यास उन्हाळी हंगामातही भात घेतला जात असे. या पिकाला स्थानिक पातळीवर वायंगण भात म्हटले जात असे. सावंतवाडी, कुडाळ आणि मालवण हे वायंगण भाताच्या उत्पादनाचे महत्त्वाचे प्रदेश असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आहे.<ref name="RatnagiriCereals"/> वायंगण भातासाठी शेतात पाणी धरून ठेवण्यासाठी बांधबंदिस्ती करणे, जमीन नांगरून चिखलयुक्त करणे आणि उपलब्ध सिंचनपाण्याचे नियोजन करणे आवश्यक असे. त्यामुळे या प्रकारच्या भातशेतीत जमिनीची रचना, पाण्याचे व्यवस्थापन आणि कृषकांचे स्थानिक ज्ञान यांना विशेष महत्त्व होते.<ref name="RatnagiriCereals"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भात हे प्रमुख पीक होते. उपलब्ध गॅझेटियर नोंदीनुसार १९५८–५९मध्ये कोलाबा जिल्ह्यात मोठ्या क्षेत्रावर भाताची लागवड करण्यात आली होती. अलिबाग, पनवेल, माणगाव, महाड, रोहा आणि कर्जत या प्रदेशांमध्ये भात उत्पादनाचे महत्त्व होते.<ref name="KolabaCereals">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cereals |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cereals.html }}</ref> भातशेतीमुळे कुणबी समाजाच्या ग्रामीण जीवनावरही परिणाम झाला. पेरणी, रोपलागवड, निंदणी, कापणी, मळणी आणि धान्यसाठवण या कृषी प्रक्रियांभोवती ग्रामीण कुटुंबांचे वार्षिक कामाचे चक्र मोठ्या प्रमाणावर संघटित होत असे. कृषी उत्पादन हे केवळ अन्नाचा स्रोत नसून कुटुंबाच्या आर्थिक स्थिती, पशुधन, स्थानिक देवाणघेवाण आणि बाजारपेठेशी असलेल्या संबंधांशीही जोडलेले होते.<ref name="घोलम2025" /> तथापि कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांची कृषीपद्धती किंवा आर्थिक स्थिती समान होती असे मानता येत नाही. जमीनधारणा, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता, उत्पादनाचे प्रमाण, कुटुंबातील मनुष्यबळ आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांनुसार कृषीजीवनाचे स्वरूप बदलत होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाचा अभ्यास करताना शेतीबरोबर जमीनव्यवस्था, ग्रामीण रोजगार आणि स्थलांतर या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === नाचणी आणि इतर धान्ये === भाताबरोबर नाचणी किंवा रागी हे कोकणातील महत्त्वाचे धान्यपीक होते. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये नाचणीचा भातानंतरच्या प्रमुख धान्यपिकांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे. १९५५–५६ च्या आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात नाचणीची लागवड मोठ्या क्षेत्रावर केली जात होती. चिपळूण, दापोली, संगमेश्वर, राजापूर, खेड आणि गुहागर या तालुक्यांमध्ये नाचणीचे उत्पादन विशेष उल्लेखनीय असल्याची नोंद गॅझेटियरमध्ये आढळते.<ref name="RatnagiriCereals"/> नाचणीची लागवड प्रामुख्याने डोंगराळ, उंचसखल आणि तुलनेने कमी पाण्याच्या उपलब्धतेच्या प्रदेशांशी संबंधित होती. त्यामुळे कोकणातील भातखाचरांबरोबरच वर्खस आणि डोंगराळ जमिनींच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत नाचणीला महत्त्वाचे स्थान होते. कुणबी समाजाच्या पारंपरिक कृषीजीवनात भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि इतर स्थानिक धान्यांचा उपयोग अन्नधान्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी केला जात असे.<ref name="घोलम2025" /> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातही भाताबरोबर नाचणी, वरी आणि कोद्रा यांसारख्या धान्यांची लागवड केली जात होती. जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये भात आणि नाचणी या दोन्ही पिकांना महत्त्वाचे स्थान असल्याचे दिसून येते. महाड, माणगाव आणि इतर अंतर्गत प्रदेशांतील भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध धान्यपिकांची लागवड केली जात असल्याचे कृषीविषयक नोंदींमधून स्पष्ट होते.<ref name="KolabaCereals"/> === कडधान्ये === भातशेतीनंतर उपलब्ध होणाऱ्या जमिनीचा उपयोग काही प्रदेशांत कडधान्यांच्या लागवडीसाठी केला जात असे. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींमध्ये वाल, उडीद आणि हरभरा यांसारख्या कडधान्यांचा उल्लेख आढळतो. काही ठिकाणी ही पिके भातानंतरच्या हंगामात घेतली जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="KolabaPulses">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Pulses |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_pulses.html }}</ref> कडधान्यांच्या लागवडीमुळे भातावर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून असलेल्या कृषी अर्थव्यवस्थेत पिकांची विविधता निर्माण होत होती. जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा, हंगाम आणि स्थानिक कृषीपद्धती यांनुसार कडधान्यांची लागवड केली जात असे. काही भागांत भात कापणीनंतर त्याच जमिनीवर पुढील पीक घेतले जात असल्याचे कृषी नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="KolabaPulses"/> या पिकांच्या विविधतेचा संबंध ग्रामीण कुटुंबांच्या अन्नसुरक्षा आणि कृषी अर्थव्यवस्थेशीही होता. भात हे प्रमुख अन्नधान्य असले तरी नाचणी, वरी, कडधान्ये आणि इतर स्थानिक पिकांमुळे कुटुंबांच्या अन्नधान्याच्या गरजांमध्ये विविधता निर्माण होत असे. त्यामुळे कोकणातील कृषीजीवन केवळ भातशेतीपुरते मर्यादित न राहता विविध पिकांच्या हंगामी चक्रावर आधारित होते. === नारळ आणि सुपारी === कोकणातील किनारी हवामान आणि उपलब्ध पाणीस्रोतांमुळे नारळाच्या बागांना कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या कृषी नोंदींनुसार समुद्रकिनारी आणि किनारी प्रदेशांमध्ये नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जात होती. काही भागांतील बागायती अर्थव्यवस्थेत नारळाला महत्त्वाचे स्थान होते.<ref name="KolabaCroppedArea">{{cite web |title=Kolaba Gazetteer — Cropped Area |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/KOLABA/agri_cropped_area.html }}</ref> रत्‍नागिरीतील नारळबागांच्या संदर्भात विहिरीच्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग केला जात असल्याची नोंद कृषीविषयक स्रोतांमध्ये आढळते. हिवाळा आणि उन्हाळ्याच्या काळात नारळाच्या झाडांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करून देणे आवश्यक असल्याचेही या नोंदींमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriOilSeeds">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — Oil Seeds |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_oil%20seeds.html }}</ref> नारळाबरोबर सुपारी आणि इतर बागायती पिकेही किनारी कोकणातील कृषी उत्पादनाच्या विविधतेचा भाग होती. या बागायती पिकांचा उपयोग स्थानिक उपभोगाबरोबरच बाजारपेठीय देवाणघेवाणीतही होत असे. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून ही सर्व बागायती पिके विशेषतः कुणबी समाजाच्या मालकीची होती असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यामुळे या पिकांचा विचार कोकणातील व्यापक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === आंबा, काजू आणि कोकम === आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या बागायती उत्पादनांना पुढील काळात कोकणाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेत महत्त्व प्राप्त झाले. या पिकांचा विस्तार, उत्पादनाची बाजारपेठ, प्रक्रिया आणि वाहतूक यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर परिणाम झाला. विशेषतः कोकणातील बागायती शेतीच्या विकासाचा विचार करताना आंबा, काजू आणि कोकम यांसारख्या पिकांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो. मात्र या लेखाच्या ऐतिहासिक संदर्भात आंबा, काजू किंवा कोकमाची लागवड प्राचीन काळापासून कुणबी समाजाची विशिष्ट शेती होती असा निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे काढता येत नाही. या पिकांना कोकणातील व्यापक बागायती, कृषीविविधता आणि बाजाराभिमुख ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विकासाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य आहे. कोकणातील बागायती शेतीचा सामाजिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा, कुटुंबाची आर्थिक क्षमता, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठेशी संपर्क आणि कृषी उत्पादनातील बदल या घटकांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे बागायती पिकांचा इतिहास हा केवळ एखाद्या एका सामाजिक समुदायाचा इतिहास न राहता संपूर्ण कोकणी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या परिवर्तनाशी संबंधित ठरतो. === पशुधन आणि शेती === पारंपरिक कोकणी शेतीमध्ये पशुधनाचा कृषी उत्पादनाशी घनिष्ठ संबंध होता. नांगरणी, वाहतूक, मळणी आणि इतर श्रमप्रधान कृषी कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. बैल, गायी आणि म्हशी यांसारखे पशुधन ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा तसेच कृषी उत्पादनाच्या साधनांचा एक भाग होते. कोलाबा जिल्ह्यातील कुणबी कृषकांच्या वर्णनात बैलजोडी, गाय किंवा म्हैस तसेच शेतीची विविध अवजारे यांचा उल्लेख आढळतो. यावरून पशुधन आणि शेतीची साधने ही कृषक कुटुंबाच्या उत्पादनक्षमतेशी संबंधित महत्त्वाची साधने होती असे दिसून येते.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीतील ऐतिहासिक कृषी व्यवस्थेच्या वर्णनांमध्ये शेतीकामात कुटुंबातील विविध सदस्यांचा सहभाग असल्याचे आढळते. कृषीप्रधान कुटुंबव्यवस्थेत पुरुषांबरोबर स्त्रिया आणि मुलेही काही श्रमप्रधान शेतीकामांत सहभागी होत असल्याच्या नोंदी आहेत.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> पशुधनाचा उपयोग केवळ शेतीच्या प्रत्यक्ष कामांसाठी होत नव्हता. दूध, शेणखत आणि वाहतूक यांसारख्या माध्यमांतूनही त्याचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला उपयोग होत असे. त्यामुळे पारंपरिक कोकणी कृषीव्यवस्थेत जमीन, मनुष्यबळ, पशुधन आणि कृषी साधने हे परस्परावलंबी घटक होते. कुणबी समाजाच्या संदर्भात पशुधनाचे महत्त्व मांडताना मात्र आर्थिक स्थितीनुसार कुटुंबांच्या पशुधनाच्या संख्येत आणि प्रकारात फरक असू शकत होता, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे प्रत्येक कुणबी कुटुंबाकडे समान प्रमाणात पशुधन किंवा कृषी साधने होती असे मानता येत नाही. === जलव्यवस्था आणि सिंचन === कोकणातील कृषीव्यवस्था प्रामुख्याने मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून असली तरी भातशेतीसाठी स्थानिक जलसंधारण आणि सिंचन पद्धतींचाही उपयोग केला जात होता. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये भातखाचरांमध्ये बांध घालून पाणी साठवणे, जमिनीत पाणी टिकवून ठेवणे आणि उपलब्ध पाण्याचा नियंत्रित वापर करणे यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCereals"/> उन्हाळी किंवा वायंगण भातासाठी विहिरी, बारमाही नाले आणि बांधबंदिस्त शेतांचा उपयोग केला जात असल्याचीही नोंद आहे. पाणी शेतात टिकवून ठेवण्यासाठी शेतांचे विभाग करून बांध तयार केले जात आणि उपलब्ध पाण्यानुसार सिंचन केले जात असे.<ref name="RatnagiriCereals"/> या प्रकारच्या जलव्यवस्थेमुळे पावसाळ्यानंतरही काही भागांत कृषी उत्पादन सुरू ठेवणे शक्य होत असे. त्यामुळे कोकणातील शेतीमध्ये पाऊस, जमीन, जलसंधारण, बांधबंदिस्ती आणि स्थानिक सिंचनपद्धती यांचा परस्परसंबंध महत्त्वाचा होता. ब्रिटिशकालीन कृषी प्रशासनात विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी आर्थिक सहाय्याच्या योजना विकसित करण्यात आल्या. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये जमीन सुधारणा कर्जांच्या अंतर्गत विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा आणि जमीन सुधारणा यांसाठी कर्जाची तरतूद करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="RatnagiriStateAidAgriculture">{{cite web |title=Ratnagiri Gazetteer — State Aid to Agriculture |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/finance_state_agri.html }}</ref> या जलव्यवस्थेचा कुणबी समाजाशी संबंध पाहताना एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागते. कुणबी हे कोकणातील महत्त्वाचे कृषक समुदाय असले तरी जलव्यवस्था किंवा सिंचनपद्धती केवळ कुणबी समाजापुरती मर्यादित नव्हती. त्यामुळे या पद्धतींचा अभ्यास व्यापक कोकणी कृषी अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. === जमीनधारणा आणि कृषक हक्क === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास समजून घेण्यासाठी जमीनधारणा हा महत्त्वाचा घटक आहे. रत्‍नागिरीच्या जमीन प्रशासनाच्या नोंदींमध्ये कुणबींची वारसाहक्की कृषकांमध्ये मोठ्या संख्येने उपस्थिती असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. काही कुणबी कुटुंबे निश्चित जमीनहिस्सा कसत असून त्या जमिनीवरील कृषी कामकाजाशी त्यांचे दीर्घकालीन संबंध असल्याचे या नोंदींवरून दिसते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> रत्‍नागिरीतील खोती व्यवस्थेच्या संदर्भात काही कुणबी आणि इतर कृषक कर्दे किंवा भाडेकरू म्हणून जमीन कसत असल्याच्या नोंदी आढळतात. गॅझेटियरमधील वर्णनानुसार अशा कृषकांना त्यांच्या पारंपरिक जमीनहिस्स्याशी संबंधित काही दीर्घकालीन हक्क प्राप्त होते आणि ठरावीक परिस्थिती व कायदेशीर चौकट वगळता त्यांना सहजपणे बेदखल करता येत नसे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> याउलट धारेकरी हा राज्याकडून थेट जमीनधारणा करणारा कृषक होता. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील जमीन प्रशासनाच्या वर्णनानुसार धारेकऱ्याला आपल्या धारण केलेल्या जमिनीबाबत वारसाहक्क, हस्तांतरण आणि गहाण ठेवण्यासंबंधी काही अधिकार होते; हे अधिकार राज्याच्या महसुली मागणीच्या अधीन होते.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/> या जमीनव्यवस्थेमुळे कोकणातील कृषक समाजात जमीनधारणेचे विविध स्तर निर्माण झाले होते. जमीनधारक कृषक, भाडेकरू आणि इतर प्रकारचे शेती करणारे घटक यांची आर्थिक आणि सामाजिक स्थिती समान नव्हती. त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ एकसमान जमीनधारक किंवा समान आर्थिक स्थिती असलेला कृषक समुदाय म्हणून पाहणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. जमीन, पाणी आणि कृषी उत्पादन यांच्यातील संबंधामुळे जमीनधारणेचा परिणाम कुणबी कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवरही होत होता. सुपीक जमीन, सिंचनाची उपलब्धता, जमीनहिस्सा, कृषी उत्पादन आणि बाजारपेठेशी संपर्क या घटकांनुसार कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीत फरक पडत असे. म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आर्थिक इतिहास समजून घेताना जमीनधारणा आणि स्थानिक जमीनव्यवस्थेचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === कृषी मजुरी === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्थेत स्वतःची जमीन कसणारे कृषक, भाडेकरू, कुटुंबीय श्रमिक आणि कृषी मजूर असे विविध घटक कार्यरत होते. रत्‍नागिरीच्या ऐतिहासिक नोंदींनुसार कृषी हंगामातील मजुरीवर ग्रामीण कामगारांच्या उत्पन्नाचा काही भाग अवलंबून असे. शेतीतील कामाचा हंगाम संपल्यानंतर वर्षातील उर्वरित काळात रोजगाराच्या शोधासाठी काही कामगारांना इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असे.<ref name="RatnagiriCapitalLabour">{{cite web |title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ratnagiri and Savantvadi — Capital and Labour |publisher=Government of Maharashtra, Gazetteers Department |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Ratnagiri%20and%20Sawantwadi/ratnagiri/capitals1_capitalists.html }}</ref> १८५१ च्या कृषी व जमीन प्रशासनासंबंधीच्या नोंदींमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील मोठ्या घटकाला स्थानिक शेतीतून वर्षभर पुरेसे उत्पन्न मिळत नसल्यामुळे हंगामी रोजगारासाठी बाहेर जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. या नोंदीनुसार काही मजूर नोव्हेंबरच्या सुमारास मुंबई आणि आसपासच्या प्रदेशांकडे रोजगारासाठी जात आणि पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत.<ref name="RatnagiriLandCaptain"/> हंगामी स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या उत्पन्नाचे स्रोत केवळ शेतीपुरते मर्यादित राहत नसत. शेतीचा हंगाम, उपलब्ध जमीन, स्थानिक रोजगार आणि बाहेरील प्रदेशातील मजुरीच्या संधी यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीवर परिणाम होत असे. या प्रक्रियेचा परिणाम कुणबींसह कोकणातील इतर कृषक आणि ग्रामीण समुदायांवरही झाला. मात्र उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून हा नमुना सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होता असे म्हणता येत नाही. === बाजारपेठ आणि कृषी उत्पादन === कोकणातील कृषी अर्थव्यवस्था स्थानिक बाजारपेठांबरोबरच जिल्ह्याबाहेरील व्यापार आणि वाहतुकीशीही जोडलेली होती. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमधील नोंदीनुसार काही काळ जिल्ह्यातील स्थानिक कृषी उत्पादन लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी अपुरे पडत असल्यामुळे बाहेरील प्रदेशांतून धान्य आणावे लागत असे.<ref name="RatnagiriCapitalLabour"/> वाहतुकीची साधने मर्यादित असलेल्या काळात ग्रामीण भागातून कृषी उत्पादन बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवणे हे एक महत्त्वाचे आव्हान होते. १८५१ च्या नोंदींमध्ये काही भागांत कृषी उत्पादन मानवी वाहतुकीद्वारे बाजारपेठेत नेले जात असल्याचे वर्णन आढळते. त्यामुळे वाहतूकव्यवस्था आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोचण्याची क्षमता यांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर थेट परिणाम होत असे.<ref name="RatnagiriLandCaptain"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील कृषी अर्थव्यवस्थेतही अन्नपिकांना महत्त्वाचे स्थान होते. १९५८–५९ च्या कृषी नोंदीनुसार जिल्ह्याच्या एकूण सकल पीकक्षेत्रापैकी ८० टक्क्यांहून अधिक क्षेत्र अन्नपिकांखाली होते. त्यामध्ये धान्य आणि कडधान्यांचा मोठा वाटा होता.<ref name="KolabaCroppedArea"/> कोकणातील कुणबी समाजाच्या आर्थिक इतिहासाच्या संदर्भात बाजारपेठेचे महत्त्व केवळ कृषी उत्पादनाच्या विक्रीपुरते मर्यादित नव्हते. कृषी उत्पादन, हंगामी मजुरी, धान्याची उपलब्धता, वाहतूक आणि बाहेरील रोजगाराच्या संधी यांमधील परस्परसंबंधामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन व्यापक प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेशी जोडले गेले होते. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या कृषी इतिहासाचा अभ्यास करताना जमीन आणि शेतीबरोबरच मजुरी, हंगामी स्थलांतर, वाहतूक आणि बाजारपेठ यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. === कुणबी केवळ शेतकरी नव्हते === कुणबी समाजाची ऐतिहासिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती; तथापि कुणबी म्हणजे केवळ शेतकरी अशी समानता करणे ऐतिहासिक स्रोतांच्या आधारे योग्य ठरत नाही. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या १८८३ च्या गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी हंगामी रोजगारासाठी मुंबईकडे जात असल्याचे तसेच काही कुणबी लष्कर, पोलीस आणि इतर सरकारी सेवांमध्ये कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुणबींच्या आर्थिक जीवनात स्वतःची जमीन कसणे, भाडेकरू म्हणून शेती करणे, कृषी मजुरी करणे, हंगामी रोजगारासाठी स्थलांतर करणे आणि शेतीबाहेरील व्यवसाय किंवा सेवा स्वीकारणे अशी विविध रूपे आढळत होती. रत्‍नागिरीच्या नोंदींमध्ये कृषक आणि कृषी मजुरांना वर्षातील काही काळ रोजगारासाठी मुंबई व इतर प्रदेशांकडे जावे लागत असल्याचे नमूद आहे. कोलाबा गॅझेटियरमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबींच्या हंगामी स्थलांतराबरोबरच लष्कर, पोलीस आणि सरकारी सेवांमध्ये प्रवेशाचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCapitalLabour"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या नोंदींवरून कोकणातील कुणबींची ऐतिहासिक अर्थव्यवस्था कृषीप्रधान असली तरी ती केवळ स्वतःची शेती कसण्यापुरती मर्यादित नव्हती असे दिसून येते. जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारचे शेतीबाहेरील रोजगार हे त्यांच्या आर्थिक जीवनाचे काही घटक होते. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून या आर्थिक भूमिकांचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रदेश, जमीनधारणा, कृषी उत्पादन, रोजगाराच्या उपलब्ध संधी आणि स्थानिक आर्थिक परिस्थितीनुसार कुणबी कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या पद्धतींमध्ये फरक असण्याची शक्यता होती. === आधुनिक कृषी परिवर्तन === विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून कोकणातील कृषी व्यवस्थेत सुधारित बियाणे, खते, सुधारित कृषी अवजारे, सिंचन, जमीन सुधारणा आणि सरकारी कृषी कर्ज यांचा वापर वाढत गेला. १९६१ च्या कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात सुधारित बियाणे, खते, सुधारित जनावरे, कृषी अवजारे, सिंचन, कीडनियंत्रण आणि जमीन सुधारणा यांसारख्या कृषी सुविधांच्या उपलब्धतेविषयी स्वतंत्र माहिती संकलित करण्यात आली होती.<ref name="Kunkeri1966"/> रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये १९५३–५६ या कालावधीत नव्याने जमीन लागवडीखाली आणणे, कृषी प्रात्यक्षिके आणि ‘तगाई’ किंवा कृषी कर्जाच्या स्वरूपातील सरकारी सहाय्य यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="RatnagiriCereals"/> कृषी सुधारण्यासाठी विहिरी, तलाव, सिंचन, जलनिचरा, जमीन सुधारणा आणि पुनर्वसन यांसाठी कर्जपुरवठ्याची प्रशासकीय व्यवस्था विकसित करण्यात आली. रत्‍नागिरीच्या गॅझेटियरमध्ये जमीन सुधारणा कर्जे आणि कृषक कर्जे यांसारख्या योजनांचा उल्लेख असून विहिरी व सिंचनाच्या कामांसाठीही कर्ज उपलब्ध करून दिले जात असल्याचे नमूद आहे.<ref name="RatnagiriStateAidAgriculture"/> भातशेतीतही तांत्रिक बदल झाले. रत्‍नागिरीच्या कृषी नोंदींमध्ये काही सुधारित भातवाणांचा उल्लेख असून त्यांच्या पक्व होण्याच्या कालावधीची माहिती देण्यात आली आहे. उन्हाळी भातासाठी बांधबंदिस्त शेत, पाण्याचे नियंत्रित व्यवस्थापन आणि सिंचनाचा वापर यांमुळे काही भागांत वर्षातून एकापेक्षा अधिक पिके घेणे शक्य झाले.<ref name="RatnagiriCereals"/> कृषीतील या बदलांचा परिणाम केवळ उत्पादनपद्धतीवर झाला नाही, तर ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावरही झाला. सुधारित कृषी तंत्रज्ञान, सिंचन, कर्जपुरवठा आणि बाजारपेठेशी वाढलेले संबंध यांमुळे पारंपरिक कृषी व्यवस्थेत हळूहळू परिवर्तन घडून आले. तथापि या सुविधा सर्व प्रदेशांत किंवा सर्व कृषक कुटुंबांना समान प्रमाणात उपलब्ध झाल्या असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === शेती, जमीन आणि कुणबी समाज : ऐतिहासिक निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाची पारंपरिक आर्थिक ओळख कृषीशी निकटपणे संबंधित होती. रत्‍नागिरीच्या जमीनव्यवस्थेच्या नोंदींमध्ये कुणबींचा मोठ्या संख्येने वारसाहक्की कृषक म्हणून उल्लेख आढळतो. त्याचप्रमाणे ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्याच्या गॅझेटियरमध्ये महाड–माणगाव परिसरातील कुणबींच्या शेतीशी संबंधित जीवनाबरोबरच हंगामी स्थलांतर आणि विविध प्रकारच्या रोजगारांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriSurveys1827"/><ref name="KolabaPopulationCommunities"/> त्यामुळे कुणबी समाजाला केवळ ‘शेतकरी जात’ म्हणून मर्यादित करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अपुरे ठरते. उपलब्ध नोंदींनुसार कुणबी हा कोकणातील कृषीप्रधान ग्रामीण समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक होता; मात्र त्याच्या आर्थिक जीवनात जमीनधारणा, भाडेकरू शेती, कृषी मजुरी, हंगामी स्थलांतर तसेच सरकारी, लष्करी आणि इतर रोजगारांचाही समावेश होता.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या आर्थिक विविधतेचा विचार करताना प्रदेश आणि काळ यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. सर्व कुणबी कुटुंबांची जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती किंवा रोजगाराची पद्धत समान होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. कृषी उत्पादन, जमिनीची उपलब्धता, स्थानिक रोजगाराच्या संधी आणि बाजारपेठेशी असलेला संपर्क यांनुसार त्यांच्या आर्थिक जीवनात भिन्नता होती. === स्थलांतर आणि मुंबईशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा सामाजिक आणि आर्थिक इतिहास हा स्थलांतराच्या व्यापक प्रक्रियेशी संबंधित होता. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यांमध्ये मर्यादित कृषी उत्पन्न, हंगामी रोजगाराची आवश्यकता आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांमुळे ग्रामीण लोकसंख्येचे मुंबईशी आर्थिक संबंध विकसित झाले. रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये जिल्ह्यातील ग्रामीण लोकांच्या मुंबईकडे होणाऱ्या रोजगाराधारित स्थलांतराची नोंद आढळते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १८८० च्या गॅझेटियरनुसार मुंबईशी समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या. मोठ्या संख्येने लोक मुंबईकडे जाऊन विविध प्रकारचे काम करीत असल्याचे तसेच त्यांपैकी काही जण मुंबईत अंशतः स्थायिक झाल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> ऐतिहासिक कोलाबा जिल्ह्यातील नोंदींमध्येही महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर मुंबई आणि इतर रोजगाराच्या ठिकाणी जात असल्याचे नमूद आहे. काही जण हंगामी रोजगार करून पावसाळ्यापूर्वी आपल्या गावाकडे परतत असत. अशा रोजगारातून मिळणारे उत्पन्न बियाणे खरेदी आणि कुटुंबाच्या इतर गरजांसाठी वापरले जात असल्याचेही नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक जीवन शेतीपुरते मर्यादित न राहता मुंबईसारख्या वाढत्या नागरी केंद्रांशी जोडले गेले. काही कुटुंबांनी शेतीशी संबंध कायम ठेवून हंगामी किंवा कायमस्वरूपी बाहेरील रोजगार स्वीकारला, तर काहींच्या उपजीविकेचे स्वरूप अधिकाधिक शहरी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित झाले. तथापि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून या प्रक्रियेचे प्रमाण संपूर्ण कुणबी समाजात समान होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === रत्‍नागिरी ते मुंबई : स्थलांतराची सुरुवात === मुंबईकडे होणारे कोकणी स्थलांतर हे कापड गिरण्यांच्या विस्तारापूर्वीच अस्तित्वात होते. मुंबईच्या बंदराशी, जहाजवाहतूक, बांधकाम, लष्कर, पोलीस, गोदामे आणि इतर रोजगारांशी संबंधित कामांसाठी कोकणातील ग्रामीण भागातून लोक मुंबईकडे जात असत. पुढील काळात मुंबईच्या औद्योगिक आणि विशेषतः कापड उद्योगाच्या विस्तारामुळे या स्थलांतराला अधिक व्यापक रोजगाराधार प्राप्त झाला. मुंबईच्या कामगारवर्गाच्या निर्मितीत ग्रामीण भागातील स्थलांतराचे महत्त्व आणि कामगारांचे ग्रामीण संबंध यांचा राजनारायण चांदवणकर यांनी अभ्यास केला आहे.<ref name="Chandavarkar1994">{{cite book |last=Chandavarkar |first=Rajnarayan |title=The Origins of Industrial Capitalism in India: Business Strategies and the Working Classes in Bombay, 1900–1940 |url=https://archive.org/details/originsofindustr0000chan |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1994 }}</ref> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मुंबईतील औद्योगिक वाढीसोबत कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्हा हा मुंबईच्या श्रमबाजाराशी संबंधित महत्त्वाचा प्रदेश बनला. या प्रक्रियेत ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील रोजगाराच्या मर्यादा, जमिनीवरील दबाव आणि मुंबईतील वाढत्या रोजगाराच्या संधी यांचा परस्परसंबंध होता.<ref name="RoyalCommissionLabour1931">{{cite report |title=Report of the Royal Commission on Labour in India |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://indianlabourarchives.org/bitstream/20.500.14121/168/4/Report%20of%20the%20Royal%20Commission%20on%20Labour%20in%20India.pdf }}</ref> रत्‍नागिरीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्ये मुंबईशी असलेल्या रोजगारसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. समुद्रमार्गे आणि जमिनीमार्गे असलेल्या संपर्कामुळे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील लोकांना मुंबईतील रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होत होत्या आणि जिल्ह्यातील मोठ्या संख्येने लोक मुंबईत कामासाठी जात असल्याचे नोंदवण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> === कुणबी आणि हंगामी स्थलांतर === कुणबी समाजाच्या बाबतीत हंगामी स्थलांतराचा थेट पुरावा १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये आढळतो. महाड आणि माणगाव परिसरातील कुणबी भात कापणीचा हंगाम संपल्यानंतर नोव्हेंबर किंवा डिसेंबरमध्ये मुंबई आणि इतर मजूर बाजारपेठांकडे जात असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. ते अनुकूल हवामानाच्या काळात काम करून उन्हाळ्याच्या अखेरीस गावाकडे परतत असत. या रोजगारातून मिळालेल्या पैशांचा उपयोग बियाणे खरेदी आणि पावसाळ्यात कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी केला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या हंगामी स्थलांतरात गावातील जमीन आणि शहरातील रोजगार यांचा परस्परसंबंध कायम राहत असे. कोलाबा गॅझेटियरनुसार मुंबईकडे गेलेले काही कुणबी आपल्या मूळ गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवत असत आणि हे नातेवाईक गावातील जमीन व शेतीची देखभाल करीत असत. त्यावरून काही कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनात ग्रामीण शेती आणि शहरी रोजगार यांचा एकत्रित सहभाग असल्याचे दिसून येते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> अशा प्रकारच्या हंगामी स्थलांतरामुळे एकाच कुटुंबातील उपजीविकेचे स्रोत दोन भौगोलिक केंद्रांशी जोडले जाऊ शकत होते. गावातील जमीन, शेती आणि कुटुंबाची जबाबदारी कायम ठेवून कुटुंबातील काही सदस्य शहरात मजुरी किंवा इतर रोजगार करीत असत. त्यामुळे ग्रामीण कृषी अर्थव्यवस्था आणि मुंबईतील शहरी रोजगार यांच्यामध्ये आर्थिक परस्परसंबंध निर्माण झाला होता.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या संदर्भात कोलाबा गॅझेटियरची नोंद विशेष महत्त्वाची आहे, कारण ती कुणबी समाजाच्या हंगामी स्थलांतराचे थेट समकालीन प्रशासकीय दस्तऐवजीकरण करते. मात्र ही नोंद मुख्यतः महाड आणि माणगाव परिसराशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांमध्ये समान स्वरूपाचे स्थलांतर होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> === मुंबईच्या कापड गिरण्या आणि कोकणी स्थलांतर === मुंबईतील कापड गिरण्यांच्या विस्तारामुळे कोकण आणि विशेषतः रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून मुंबईकडे होणाऱ्या स्थलांतराला पुढील काळात मोठी चालना मिळाली. मुंबईतील औद्योगिक विकासामुळे ग्रामीण भागातील कामगारांना गिरण्यांमध्ये तसेच शहरातील इतर उद्योगांमध्ये रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या. मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारवर्गाच्या सामाजिक आणि कौटुंबिक रचनेचा अभ्यास करताना ग्रामीण भागातून झालेल्या स्थलांतराचा महत्त्वाचा संदर्भ आढळतो.<ref name="Kumar1983">{{cite journal |last=Kumar |first=Radha |title=Family and Factory: Women in the Bombay Cotton Textile Industry, 1919–1939 |url=https://archive.org/details/sim_indian-economic-and-social-history-review_january-march-1983_20_1/page/n84 |journal=The Indian Economic & Social History Review |volume=20 |issue=1 |year=1983 |pages=81–96 }}</ref> १९०१ च्या मुंबई शहर व बेटाच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील विविध भागांमध्ये बाहेरील प्रदेशांतून आलेल्या लोकसंख्येच्या वास्तव्याची नोंद आढळते. औद्योगिक भागांच्या विस्तारासोबत ग्रामीण महाराष्ट्रातून मुंबईत आलेल्या कामगारांची वस्तीही विकसित झाली होती.<ref name="CensusBombayCity1901">{{cite report |title=Census of India, 1901: Bombay City and Island |publisher=Government of India |year=1901 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31210/download/34391/20161_1901_TIH.pdf }}</ref> मुंबईच्या कापड उद्योगातील कामगारांच्या प्रादेशिक पार्श्वभूमीचा अभ्यास करताना रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या औद्योगिक अर्थव्यवस्थेला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या कोकणातील महत्त्वाच्या प्रदेशांपैकी एक होता. तथापि मुंबईतील सर्व रत्‍नागिरीकर कामगार कुणबी होते असे मानता येत नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, सामाजिक आणि धार्मिक समुदायांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर आणि कुणबी या दोन सामाजिक किंवा लोकसंख्यात्मक संज्ञा समानार्थी मानणे ऐतिहासिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === हंगामी स्थलांतरातून दीर्घकालीन स्थलांतराकडे === एकोणिसाव्या शतकातील कोकणी स्थलांतराचा एक महत्त्वाचा प्रकार हंगामी स्वरूपाचा होता. ग्रामीण कुटुंबातील काही सदस्य रोजगारासाठी मुंबई किंवा इतर शहरांकडे जात आणि शेतीच्या हंगामानुसार पुन्हा गावाकडे परतत. पुढील काळात औद्योगिकीकरण, शहरी रोजगाराच्या वाढत्या संधी, शिक्षण आणि वाहतूकव्यवस्थेतील सुधारणा यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप हळूहळू बदलत गेले. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून कोकणातील ग्रामीण स्थलांतराच्या दीर्घकालीन प्रक्रियेचे एक स्थानिक उदाहरण उपलब्ध होते. या अभ्यासानुसार कुंकेरीमध्ये स्थलांतराची प्रक्रिया अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिली आणि कालांतराने स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे यांमध्ये बदल झाले. १९६१मध्ये रोजगारासाठी झालेल्या स्थलांतरात मुंबई हे प्रमुख गंतव्यस्थान होते; पुढील काळात मुंबईबरोबर पुणे आणि गोवा यांसारख्या इतर ठिकाणांकडेही स्थलांतर झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या अभ्यासात १९६१मध्ये कुंकेरीतील कामासाठी बाहेर गेलेले ८३ स्थलांतरित सर्व पुरुष असून त्यांचे प्रमुख गंतव्य मुंबई असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. पुढील काळात स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले आणि शिक्षण तसेच रोजगारासाठी स्थलांतर करणाऱ्या स्त्रियांची संख्याही वाढली. त्यामुळे ग्रामीण स्थलांतर हे केवळ पुरुषांच्या हंगामी रोजगारापुरते मर्यादित न राहता कुटुंबाच्या विविध उपजीविकेच्या धोरणांशी संबंधित झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतही मुंबईशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा उल्लेख आढळतो. मुंबईतील रोजगाराच्या परिस्थितीत झालेल्या बदलांचा परिणाम रत्‍नागिरीसारख्या ग्रामीण जिल्ह्यांवर होत असल्याचे या ऐतिहासिक नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961">{{cite report |title=District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Director of Census Operations, Maharashtra |year=1964 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/29646/download/32827/22003_1961_RAT.pdf }}</ref> कुंकेरीच्या अभ्यासातून स्थलांतरामुळे ग्रामीण आणि शहरी जीवनातील संबंध केवळ रोजगारापुरते मर्यादित राहत नसल्याचेही दिसते. स्थलांतरित कुटुंबांचे गावातील जमीनधारणेशी संबंध अनेक दशकांपर्यंत कायम राहिले आणि मुंबईतील स्थलांतरितांचे गावाशी सामाजिक संबंध टिकून राहिले. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास हा ग्रामीण समाजाच्या विस्थापनाचा एकरेषीय इतिहास नसून गाव, जमीन, कुटुंब आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन परस्परसंबंधांचा इतिहास म्हणून पाहता येतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === स्थलांतर आणि शिक्षण === काळानुसार कोकणातील स्थलांतराचे स्वरूप केवळ रोजगाराच्या शोधापुरते मर्यादित राहिले नाही. शिक्षण, उच्च शिक्षण, व्यावसायिक शिक्षण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक सुविधांचा विस्तार यांमुळे ग्रामीण भागातून शहरांकडे होणाऱ्या स्थलांतराला नवे स्वरूप प्राप्त झाले. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील अभ्यासातून ग्रामीण स्थलांतराच्या स्वरूपातील दीर्घकालीन बदल स्पष्ट होतात. या अभ्यासानुसार १९६१मध्ये कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगारासाठी होते आणि त्या काळातील स्थलांतरितांमध्ये शिक्षणासाठी स्थलांतराची नोंद नव्हती. २०१७पर्यंत परिस्थितीत बदल झाला आणि एकूण स्थलांतरितांपैकी सुमारे १८ टक्के व्यक्ती शिक्षणासाठी स्थलांतरित झाल्याचे आढळले. या काळात शिक्षण हे स्थलांतराचे एक महत्त्वाचे कारण बनले होते.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या अभ्यासात शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील परस्परसंबंधाचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. शिक्षणामुळे शहरी किंवा बाहेरील रोजगाराच्या संधी वाढू शकतात आणि त्याच वेळी स्थलांतरासाठी शिक्षण हे स्वतः एक साधन ठरू शकते. कुंकेरीतील स्थलांतरित कुटुंबांमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण स्थलांतर न करणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत अधिक असल्याचेही अभ्यासात आढळले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> स्थलांतराच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शिक्षण, रोजगार, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील वेगवेगळ्या सदस्यांचे विविध ठिकाणी वास्तव्य यांच्यातील संबंध अधिक गुंतागुंतीचे झाले. कुंकेरीच्या अभ्यासात २०१७पर्यंत शिक्षणासाठी होणारा प्रवास आणि स्त्रियांचा दैनंदिन प्रवासही वाढल्याचे नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> कुंकेरीच्या अभ्यासातून दिसणारे हे परिवर्तन कोकणातील प्रत्येक गावासाठी किंवा प्रत्येक सामाजिक समुदायासाठी समान होते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील स्थलांतर रोजगारापासून शिक्षण, कौशल्यविकास आणि विविध प्रकारच्या शहरी संधींकडे कसे विस्तारत गेले, याचे कुंकेरी हे एक महत्त्वाचे स्थानिक उदाहरण आहे. === परदेशातील स्थलांतर === कोकणातील स्थलांतराचा विस्तार केवळ मुंबई आणि महाराष्ट्रातील शहरी केंद्रांपुरता मर्यादित राहिला नाही. ब्रिटिशकालीन काळात बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतून समुद्रपार प्रदेशांकडेही स्थलांतर होत असल्याच्या नोंदी आढळतात. १९११ च्या जनगणना अहवालात मॉरिशस, पूर्व आफ्रिका, स्ट्रेट्स सेटलमेंट्स, फेडरेटेड मलय स्टेट्स आणि सिलोन यांसारख्या प्रदेशांशी संबंधित स्थलांतराची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombayMigration1911">{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay Presidency — Migration |publisher=Government of India |year=1911 |url=https://storage.lib.uchicago.edu/pres/2014/pres2014-0779-1911-07-01.pdf }}</ref> रत्‍नागिरी आणि सावंतवाडीच्या १८८० च्या गॅझेटियरमध्येही जिल्ह्यातील काही लोक रोजगाराच्या निमित्ताने एडन आणि मॉरिशस यांसारख्या परदेशातील प्रदेशांकडे जात असल्याच्या नोंदी आढळतात. या नोंदींमधून कोकणातील स्थलांतराचे भौगोलिक क्षेत्र मुंबईपलीकडेही विस्तारले होते, असे दिसून येते. तथापि या नोंदी विशिष्ट स्थानिक समूह किंवा व्यक्तींच्या स्थलांतराशी संबंधित असल्यामुळे त्यावरून संपूर्ण रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या किंवा कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880"/> आधुनिक काळात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि त्यातून मिळणाऱ्या परदेशातून पाठविलेल्या रकमांचा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम हा संशोधनाचा विषय बनला आहे. २०२३मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण गावांमधून होणारे आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर, परदेशातून येणाऱ्या रकमांचे प्रमाण आणि त्यांचा कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर आणि परदेशातून येणाऱ्या रकमांचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी संबंध असल्याचे आढळले.<ref name="ChintamaniKulkarni2023">{{cite journal |last=Chintamani |first=Bhupesh Gopal |author2=Kulkarni, Lalitagauri |title=Determinants and Effects of International Remittances: Evidence from Ratnagiri District of Rural Maharashtra |journal=Indian Journal of Labour Economics |volume=66 |issue=1 |year=2023 |pages=455–475 }}</ref> या आधुनिक अभ्यासात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांचा विचार केला आहे; त्यात कुणबी समाजाचे स्वतंत्र जातीनिहाय आंतरराष्ट्रीय स्थलांतर हे अभ्यासाचे स्वतंत्र प्रमाण म्हणून मांडलेले नाही. त्यामुळे रत्‍नागिरीतील आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराला थेट कुणबी समाजाचे स्थलांतर मानणे योग्य ठरणार नाही. कुणबी समाजाच्या परदेशातील स्थलांतराचे स्वतंत्र प्रमाण, गंतव्य प्रदेश आणि कालानुसार झालेला बदल निश्चित करण्यासाठी जातीनिहाय लोकसंख्याशास्त्रीय किंवा सामाजिक सर्वेक्षणांची आवश्यकता आहे.<ref name="ChintamaniKulkarni2023"/> या दृष्टीने कोकणातील स्थलांतराचा इतिहास तीन परस्परसंबंधित टप्प्यांत अभ्यासता येतो—स्थानिक किंवा हंगामी रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबईसारख्या औद्योगिक केंद्रांकडे झालेले दीर्घकालीन स्थलांतर आणि पुढील काळातील शिक्षण, व्यावसायिक संधी व आंतरराष्ट्रीय रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर. मात्र या सर्व प्रक्रियांमध्ये सहभागी झालेल्या लोकसंख्येला कुणबी या एकाच सामाजिक वर्गाशी जोडणे ऐतिहासिक पुराव्यांच्या दृष्टीने योग्य ठरणार नाही. === गाव आणि शहरातील संबंध === कोकणातील स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांमध्ये आणि मुंबईसारख्या शहरी केंद्रांमध्ये आर्थिक व सामाजिक संबंध निर्माण झाले. शहरात रोजगारासाठी गेलेल्या व्यक्तींचे त्यांच्या मूळ गावांशी जमीन, कुटुंब आणि आर्थिक व्यवहारांच्या माध्यमातून संबंध कायम राहत असत. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमध्ये महाड आणि माणगाव परिसरातील काही कुणबी मुंबईत रोजगारासाठी गेल्यानंतर आपल्या गावातील नातेवाईकांकडे पैसे पाठवीत असल्याची आणि हे नातेवाईक गावातील शेतीची देखभाल करीत असल्याची नोंद आढळते.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> या आर्थिक संबंधांमध्ये शहरातून गावाकडे पैसे पाठविणे, शेतीसाठी बियाणे व इतर साधने खरेदी करणे, कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविणे आणि गावातील जमीन व इतर मालमत्तेशी संबंध कायम ठेवणे यांचा समावेश होता. त्यामुळे रोजगारासाठी शहरात गेलेल्या कुटुंबातील व्यक्तीचे स्थलांतर झाले असले तरी संपूर्ण कुटुंबाची आर्थिक व्यवस्था तात्काळ शहरकेंद्रित होत असेच असे नाही.<ref name="KolabaPopulationCommunities"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातूनही स्थलांतरित कुटुंबांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतराचे स्वरूप आणि गंतव्ये काळानुसार बदलली असली तरी गावाशी असलेले कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंध पूर्णपणे तुटले नाहीत. या अभ्यासातून स्थलांतर, ग्रामीण कुटुंबांची बदलती आर्थिक रचना आणि शहरांशी निर्माण झालेले संबंध यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट होतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> या प्रक्रियेमुळे गाव आणि शहर यांच्यात एक प्रकारचे आर्थिक परस्परावलंबन निर्माण झाले. गावातील जमीन आणि कुटुंबीय संबंध कायम ठेवत शहरात रोजगार करणे, तर शहरातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा काही भाग गावातील कुटुंबाच्या गरजांसाठी वापरणे, हा स्थलांतरित कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाचा एक भाग बनला. मात्र ही पद्धत सर्व कोकणी किंवा सर्व कुणबी कुटुंबांना समान प्रमाणात लागू होती असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. === स्थलांतरामुळे कोकणातील गावांवर झालेले परिणाम === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे कोकणातील काही गावांच्या लोकसंख्येच्या आणि सामाजिक रचनेत बदल झाले. विशेषतः रोजगारक्षम वयोगटातील व्यक्तींचे बाहेर स्थलांतर, कुटुंबातील सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बदल यांचा गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनावर परिणाम झाला. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या १९६१ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेत जिल्ह्यातून मुंबईकडे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर होत असल्याचा उल्लेख आहे. १९३० च्या आर्थिक मंदीच्या काळात मुंबईतील काही कापड गिरण्या बंद झाल्यामुळे काही कामगार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात परतल्याची नोंदही आढळते. यावरून रत्‍नागिरीतील ग्रामीण रोजगार आणि लोकसंख्येचे स्वरूप मुंबईतील औद्योगिक रोजगाराच्या परिस्थितीशी संबंधित होते, असे दिसून येते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातूनही पाच दशकांहून अधिक काळ स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू राहिल्याचे दिसते. या कालावधीत स्थलांतरितांची संख्या, रोजगाराचे प्रकार, स्थलांतराची कारणे, कुटुंबातील सदस्यांच्या स्थलांतराचे स्वरूप आणि शिक्षणाशी संबंधित स्थलांतर यांमध्ये बदल झाल्याचे अभ्यासकांनी नोंदविले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावातील लोकसंख्येतील घट किंवा वाढ यापुरता मर्यादित राहिला नाही. कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये बदल, शेतीसाठी उपलब्ध मनुष्यबळ, घरांची देखभाल, शिक्षणाच्या संधी, स्थानिक बाजारपेठांशी असलेले संबंध आणि गावातील सामाजिक जीवन यांवरही त्याचा परिणाम होऊ शकतो. कुंकेरीच्या अभ्यासात स्थलांतरित कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक धोरणांचा, व्यवसायातील विविधतेचा आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेल्या संबंधांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === रत्‍नागिरीचे मुंबईशी लोकसंख्याशास्त्रीय नाते === मुंबईच्या लोकसंख्येच्या वाढीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यातून झालेल्या स्थलांतराचे महत्त्व ऐतिहासिक जनगणना नोंदींमधून दिसून येते. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईत राहणाऱ्या व्यक्तींच्या जन्मस्थळानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा उल्लेख मोठ्या संख्येने आढळतो. या नोंदीत रत्‍नागिरी हा मुंबईच्या लोकसंख्येला मनुष्यबळ पुरविणाऱ्या महत्त्वाच्या जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombayCity1931">{{cite report |title=Census of India, 1931 — Bombay City |publisher=Government of India |year=1931 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/28362/download/31544/138796-1931.pdf }}</ref> मुंबई आणि रत्‍नागिरी यांच्यातील स्थलांतरसंबंध पुढील दशकांतही कायम राहिले. मुंबई मानव विकास अहवालात १९६१ ते २००१ या कालखंडातील बृहन्मुंबईतील जिल्हानिहाय आंतर-जिल्हा स्थलांतराची आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यानुसार रत्‍नागिरी हा महाराष्ट्रातील मुंबईकडे स्थलांतर करणाऱ्या लोकसंख्येच्या प्रमुख मूळ जिल्ह्यांपैकी एक होता. अहवालातील आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरीतून बृहन्मुंबईत आलेल्या स्थलांतरितांची संख्या १९६१मध्ये ४,९४,४०४ होती आणि २००१मध्ये ती ६,१२,६८८ इतकी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="MumbaiHDR2009">{{cite report |title=Mumbai Human Development Report 2009 |publisher=Government of Maharashtra |year=2009 |url=https://www.mohua.gov.in/upload/uploadfiles/files/6Mumbai%20HDR%20Complete.pdf }}</ref> या स्थलांतरामागे रोजगाराच्या संधी, मुंबईतील औद्योगिकीकरण, कापड गिरण्या, बांधकाम, सेवा क्षेत्र आणि पुढील काळातील शिक्षण व व्यावसायिक संधी यांसारखे विविध घटक कार्यरत होते. त्यामुळे रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील संबंध केवळ स्थलांतरित मजुरांच्या हालचालीपुरते मर्यादित न राहता दीर्घकालीन सामाजिक आणि आर्थिक संबंधांमध्ये विकसित झाले. तथापि रत्‍नागिरीतून मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या सर्व व्यक्तींना कुणबी समाजाशी जोडणे योग्य नाही. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थलांतरामध्ये विविध जातीय, धार्मिक आणि सामाजिक समूहांचा सहभाग होता. त्यामुळे रत्‍नागिरीकर ही भौगोलिक ओळख आणि कुणबी ही सामाजिक ओळख यांची सरसकट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही. === स्थलांतराचे बदलते स्वरूप === कोकणातील स्थलांतराच्या इतिहासात कालानुसार त्याच्या स्वरूपात बदल झाले. सुरुवातीच्या काळात शेतीशी संबंधित हंगामी रोजगार आणि मुंबईतील मजुरी यांच्यात संबंध दिसून येतो. पुढे मुंबईतील औद्योगिकीकरणामुळे कापड गिरण्या, बांधकाम, बंदरे, वाहतूक आणि इतर शहरी व्यवसायांमध्ये रोजगाराच्या संधी वाढल्या. त्यानंतर शिक्षण, सरकारी सेवा, व्यावसायिक क्षेत्र, व्यवसाय आणि परदेशातील रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप अधिक विविध झाले.<ref name="RoyalCommissionLabour1931"/> कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतराच्या स्वरूपातील हा बदल एका स्थानिक उदाहरणाच्या आधारे स्पष्ट होतो. १९६१मध्ये रोजगारासाठी मुंबईकडे होणारे स्थलांतर प्रमुख होते; पुढील दशकांत स्थलांतराची गंतव्ये, व्यवसायाचे प्रकार आणि स्थलांतराची कारणे अधिक विविध झाली. शिक्षणासाठी स्थलांतर, दैनंदिन प्रवास आणि कुटुंबातील विविध सदस्यांचे वेगवेगळ्या ठिकाणी वास्तव्य यांनाही पुढील काळात महत्त्व प्राप्त झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> आधुनिक काळात रत्‍नागिरीच्या स्थलांतराच्या नकाशात मुंबईबरोबरच पुणे, महाराष्ट्रातील इतर शहरी केंद्रे आणि परदेशातील रोजगाराची ठिकाणे यांचाही समावेश झाला आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण कुटुंबांच्या आंतरराष्ट्रीय स्थलांतराचा अभ्यास करणाऱ्या २०२३ च्या संशोधनात परदेशात जाणाऱ्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबांकडून मिळणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक स्थितीशी असलेला संबंध तपासण्यात आला आहे. अभ्यासानुसार परदेशातून येणाऱ्या आर्थिक पाठवणींचा प्राप्त कुटुंबांच्या आर्थिक कल्याणाशी सकारात्मक संबंध आढळला.<ref name="ChintamaniKulkarni2023"/> === कुणबी समाजाच्या संदर्भातील निष्कर्ष === कोकणातील कुणबी समाजाच्या स्थलांतराचा इतिहास हा केवळ शेती सोडून शहरांकडे जाण्याचा इतिहास नव्हता. १८८३ च्या कोलाबा गॅझेटियरमधील महाड आणि माणगाव परिसराच्या नोंदींमध्ये कुणबींचे शेतीशी असलेले संबंध, हंगामी स्थलांतर, मजुरी तसेच लष्कर, पोलीस आणि इतर सेवांमधील सहभाग यांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KolabaJanjira1883"/> रत्‍नागिरीच्या बाबतीत मुंबईशी असलेले स्थलांतरसंबंध अधिक व्यापक लोकसंख्याशास्त्रीय पातळीवर दिसून येतात. १९३१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात मुंबईतील रहिवाशांच्या जन्मस्थळांच्या वर्गीकरणात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा मोठ्या प्रमाणावर उल्लेख आढळतो. पुढील काळातही रत्‍नागिरी हा मुंबईकडे स्थलांतरित होणाऱ्या लोकसंख्येचा महत्त्वाचा मूळ जिल्हा राहिला.<ref name="CensusBombayCity1931"/><ref name="MumbaiHDR2009"/> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाचा आधुनिक इतिहास समजून घेताना गावातील जमीन आणि शेती, मुंबईतील रोजगार, हंगामी तसेच दीर्घकालीन स्थलांतर, शिक्षण, परदेशातील रोजगार, आर्थिक पाठवणी आणि मूळ गावाशी कायम राहिलेले कौटुंबिक संबंध या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध जनगणना आणि स्थलांतरविषयक अभ्यास बहुधा जिल्हा, गाव किंवा व्यापक सामाजिक समूहाच्या पातळीवर करण्यात आलेले आहेत. त्यामुळे आधुनिक काळातील कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र स्थलांतराचे अचूक जातीनिहाय प्रमाण किंवा टक्केवारी उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीशिवाय निश्चित करता येत नाही.<ref name="घोलम2025" /> === मराठा–कुणबी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाचा इतिहास आणि मराठा समाजाचा इतिहास अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि प्रादेशिक संदर्भांमध्ये परस्परांशी संबंधित दिसतो. तथापि मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा अर्थ सर्व काळात आणि सर्व प्रदेशांत एकसारखा राहिलेला नाही. ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय लेखनात या समूहांचे वर्गीकरण स्थान, प्रशासकीय पद्धती, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक ओळखीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे करण्यात आले आहे. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या The Tribes and Castes of Bombay या ग्रंथात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, परस्परविवाह आणि सामाजिक स्तर यांचे विविध संदर्भ नोंदवले आहेत. त्यांच्या वर्णनानुसार या दोन समूहांमधील सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत समान किंवा पूर्णपणे कठोर नव्हत्या. त्यामुळे आधुनिक काळातील मराठा, कुणबी, मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा या सामाजिक ओळखींचा अर्थ थेट प्राचीन किंवा मध्ययुगीन सामाजिक रचनेवर लावणे इतिहासदृष्ट्या सावधगिरीशिवाय योग्य ठरणार नाही. या संज्ञांचा अभ्यास करताना संबंधित काळातील प्रशासकीय नोंदी, जनगणना वर्गीकरण, स्थानिक सामाजिक व्यवहार आणि समुदायाच्या स्वयंओळखीचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === मराठा–कुणबी ही संज्ञा === मराठा–कुणबी ही संयुक्त संज्ञा ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि जनगणना साहित्यात विविध संदर्भांत आढळते. या संज्ञेचा वापर काही ऐतिहासिक वर्गीकरणांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक व प्रशासकीय संबंध दर्शविण्यासाठी करण्यात आला होता. तथापि अशा वर्गीकरणांचा अर्थ त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते. त्या काळातील जनगणना वर्गीकरण हे आजच्या सामाजिक ओळखींच्या चौकटीशी तंतोतंत समान नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील मराठा–कुणबी या वर्गीकरणावरून आधुनिक काळातील मराठा आणि कुणबी समाजांची एकसमान सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख सिद्ध होते असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रेजिनाल्ड एन्थोव्हन यांच्या पुढील मानववंशशास्त्रीय लेखनातही मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांची चर्चा आढळते. त्यातून या दोन समूहांमध्ये काही सामाजिक साम्य, परस्पर संबंध आणि प्रदेशानुसार बदलणाऱ्या सामाजिक सीमारेषा अस्तित्वात होत्या, असे दिसते; मात्र त्यावरून सर्व मराठा आणि सर्व कुणबी यांची एकच ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> अशा प्रकारे मराठा–कुणबी या संज्ञेचा ऐतिहासिक अभ्यास हा केवळ दोन सामाजिक समूहांच्या नावांचा अभ्यास नसून, ब्रिटिशकालीन जनगणना पद्धती, प्रशासकीय वर्गीकरण, कृषक समाजाची रचना आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. === १८८१ची जनगणना === १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणनेत विविध जातीय आणि सामाजिक समूहांचे प्रशासकीय वर्गीकरण करण्यात आले होते. या वर्गीकरणात मराठा आणि कुणबी या संज्ञांचा वापर कृषीप्रधान समाजाच्या संदर्भात करण्यात आला होता. मात्र १८८१ च्या जनगणनेतील वर्गीकरण हे आजच्या प्रशासकीय जातवर्गीकरणासारखे नव्हते. त्यामुळे त्या काळातील एखाद्या वर्गाची व्याप्ती आणि आधुनिक महाराष्ट्रातील त्याच नावाच्या प्रशासकीय वर्गाची व्याप्ती समान मानता येत नाही.<ref name="Baines1881"/> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये जात, व्यवसाय, स्थानिक सामाजिक ओळख आणि प्रशासकीय वर्गीकरण यांचा परस्परसंबंध अनेकदा दिसून येतो. त्यामुळे १८८१ च्या आकडेवारीचा उपयोग करताना त्या काळातील जनगणना पद्धती आणि वर्गीकरणाच्या निकषांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या बॉम्बे जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र सांख्यिक विभागांची नोंद करण्यात आली होती. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालानुसार मराठा कुणबी हा शहरातील सर्वाधिक संख्येच्या प्रमुख जातीय-सामाजिक समूहांपैकी एक होता आणि त्याचे प्रमाण मुंबईच्या एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे १५ टक्के होते.<ref name="CensusBombay1901">{{cite book |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay and Bombay (Town and Island) |volume=XI |publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India |year=1901 }}</ref> त्याच अहवालात काही विभागांच्या लोकसंख्येच्या संदर्भात कुणबी (मराठा) या नावाची स्वतंत्र नोंद आढळते. उदाहरणार्थ, डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये कुणबी (मराठा) समूहाचे प्रमाण अनुक्रमे सुमारे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या नोंदींवरून १९०१ च्या जनगणनेत मराठा, कुणबी आणि मराठा कुणबी या संज्ञांचा वापर विविध प्रशासकीय आणि सांख्यिक संदर्भांत करण्यात आला होता, असे दिसते. त्यामुळे त्या काळातील सामाजिक वर्गीकरण हे मराठा आणि कुणबी यांच्यात पूर्णपणे कठोर व अपरिवर्तनीय सीमा होती, अशा साध्या स्वरूपात मांडता येत नाही. तथापि या जनगणना वर्गीकरणावरून दोन्ही समूहांची एकच सामाजिक किंवा ऐतिहासिक उत्पत्ती होती असाही निष्कर्ष काढता येत नाही. === १९११ची जनगणना आणि वर्गीकरणातील बदल === १९११ च्या बॉम्बे जनगणनेत जातीय वर्गीकरणाची पद्धत पुन्हा वेगळी दिसून येते. जनगणना अहवालात मराठा आणि कुणबी या स्वतंत्र नोंदी आढळतात. या वर्गीकरणात विविध प्रदेशांतील स्थानिक सामाजिक समूह आणि त्यांच्या उपविभागांची नोंद स्वतंत्रपणे करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1911">{{cite report |title=Census of India, 1911: Bombay |volume=VII |publisher=Government Central Press |location=Bombay |year=1912 }}</ref> १९११ च्या जनगणनेतील उपलब्ध आकडेवारीत कुणबी आणि मराठा या दोन्ही समूहांची स्वतंत्र संख्या नोंदविलेली आहे. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये वापरलेल्या वर्गीकरणांमध्ये फरक असल्याचे दिसते. या उदाहरणावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमधील जातीय वर्गीकरण पूर्णपणे स्थिर नव्हते, असे दिसते. एका जनगणनेत विशिष्ट नावाखाली नोंदवलेला समूह पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली किंवा वेगळ्या वर्गीकरणात दिसू शकत होता. त्यामुळे १८८१, १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना प्रत्येक जनगणनेची स्वतंत्र वर्गीकरणपद्धती, प्रशासकीय सीमा आणि नोंदणीची पद्धत लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === सामाजिक गतिशीलता === एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी समाजांच्या सामाजिक संबंधांमध्ये प्रदेश, जमीनधारणा, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेनुसार विविधता आढळत होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंध, कृषी व्यवसाय आणि सामाजिक स्थान यांची चर्चा आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या मांडणीत कुणबी ही संज्ञा कृषी व्यवसायाशी संबंधित असल्याचेही दिसते. पुढील अभ्यासांमध्ये त्यांच्या या मांडणीचा वापर वसाहतकालीन महाराष्ट्रातील जात आणि सामाजिक वर्गीकरणाच्या अभ्यासासाठी करण्यात आला आहे. मात्र एन्थोव्हन यांचे लेखन हे वसाहतकालीन मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून तयार झालेले असल्यामुळे त्यातील वर्गीकरणे आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाहीत. त्यामुळे मराठा किंवा कुणबी या नावावरून एखाद्या व्यक्तीचे सामाजिक स्थान, आर्थिक स्थिती किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा संपूर्णपणे निश्चित करता येत नव्हती. जमीनधारणा, व्यवसाय, शिक्षण, सरकारी सेवा आणि स्थानिक सामाजिक प्रभाव यांसारखे इतर घटकही सामाजिक स्थानावर परिणाम करीत होते. === स्व-ओळख आणि सामाजिक नाव === जातीय आणि सामाजिक ओळख ही केवळ प्रशासकीय वर्गीकरणातून निश्चित होत नाही. एखादा समूह स्वतःला कोणत्या नावाने ओळखतो, कोणत्या सामाजिक परंपरा पाळतो आणि स्थानिक समाजात त्याची ओळख कशी प्रस्थापित होते, यालाही सामाजिक इतिहासात महत्त्व आहे. ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या पद्धतीने करण्यात आले होते. १९०१ च्या जनगणनेत मराठा कुणबींची नोंद मराठा वर्गाशी संबंधित पद्धतीने करण्यात आली होती, तर १९११ च्या वर्गीकरणात संबंधित समूहांची नोंद कुणबी वर्गाशी करण्यात आल्याचे पुढील अधिकृत जनगणना अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे.<ref name="CensusClassification1951">{{cite report |title=Census of India, 1951 — Classification of Castes and Tribes |publisher=Government of India |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30207/download/33388/21097_1951_EST.pdf }}</ref> ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये प्रशासकीय अधिकाऱ्यांनी विविध समूहांचे विशिष्ट शीर्षकांखाली वर्गीकरण केले होते. मात्र जनगणनेतील अशा वर्गीकरणाचा अर्थ त्या समूहातील प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःची ओळख त्याच नावाने केली होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. १९०१ च्या मुंबई जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा या स्वतंत्र विभागांची नोंद करण्यात आली होती; पुढील जनगणनांमध्ये संबंधित वर्गीकरणात बदल झाल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय अभ्यासातही प्रादेशिक आणि सामाजिक विविधतेचे उल्लेख आढळतात. त्यामुळे मराठा, कुणबी, मराठा–कुणबी आणि कुणबी–मराठा या संज्ञांचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना जनगणना वर्गीकरण, प्रशासकीय नोंद, स्थानिक सामाजिक वापर आणि स्वयंओळख यांच्यातील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतांवरून संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व व्यक्तींनी या संज्ञांचा एकाच अर्थाने आणि सर्व काळात समान पद्धतीने वापर केला होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === विवाहसंबंध === मराठा आणि कुणबी समूहांमधील विवाहसंबंधांचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळतो. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक संबंधांचे वर्णन करताना त्यांच्या सामाजिक सीमारेषा सर्व प्रदेशांत पूर्णपणे कठोर नसल्याचे दिसून येते. काही प्रदेशांत आणि विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये या समूहांमध्ये परस्पर सामाजिक संपर्क आणि विवाहसंबंध अस्तित्वात असल्याचे उल्लेख आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /> मात्र या मानववंशशास्त्रीय नोंदी संपूर्ण महाराष्ट्रातील सर्व मराठा आणि कुणबी समूहांना समान प्रमाणात लागू होतात असे मानता येत नाही. विवाहपद्धती प्रदेश, उपसमूह, कुटुंब, सामाजिक स्थान आणि स्थानिक विवाहनियमांनुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे काही ऐतिहासिक विवाहसंबंधांच्या आधारे मराठा आणि कुणबी हे सर्व प्रदेशांत एकच सामाजिक समूह होते, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === सामाजिक प्रतिष्ठा आणि सामाजिक स्तर === ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय आणि प्रशासकीय लेखनात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक प्रतिष्ठेच्या भेदांचा उल्लेख आढळतो. त्याच वेळी आर्थिक स्थिती, जमीनधारणा आणि सामाजिक प्रभाव यांमुळे काही कुणबी कुटुंबांना स्थानिक समाजात तुलनेने उच्च सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त होत असल्याचेही विविध नोंदींमधून दिसून येते.<ref name="Enthoven1922" /> १९११–१२ च्या बॉम्बे प्रशासनाच्या अहवालात मराठा आणि कुणबी यांच्यातील सामाजिक सीमारेषा सर्व परिस्थितींमध्ये अपरिवर्तनीय नसल्याचे निरीक्षण आढळते. आर्थिकदृष्ट्या सक्षम कुणबी व्यक्तींना सामाजिक प्रतिष्ठेच्या उच्च स्थानाकडे जाण्याची संधी किंवा प्रवृत्ती असल्याचा उल्लेख त्या काळातील प्रशासकीय निरीक्षणात करण्यात आला आहे.<ref name="BombayAdministration1911-12">{{cite web |title=Report on the Administration of the Bombay Presidency for the Year 1911–1912 |publisher=Government of Bombay |year=1912 |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100146764805.0x000068 }}</ref> या प्रकारच्या नोंदींचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक गतिशीलता, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि ही निरीक्षणे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय दृष्टिकोनातून नोंदवलेली असल्यामुळे त्यांना आधुनिक सामाजिक वास्तवाचे अंतिम वर्णन मानता येत नाही. तसेच या नोंदींच्या आधारे आधुनिक काळातील मराठा किंवा कुणबी समाजाचे सामाजिक स्थान निश्चित करता येत नाही. === ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि आधुनिक ओळख === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये कुणबी, मराठा, मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या काळात आणि विविध प्रशासकीय संदर्भांत करण्यात आला. १९०१ च्या मुंबई शहराच्या जनगणनेत मराठा कुणबी आणि कोकणी मराठा यांची स्वतंत्र विभागांमध्ये नोंद करण्यात आली होती, तर १९११ च्या जनगणनेत कुणबी मराठा ही संज्ञा कुणबी या वर्गाच्या अंतर्गत दाखविण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> या वर्गीकरणातील बदलांमुळे जुन्या जनगणनांमधील आकडे आधुनिक प्रशासकीय जातीय वर्गांशी थेट जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमा, जनगणनेची पद्धत, जातीय शीर्षके आणि स्थानिक सामाजिक ओळखी काळानुसार बदलत गेल्या असल्यामुळे १९व्या किंवा २०व्या शतकाच्या प्रारंभीची मराठा कुणबी किंवा कुणबी मराठा यांची संख्या आजच्या कुणबी किंवा मराठा लोकसंख्येचे थेट मोजमाप मानता येत नाही.<ref name="CensusClassification1951" /> === आधुनिक प्रशासकीय संदर्भ === आधुनिक महाराष्ट्रातील कुणबी, मराठा कुणबी आणि कुणबी मराठा या संज्ञांचा वापर जात प्रमाणपत्रे, मागासवर्गीय वर्गीकरण आणि शासकीय नोंदी यांच्या संदर्भात केला जातो. या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित कालखंडातील स्रोत म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. त्यांची आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाशी थेट समानता गृहीत धरता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वादांमध्ये जुन्या जनगणना नोंदी, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्याचा संदर्भ दिला जातो. महाराष्ट्रातील मराठा आणि कुणबी वर्गीकरणासंबंधीच्या विविध प्रशासकीय व न्यायालयीन चर्चांमध्ये रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या द ट्राइब्स अँड कास्ट्स ऑफ बॉम्बे या ग्रंथातील निरीक्षणांचाही संदर्भ आढळतो.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि ऐतिहासिक मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणे आणि आधुनिक प्रशासकीय जात-वर्गीकरण हे दोन स्वतंत्र विषय आहेत. आधुनिक काळातील जात प्रमाणपत्र किंवा प्रशासकीय वर्गीकरण निश्चित करताना त्या वेळी लागू असलेले कायदे, शासन निर्णय, अधिकृत मागासवर्गीय याद्या, सक्षम प्राधिकरणाच्या नोंदी आणि संबंधित न्यायालयीन निर्णय यांनाच प्रशासकीयदृष्ट्या निर्णायक आधार मानणे आवश्यक आहे. === ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि मर्यादा === उपलब्ध जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांवरून असे दिसून येते की मराठा आणि कुणबी या संज्ञांमध्ये महाराष्ट्राच्या विविध भागांत ऐतिहासिक सामाजिक संबंध होते आणि काही काळ मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा यांसारख्या संयुक्त संज्ञांचा प्रशासकीय आणि जनगणनात्मक वापर करण्यात आला. त्याच वेळी काही जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांची स्वतंत्र शीर्षकांखाली नोंद करण्यात आली होती.<ref name="CensusBombay1901"/><ref name="CensusBombay1911"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून सामाजिक संपर्क, विवाहसंबंध, आर्थिक स्थिती आणि सामाजिक गतिशीलतेचे काही पैलू स्पष्ट होतात; परंतु त्यावरून मराठा आणि कुणबी यांची एकच व अखंडित प्राचीन वंशावळ सिद्ध होत नाही. त्याचप्रमाणे या दोन्ही समूहांमध्ये कोणताही ऐतिहासिक सामाजिक संबंध नव्हता, असेही उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे सर्वसाधारणपणे म्हणता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> म्हणून कोकणातील कुणबी समाजाच्या इतिहासात मराठा-कुणबी संबंधांचा अभ्यास करताना तीन स्तर स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे: (१) ऐतिहासिक सामाजिक संबंध, (२) ब्रिटिशकालीन जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय वर्गीकरण, आणि (३) आधुनिक प्रशासकीय व कायदेशीर वर्गीकरण. या तीन स्तरांची सरमिसळ न करता त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास या विषयाचे अधिक अचूक ऐतिहासिक चित्र समोर येते. === धर्म, श्रद्धा आणि लोकसंस्कृती === कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचा अभ्यास करताना ग्रामजीवन, कुटुंब, देवक, ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीचक्र यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेणे आवश्यक आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या धार्मिक श्रद्धा, देवक, विवाहविधी, देवतांची उपासना आणि सामाजिक प्रथांचे विविध संदर्भ आढळतात.<ref name="Enthoven1922" /><ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> या नोंदींचा उपयोग करताना त्यातील वर्णने त्यांच्या काळातील प्रशासकीय आणि मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक धार्मिक प्रथा संपूर्ण कोकणातील सर्व कुणबी कुटुंबांना किंवा आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाला तंतोतंत लागू होते, असे मानता येत नाही. === ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवता === कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनात ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांना महत्त्वाचे स्थान होते. गावाची सामाजिक रचना आणि धार्मिक जीवन यांचा परस्पर संबंध असल्यामुळे ग्रामदेवतेचे उत्सव, पूजा आणि स्थानिक धार्मिक प्रथांमध्ये गावातील विविध सामाजिक समूहांचा सहभाग असे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमधील ग्रामीण समाजाच्या वर्णनांमध्ये मारुती, खंडोबा, शिव आणि इतर देवतांच्या उपासनेचे उल्लेख विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात आढळतात. त्यामुळे कोकणातील कुणबींच्या धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करताना केवळ कुणबी समाजाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या धार्मिक परंपरांचा विचार न करता व्यापक ग्रामीण आणि प्रादेशिक धार्मिक संस्कृतीचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> === कुलदैवत आणि कुटुंबीय श्रद्धा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात कुटुंब आणि वंशपरंपरेशी संबंधित देवतांना स्थान असल्याचे मानववंशशास्त्रीय साहित्यात आढळते. घरातील धार्मिक विधी, पूर्वजांचे स्मरण, कुटुंबीय देवता आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा या ग्रामीण कुटुंबाच्या सामाजिक जीवनाशी जोडलेल्या होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> तथापि कुलदैवत या संज्ञेअंतर्गत सर्व कुणबी कुटुंबांची एकच देवता होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. कुलदैवत, ग्रामदेवता आणि स्थानिक देवतांच्या परंपरा कुटुंब, गाव आणि प्रदेशानुसार बदलत असू शकतात. त्यामुळे या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक आणि कुटुंबीय पुराव्यांना विशेष महत्त्व देणे आवश्यक आहे. === देवक === देवक ही विवाहसंस्था आणि कुटुंबीय धार्मिक विधींशी संबंधित महत्त्वाची सामाजिक-धार्मिक संकल्पना होती. रेजिनाल्ड एडवर्ड एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये विविध कृषक आणि इतर हिंदू समूहांच्या विवाहविधींमध्ये देवकाला असलेले स्थान वर्णन केले आहे. विवाहापूर्वी देवकाची स्थापना करणे, त्याची पूजा करणे आणि विवाहसमारंभात त्याला धार्मिक महत्त्व देणे अशा प्रथा विविध समुदायांच्या संदर्भात नोंदविल्या आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> कुणबी समाजाच्या सामाजिक रचनेचा अभ्यास करताना देवकाचा संबंध केवळ धार्मिक विधींशी मर्यादित न ठेवता विवाहनियम आणि सामाजिक नातेसंबंधांच्या संदर्भातही पाहिला जातो. देवक आणि विवाहसंस्था यांच्यातील संबंधामुळे विशिष्ट कुटुंबीय किंवा सामाजिक गटांमध्ये विवाहासंबंधी काही नियम प्रचलित असल्याचे दिसते. तथापि या नियमांचे स्वरूप प्रदेश आणि सामाजिक उपगटांनुसार बदलत असल्यामुळे त्यांना संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाचे सार्वत्रिक नियम मानता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === विवाहविधी आणि धार्मिक प्रथा === कुणबी समाजातील विवाह ही धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक नातेसंबंध दृढ करणारी संस्था होती, असे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींवरून दिसते. विवाहसमारंभात देवकाची स्थापना, धार्मिक पूजा, नातेवाईकांचा सहभाग, सामुदायिक भोजन आणि विविध पारंपरिक विधी यांचा समावेश असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> विवाहासंबंधीच्या प्रथा प्रदेश, सामाजिक उपगट आणि स्थानिक परंपरांनुसार बदलत असत. त्यामुळे एखाद्या मानववंशशास्त्रीय नोंदीत वर्णन केलेली विवाहपद्धती संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजाची एकमेव किंवा अपरिवर्तनीय पद्धत होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध नोंदींचे विश्लेषण करताना त्यांचा काळ, भौगोलिक संदर्भ आणि संबंधित सामाजिक समूह लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === सण आणि धार्मिक उत्सव === कोकणातील कुणबी समाजाचे धार्मिक जीवन व्यापक ग्रामीण मराठी आणि कोकणी सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित होते. स्थानिक देवतांच्या जत्रा, ग्रामदेवतांची पूजा, हिंदू धार्मिक सण आणि कुटुंबीय धार्मिक विधी हे ग्रामीण सामाजिक जीवनाचे घटक होते. बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या गॅझेटियरमध्ये विविध ग्रामीण समुदायांच्या धार्मिक आचारांमध्ये स्थानिक देवता, मंदिरे, जत्रा आणि विशिष्ट दिवसांच्या पूजेचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> काही समुदायांच्या संदर्भात शनिवार, विशिष्ट तिथी किंवा स्थानिक देवतेच्या उत्सवाच्या दिवशी पूजा करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत. या प्रकारच्या धार्मिक प्रथा कोकणातील व्यापक ग्रामीण धार्मिक संस्कृतीचा भाग होत्या; त्यामुळे त्यांना केवळ कुणबी समाजापुरते मर्यादित करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="KolabaJanjira1883" /> === कृषीचक्र आणि धार्मिक श्रद्धा === कुणबी समाजाची पारंपरिक अर्थव्यवस्था शेतीशी संबंधित असल्यामुळे कृषीचक्र आणि ग्रामीण धार्मिक जीवन यांच्यात परस्परसंबंध असण्याची शक्यता होती. पाऊस, पेरणी, रोपांची लागवड, पीकवाढ आणि कापणी या कृषी टप्प्यांशी स्थानिक श्रद्धा, ग्रामदेवता आणि धार्मिक प्रथा जोडल्या जात असत. कोकणातील ग्रामीण धार्मिक जीवनाच्या वर्णनांमध्ये कृषीसमाजाच्या जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक उत्सव आणि प्रथांचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> मात्र उपलब्ध ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय स्रोतांमध्ये कुणबी समाजातील सर्व कृषीविधींची एकसंध आणि सविस्तर नोंद आढळत नाही. त्यामुळे एखादा विशिष्ट कृषीविधी संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून मांडण्याऐवजी त्याचा अभ्यास संबंधित गाव, प्रदेश आणि स्थानिक ग्रामीण कृषी संस्कृतीच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील कृषीजीवन, ग्रामीण परंपरा आणि स्थानिक सांस्कृतिक व्यवहारांच्या संदर्भात अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांच्या ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ या ग्रंथातील स्थानिक संदर्भ पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकतात.<ref name="घोलम2025" /> === पूर्वज, मृत्यू आणि धार्मिक विधी === कुटुंब आणि पूर्वजांशी संबंधित धार्मिक विधींचा उल्लेख ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय साहित्यामध्ये आढळतो. विवाह, मृत्यू आणि पुनर्विवाह यांसारख्या प्रसंगी धार्मिक विधी, सामाजिक मान्यता आणि कुटुंबीय संबंध यांच्यातील परस्परसंबंध विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात नोंदविण्यात आले आहेत.<ref name="Enthoven1922" /> या नोंदींवरून ग्रामीण समाजात धार्मिक विधी आणि सामाजिक मान्यता यांचा परस्परसंबंध होता असे दिसते. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विशिष्ट काळातील आणि विशिष्ट सामाजिक समूहांवरील मानववंशशास्त्रीय निरीक्षणांवर आधारित आहेत. त्यामुळे त्यांतील वर्णने आधुनिक काळातील संपूर्ण कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनाला थेट लागू करता येत नाहीत. === लोककथा आणि लोकपरंपरा === कोकणातील लोकसंस्कृतीमध्ये देवता, स्थानिक वीरपुरुष, ग्रामपरंपरा, धार्मिक स्थळे, जत्रा, आख्यायिका आणि मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान आहे. ब्रिटिशकालीन गॅझेटियरमध्ये कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित स्थानिक देवता, धार्मिक स्थळे आणि उत्सवांचे उल्लेख आढळतात.<ref name="KolabaJanjira1883" /> तथापि उपलब्ध प्रमुख गॅझेटियर आणि एन्थोव्हन यांच्या मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये कुणबी समाजाच्या स्वतंत्र लोककथांचा किंवा स्वतंत्र कथासंग्रहाचा पुरेसा सुसंगत पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे विशिष्ट लोककथा कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा म्हणून नोंदविणे योग्य ठरणार नाही. कोकणातील लोकपरंपरांचा अभ्यास व्यापक प्रादेशिक लोकसाहित्याच्या संदर्भात करणे अधिक योग्य ठरते. एखादी लोककथा, आख्यायिका, धार्मिक परंपरा किंवा मौखिक स्मृती विशिष्ट कुणबी गाव, कुटुंब किंवा स्थानिक समुदायाशी संबंधित असल्यास तिचा स्वतंत्र स्थानिक स्रोतांच्या आधारे अभ्यास करता येतो. अशा स्थानिक सांस्कृतिक आणि ग्रामीण परंपरांच्या संदर्भात ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हा पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट लोककथेचा पुरावा त्या ग्रंथात प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्यासच संबंधित विधानासाठी त्याचा संदर्भ द्यावा.<ref name="घोलम2025"/> === लोकगीते आणि मौखिक परंपरा === कृषीप्रधान ग्रामीण समाजात श्रम, सण, विवाह, धार्मिक विधी आणि ऋतूचक्र यांच्याशी संबंधित मौखिक परंपरांना महत्त्वाचे स्थान होते. कोकणातील ग्रामीण लोकजीवनाच्या वर्णनांमध्ये धार्मिक उत्सव, स्थानिक देवता, जत्रा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथांचा उल्लेख आढळतो. या व्यापक ग्रामीण सांस्कृतिक वातावरणातून विविध प्रकारच्या मौखिक परंपरा विकसित झाल्या असण्याची शक्यता आहे.<ref name="KolabaJanjira1883" /> मात्र एखादे विशिष्ट लोकगीत हे ‘कुणबी लोकगीत’ आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गीताचा कुणबी समाजाशी स्पष्ट संबंध दर्शविणारा विश्वसनीय स्रोत आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ कोकणात किंवा ग्रामीण समाजात प्रचलित असल्याच्या आधारावर सामान्य लोकगीतांना कुणबी समाजाची स्वतंत्र सांस्कृतिक निर्मिती म्हणून वर्गीकृत करणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक लोकगीते, म्हणी, आख्यायिका आणि मौखिक स्मृती यांचा अभ्यास करताना त्यांचे भौगोलिक क्षेत्र, संबंधित समुदाय, प्रसंग आणि मौखिक परंपरेतील वापर यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. अशा स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे दस्तऐवजीकरण कोकणातील ग्रामीण सामाजिक इतिहासाच्या अभ्यासासाठी पूरक ठरू शकते. === कोकणी लोकसंस्कृतीशी संबंध === कोकणातील कुणबी समाजाची धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख व्यापक कोकणी ग्रामीण संस्कृतीपासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदेवता, स्थानिक देवता, कृषीचक्र, जत्रा, कुटुंबीय धार्मिक प्रथा, विवाहविधी आणि स्थानिक सामाजिक संस्था यांसारख्या अनेक सांस्कृतिक बाबी कोकणातील विविध ग्रामीण समुदायांमध्ये आढळत असल्याचे गॅझेटियरमधील वर्णनांवरून दिसते.<ref name="KolabaJanjira1883" /> त्यामुळे कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती ही पूर्णपणे बंदिस्त किंवा इतर ग्रामीण समुदायांपासून स्वतंत्र अशी सांस्कृतिक व्यवस्था होती, असे मानणे योग्य ठरणार नाही. तिचा विकास स्थानिक कृषीजीवन, ग्रामसंस्था, धार्मिक परंपरा आणि कोकणातील व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणाशी असलेल्या परस्परसंबंधातून झाला असण्याची शक्यता अधिक आहे. या संदर्भात स्थानिक ग्रामीण जीवन, सांस्कृतिक परंपरा आणि सामाजिक स्मृतींचे दस्तऐवजीकरण करणारे अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी ठरू शकते. तथापि त्यातील विशिष्ट माहिती ज्या स्थानिक परंपरेशी संबंधित आहे, त्याच मर्यादित संदर्भात तिचा वापर करणे अधिक योग्य ठरेल.<ref name="घोलम2025" /> === धार्मिक जीवन आणि सामाजिक संघटना === धार्मिक प्रथा आणि सामाजिक संघटना यांचा परस्परसंबंध पारंपरिक ग्रामीण जीवनात महत्त्वाचा होता. विवाह, धार्मिक विधी, सामाजिक नियम आणि सामुदायिक व्यवहार यांमध्ये कुटुंब, नातेसंबंध आणि समुदायातील ज्येष्ठ व्यक्तींची भूमिका असल्याचे ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्ये आढळते.<ref name="Enthoven1922" /> एन्थोव्हन यांच्या नोंदींमध्ये विविध सामाजिक समूहांच्या संदर्भात जातपंचायत, सामाजिक नियम, विवाहसंस्था आणि धार्मिक प्रथांचा परस्परसंबंध वर्णन केला आहे. काही समूहांमध्ये सामाजिक नियमांचे उल्लंघन झाल्यास दंड, सामुदायिक भोजन किंवा इतर सामाजिक उपायांचा वापर केला जात असल्याचेही नमूद आहे.<ref name="Enthoven1922" /> या संस्था आधुनिक न्यायालये किंवा प्रशासकीय यंत्रणांप्रमाणे औपचारिक कायदेशीर संस्था नव्हत्या. त्या स्थानिक समुदायाच्या सामाजिक नियंत्रण, परस्पर संबंध आणि रूढींचे पालन यांसाठी कार्य करणाऱ्या पारंपरिक सामाजिक पद्धती होत्या. तथापि एन्थोव्हन यांच्या नोंदी विविध समुदायांवर आधारित असल्यामुळे त्यातील प्रत्येक प्रथा संपूर्ण कोकणातील किंवा सर्व कुणबी समूहांना समानपणे लागू होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता === कोकणातील कुणबी समाजाला एकसंध धार्मिक पद्धती असलेला समूह मानणे योग्य ठरणार नाही. वेगवेगळ्या गावांतील ग्रामदेवता, कुटुंबीय धार्मिक परंपरा, देवक, स्थानिक देवतांची उपासना आणि प्रादेशिक धार्मिक प्रभाव यांमुळे धार्मिक आचारांमध्ये विविधता निर्माण झाली होती. ब्रिटिशकालीन मानववंशशास्त्रीय नोंदींमध्येही विविध सामाजिक समूहांच्या धार्मिक प्रथा, देवतांची उपासना आणि स्थानिक धार्मिक परंपरांमध्ये प्रादेशिक भिन्नता असल्याचे दिसते.<ref name="Enthoven1922" /> सावंतवाडी आणि दक्षिण कोकणातील धार्मिक लोकसंख्येच्या ऐतिहासिक नोंदींमध्ये विविध हिंदू धार्मिक परंपरा तसेच स्थानिक देवता आणि आत्म्यांशी संबंधित उपासनेचे प्रकार आढळतात. १८७२ च्या सावंतवाडीच्या नोंदींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोक विशिष्ट पंथाशी संबंधित नसून स्थानिक देवता आणि आत्म्यांची पूजा करीत असल्याचे स्वतंत्र वर्गीकरण करण्यात आले होते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> ही नोंद कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक आकडेवारी नाही; ती त्या काळातील सावंतवाडी संस्थानातील व्यापक धार्मिक लोकसंख्येचे वर्गीकरण आहे. त्यामुळे तिचा उपयोग कुणबी समाजाची स्वतंत्र धार्मिक स्थिती निश्चित करण्यासाठी न करता दक्षिण कोकणातील तत्कालीन व्यापक धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण समजून घेण्यासाठी करणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="RatnagiriSavantvadi1880" /> === ऐतिहासिक स्रोतांच्या मर्यादा === कुणबी समाजाच्या धार्मिक आणि लोकसंस्कृतीविषयी उपलब्ध प्रमुख ऐतिहासिक स्रोतांमध्ये ब्रिटिशकालीन गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांचा मोठा वाटा आहे. हे स्रोत तत्कालीन प्रशासकीय अधिकारी आणि मानववंशशास्त्रज्ञ यांच्या निरीक्षणांवर आधारित असल्यामुळे त्यांतील वर्णने त्या काळातील प्रशासकीय वर्गीकरण, सामान्यीकरणे आणि निरीक्षकांच्या दृष्टिकोनाने प्रभावित असू शकतात.<ref name="Enthoven1922" /> त्यामुळे या स्रोतांमध्ये नोंदविलेली एखादी धार्मिक प्रथा संपूर्ण कुणबी समाजाची सार्वत्रिक परंपरा होती, असे गृहीत धरता येत नाही. विशेषतः ग्रामदेवता, कुलदैवत, देवक, लोककथा, लोकगीते आणि कृषीविधी यांचा अभ्यास करताना त्यांचा प्रदेश, गाव, कुटुंब आणि सामाजिक उपगट यांनुसार बदलणारा संदर्भ विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="Enthoven1922" /> === धार्मिक आणि लोकसांस्कृतिक वारशाचे ऐतिहासिक महत्त्व === उपलब्ध पुराव्यांवरून कोकणातील कुणबी समाजाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामजीवन, कुटुंबीय परंपरा, देवक, स्थानिक देवता, विवाहविधी आणि कृषीप्रधान जीवन यांचे परस्परसंबंध दिसून येतात. या धार्मिक-सांस्कृतिक संस्था केवळ धार्मिक आचरणापुरत्या मर्यादित नव्हत्या; त्या कुटुंब, विवाह, ग्रामसमुदाय आणि सामाजिक संबंधांच्या संघटनेशीही संबंधित होत्या.<ref name="Enthoven1922" /> या पार्श्वभूमीवर कोकणातील कुणबी समाजाची लोकसंस्कृती समजून घेताना ‘कुणबींची स्वतंत्र संस्कृती’ आणि ‘कोकणातील व्यापक ग्रामीण संस्कृती’ यांना परस्परविरोधी मानण्याऐवजी त्यांच्यातील परस्परसंबंध, सांस्कृतिक देवाणघेवाण आणि प्रादेशिक विविधता यांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. स्थानिक सांस्कृतिक परंपरा, ग्रामीण जीवन आणि सामाजिक स्मृतींच्या अभ्यासासाठी अनंत नर्मदा सखाराम घोलम यांचे ‘खडीकोळवण : सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि ग्रामीण जीवन’ हे पुस्तक पूरक संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकते; मात्र विशिष्ट धार्मिक प्रथा किंवा लोकपरंपरेचा दावा करताना त्या पुस्तकातील संबंधित प्रत्यक्ष मजकुराशी संदर्भ जुळविणे आवश्यक आहे.<ref name="घोलम2025" /> == लोकसंख्याशास्त्र == कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षण आणि नंतरच्या जनगणना-अभिलेखांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. या स्रोतांमध्ये कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांचे वर्गीकरण काळानुसार बदललेले दिसते. विशेषतः कुणबी, मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांसारख्या संज्ञांचा वापर वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये समान पद्धतीने झालेला नव्हता. त्यामुळे विविध जनगणनांतील आकडे थेट एकत्र करून आधुनिक काळातील कुणबी लोकसंख्येचा अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरत नाही.<ref name="Baines1881" /><ref name="CensusBombay1901" /><ref name="CensusBombay1911" /> === १८८१ची जनगणना === १८८१ची जनगणना ही बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील कुणबी आणि संबंधित कृषक समूहांच्या लोकसंख्येचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ऐतिहासिक स्रोत आहे. जनगणना अहवालात जे. ए. बेन्स यांनी ‘Maratha Kunbi’ हा व्यापक कृषक समूह मानला असून त्यात दख्खनातील कुणबी तसेच कोकणात ‘Maratha’ म्हणून नोंदविल्या जाणाऱ्या संबंधित समूहांचा समावेश केला होता. अहवालात या दोन समूहांमधील भेद अनेक ठिकाणी स्पष्ट नसून काही बाबतींत तो प्रशासकीय वर्गीकरणावर अवलंबून असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="Baines1881" /> १८८१ च्या अहवालातील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या आकडेवारीनुसार २,०५,७८४ कुणबी आणि सुमारे २,७१,००० मराठा अशी नोंद करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या काळातील रत्‍नागिरी जिल्ह्यात कुणबी हा मोठ्या संख्येचा कृषक समूह होता, असे जनगणना-अभिलेखावरून दिसते.<ref name="Baines1881" /> या आकडेवारीचा अर्थ लावताना १८८१ च्या जनगणनेतील ‘Maratha Kunbi’ आणि ‘Kunbi’ या वर्गांची व्याप्ती आधुनिक महाराष्ट्रातील प्रशासकीय कुणबी वर्गाशी समान नव्हती, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे २,०५,७८४ हा आकडा आधुनिक रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कुणबी लोकसंख्येशी थेट तुलनेसाठी वापरणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="Baines1881" /> === १९०१ची जनगणना === १९०१ च्या जनगणनेत बॉम्बे प्रेसिडेन्सीतील जातीय वर्गीकरणाची पद्धत १८८१ च्या तुलनेत बदललेली दिसते. मुंबई शहराच्या जनगणना अहवालात ‘Kunbi (Maratha)’ ही संज्ञा वापरण्यात आली असून काही स्थानिक विभागांमध्ये या वर्गाचे प्रमाण लक्षणीय असल्याचे नमूद केले आहे. डोंगरी, पहिला नागपाडा आणि कुंभारवाडा या विभागांमध्ये ‘Kunbi (Maratha)’ लोकसंख्येचे प्रमाण अनुक्रमे ४७ टक्के, ३४ टक्के आणि २८ टक्के असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="CensusBombay1901"/> १९०१ च्या जनगणनेतील मुंबईच्या स्थलांतरविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी हा मुंबईला स्थलांतरित लोकसंख्या पुरविणाऱ्या प्रमुख जिल्ह्यांपैकी एक असल्याचे नमूद आहे. त्या वेळी मुंबईतील एकूण स्थलांतरित लोकसंख्येपैकी सुमारे १,४६,००० व्यक्ती रत्‍नागिरी जिल्ह्यात जन्मलेल्या होत्या; हे प्रमाण स्थलांतरित लोकसंख्येच्या सुमारे २४.५ टक्के होते. त्यामुळे विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी रत्‍नागिरी आणि मुंबई यांच्यातील लोकसंख्याशास्त्रीय संबंध लक्षणीय होते.<ref name="CensusBombay1901Presidency">{{cite report |author=India. Census Commissioner |title=Census of India, 1901: Bombay Presidency |publisher=Government Central Press |year=1902 }}</ref> मात्र मुंबईत स्थलांतरित झालेल्या रत्‍नागिरीकरांना कुणबी म्हणून वर्गीकृत करता येत नाही. रत्‍नागिरीहून होणारे स्थलांतर विविध सामाजिक आणि धार्मिक समूहांचे होते. त्यामुळे जिल्हानिहाय स्थलांतराची आकडेवारी आणि कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या यांची थेट समानता करणे ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक ठरणार नाही.<ref name="CensusBombay1901Presidency"/> === १९११ची जनगणना === १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि मराठा या समूहांचे वर्गीकरण पुन्हा बदललेले दिसते. अधिकृत जनगणना अहवालानुसार १९०१मध्ये ‘Mahratha Kunbis’ ज्या पद्धतीने वर्गीकृत करण्यात आले होते, त्यांचे १९११मध्ये कुणबी या वर्गाशी संबंध जोडण्यात आले. १९११ च्या जनगणनेत कुणबी आणि कानबी यांच्या विविध उपगटांची नोंद करण्याचाही प्रयत्न करण्यात आला होता. त्यामुळे १९०१ आणि १९११ च्या आकडेवारीची तुलना करताना दोन्ही जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीतील फरक विचारात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="CensusBombay1911"/> १९११ च्या अधिकृत जनगणनेत ‘Kunbi Maratha’ हा कुणबी या शीर्षकाखाली दाखविण्यात आला, तर दख्खनी आणि कोकणी मराठा यांना मराठा या शीर्षकाखाली वर्गीकृत करण्यात आले. यावरून ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये समान किंवा संबंधित सामाजिक समूहांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या जनगणनांमध्ये बदलत असल्याचे दिसून येते.<ref name="CensusBombay1911"/> या वर्गीकरणातील बदलामुळे १९०१ आणि १९११ च्या जनगणना आकडेवारीची थेट तुलना करणे सावधगिरीने करणे आवश्यक आहे. एका जनगणनेत एखादा समूह ज्या शीर्षकाखाली नोंदविला गेला होता, त्याच समूहाला पुढील जनगणनेत वेगळ्या शीर्षकाखाली समाविष्ट केले जाऊ शकत होते. त्यामुळे ऐतिहासिक जातीय लोकसंख्येचे विश्लेषण करताना केवळ संख्यात्मक आकडे न पाहता संबंधित जनगणनेची वर्गीकरणपद्धतीही तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="CensusBombay1911"/> === १९३१ची जनगणना === १९३१ची जनगणना ब्रिटिश भारतातील जातीय वर्गीकरणाच्या शेवटच्या व्यापक जनगणनांपैकी एक होती. बॉम्बे प्रांतातील या जनगणनेच्या विविध तक्त्यांमध्ये जात, उपजात आणि प्रादेशिक वर्गीकरण स्वतंत्र पद्धतीने हाताळण्यात आले होते. त्यामुळे या जनगणनेतील कुणबी, मराठा, मराठा-कुणबी किंवा संबंधित संज्ञांचा वापर करताना संबंधित तक्ता आणि त्यामागील वर्गीकरणपद्धती तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Census1931Bombay"/> १९३१नंतर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये सर्व जातींची संपूर्ण लोकसंख्या पूर्वीच्या पद्धतीने सातत्याने प्रकाशित करण्यात आली नाही. त्यामुळे १९३१नंतरच्या कालखंडासाठी कुणबी समाजाची अखिल भारतीय किंवा कोकणातील सातत्यपूर्ण जातीनिहाय जनगणना-कालमालिका तयार करणे शक्य होत नाही. === १९६१ चे कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण === १९६१ च्या जनगणना कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील निवडक गावांचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण करण्यात आले. त्याअंतर्गत सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाचे स्वतंत्र ग्रामसर्वेक्षण मोनोग्राफ प्रसिद्ध करण्यात आले. हा ग्रंथ महाराष्ट्रातील निवडक ३५ गावांच्या ग्रामसर्वेक्षण मालिकेचा भाग होता आणि त्यामध्ये संबंधित गावाच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक जीवनाचे सविस्तर दस्तऐवजीकरण करण्यात आले होते.<ref name="Kunkeri1966"/> कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षणात कुटुंबरचना, व्यवसाय, जमीनधारणा, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक जीवन आणि सांस्कृतिक जीवन यांसंबंधी माहिती संकलित करण्यात आली होती. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेचा सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करण्यासाठी हे सर्वेक्षण महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत ठरते.<ref name="Kunkeri1966"/> कुंकेरीच्या पुढील दीर्घकालीन अभ्यासांमध्ये १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील लोकसंख्या, सामाजिक रचना, जमीनधारणा, व्यवसाय आणि स्थलांतर यांची तुलना करण्यात आली आहे. या अभ्यासातून दीर्घकाळ चाललेल्या स्थलांतरामुळे गावाच्या सामाजिक आणि आर्थिक जीवनात बदल झाले असले तरी काही सामाजिक आणि जमीनधारणेशी संबंधित रचनांमध्ये सातत्यही राहिल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019"/> === २००१–२०११ : कोकणातील जिल्हानिहाय लोकसंख्या बदल === २००१ ते २०११ या कालावधीत कोकणातील जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत वेगवेगळ्या प्रकारचे बदल झाले. मात्र आधुनिक भारतीय जनगणनेमध्ये ‘कुणबी’ ही स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय लोकसंख्या श्रेणी नियमितपणे प्रकाशित करण्यात आलेली नसल्यामुळे, जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येतील वाढ किंवा घट यावरून कुणबी समाजाची स्वतंत्र लोकसंख्या किंवा तिचा वाढीचा दर निश्चित करता येत नाही.<ref name="PopulationFinder2011">{{cite web |title=Population Finder 2011 |publisher=Office of the Registrar General and Census Commissioner, India |url=https://censusindia.gov.in/census.website/en/data/population-finder }}</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. २००१मध्ये ही लोकसंख्या १६,९६,७७७ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या दशकात रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत ८१,७०८ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे ४.८ टक्के राहिला.<ref name="RatnagiriPopulation2001">{{cite report |title=District Census Handbook: Ratnagiri, Census of India 2001 |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2006 }}</ref><ref name="RatnagiriPopulation2011">{{cite report |title=Census of India 2011 — Maharashtra — District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची २०११मधील लोकसंख्या ८,४९,६५१ होती. २००१मध्ये ती सुमारे ८,६८,८२५ होती. त्यामुळे २००१ ते २०११ या कालावधीत सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या लोकसंख्येत १९,१७४ व्यक्तींची घट झाली आणि दशकातील लोकसंख्या वाढीचा दर उणे २.२ टक्के राहिला.<ref name="SindhudurgPopulation2011">{{cite report |title=Census of India 2011 — Maharashtra — District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref name="SindhudurgPopulation2001">{{cite report |title=Final population totals, Maharashtra, District Sindhudurg — 2001 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2001 }}</ref> २०११ च्या जनगणनेच्या वेळी पालघर हा स्वतंत्र जिल्हा नव्हता. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेतील पालघरची लोकसंख्या स्वतंत्र जिल्हा म्हणून मोजलेली नव्हती. तथापि, सध्याच्या पालघर जिल्ह्याच्या भौगोलिक क्षेत्राशी संबंधित २०११ची पुनर्गणित लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती.<ref name="PalgharDistrict">{{cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ }}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या जिल्हानिहाय जनगणना आकडेवारीनुसार २०११ मध्ये पालघरची लोकसंख्या २९.९० लाख, रायगडची २६.३४ लाख, रत्‍नागिरीची १६.१५ लाख आणि सिंधुदुर्गची ८.५० लाख होती. या आकडेवारीचा वापर करताना संबंधित जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणनेतील प्रशासकीय सीमांमधील बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="DistrictwisePopulationMaharashtra">{{cite web |title=Districtwise Total & Tribal Population as per 1991, 2001 & 2011 Census of Maharashtra State |publisher=Tribal Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation |access-date=2026-08-22 |archive-date=2026-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260511115559/https://trti.maharashtra.gov.in/districtwiseTotalPopulation |url-status=dead }}</ref> === आधुनिक जनगणनेमध्ये कुणबी लोकसंख्येची स्थिती === स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या नियमित जनगणनांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती यांची स्वतंत्र लोकसंख्या आकडेवारी प्रसिद्ध करण्यात आली आहे; मात्र सर्व जातींची स्वतंत्र आणि सर्वसमावेशक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित करण्यात आलेली नाही. २०११ च्या जनगणनेच्या प्राथमिक लोकसंख्या सारांशामध्ये लोकसंख्या, लिंग, वयोगट, अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, कामाची स्थिती आणि इतर सामाजिक-आर्थिक निर्देशकांची माहिती उपलब्ध आहे; ‘कुणबी’ या स्वतंत्र सर्वसमावेशक जातीय वर्गाची जिल्हानिहाय लोकसंख्या त्यामध्ये दिलेली नाही.<ref name="PopulationFinder2011" /> त्यामुळे २०११ च्या जनगणनेच्या आधारे रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर किंवा ठाणे या जिल्ह्यांसाठी ‘कुणबी लोकसंख्या अमुक टक्के’ असा अधिकृत जनगणना आकडा निश्चित करता येत नाही. जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या आणि त्या जिल्ह्यातील कुणबी समाजाची जातीनिहाय लोकसंख्या या दोन वेगळ्या सांख्यिक संकल्पना आहेत. २०११ च्या जनगणनेत पालघरच्या सध्याच्या भौगोलिक क्षेत्राची एकूण लोकसंख्या २९,९०,११६ इतकी होती; त्यापैकी अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या ११,१८,००८ होती. ही आकडेवारी जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या किंवा अनुसूचित जमातींची लोकसंख्या दर्शवते; तिच्यावरून कुणबी समाजाची लोकसंख्या निश्चित करता येत नाही.<ref name="PalgharDistrict" /> काही सामाजिक संस्था, राजकीय व्यक्ती, संशोधक किंवा माध्यमांनी कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येबाबत विविध अंदाज व्यक्त केलेले असू शकतात. मात्र अशा अंदाजांना अधिकृत जनगणना आकडेवारीपासून स्वतंत्र ठेवणे आवश्यक आहे. विश्वसनीय अधिकृत जातीनिहाय जनगणना उपलब्ध नसताना अशा अंदाजांना कुणबी समाजाची अधिकृत लोकसंख्या म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येचा ऐतिहासिक अभ्यास करताना ब्रिटिशकालीन जनगणना, जिल्हानिहाय गॅझेटियर, ग्रामसर्वेक्षणे आणि उपलब्ध आधुनिक जनगणना आकडे यांचा स्वतंत्र संदर्भात उपयोग करणे आवश्यक आहे. वेगवेगळ्या कालखंडांतील वर्गीकरणपद्धती आणि प्रशासकीय सीमा भिन्न असल्यामुळे त्यांची थेट तुलना करून आधुनिक कुणबी लोकसंख्येचा निश्चित अंदाज काढणे पद्धतशीरदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही. === २०२७ ची जातीनिहाय जनगणना === भारत सरकारने २०२७ची जनगणना घेण्याचा निर्णय अधिकृतपणे जाहीर केला असून, ३० एप्रिल २०२५ रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या राजकीय व्यवहार समितीच्या बैठकीत आगामी जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. यामुळे स्वातंत्र्यानंतर प्रथमच अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींपलीकडे सर्व सामाजिक समूहांची जातीनिहाय गणना जनगणनेच्या मुख्य प्रक्रियेचा भाग होणार आहे.<ref name="CasteEnumeration2025">{{cite web |title=Cabinet approves Caste enumeration in the upcoming Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=30 April 2025 |url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2125526 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेची संदर्भ तारीख सामान्य क्षेत्रांसाठी १ मार्च २०२७ निश्चित करण्यात आली आहे. लडाख तसेच जम्मू आणि काश्मीर, हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील असिंक्रोनस हिमाच्छादित क्षेत्रांसाठी संदर्भ तारीख १ ऑक्टोबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे. या संदर्भ तारखांबाबतची अधिसूचना १६ जून २०२५ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आली.<ref name="Census2027ReferenceDate">{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ची जनगणना दोन टप्प्यांत घेण्यात येणार आहे. पहिल्या टप्प्यात घरांची यादी आणि गृहनिर्माणविषयक माहिती संकलित केली जाईल, तर दुसऱ्या टप्प्यात व्यक्तिनिहाय लोकसंख्या गणना केली जाईल. जातीनिहाय माहिती दुसऱ्या टप्प्यात संकलित केली जाणार आहे.<ref name="Census2027TwoPhases">{{cite web |title=Population Census-2027 to be conducted in two phases along with enumeration of castes |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 June 2025 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2133845 }}</ref> २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय माहिती संकलित करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे भविष्यात कुणबी, मराठा-कुणबी, कुणबी-मराठा आणि इतर सामाजिक समूहांच्या लोकसंख्येबाबत अधिक व्यापक अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. तथापि जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत निकाल प्रकाशित होईपर्यंत २०२७ची जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध आहे असे मानता येणार नाही. केंद्र सरकारने २०२६मध्येही स्पष्ट केले आहे की जातीनिहाय प्रश्नांसह दुसऱ्या टप्प्याची प्रश्नावली स्वतंत्रपणे अंतिम करून अधिसूचित केली जाणार आहे.<ref name="CasteBasedCensus2026">{{cite web |title=Caste Based Census |publisher=Press Information Bureau, Government of India |date=4 February 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223099 }}</ref> === लोकसंख्याशास्त्रीय आकडेवारीची तुलना करताना आवश्यक सावधगिरी === कोकणातील कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येची दीर्घकालीन तुलना करताना ऐतिहासिक जनगणनांमधील वर्गीकरणपद्धतीचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’, ‘कुळवाडी’ आणि त्यासारख्या संज्ञांची व्याप्ती वेगवेगळ्या काळात आणि वेगवेगळ्या प्रशासकीय प्रदेशांत बदलत गेली. त्यामुळे विविध जनगणनांतील समान किंवा समानार्थी वाटणाऱ्या संज्ञांना आजच्या प्रशासकीय जातवर्गांशी थेट समान मानता येत नाही.<ref name="Baines1881" /><ref name="CensusBombay1901Presidency" /> दुसरी महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशकालीन प्रशासकीय जिल्ह्यांच्या सीमा आजच्या जिल्ह्यांच्या सीमांपेक्षा वेगळ्या होत्या. रत्‍नागिरी, कोलाबा, सावंतवाडी आणि इतर ऐतिहासिक जिल्ह्यांच्या सीमा काळानुसार बदलल्या आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जिल्ह्याची लोकसंख्या आजच्या त्याच नावाच्या जिल्ह्याशी थेट तुलना करताना प्रशासकीय पुनर्रचनेचा विचार करणे आवश्यक आहे. तिसरी बाब म्हणजे जनगणना अधिकाऱ्यांनी केलेले प्रशासकीय वर्गीकरण आणि संबंधित व्यक्ती किंवा समूहांची स्थानिक सामाजिक ओळख यांच्यात फरक असण्याची शक्यता होती. त्यामुळे जनगणनेतील एखाद्या शीर्षकाखाली नोंद झालेली संपूर्ण लोकसंख्या आधुनिक काळातील त्याच नावाच्या सामाजिक समूहाशी तंतोतंत संबंधित होती असे गृहीत धरता येत नाही. चौथी बाब म्हणजे १९३१नंतर सर्व जातींची सातत्यपूर्ण आणि तुलनात्मक जातीनिहाय लोकसंख्या नियमित जनगणनेत प्रकाशित झालेली नाही. त्यामुळे १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून आजपर्यंत कुणबी समाजाची अखंड आणि तुलनायोग्य जातीनिहाय लोकसंख्या-मालिका तयार करणे शक्य होत नाही. १९५१ च्या अधिकृत जातीनिहाय अंदाजपत्रकातही पूर्वीच्या जनगणनांमध्ये ‘महरत्ता-कुणबी’ आणि ‘कुणबी’ यांचे वर्गीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे झाले असल्याचे दिसते.<ref name="CensusClassification1951" /> या कारणांमुळे १८८१मधील कुणबी किंवा मराठा-कुणबी संख्या, १९०१मधील मराठा-कुणबी संख्या, १९११मधील कुणबी किंवा कुणबी-मराठा वर्गीकरण आणि आधुनिक प्रशासकीय कुणबी वर्ग यांना एका सलग आणि तुलनायोग्य सांख्यिक मालिकेप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. === लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष === उपलब्ध ऐतिहासिक जनगणना नोंदींवरून रत्‍नागिरीसह कोकणातील काही भागांमध्ये कुणबी हा १९व्या शतकातील महत्त्वाच्या कृषक समूहांपैकी एक होता असे दिसून येते. १८८१ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या जनगणना अहवालात रत्‍नागिरी जिल्ह्यासाठी २,०५,७८४ कुणबींची नोंद करण्यात आली होती. मात्र त्या काळातील ‘कुणबी’ या वर्गीकरणाची व्याप्ती आणि आजच्या प्रशासकीय कुणबी वर्गाची व्याप्ती समान नसल्यामुळे हा आकडा आधुनिक लोकसंख्येशी थेट तुलना करण्यासाठी वापरता येत नाही.<ref name="Baines1881" /> १९०१ आणि १९११ च्या जनगणनांमध्ये मराठा आणि कुणबी यांच्याशी संबंधित वर्गीकरणात झालेले बदल हे ऐतिहासिक लोकसंख्याशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ संख्यात्मक आकडे पाहणे पुरेसे नसल्याचे दर्शवतात. प्रत्येक जनगणनेतील जातीय शीर्षके, उपविभाग आणि वर्गीकरणाची पद्धत स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="CensusBombay1901Presidency" /><ref name="CensusBombay1911" /> १९५१ च्या अधिकृत ‘जातीनिहाय लोकसंख्येचे अंदाज’ या अहवालातही ‘महरत्ता-कुणबी’, ‘कुणबी-कुळवाडी किंवा कणबी’, ‘तिरोळे कुणबी’ आणि इतर संबंधित गट स्वतंत्रपणे दाखविण्यात आले आहेत. यावरून ऐतिहासिक सरकारी आकडेवारीतही कुणबीशी संबंधित विविध सामाजिक नावांचे स्वतंत्र वर्गीकरण केले जात असल्याचे दिसते.<ref name="CensusClassification1951" /> त्यामुळे सध्याच्या काळात कोकणातील कुणबी समाजाची स्वतंत्र अधिकृत जिल्हानिहाय टक्केवारी उपलब्ध आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड, ठाणे किंवा पालघर या जिल्ह्यांसाठी आधुनिक कुणबी लोकसंख्येची निश्चित टक्केवारी सांगण्यासाठी जातीनिहाय अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. २०२७ च्या जनगणनेत जातीनिहाय गणना समाविष्ट करण्यात आल्यामुळे भविष्यात या प्रश्नासाठी अधिक व्यापक अधिकृत सांख्यिक आधार उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. मात्र २०२७ची जनगणना पूर्ण होऊन तिचे अधिकृत जातीनिहाय निकाल प्रकाशित होईपर्यंत कुणबी समाजाच्या आधुनिक लोकसंख्येबाबत कोणताही निश्चित राष्ट्रीय किंवा जिल्हानिहाय आकडा अधिकृत मानता येणार नाही.<ref name="CasteEnumeration2025" /> == आधुनिक प्रशासकीय आणि कायदेशीर स्थिती == महाराष्ट्रातील कुणबी समाजाची आधुनिक प्रशासकीय ओळख ही राज्य शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादी, जात प्रमाणपत्रे आणि जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेशी संबंधित आहे. ऐतिहासिक जनगणना आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्यात ‘कुणबी’, ‘कणबी’, ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांसारख्या संज्ञांचा वेगवेगळ्या संदर्भांत वापर झालेला आढळतो. मात्र आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण हे संबंधित काळातील अधिकृत शासन निर्णय, मागासवर्गीयांच्या याद्या, लागू कायदे आणि न्यायालयीन निर्णय यांच्या आधारे निश्चित केले जाते.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> === महाराष्ट्रातील इतर मागासवर्गीय वर्गीकरण === महाराष्ट्र शासनाच्या १३ मे २०२५ रोजीच्या अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ ही इतर मागासवर्गीय प्रवर्गातील अनुक्रमांक ८३वरील नोंद आहे. या नोंदीखाली ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’, ‘लेवा पाटीदार’, ‘मराठा कुणबी’, ‘कुणबी मराठा’, ‘तिलोरी कुणबी’, ‘तिल्लोरी कुणबी’ आणि ‘ति. कुणबी’ या उपसंज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> ही यादी आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण दर्शविते. या यादीतील विविध उपसंज्ञांचा एकत्रित समावेश आहे म्हणून त्या सर्व संज्ञांची ऐतिहासिक उत्पत्ती एकच आहे किंवा त्या प्रत्येक ऐतिहासिक कालखंडात समान अर्थाने वापरल्या गेल्या होत्या, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी : ऐतिहासिक प्रशासकीय पार्श्वभूमी === कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणात काळानुसार बदल झाले. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात या बदलांचा ऐतिहासिक संदर्भ नोंदविला आहे. न्यायालयाच्या नोंदीनुसार २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावात ‘Kunbi (except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ यांचा एका वर्गात, तर ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचा इतर मागास समुदायांच्या यादीत स्वतंत्रपणे समावेश करण्यात आला होता. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिली.<ref name="Thorat2002" /> न्यायालयाने पुढे नमूद केले आहे की १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या ठरावाद्वारे स्वतंत्र इतर मागासवर्गीय यादी प्रसिद्ध करण्यात आली आणि त्यामध्ये ‘Kunbi caste’ ही अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाच्या निरीक्षणानुसार १९६७पासून कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट करण्यात आली.<ref name="Thorat2002" /> या ऐतिहासिक प्रशासकीय नोंदींवरून कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या वर्गीकरणात कालानुसार आणि प्रदेशानुसार फरक राहिला असल्याचे दिसते. त्यामुळे आजच्या प्रशासकीय यादीचा अर्थ लावताना त्या काळातील शासन ठराव आणि संबंधित न्यायालयीन नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात एखाद्या व्यक्तीच्या जात दाव्याची प्रशासकीय मान्यता ही केवळ आडनाव, सामाजिक संबोधन किंवा ऐतिहासिक साहित्याच्या आधारे निश्चित होत नाही. संबंधित व्यक्तीच्या जात दाव्याचा विचार करताना सक्षम प्राधिकरणाकडून जात प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया आणि त्यानंतर आवश्यक असल्यास जात वैधता पडताळणीची प्रक्रिया लागू होते. जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत जुन्या शासकीय अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, महसूल अभिलेख, जन्म-मृत्यू नोंदी आणि इतर संबंधित दस्तऐवजांचा पुरावा म्हणून विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणता पुरावा ग्राह्य धरायचा आणि त्याचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे, हे संबंधित कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. त्यामुळे ऐतिहासिक गॅझेटियर, जनगणना किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांमध्ये ‘कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीला आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत कुणबी जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता मिळणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. === ऐतिहासिक नोंदी आणि आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरण === ब्रिटिशकालीन जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य हे कुणबी समाजाच्या ऐतिहासिक अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत; मात्र ते स्वतःहून आधुनिक जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधतेचा अंतिम प्रशासकीय आधार ठरत नाहीत. आधुनिक प्रशासकीय प्रक्रियेत संबंधित कालखंडातील अधिकृत नोंदी, शासन निर्णय, लागू कायदे, नियम आणि सक्षम प्राधिकरण किंवा न्यायालयाचे निर्णय यांना महत्त्व प्राप्त होते.<ref name="Thorat2002" /> त्यामुळे कुणबी समाजाच्या आधुनिक प्रशासकीय स्थितीचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक सामाजिक ओळख, ब्रिटिशकालीन वर्गीकरण आणि विद्यमान शासकीय वर्गीकरण यांच्यात स्पष्ट भेद ठेवणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान यादीत कुणबीचा इतर मागासवर्गीय प्रवर्गात समावेश असला तरी एखाद्या व्यक्तीचा विशिष्ट जात दावा स्वतंत्र प्रशासकीय पडताळणीच्या अधीन राहतो.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> === लेवा कुणबी === ‘लेवा कुणबी’ ही संज्ञा महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या विद्यमान अधिकृत यादीत ‘कुणबी’ या नोंदीखाली समाविष्ट आहे. या नोंदीत ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ या संज्ञांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> या प्रशासकीय वर्गीकरणावरून लेवा कुणबीचा समावेश कुणबी या इतर मागासवर्गीय नोंदीखाली असल्याचे स्पष्ट होते. मात्र या प्रशासकीय समावेशावरून लेवा कुणबीची प्रादेशिक, सामाजिक किंवा ऐतिहासिक ओळख महाराष्ट्रातील इतर सर्व कुणबी समूहांशी पूर्णपणे समान आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय वर्गीकरण आणि ऐतिहासिक सामाजिक ओळख या स्वतंत्र बाबी आहेत. === मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा === ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ या संज्ञांना आधुनिक प्रशासकीय संदर्भात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात १ जून २००४ च्या महाराष्ट्र शासनाच्या निर्णयाचा संदर्भ देताना नमूद केले आहे की इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वरील ‘कुणबी’ या नोंदीत पूर्वी ‘लेवा कुणबी’, ‘लेवा पाटील’ आणि ‘लेवा पाटीदार’ यांचा समावेश होता आणि १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाद्वारे त्यात ‘मराठा-कुणबी’ आणि ‘कुणबी-मराठा’ यांचा समावेश करण्यात आला.<ref name="NitinChoudhary2023">{{cite web |title=Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra |website=Indian Kanoon |date=11 October 2023 |url=https://indiankanoon.org/doc/61511559/ }}</ref> या निर्णयात न्यायालयाने असेही नमूद केले की ७ सप्टेंबर २०२३ च्या शासन निर्णयाद्वारे मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा समाजातील व्यक्तींना जात प्रमाणपत्र देताना जुन्या दस्तऐवजांतील नोंदींची तपासणी करण्याची पद्धत निश्चित करण्यासाठी समिती स्थापन करण्यात आली होती. या समितीचा उद्देश संबंधित जुन्या अभिलेखांच्या तपासणीची पद्धत निश्चित करणे हा होता.<ref name="NitinChoudhary2023" /> मात्र अनुक्रमांक ८३मध्ये मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा यांचा प्रशासकीय समावेश झाला आहे, यावरून मराठा आणि कुणबी यांची ऐतिहासिक वंशपरंपरा किंवा सामाजिक ओळख सर्व काळात एकच होती, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. हा आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा विषय आहे. === तिलोरी कुणबी आणि तिल्लोरी कुणबी === ‘तिलोरी कुणबी’ आणि ‘तिल्लोरी कुणबी’ या दोन्ही संज्ञांचा महाराष्ट्र शासनाच्या विद्यमान इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत ‘कुणबी’ या अनुक्रमांक ८३ च्या नोंदीखाली समावेश आहे.<ref name="MaharashtraOBC2025" /> तिलोरी कुणबीच्या प्रशासकीय इतिहासात रत्‍नागिरी जिल्ह्याचा विशेष संदर्भ आढळतो. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या निर्णयात २३ एप्रिल १९४२ च्या मुंबई शासनाच्या ठरावाचा संदर्भ देताना ‘Kunbi (Except Tilori Kunbi in Ratnagiri district)’ आणि ‘Kunbi Tilori in Ratnagiri district’ यांचे त्या काळात वेगवेगळ्या प्रशासकीय वर्गांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आल्याचे नमूद केले आहे. ही स्थिती १९५०, १९५६ आणि १९६१ च्या संबंधित शासन ठरावांमध्येही कायम राहिल्याचे न्यायालयाने नोंदविले आहे.<ref name="Thorat2002" /> त्याच निर्णयानुसार १३ ऑक्टोबर १९६७ रोजी महाराष्ट्र शासनाने स्वतंत्र इतर मागासवर्गीयांची यादी प्रसिद्ध केली आणि त्यामध्ये ‘कुणबी जात’ अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट करण्यात आली. न्यायालयाने नमूद केले आहे की त्यानंतर कुणबी जात संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी इतर मागासवर्गीयांच्या यादीत समाविष्ट झाली.<ref name="Thorat2002" /> === जात प्रमाणपत्र === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्र देण्याची आणि त्याची वैधता पडताळण्याची प्रक्रिया कायद्याने नियमन केली जाते. जात प्रमाणपत्र हे सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून दिले जाते, तर जात वैधतेचा दावा संबंधित जात पडताळणी समितीसमोर स्वतंत्रपणे तपासला जाऊ शकतो. या दोन्ही प्रक्रिया एकमेकांशी संबंधित असल्या तरी त्यांचे स्वरूप आणि अधिकारक्षेत्र वेगवेगळे आहेत. जात दाव्याच्या पडताळणीमध्ये संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या जुन्या शासकीय आणि इतर अभिलेखांचा विचार केला जाऊ शकतो. कोणते दस्तऐवज ग्राह्य धरावेत, त्यांचे पुराव्यात्मक महत्त्व किती आहे आणि जात दावा कशा प्रकारे सिद्ध करावा, हे लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय आणि न्यायालयीन निर्णयांनुसार ठरते. मुंबई उच्च न्यायालयाने *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या प्रकरणात जात दाव्याच्या पडताळणीसाठी सादर केलेल्या दस्तऐवजांचे पुराव्यात्मक महत्त्व तपासले आणि जात दावा सिद्ध करण्याची जबाबदारी दावेदारावर असल्याचे स्पष्ट केले.<ref name="Thorat2002" /> मराठा-कुणबी किंवा कुणबी-मराठा असा दावा करणाऱ्या व्यक्तींच्या संदर्भातही जुन्या अभिलेखांतील जातनोंदींच्या तपासणीला महत्त्व आहे. *Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने संबंधित जुन्या महसूल अभिलेख, शाळेच्या नोंदी आणि इतर दस्तऐवजांची तपासणी करण्याच्या प्रशासकीय प्रक्रियेचा संदर्भ नोंदविला आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> त्यामुळे ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर किंवा मानववंशशास्त्रीय ग्रंथामध्ये ‘कुणबी’, ‘तिलोरी कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञेचा उल्लेख आढळणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीचा आधुनिक प्रशासकीय जात दावा वैध ठरणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेत संबंधित व्यक्तीच्या स्वतःच्या अभिलेखीय पुराव्यांचा आणि लागू कायदेशीर निकषांचा स्वतंत्रपणे विचार केला जातो. === जात वैधता पडताळणी === महाराष्ट्रात जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेच्या पडताळणीसाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली (CCVIS) कार्यरत आहे. या प्रणालीद्वारे जात वैधता प्रमाणपत्रासाठी ऑनलाइन अर्ज करणे, अर्जाचा मागोवा घेणे आणि वैधता प्रमाणपत्राची ऑनलाइन पडताळणी करणे यांसारख्या सुविधा उपलब्ध आहेत.<ref name="CCVIS">{{cite web |title=जात प्रमाणपत्र पडताळणी माहिती प्रणाली |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS) |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |access-date=2026-08-22 |archive-date=2026-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> जात वैधता पडताळणीच्या प्रक्रियेत अर्जदाराने सादर केलेल्या कागदपत्रांचा विचार केला जातो. अधिकृत मार्गदर्शिकेनुसार जात प्रमाणपत्रासोबत जन्मतारखेचा दाखला, अर्जदाराचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा शाळेच्या नोंदवहीचा उतारा, वडिलांचा शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा नोंदवहीचा उतारा आणि पितृकुळातील आजोबा किंवा वडिलांच्या सख्ख्या मोठ्या भावंडांच्या शाळेच्या नोंदी यांसारखी कागदपत्रे पुराव्याच्या स्वरूपात सादर करता येतात. उपलब्ध प्राथमिक कागदपत्रे नसल्यास जन्म-मृत्यू नोंदी, महसूल अभिलेख, जुने खरेदी-विक्री दस्तऐवज किंवा इतर समर्थक कागदपत्रांचा विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="CCVISForm18">{{cite web |title=Form No. 18 — Rule 14 |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, महाराष्ट्र शासन |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf |access-date=2026-08-22 |archive-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526163256/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/download/service/FORM%20No%2018-%20%5Brule-14%5D.pdf |url-status=dead }}</ref> त्यामुळे जात वैधता पडताळणी ही केवळ जात प्रमाणपत्राची प्रशासकीय नोंद करण्याची प्रक्रिया नसून, जात दाव्याच्या समर्थनार्थ सादर केलेल्या कागदपत्रांची छाननी करणारी प्रक्रिया आहे. अर्जासोबत अर्जदार, त्याचे पितृकडील नातेवाईक आणि पूर्वज यांच्या जात नोंदी असलेली विविध प्राथमिक व दुय्यम कागदपत्रे सादर करता येतात; संबंधित जिल्हा जात प्रमाणपत्र पडताळणी समिती या कागदपत्रांची छाननी करून जात प्रमाणपत्राच्या वैधतेबाबत निर्णय घेते.<ref name="CCVISFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions (FAQ’s) |work=Caste Certificate Verification Information System (CCVIS) |publisher=Dr. Babasaheb Ambedkar Research and Training Institute, Government of Maharashtra |url=https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf |access-date=2026-09-11 |archive-date=2024-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526161922/https://bartievalidity.maharashtra.gov.in/ccvis_pdf/FAQ/Frequently%20Asked%20Questions.pdf |url-status=dead }}</ref> === ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व === कुणबी किंवा मराठा-कुणबी दाव्यांच्या संदर्भात जुने महसूल अभिलेख, शैक्षणिक नोंदी, जन्म-मृत्यू नोंदी, जमीनविषयक दस्तऐवज आणि इतर शासकीय अभिलेखांना महत्त्व प्राप्त होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्हा प्रशासनांनी मराठा-कुणबी आणि कुणबी-मराठा संदर्भातील जुन्या अभिलेखांचे संकलन करून ते सार्वजनिक केले आहे. रायगड जिल्हा प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर अलिबाग, उरण, कर्जत, खालापूर, तळा, पनवेल, पेण, पोलादपूर, महाड, माणगाव, मुरुड, म्हसळा, रोहा, श्रीवर्धन आणि सुधागड या तालुक्यांशी संबंधित कुणबी-मराठा दस्तऐवजांच्या स्वतंत्र याद्या उपलब्ध आहेत.<ref name="RaigadKunbiMarathaDocuments">{{cite web |title=कुणबी-मराठा दस्तऐवज |publisher=रायगड जिल्हा प्रशासन, महाराष्ट्र शासन |url=https://raigad.gov.in/maratha-kunbi-documents/ }}</ref> अशा अभिलेखांचे संकलन ऐतिहासिक नोंदींच्या उपलब्धतेचा मागोवा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरते. मात्र एखाद्या जिल्हा किंवा तालुका प्रशासनाच्या संकेतस्थळावर विशिष्ट दस्तऐवज उपलब्ध आहे, एवढ्यावरून कोणत्याही व्यक्तीचा जात दावा वैध ठरतो असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वैधतेचा निर्णय संबंधित सक्षम प्राधिकरण आणि लागू कायदेशीर प्रक्रियेनुसार घेतला जातो. === न्यायालयीन दृष्टिकोन === कुणबी जातदाव्यांशी संबंधित न्यायालयीन प्रकरणांमध्ये ऐतिहासिक शासन निर्णय, जात प्रमाणपत्र, जात पडताळणी समितीचे निष्कर्ष आणि उपलब्ध अभिलेखांचा विचार करण्यात आला आहे. *Dattatraya s/o Ramrao Thorat v. State of Maharashtra* या २४ एप्रिल २००२ रोजीच्या मुंबई उच्च न्यायालयाच्या निर्णयात कुणबी आणि तिलोरी कुणबी यांच्या ऐतिहासिक प्रशासकीय वर्गीकरणाचा संदर्भ देण्यात आला आहे. न्यायालयाने २३ एप्रिल १९४२ च्या शासन निर्णयातील वर्गीकरण तसेच त्यानंतरच्या शासन निर्णयांचा उल्लेख करून १३ ऑक्टोबर १९६७ च्या शासन निर्णयात ‘कुणबी जात’ इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३वर समाविष्ट झाल्याची नोंद केली आहे.<ref name="Thorat2002" /> * Nitin s/o Mahadeorao Choudhary v. State of Maharashtra* या ११ ऑक्टोबर २०२३ रोजीच्या निर्णयात मुंबई उच्च न्यायालयाने इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील अनुक्रमांक ८३ आणि त्यामध्ये मराठा-कुणबी व कुणबी-मराठा यांचा समावेश करण्यासंबंधीच्या १ जून २००४ च्या शासन निर्णयाची नोंद केली आहे.<ref name="NitinChoudhary2023" /> या न्यायालयीन नोंदींमधून कुणबी आणि संबंधित सामाजिक संज्ञांच्या आधुनिक प्रशासकीय वर्गीकरणात शासन निर्णय आणि अभिलेखीय पुराव्यांचे महत्त्व दिसून येते. तथापि प्रत्येक जातदाव्याचा निर्णय संबंधित व्यक्तीने सादर केलेल्या पुराव्यांच्या आणि लागू कायदेशीर निकषांच्या आधारे स्वतंत्रपणे केला जातो. === ऐतिहासिक आणि आधुनिक वर्गीकरणातील फरक === ब्रिटिशकालीन जनगणनांमध्ये वापरलेल्या ‘कुणबी’, ‘मराठा कुणबी’ किंवा संबंधित संज्ञा आणि आजच्या महाराष्ट्र शासनाच्या इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील ‘कुणबी’, ‘मराठा-कुणबी’, ‘कुणबी-मराठा’ आणि ‘तिलोरी कुणबी’ या नोंदी समान प्रशासकीय संदर्भातील नाहीत. ऐतिहासिक जनगणना ही लोकसंख्या आणि सामाजिक वर्गीकरणाचे साधन होती, तर आधुनिक शासकीय याद्या आरक्षण आणि संबंधित प्रशासकीय हक्कांच्या संदर्भातील कायदेशीर वर्गीकरणाचा भाग आहेत. त्यामुळे एखाद्या जुन्या जनगणनेत ‘मराठा कुणबी’ अशी नोंद आढळल्यास त्या नोंदीच्या आधारे आजच्या काळातील एखाद्या व्यक्तीला आपोआप कुणबी या इतर मागासवर्गीय प्रवर्गाचे जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र मिळते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्याचप्रमाणे आधुनिक इतर मागासवर्गीयांच्या यादीतील नोंदींच्या आधारे त्या सामाजिक समूहाचा प्राचीन किंवा मध्ययुगीन इतिहास निश्चित करता येत नाही. म्हणून कुणबी समाजाच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना ऐतिहासिक जनगणना, गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय साहित्य यांना त्यांच्या संबंधित ऐतिहासिक संदर्भात पाहणे, तर आधुनिक जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता पडताळणीसाठी लागू कायदे, नियम, शासन निर्णय, अधिकृत याद्या आणि न्यायालयीन निर्णय यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाज आणि भविष्यातील आव्हाने == आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीत शिक्षण, ग्रामीण-शहरी स्थलांतर, शेतीतील बदल, रोजगाराचे विविधीकरण, जमीनधारणा आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांमधील बदल यांचा प्रभाव दिसून येतो. मात्र या प्रक्रियांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजात एकसमान होते असे उपलब्ध अभ्यासांवरून म्हणता येत नाही. स्थानिक पातळीवरील अभ्यासांमधून या बदलांचे वेगवेगळे स्वरूप स्पष्ट होते. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन स्थलांतर, कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतीतील बदल, स्थलांतरितांच्या व्यवसायांचे विविधीकरण आणि शिक्षणासाठी होणाऱ्या स्थलांतराचे वाढते महत्त्व नोंदविण्यात आले आहे. या अभ्यासात १९६१ च्या तुलनेत २०१७मध्ये स्थलांतर अधिक व्यापक झाले असल्याचे तसेच रोजगारासाठीच्या स्थलांतराबरोबर शिक्षण आणि इतर कारणांसाठी स्थलांतराचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या या अभ्यासात शिक्षण आणि रोजगार यांमुळे स्थलांतराचे स्वरूप बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये गावाबाहेरील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित होते; २०१७ च्या अभ्यासात शिक्षणासाठी स्थलांतर करणाऱ्यांचे प्रमाणही लक्षणीय असल्याचे नोंदविण्यात आले. स्थलांतरितांच्या रोजगारातही बदल होऊन सरकारी सेवांबरोबर खासगी आणि अनौपचारिक क्षेत्रातील विविध व्यवसायांचा समावेश वाढल्याचे अभ्यासात नमूद आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> शेतीच्या स्वरूपातही स्थानिक पातळीवर बदल झाल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. १९६१मध्ये भात आणि नाचणी ही प्रमुख पिके होती; पुढील काळात काजूच्या लागवडीचा विस्तार झाला आणि २०१७पर्यंत काजू हे अनेक शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक आणि उत्पन्नाचे साधन बनले होते. यावरून कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक अन्नपिकांपासून अधिक बाजाराभिमुख बागायती पिकांकडे झालेल्या बदलाचा स्थानिक नमुना दिसून येतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> जमीनधारणेच्या बाबतीतही स्थलांतरामुळे सर्वच पारंपरिक रचना बदलल्या असे आढळत नाही. कुंकेरीच्या अभ्यासात दीर्घकालीन मोठ्या प्रमाणातील स्थलांतर असूनही गावातील जातीय वितरण आणि जमीनमालकीच्या रचनेत काही महत्त्वपूर्ण सातत्य राहिल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच वेळी लहान जमीनधारणांचे प्रमाण वाढल्याचेही अभ्यासात दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कोकणातील ग्रामीण परिवर्तनाचा अभ्यास करताना मात्र कुंकेरीसारख्या एका गावाच्या अनुभवाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणावर थेट सामान्यीकरण करणे योग्य ठरणार नाही. कुंकेरीचा अभ्यास हा विशिष्ट गावाच्या दीर्घकालीन सामाजिक, आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचा अभ्यास आहे. त्यामुळे त्यातून व्यापक कोकणातील स्थलांतर, शिक्षण, जमीनधारणा किंवा कृषी परिवर्तनाच्या काही प्रक्रिया समजून घेता येतात; परंतु संपूर्ण कुणबी समाजासाठी एकसमान निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिक व्यापक जातीनिहाय आणि प्रदेशनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाच्या भविष्यातील प्रश्नांचा विचार करताना शेतीची आर्थिक व्यवहार्यता, लहान होत जाणारी जमीनधारणा, कृषीबाह्य रोजगार, शिक्षणासाठी होणारे स्थलांतर, मुंबई आणि इतर शहरी केंद्रांशी असलेले संबंध तसेच ग्रामीण भागातील बदलती रोजगाररचना हे परस्परसंबंधित घटक मानावे लागतात. उपलब्ध अभ्यासांनुसार स्थलांतर हे ग्रामीण कुटुंबांसाठी केवळ लोकसंख्यात्मक बदलाचे साधन न राहता उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी जोडलेली आर्थिक रणनीती बनले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुणबी समाजाची स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण आधुनिक जातीनिहाय लोकसंख्या उपलब्ध अधिकृत जनगणना आकडेवारीत प्रसिद्ध झालेली नसल्यामुळे या बदलांचे संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी अचूक लोकसंख्याशास्त्रीय प्रमाण निश्चित करणे शक्य नाही. त्यामुळे आधुनिक सामाजिक आणि आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करताना जिल्हानिहाय जनगणना, ग्रामसर्वेक्षणे, दीर्घकालीन गाव-अभ्यास आणि उपलब्ध सामाजिक-आर्थिक संशोधन यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="DistrictCensusRatnagiri1961" /><ref name="VartakTumbeBhide2019" /> === ग्रामीण लोकसंख्येतील घट === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१ आणि २०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसून येते. रत्‍नागिरी जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये १६,९६,७७७ होती; ती २०११मध्ये १६,१५,०६९ झाली. या कालावधीत जिल्ह्याचा दशकातील लोकसंख्या बदल −४.८ टक्के होता. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची लोकसंख्या २००१मध्ये ८,६८,८२५ होती; ती २०११मध्ये ८,४९,६५१ झाली आणि दशकातील लोकसंख्या बदल −२.२ टक्के राहिला.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /><ref name="SindhudurgPopulation2011" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येतील घट एकूण लोकसंख्येच्या घटेपेक्षा अधिक होती. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ होती; २०११मध्ये ती १३,५१,३४६ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −१०.२ टक्के होता. त्याच वेळी शहरी लोकसंख्येत ३७.२ टक्क्यांची वाढ झाली. त्यामुळे जिल्ह्याच्या लोकसंख्याशास्त्रीय बदलात ग्रामीण भागातून शहरी भागाकडे झालेल्या लोकसंख्या संक्रमणाचा एक घटक दिसून येतो.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातही ग्रामीण लोकसंख्येत घट झाली. २००१मध्ये जिल्ह्याची ग्रामीण लोकसंख्या ७,८६,५०६ होती; ती २०११मध्ये ७,४२,६४५ झाली. या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येतील दशकातील बदल −५.६ टक्के होता, तर शहरी लोकसंख्येत ३० टक्क्यांची वाढ झाली.<ref name="SindhudurgPopulation2011" /> या आकडेवारीवरून रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घट आणि शहरी लोकसंख्येतील वाढ ही महत्त्वाची लोकसंख्याशास्त्रीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते. मात्र या जिल्हास्तरीय बदलाला थेट कुणबी समाजाच्या लोकसंख्येतील घट म्हणून मांडता येत नाही, कारण उपलब्ध जनगणना आकडेवारी या संदर्भात कुणबी समाजाची स्वतंत्र सातत्यपूर्ण लोकसंख्या देत नाही. === तरुणांचे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी स्थलांतर हा महत्त्वाचा घटक आहे. सावंतवाडी तालुक्यातील कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासात दीर्घकालीन बाह्य स्थलांतरात लक्षणीय वाढ झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये २६ टक्के कुटुंबांनी कुटुंबातील किमान एका सदस्याच्या बाह्य स्थलांतराची नोंद केली होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ६० टक्क्यांपर्यंत पोहोचले. त्याच काळात बाहेर स्थलांतरित व्यक्तींचे एकूण लोकसंख्येतील प्रमाण ७ टक्क्यांवरून २५.५ टक्क्यांपर्यंत वाढले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> १९६१ च्या कुंकेरी सर्वेक्षणात बाहेर स्थलांतरित झालेले ८३ जण सर्व पुरुष होते आणि त्यांचे स्थलांतर प्रामुख्याने रोजगारासाठी झाले होते. २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरितांमध्ये महिलांचाही समावेश वाढल्याचे आढळले. त्या वर्षी विवाहाव्यतिरिक्त कारणांनी स्थलांतरित झालेल्या महिलांमध्ये शिक्षण आणि रोजगार ही प्रमुख कारणे होती.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या अभ्यासात स्थलांतराचे स्वरूपही बदलल्याचे दिसते. १९६१मध्ये स्थलांतर करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये प्रामुख्याने एकच सदस्य बाहेर जात असे; २०१७मध्ये अनेक कुटुंबांतील दोन, तीन, चार किंवा त्याहून अधिक सदस्य स्थलांतरित झाले होते. त्यामुळे स्थलांतर हे काही कुटुंबांसाठी स्वतंत्र रोजगाराच्या साधनाऐवजी उत्पन्नाच्या विविध साधनांशी संबंधित व्यापक आर्थिक रणनीती बनल्याचे अभ्यासकांचे निरीक्षण आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या बाबतीत हा बदल स्पष्टपणे दिसत असला तरी कुंकेरी हे एक विशिष्ट गाव असल्यामुळे त्यातील स्थलांतराचे प्रमाण संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील तरुणांच्या स्थलांतराचे थेट प्रतिनिधित्व करते असे मानता येत नाही. मात्र ग्रामीण कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतराच्या प्रक्रियेचा अभ्यास करण्यासाठी हा महत्त्वाचा स्थानिक पुरावा आहे. === शिक्षणासाठी शहरांकडे स्थलांतर === कोकणातील ग्रामीण भागातून शिक्षणासाठी बाहेर जाण्याचे महत्त्व कालांतराने वाढल्याचे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात कुंकेरीतील स्थलांतर मुख्यतः रोजगाराशी संबंधित असल्याचे नोंदविले गेले होते. त्याउलट २०१७ च्या अभ्यासात बाहेर स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींमध्ये १८ टक्के स्थलांतर शिक्षणासाठी झाल्याचे आढळले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीमध्ये १९६१मध्ये प्राथमिक शिक्षणाची सुविधा उपलब्ध होती; पुढील दशकांत गावातील शैक्षणिक सुविधा वाढल्या. तरीही उच्च शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना गावाबाहेर जावे लागत असल्याचे २०१७ च्या अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे शिक्षण हे ग्रामीण भागातून बाहेर पडण्याच्या स्थलांतरातील स्वतंत्र कारण म्हणून अधिक महत्त्वाचे झाले असल्याचे या अभ्यासातून दिसते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील संबंध एकतर्फी नसल्याचेही या अभ्यासातून दिसते. उच्च शिक्षणामुळे शहरांमध्ये जाण्याच्या संधी वाढल्या, तर स्थलांतरामुळे शिक्षणाला भविष्यातील रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीशी जोडलेले महत्त्व प्राप्त झाले. त्यामुळे कुंकेरीच्या बाबतीत शिक्षण हे स्थलांतराचे कारण तसेच स्थलांतरानंतरच्या आर्थिक संधींसाठी महत्त्वाचे साधन बनल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या अनुभवावरून ग्रामीण कोकणातील शिक्षण आणि स्थलांतर यांच्यातील बदलता संबंध स्पष्ट होतो; मात्र या निरीक्षणाचे संपूर्ण कुणबी समाजावर किंवा संपूर्ण कोकणातील ग्रामीण तरुणांवर सार्वत्रिकीकरण करण्यासाठी अधिक व्यापक प्रदेशनिहाय आणि जातीनिहाय अभ्यास आवश्यक आहे. === वृद्ध होत जाणारी ग्रामीण लोकसंख्या === कोकणातील काही ग्रामीण भागांमध्ये तरुणांचे शिक्षण आणि रोजगारासाठी बाहेर स्थलांतर वाढल्यामुळे ग्रामीण लोकसंख्येच्या वयोरचनेत बदल होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २००१–२०११ च्या जनगणना आकडेवारीत एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे दिसते. त्याच काळात दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये ग्रामीण लोकसंख्येतील घटही नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriPopulation2011" /><ref name="SindhudurgPopulation2011" /> मात्र या जिल्हास्तरीय लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांवरून कुणबी समाजातील वृद्ध लोकसंख्येचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. कुणबी समाजासाठी स्वतंत्र आणि सातत्यपूर्ण जिल्हानिहाय वयोरचना उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल === ग्रामीण भागातील स्थलांतर, रोजगाराचे वैविध्य आणि शिक्षणाच्या वाढत्या संधी यांचा शेतीवरील कुटुंबांच्या अवलंबित्वावर परिणाम झाल्याचे काही दीर्घकालीन ग्रामअभ्यासांत दिसून येते. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या तीन कालखंडांच्या तुलनात्मक अभ्यासात कुटुंबांच्या उपजीविकेच्या स्वरूपात लक्षणीय बदल झाल्याचे आढळते. १९६१मध्ये ७५.९८ टक्के कुटुंबे पूर्णपणे शेतीवर अवलंबून होती; २०१७मध्ये हे प्रमाण ३९.६ टक्क्यांपर्यंत कमी झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> कुंकेरीच्या अभ्यासात या बदलाच्या पार्श्वभूमीवर स्थलांतर, गैर-कृषी रोजगार, शिक्षण आणि कुटुंबांच्या बदलत्या आर्थिक रणनीतींचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या आकडेवारीचा अर्थ कुंकेरीतील शेती पूर्णपणे लुप्त झाली असा नाही. उलट, कुटुंबांच्या उपजीविकेत शेतीबरोबरच इतर उत्पन्नस्रोतांचे महत्त्व वाढले असल्याचे या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसते. कुंकेरीचा अनुभव संपूर्ण कोकणातील किंवा संपूर्ण कुणबी समाजातील कृषीस्थितीचे थेट प्रतिनिधित्व करतो असे मात्र मानता येत नाही. === कृषी जमिनीच्या वापरातील बदल === ग्रामीण कुटुंबांचे स्थलांतर आणि शेतीवरील अवलंबित्वातील घट यामुळे काही गावांमध्ये कृषी जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत बदल होऊ शकतो. मात्र उपलब्ध कुंकेरी अभ्यासाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील कृषी जमीन मोठ्या प्रमाणावर पडीत पडली आहे असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढता येत नाही. कोकणातील जमीनवापर हा गाव, भौगोलिक परिस्थिती, सिंचनाची उपलब्धता, पिकांचा प्रकार, बाजारपेठेशी असलेला संबंध आणि कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. त्यामुळे ''पडीत जमीन'' हा स्वतंत्र लोकसंख्याशास्त्रीय निष्कर्ष म्हणून न मांडता कृषी परिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेतील संभाव्य घटक म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. === गावांची सामाजिक रचना आणि स्थलांतर === दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे ग्रामीण गावांच्या सामाजिक आणि आर्थिक रचनेत बदल होऊ शकतात. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासात मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील जातीय रचना आणि जमीनधारणेच्या काही बाबींमध्ये सातत्य राहिल्याचे आढळते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या अभ्यासातून असेही दिसते की स्थलांतरामुळे गावाशी असलेले संबंध पूर्णपणे तुटलेले नसतात. बाहेर स्थलांतरित झालेले कुटुंबीय आणि गावातील कुटुंब यांच्यात आर्थिक व सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात. त्यामुळे स्थलांतराचा परिणाम केवळ गावाची लोकसंख्या कमी होण्यापुरता मर्यादित न राहता कुटुंबांची उपजीविका, जमीनधारणा, रोजगार आणि गावाशी असलेल्या संबंधांच्या स्वरूपातही दिसून येऊ शकतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> त्यामुळे ''कोकणातील गावे ओस पडत आहेत'' असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी काही ग्रामीण भागांमध्ये लोकसंख्या घट, बाह्य स्थलांतर, शेतीवरील अवलंबित्वातील बदल आणि गावाबाहेर राहणाऱ्या कुटुंबीयांशी कायम राहिलेले आर्थिक-सामाजिक संबंध या परस्परसंबंधित प्रक्रियांचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. === रोजगाराच्या संधींचे आव्हान === ग्रामीण भागातील रोजगाररचनेत झालेला बदल हा आधुनिक कोकणासमोरील महत्त्वाचा सामाजिक आणि आर्थिक प्रश्न आहे. कुंकेरी गावाच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शेतीवरील अवलंबित्व कमी होत असताना गैर-कृषी उत्पन्नाच्या स्रोतांचे महत्त्व वाढल्याचे दिसून येते. या प्रक्रियेत स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधी यांचा परस्परसंबंध आढळतो.<ref name="VartakMigrationEducation2020">{{cite journal |last=Vartak |first=Kalyani |title=Migration and Education in Regions with a Culture of Migration: Observations from Kunkeri Village, Konkan, Maharashtra |journal=Journal of Migration Affairs |volume=2 |issue=2 |year=2020 |pages=83–99 }}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत फळप्रक्रिया, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर उद्योगांबरोबर आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांची क्षमता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriIndustrialEcosystem2024">{{cite web |title=Ratnagiri District Industrial Ecosystem |publisher=Industry Department, Government of Maharashtra |year=2024 |url=https://industry.maharashtra.gov.in/sites/default/files/2025-09/ignite-mh-booklet_2024.pdf }}</ref> या पार्श्वभूमीवर कृषी उत्पादनावर आधारित प्रक्रिया उद्योग, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन, ग्रामीण उद्योग आणि इतर बिगर-कृषी रोजगाराच्या संधी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणाशी संबंधित ठरू शकतात. मात्र या क्षेत्रांच्या विस्ताराचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. === आरोग्य, वाहतूक आणि इतर पायाभूत सुविधा === ग्रामीण भागातील सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाचा संबंध आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक, पिण्याचे पाणी, वीज, दळणवळण आणि बँकिंग यांसारख्या पायाभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशीही आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना हस्तपुस्तिकांमध्ये गावनिहाय शैक्षणिक संस्था, वैद्यकीय सुविधा, पिण्याचे पाणी, वाहतूक, दळणवळण, वीज आणि इतर नागरी सुविधांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="DistrictCensusRatnagiri2011">{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Ratnagiri |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref><ref name="DistrictCensusSindhudurg2011">{{cite report |title=Census of India 2011: District Census Handbook, Sindhudurg |publisher=Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 }}</ref> या सुविधांची उपलब्धता आणि त्यातील प्रादेशिक फरक ग्रामीण लोकसंख्येच्या जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा आणि रोजगाराच्या संधींवर परिणाम करणाऱ्या व्यापक घटकांपैकी एक आहेत. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण विकासाचा अभ्यास करताना केवळ रस्ते, वीज किंवा पाणीपुरवठा यांचा स्वतंत्र विचार न करता शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, दळणवळण, बँकिंग आणि बाजारपेठेपर्यंत पोहोच या सुविधांच्या एकत्रित उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="DistrictCensusRatnagiri2011" /><ref name="DistrictCensusSindhudurg2011" /> === डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था === डिजिटल दळणवळणाच्या विस्तारामुळे ग्रामीण भागातील शिक्षण, शासकीय सेवा, बँकिंग, बाजारपेठ, व्यवसाय आणि माहितीच्या उपलब्धतेमध्ये बदल होऊ शकतो. इंटरनेट आणि डिजिटल साधनांचा वापर कृषी उत्पादनाच्या बाजारभावाची माहिती मिळविणे, ग्राहकांशी थेट संपर्क साधणे, वस्तू व सेवांचे विपणन करणे आणि विविध शासकीय सेवांपर्यंत पोहोचणे यांसाठी केला जाऊ शकतो. मात्र या सुविधांचा प्रभाव इंटरनेटची उपलब्धता, डिजिटल साक्षरता आणि स्थानिक पातळीवरील पायाभूत सुविधांवर अवलंबून राहतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामीण विकास आणि पंचायत राज विभागाच्या विविध योजनांमध्ये ग्रामीण पायाभूत सुविधा, स्वयंरोजगार, कौशल्यविकास आणि ग्रामीण आर्थिक विकासाशी संबंधित उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref name="MaharashtraRuralDevelopmentSchemes">{{cite web |title=योजना |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/ }}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात डिजिटल साधनांचा वापर वाढल्यास कृषी, पर्यटन, लघुउद्योग आणि सेवा क्षेत्रांना बाजारपेठेशी जोडण्याच्या नवीन शक्यता निर्माण होऊ शकतात. मात्र कोकणातील कुणबी समाजाच्या बाबतीत डिजिटल दळणवळणामुळे झालेला स्वतंत्र सामाजिक किंवा आर्थिक परिणाम दर्शविणारी पुरेशी जातीनिहाय आकडेवारी उपलब्ध नसल्यामुळे हा विषय व्यापक ग्रामीण कोकणाच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. === कृषीमालाचे मूल्यवर्धन === कोकणातील कृषीव्यवस्थेत भात, नाचणी, कुळीथ, तूर, वाल, नारळ, सुपारी, आंबा, फणस, काजू आणि कोकम यांसारख्या विविध पिकांचे उत्पादन आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या कोकणविषयक माहितीत या पिकांचा प्रादेशिक कृषी उत्पादनाच्या संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="GSDAKonkan">{{cite web |title=कोकण प्रदेश |publisher=भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, महाराष्ट्र शासन |url=https://gsda.maharashtra.gov.in/en-kokan/ }}</ref> कृषीमालाचे मूल्यवर्धन करण्यासाठी प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, शीतसाखळी आणि बाजारपेठेशी थेट संपर्क यांसारख्या उपायांचा उपयोग केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्राच्या कृषी निर्यातविषयक धोरणात्मक दस्तऐवजांमध्ये कोकणातील काजू प्रक्रिया केंद्रे, फळप्रक्रिया सुविधा, शीतसाखळी, पॅकगृहे तसेच आंबा आणि काजूसारख्या उत्पादनांसाठी निर्यातक्षम पायाभूत सुविधांच्या विकासाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra">{{cite web |title=Enlarging Agricultural Exports |publisher=कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://krishi.maharashtra.gov.in/Site/Upload/Pdf/Publications/AgrilExports.pdf }}</ref> अशा मूल्यवर्धन प्रक्रियेमुळे कृषी उत्पादनाच्या प्राथमिक विक्रीपलीकडे प्रक्रिया, पॅकेजिंग, वाहतूक, विपणन आणि विक्री या क्षेत्रांमध्ये आर्थिक उपक्रम निर्माण होऊ शकतात. मात्र त्याचा प्रत्यक्ष लाभ स्थानिक उत्पादक, शेतकरी संस्था किंवा ग्रामीण उद्योजकांना किती प्रमाणात मिळतो हे प्रदेश, उत्पादन आणि बाजारपेठेच्या परिस्थितीनुसार बदलू शकते. === आंबा, काजू, कोकम आणि भात प्रक्रिया उद्योग === कोकणातील फळे आणि इतर कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांना स्थानिक कृषी अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणामध्ये महत्त्व प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या उद्योग संचालनालयाच्या सूक्ष्म आणि लघु उद्योग समूह विकास कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार रत्‍नागिरीतील आंबा प्रक्रिया समूह आणि सिंधुदुर्गमधील काजू प्रक्रिया समूह यांचा अशा औद्योगिक समूहांमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg">{{cite web |title=Investor's Guide — Micro & Small Enterprises-Cluster Development Programme (MSE-CDP) |publisher=Directorate of Industries, Government of Maharashtra |url=https://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html |access-date=2026-08-22 |archive-date=2025-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250502070715/http://di.maharashtra.gov.in/_layouts/15/doistaticsite/English/investors_guide_mse_cdp.html |url-status=dead }}</ref> कृषी प्रक्रिया उद्योगांमुळे उत्पादनानंतरच्या टप्प्यांमध्ये प्रक्रिया, प्रतवारी, पॅकेजिंग, साठवण, वाहतूक आणि विपणन यांसारख्या आर्थिक क्रियांना चालना मिळू शकते. त्यामुळे अशा उद्योगांचा ग्रामीण रोजगार आणि स्थानिक उद्योजकतेशी संबंध निर्माण होऊ शकतो. शेतकरी उत्पादक संस्था, सहकारी संस्था, महिला बचतगट, लघुउद्योग आणि स्थानिक उद्योजक यांचा सहभाग या प्रक्रियेत महत्त्वाचा ठरू शकतो; मात्र या सर्व घटकांच्या प्रत्यक्ष सहभागाचे प्रमाण प्रदेशानुसार बदलते. === पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन === कोकणातील समुद्रकिनारे, डोंगर, किल्ले, मंदिरे, पारंपरिक घरे, स्थानिक संस्कृती आणि कृषी जीवन यांमुळे ग्रामीण पर्यटनाच्या विकासाला प्रादेशिक आधार मिळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागाने कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम राबविला असून त्यामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार व स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="KonkanRuralTourism">{{cite web |title=कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रम |publisher=ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/scheme/%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE/ }}</ref> महाराष्ट्राच्या कृषी-पर्यटन धोरणामध्ये ग्रामीण विकास, कृषीमालासाठी बाजारपेठ निर्माण करणे, कृषीशी संबंधित पूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देणे आणि ग्रामीण महिला व युवकांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे यांसारख्या उद्दिष्टांचा समावेश आहे. शेतकरी आणि कृषी सहकारी संस्थांना कृषी-पर्यटन केंद्रांच्या विकासासाठी पात्र घटक म्हणूनही नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MaharashtraAgriTourismPolicy">{{cite web |title=Agri Tourism Policy, 2016 |publisher=Maharashtra Institution for Transformation (MITRA), Government of Maharashtra |url=https://mahaniti.mahamitra.org/resources/policies }}</ref> कृषी-पर्यटनामुळे शेती, निवास, स्थानिक अन्नपदार्थ, ग्रामीण संस्कृती आणि पर्यटनसेवा यांच्यात आर्थिक संबंध निर्माण होऊ शकतात. तथापि अशा उपक्रमांचा विकास सर्व गावांमध्ये किंवा सर्व सामाजिक समूहांमध्ये समान प्रमाणात झाला आहे असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. त्यामुळे कुणबी समाजाच्या संदर्भात कृषी-पर्यटनाचा अभ्यास करताना स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === सहकार आणि ग्रामीण उद्योजकता === ग्रामीण कोकणातील कृषी आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेच्या विकासात सहकारी संस्था, शेतकरी उत्पादक संस्था, महिला बचतगट आणि लघुउद्योग यांसारख्या सामूहिक आर्थिक संस्थांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते. कृषीमालाची सामूहिक खरेदी, प्रक्रिया, साठवण, प्रतवारी, पॅकेजिंग आणि विक्री यांमुळे उत्पादकांना बाजारपेठेशी अधिक थेट संबंध प्रस्थापित करण्याच्या संधी निर्माण होऊ शकतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या औद्योगिक विकासासंदर्भातील महाराष्ट्र शासनाच्या माहितीत आंबा, बहुफळ प्रक्रिया आणि मत्स्यव्यवसायाशी संबंधित औद्योगिक समूहांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अशा समूहाधारित विकासामुळे स्थानिक कृषी व मत्स्य उत्पादनांना प्रक्रिया, मूल्यवर्धन आणि बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.<ref name="RatnagiriIndustrialEcosystem2024" /> या पार्श्वभूमीवर सहकार आणि स्थानिक उद्योजकता ही ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या विविधीकरणातील संभाव्य साधने मानता येतात. मात्र अशा संस्थांचा प्रत्यक्ष विस्तार आणि त्याचा कुणबी समाजावर होणारा परिणाम हा प्रदेश, उत्पादन, स्थानिक संस्था आणि आर्थिक परिस्थितीनुसार बदलू शकतो. === गावाकडे आर्थिक संसाधने आणि कौशल्ये परत येण्याची शक्यता === कोकणातील दीर्घकालीन स्थलांतरामुळे अनेक ग्रामीण कुटुंबांचे आर्थिक संबंध गाव आणि शहर या दोन्ही ठिकाणांशी जोडले गेले आहेत. कुंकेरी गावाच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील अभ्यासातून स्थलांतरित व्यक्ती आणि त्यांच्या मूळ गावामधील संबंध कायम राहिल्याचे दिसून येते. स्थलांतरामुळे कुटुंबांच्या उत्पन्नाच्या स्रोतांमध्ये आणि आर्थिक रणनीतींमध्येही बदल झाले.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अशा संबंधांमुळे स्थलांतरितांकडून कुटुंबांना आर्थिक मदत मिळणे, गावातील मालमत्ता आणि शेतीशी संबंध कायम राहणे तसेच शिक्षण आणि रोजगाराच्या माध्यमातून नवीन अनुभव प्राप्त होणे यांसारख्या प्रक्रिया घडू शकतात. तथापि शिक्षण, तांत्रिक कौशल्य, व्यवस्थापनाचा अनुभव किंवा उद्योजकीय क्षमता प्रत्यक्षपणे गावातील अर्थव्यवस्थेत किती प्रमाणात परत येतात याबाबत संपूर्ण कोकणासाठी स्वतंत्र आणि पुरेशी सांख्यिक माहिती उपलब्ध नाही. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील दीर्घकालीन आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक व्यापक ठरते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> === भविष्यातील संभाव्य विकासदिशा === कोकणातील ग्रामीण समुदायांच्या भविष्यातील आर्थिक विकासासाठी शेती आणि शेतीबाहेरील उत्पन्नस्रोत यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक ठरते. आंबा, काजू, कोकम, भात आणि इतर कृषी उत्पादनांचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया उद्योग, शीतसाखळी, पॅकेजिंग, स्थानिक ब्रँड, मत्स्यव्यवसाय, ग्रामीण पर्यटन आणि कृषी-पर्यटन यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये विकासाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /> महाराष्ट्र शासनाच्या कोकण ग्रामीण पर्यटन विकास कार्यक्रमामध्ये ग्रामीण भागातील रोजगार आणि स्वयंरोजगाराच्या संधी, पर्यटनविषयक पायाभूत सुविधा आणि गावांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उद्देश नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="KonkanRuralTourism" /> कृषी उत्पादनाचे मूल्यवर्धन, स्थानिक प्रक्रिया उद्योग, सहकारी संस्था, ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय आणि इतर बिगर-कृषी उपक्रम यांचा विकास झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण होण्याची शक्यता आहे. मात्र या संभाव्य विकासदिशांचा प्रत्यक्ष परिणाम स्थानिक पायाभूत सुविधा, बाजारपेठ, भांडवल, कौशल्ये, संस्थात्मक क्षमता आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर अवलंबून राहील. या संदर्भात कुणबी समाजाचा आधुनिक आर्थिक इतिहास पाहताना पारंपरिक शेती, स्थलांतरातून निर्माण झालेले गाव-शहर संबंध, शिक्षणामुळे वाढलेल्या रोजगाराच्या संधी आणि बदलती ग्रामीण अर्थव्यवस्था या घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोत मात्र संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजासाठी या विकासदिशांचा स्वतंत्र परिणाम निश्चित करीत नाहीत. === भविष्यातील आव्हाने === आधुनिक कोकणातील ग्रामीण समाजासमोरील आव्हाने लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांपुरती मर्यादित नाहीत. ग्रामीण भागातून शिक्षण आणि रोजगारासाठी होणारे स्थलांतर, शेतीवरील आर्थिक अवलंबित्वातील बदल, जमिनीचे तुकडीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या मर्यादा, उच्च शिक्षणासाठी शहरी केंद्रांवरील अवलंबित्व तसेच आरोग्य, वाहतूक आणि डिजिटल दळणवळणाच्या सुविधांतील प्रादेशिक फरक हे परस्परसंबंधित घटक आहेत. कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून स्थलांतर, शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या स्वरूपाचा ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनावर परिणाम झाल्याचे दिसून येते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> दुसरीकडे कोकणामध्ये कृषी, बागायती, मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन आणि स्थानिक कृषी उत्पादनांवर आधारित प्रक्रिया उद्योगांच्या विकासाच्या शक्यता आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ग्रामीण पर्यटन, कृषी-पर्यटन आणि औद्योगिक समूहांच्या विकासाला प्रोत्साहन देण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="KonkanRuralTourism" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /> या पार्श्वभूमीवर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे विविधीकरण, स्थानिक रोजगाराच्या संधी, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन आणि ग्रामीण पायाभूत सुविधांचा विकास हे कोकणाच्या भविष्यातील महत्त्वाचे विकासविषय ठरू शकतात. मात्र या प्रक्रियांचा कुणबी समाजावर स्वतंत्र आणि समान परिणाम होईल असे उपलब्ध स्रोतांवरून निश्चितपणे म्हणता येत नाही. === भविष्याचा प्रश्न : स्थलांतर थांबविणे की गावाशी नाते बदलणे? === कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील बदलांचा विचार करताना स्थलांतराकडे केवळ लोकसंख्या घटण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहणे पुरेसे ठरत नाही. शिक्षण, रोजगार आणि व्यवसायासाठी स्थलांतर करणे ही ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक रणनीतींचा एक भाग असू शकते. त्यामुळे स्थलांतरित व्यक्तींचे मूळ गावाशी असलेले आर्थिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक संबंध यांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कुंकेरीच्या १९६१, १९८७ आणि २०१७ या कालखंडांतील तुलनात्मक अभ्यासातून मोठ्या प्रमाणावर बाह्य स्थलांतर झाले असतानाही गावातील काही सामाजिक रचना आणि जमीनधारणेच्या पद्धतींमध्ये सातत्य राहिल्याचे दिसून येते. त्याचबरोबर स्थलांतरित कुटुंबांचे गावाशी असलेले संबंध कायम राहिल्याचेही अभ्यासात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या दृष्टिकोनातून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील संबंध हे परस्परविरोधी न मानता परस्परावलंबी स्वरूपाचे असू शकतात. शहरांमध्ये स्थायिक झालेल्या कुटुंबांचे गावातील जमीन, घर, कुटुंबीय आणि सामाजिक संस्थांशी संबंध कायम राहू शकतात. त्याचप्रमाणे स्थलांतरातून प्राप्त उत्पन्न, शिक्षण आणि अनुभव यांचा काही प्रमाणात ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक जीवनाशी संबंध राहू शकतो.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या भविष्यातील विकासाचा विचार करताना ''गावात राहणे'' आणि ''गाव सोडणे'' या दोन परस्परविरोधी पर्यायांऐवजी ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थांमधील बदलते संबंध हा एक महत्त्वाचा अभ्यासविषय ठरतो. शेती, कृषी प्रक्रिया, पर्यटन, डिजिटल सेवा आणि स्थानिक उद्योजकता यांसारख्या क्षेत्रांचा विकास झाल्यास ग्रामीण भाग आणि स्थलांतरित लोकसंख्या यांच्यातील आर्थिक संबंधांना नवीन स्वरूप मिळण्याची शक्यता आहे. मात्र अशा संभाव्य परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप स्थानिक आर्थिक, सामाजिक आणि पायाभूत परिस्थितीनुसार बदलू शकते. आधुनिक कोकणातील कुणबी समाजाचा प्रश्न हा केवळ एखाद्या जातीय समुदायाच्या लोकसंख्येपुरता मर्यादित नाही; तो कोकणातील ग्रामीण समाजाच्या व्यापक सामाजिक आणि आर्थिक परिवर्तनाशी संबंधित आहे. २००१–२०११ च्या कालावधीत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दोन्ही जिल्ह्यांच्या एकूण लोकसंख्येत घट झाल्याचे जनगणना-आधारित आकडेवारीत दिसते. त्याच वेळी कुंकेरीसारख्या गावांच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरामुळे ग्रामीण कुटुंबांच्या आर्थिक व सामाजिक जीवनात झालेले बदल स्पष्ट होतात.<ref name="DistrictwisePopulationMaharashtra" /><ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या पार्श्वभूमीवर कुणबी समाजासह कोकणातील ग्रामीण समुदायांसमोरील भविष्यातील प्रश्न केवळ ग्रामीण लोकसंख्या टिकवून ठेवण्यापुरते मर्यादित न राहता शिक्षण, स्थानिक रोजगार, कृषीमालाचे मूल्यवर्धन, कृषी प्रक्रिया, सहकार, पर्यटन, डिजिटल दळणवळण आणि ग्रामीण उद्योजकता यांच्यातील परस्परसंबंधांशी जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या विविध योजनांमध्ये कृषी प्रक्रिया, औद्योगिक समूह, ग्रामीण पर्यटन आणि ग्रामीण विकासाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यात येत आहे.<ref name="AgriculturalExportsMaharashtra" /><ref name="MSECDP-Ratnagiri-Sindhudurg" /><ref name="KonkanRuralTourism" /> कोकणातून स्थलांतरित झालेल्या लोकांचे मूळ गावाशी आर्थिक आणि सामाजिक संबंध कायम राहू शकतात, असे कुंकेरीच्या दीर्घकालीन अभ्यासातून दिसून येते. त्यामुळे स्थलांतराकडे केवळ ग्रामीण लोकसंख्येतील घट म्हणून न पाहता गाव आणि शहर यांच्यातील बदलत्या आर्थिक व सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="VartakTumbeBhide2019" /> या दृष्टीने शिक्षण, रोजगार आणि स्थलांतरातून निर्माण झालेले ज्ञान, अनुभव आणि आर्थिक संसाधने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी जोडण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो. मात्र अशा प्रक्रियेचा संपूर्ण कोकणातील कुणबी समाजावर प्रत्यक्ष परिणाम किती प्रमाणात होतो, याबाबत स्वतंत्र आणि जातीनिहाय पुरेसा सांख्यिक पुरावा उपलब्ध नसल्यामुळे त्याविषयी निश्चित निष्कर्ष काढणे सध्या शक्य नाही. == चित्र दालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:The tribes and castes of the Central Provinces of India (1916) (14577097260).jpg|ब्रिटिशकालीन काळातील कुणबी/कृषक समूहाचे ऐतिहासिक चित्रण File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (23704381920).jpg|उक्षी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Ukshi Village - Part 2 20151220 (24000097155).jpg|उक्षी गावातील ग्रामीण जीवन File:गावातील बलुतेदार.jpg|गावातील पारंपरिक बलुतेदारी व्यवस्था File:उदगीर वन व जंगल.jpg|कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि ग्रामीण जीवन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23997376885).jpg|सोंगीरी गाव, रत्‍नागिरी जिल्हा File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629305669).jpg|सोंगीरी गावातील ग्रामीण परिसर File:Paddy field in Maharashtra 9.jpg|महाराष्ट्रातील भातशेती File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतार लोकनाट्य File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan - Maharashtra.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:खडीकोळवण देव गांगेश्वर ग्राम मंदीर.jpg|खडीकोळवण येथील देव गांगेश्वर ग्राममंदिर File:MaharashtraKonkan.png|महाराष्ट्रातील कोकण प्रदेशाचा नकाशा </gallery> == हे सुद्धा पहा == * [[कोकण]] * [[रत्‍नागिरी जिल्हा]] * [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] * [[रायगड जिल्हा]] * [[कुणबी]] * [[मराठा]] * [[महाराष्ट्रातील जातिव्यवस्था]] == बाह्य दुवे == * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना — भारताचे जनगणना आयुक्त कार्यालय] * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन — गॅझेटियर विभाग] * [https://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था — जात वैधता पडताळणी माहिती प्रणाली] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119160227/http://www.bartievalidity.maharashtra.gov.in/ |date=2026-01-19 }} * [https://raigad.gov.in/en/maratha-kunbi-documents-2/ रायगड जिल्हा प्रशासन — कुणबी-मराठा दस्तऐवज] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf कुंकेरी ग्रामसर्वेक्षण, १९६१] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{reflist|4}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:समाज]] mypdxkde3mjpsvltfjxm3y98ispvb0w 0 383142 2712129 2708000 2026-09-25T07:47:15Z Nitin.kunjir 4684 2712129 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा<br/>पुरुष पात्रता | image = | fromdate = ३१ मे | todate = ८ जून २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|NEP}} | count = १ | runner up = {{cr|HK}} | participants = ७ | matches = १३ | player of the series = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] | most runs = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] (३४०) | most wickets = {{cricon|HK}} [[एहसान खान]] (११)<br/>{{cricon|MAS}} विजय उन्नी (११) | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा ३१ मे ते ९ जून २०२६ या कालावधीत [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Singapore Cricket to host Asian Games 2026 Men’s Qualifier in May/June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-mens-qualifier-2026/ |work=Czarsportz |date=१८ मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=The road to the Asian Games 2026 begins in Singapore |url=https://www.instagram.com/p/DY12bcOmE-b/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], [[जपान]] येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम चार संघ निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Men's Asian Games Cricket Qualifier to begin in Singapore from May 31 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mens-asian-games-cricket-qualifier-to-begin-in-singapore-from-may-3120260524220434/ |work=Asian News International |date=२४ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६}}</ref> पात्रता प्रक्रियेद्वारे दहा संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]] आणि या प्रदेशातील पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीचे पूर्ण सदस्य]] अशा सहा संघांनी आपोआप पात्रता मिळवली होती. उर्वरित चार जागा या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आल्या. सात संघांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[बाद-फेरी स्पर्धा|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले. उपांत्य फेरीत पोहोचलेले चारही संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] यांनी उपांत्य फेरीत प्रवेश केला आणि त्यामुळे ते आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong and Oman qualify for Asian Games |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-asian-games-2026-06-05/ |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[रॉयटर्स]]}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto ; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{cr|BHR}}<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DYkjuGIofcQ/ |title=Bahrain team announced for Asian Games Men's Cricket Qualifier 2026 |date=२० मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६ |work=[[बहरैन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|CHN}} ! {{cr|HKG}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong%2C-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |title=Hong Kong, China Men head to Singapore for Men’s Asian Games Qualifier |date=२९ मे २०२६ |access-date=३१ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823020915/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong,-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|MAS}} ! {{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/80808 |title=Nepali National Cricket Squad announced for Men's Asian Games Qualifier 2026 |date=२४ मे २०२६ |access-date=२७ मे २०२६ |work=The Rising Nepal}}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web|url=https://timesofoman.com/article/171749-all-omani-cricket-squad-eyes-historic-asian-games-berth |title=All-Omani cricket squad eyes historic Asian Games berth |date=१३ मे २०२६ |access-date=१८ मे २०२६ |work=Times of Oman}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/100040111819488/posts/1781809949832715/ |title=The line-ups are out for the ACC Men’s Asian Games Qualifiers! The stage is set and the action begins now. |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * जुनैद अझीज ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * नुमान युसूफ (उपकर्णधार) * अब्दुल समद * अब्दुल रऊफ * मुहम्मद आदिल<!--क्रिकइन्फोमध्ये Muhammad Adil Khan या नावाने दुबार नोंद आहे--> * मोहम्मद हमजा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद जुनैद खुशी * अब्दुल्ला परवेज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * शुजात रसूल * हमजा रियाज * मोहम्मद समीर * आबिद उल्लाह शाह * मोहम्मद वलीद * युसूफ वली * अब्दुल्ला मोहम्मद युसूफ * समीर युसूफ | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * चेन झुओ युए * डेंग जिनकी * डू जियानहाओ * डू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुओ शिलिन * मा कियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * [[बाबर हयात]] (उपकर्णधार) * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीज खान * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथुर ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[हसन खान मोहम्मद]] * वहीद मोहम्मद * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मुहम्मद अक्रम * अदेश्ली एलियास * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * रहीम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी | valign="top" | * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * शाहब आलम * लोकेश बाम ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[कुशल भुर्टेल]] * [[संदीप जोरा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[कुशल मल्ल]] * शेर मल्ल * [[रोहित कुमार|रोहित पौडेल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * [[नंदन यादव]] | valign="top" | * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मुझफ्फर शिराळकर (उपकर्णधार, [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फारिस अल बलुशी * इस्सा अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मुन्थिर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * रशाद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * वसीम अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * अहमद अल जदजाली * समीर ओथमन | valign="top" | * रेझा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * जीवन संथानम (उपकर्णधार) * हर्ष भारद्वाज * माहियू भाटिया * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * नील मित्तल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ईशान सावनी * मेसन आर्थर शेरी * प्रथम सोमानी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वेंकटेशन थियानेश * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * कपिश वेंकटरामन |} प्रारंभिक पथकांमध्ये समावेश नसतानाही, बहरैनचे अब्दुल रऊफ आणि आबिद उल्लाह शाह तसेच सिंगापूरचा ॲरॉन वर्गीस यांनी स्पर्धेतील सामने खेळले. ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +९.७०० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −२.०४१ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −९.८९९ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|CHN}} | score1 = ३१३/२ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२९ (४३) | wickets1 = मा कियानचेंग १/५१ (४ षटके)<br />डेंग जिनकी १/५१ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९.२ षटके) | runs2 = शेनजियान झेंग ३१ (१५) | wickets2 = [[कुशल मल्ल]] ३/० (१.२ षटके) | result = नेपाळ २२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538440.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = डू जियानहाओ, डू जियानयाओ, यांग वांगजिए आणि झाओ झिलोंग (चीन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |title=Bhurtel into the 2K Club |url=https://www.instagram.com/p/DZAbLp0p4fX/ |work=नेपाळ क्रिकेट संघटना |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) चेन झुओ युएच्या गोलंदाजीवर एका षटकात सहा षटकार मारले,<ref>{{cite web |title=Nepal opener creates history by hitting six sixes in an over |url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-opener-creates-history-by-hitting-six-sixes-in-an-over |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> आणि पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये अशी कामगिरी करणारा तो सहावा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |title=Nepal's Kushal Bhurtel Hits Century and Six Sixes in One Over Against China |url=https://english.ratopati.com/story/64902/kushal-bhurtels-century-against-china-6-sixes-in-one-over |work=Ratopati |date=३१ मे २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८४/९ (२० षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ २९ (५१) | wickets1 = विजय उन्नी ४/८ (४ षटके) | score2 = ८५/१ (७.५ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमन ४४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = तियान सेन कुन १/२९ (२ षटके) | result = मलेशिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538445.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = विजय उन्नी (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ची शुआई (चीन) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ आणि मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्यांची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Nepal men’s cricket team qualifies for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-mens-cricket-team-qualifies-for-asian-games.html |website=Online Khabar |date=२ जून २०२६ |access-date=२ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=Devinder Singh |date=२ जून २०२६ |title=Malaysia thrash China to book place in Asian Games |url=https://www.nst.com.my/sports/cricket/2026/06/1453761/malaysia-thrash-china-book-place-asian-games |work=New Straits Times |access-date=२ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = २७५/७ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२६ (५४) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (२० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४ (४५) | wickets2 = शेर मल्ल ३/१४ (४ षटके) | result = नेपाळ १६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538449.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[कुशल भुर्टेल]] आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये १०० षटकार मारणारा पहिला नेपाळी फलंदाज ठरला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +६.२६० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || −२.३०९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|BHR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −१.०११ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.७३८ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings |title=Asian Games Men's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ जून २०२६}}</ref></small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४९/७ (१५ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ४४ (२६) | wickets1 = माहियू भाटिया २/४ (१ षटक) | score2 = १४३/६ (१५ षटके) | runs2 = रेझा गझनवी ४९ (३३) | wickets2 = नावेद अल बलुशी ४/२२ (३ षटके) | result = ओमान ७ धावांनी विजयी [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]] | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538442.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = नावेद अल बलुशी (ओमान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरसमोर १५ षटकांत १५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = जीवन संथानम, प्रथम सोमानी, ॲरॉन वर्गीस आणि कपिश वेंकटरामन (सिंगापूर), तसेच अब्दुल जलील, इस्सा अल बलुशी, मोहम्मद अल बलुशी, नावेद अल बलुशी, शुएब अल बलुशी, वसीम अल बलुशी, झुबैर अल बलुशी, अहमद अल जदजाली, समीर ओथमन आणि मुझफ्फर शिराळकर (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७३/९ (२० षटके) | runs1 = नुमान युसूफ ४२ (२८) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १७५/२ (१६ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ९३[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = मुहम्मद आदिल १/२६ (२ षटके) | result = हाँग काँग ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538443.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[बाबर हयात]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद आदिल, मोहम्मद हमजा, अब्दुल्ला परवेज, आबिद उल्लाह शाह, नुमान युसूफ आणि समीर युसूफ (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १८४/४ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ८१ (५१) | wickets1 = मुहम्मद आदिल २/२० (३ षटके) | score2 = १६४/५ (२० षटके) | runs2 = जुनैद अझीज ४६ (३६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३४ (४ षटके) | result = ओमान २० धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538446.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = मोहम्मद अल बलुशी (ओमान) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = रशाद अल बलुशी (ओमान) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे ओमान [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Oman men script history, secure Asian Games spot |url=https://timesofoman.com/article/172528-oman-men-script-history-secure-asian-games-spot |work=Times of Oman |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ६१ (१२.३ षटके) | runs1 = गिरिन गुणे २१ (१६) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/६ (३ षटके) | score2 = ६४/१ (६.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३२[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = हर्ष भारद्वाज १/२७ (२.३ षटके) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538447.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँग काँग) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = नील मित्तल (सिंगापूर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Hong Kong cricketers have 'transformational' chance after sealing Asian Games spot |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3355860/hong-kong-cricketers-have-transformational-chance-after-sealing-asian-games-spot |work=South China Morning Post |date=३ जून २०२६ |access-date=५ जून २०२६ |url-access=registration}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २१२/८ (२० षटके) | runs1 = शुजात रसूल ५४ (१६) | wickets1 = जीवन संथानम ३/३१ (४ षटके) | score2 = २१०/६ (२० षटके) | runs2 = माहियू भाटिया ५७ (२५) | wickets2 = शुजात रसूल ३/३३ (४ षटके) | result = बहरैन २ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538450.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = शुजात रसूल (बहरैन) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = अब्दुल रऊफ, मोहम्मद जुनैद खुशी आणि हमजा रियाज (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २८७/१ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] १४०[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = नावेद अल बलुशी १/४९ (३ षटके) | score2 = १३३/८ (२० षटके) | runs2 = झुबैर अल बलुशी ४० (२३) | wickets2 = [[एहसान खान]] ४/१२ (४ षटके) | result = हाँग काँग १५४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538451.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = फारिस अल बलुशी आणि मुन्थिर अल बलुशी (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==बाद फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ===फेरी=== {{4TeamBracket-with 3rd | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | RD2b = [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | seeds = yes | RD1-seed2 = '''अ१''' | RD1-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD1-score2 = '''{{nobr|९५/२ (९.२ षटके)}}''' | RD1-seed1 = ब२ | RD1-team1 = {{cr|OMA}} | RD1-score1 = ९४ (१९.४ षटके) | RD1-seed4 = '''ब१''' | RD1-team4 = '''{{nobr|{{cr|HK}}}}''' | RD1-score4 = '''{{nobr|१२०/४ (१८.२ षटके)}}''' | RD1-seed3 = अ२ | RD1-team3 = {{cr|MAS}} | RD1-score3 = ११४/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = उवि२ | RD2-team1 = {{nobr|{{cr|HK}}}} | RD2-score1 = {{nobr|१८८/७ (२० षटके)}} | RD2-seed2 = '''उवि१''' | RD2-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD2-score2 = '''{{nobr|११४/२ (११.३ षटके)}}''' | RD3-seed1 = उप१ | RD3-team1 = {{cr|OMA}} | RD3-score1 = ९० (१९.२ षटके) | RD3-seed2 = '''उप२''' | RD3-team2 = '''{{cr|MAS}}''' | RD3-score2 = '''{{nobr|९१/२ (१० षटके)}}''' }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = ९४ (१९.४ षटके) | runs1 = [[सुफ्यान मेहमूद]] ३८ (४२) | wickets1 = [[करण के.सी.]] ३/२० (४ षटके) | score2 = ९५/२ (९.२ षटके) | runs2 = [[लोकेश बाम]] ४४[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३६ (४ षटके) | result = नेपाळ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538452.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[करण के.सी.]] (नेपाळ) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ११४/९ (२० षटके) | runs1 = [[विरेनदीप सिंग]] ४५ (४१) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १२०/४ (१८.२ षटके) | runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५९[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = विजय उन्नी २/१६ (४ षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538453.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[एहसान खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ९० (१९.२ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी २५ (३७) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ९१/२ (१० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४[[नाबाद|*]] (२९) | wickets2 = शुएब अल बलुशी १/१३ (३ षटके) | result = मलेशिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538454.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १८८/७ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ८० (४५) | wickets1 = शेर मल्ल ४/३२ (४ षटके) | score2 = ११४/२ (११.३ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ६५ (४०) | wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] १/२० (३ षटके) | result = नेपाळ १९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धती]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538455.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = शेर मल्ल (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]]ने (नेपाळ) आपला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite tweet |number=2063850362243842469 |user=CricketNep |title=Skipper Leading from the front {{!}} A landmark 100 T20Is for him as Airee guides Nepal to the finals today at 12:15 PM}}</ref> }} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] 3swxgstoalt1zdywoy7xdhj9tzqy9zx 2712130 2712129 2026-09-25T07:50:16Z Nitin.kunjir 4684 /* खेळाडू */ 2712130 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा<br/>पुरुष पात्रता | image = | fromdate = ३१ मे | todate = ८ जून २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|NEP}} | count = १ | runner up = {{cr|HK}} | participants = ७ | matches = १३ | player of the series = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] | most runs = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] (३४०) | most wickets = {{cricon|HK}} [[एहसान खान]] (११)<br/>{{cricon|MAS}} विजय उन्नी (११) | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता''' ही २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा ३१ मे ते ९ जून २०२६ या कालावधीत [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Singapore Cricket to host Asian Games 2026 Men’s Qualifier in May/June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-mens-qualifier-2026/ |work=Czarsportz |date=१८ मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=The road to the Asian Games 2026 begins in Singapore |url=https://www.instagram.com/p/DY12bcOmE-b/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], [[जपान]] येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम चार संघ निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Men's Asian Games Cricket Qualifier to begin in Singapore from May 31 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mens-asian-games-cricket-qualifier-to-begin-in-singapore-from-may-3120260524220434/ |work=Asian News International |date=२४ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६}}</ref> पात्रता प्रक्रियेद्वारे दहा संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]] आणि या प्रदेशातील पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीचे पूर्ण सदस्य]] अशा सहा संघांनी आपोआप पात्रता मिळवली होती. उर्वरित चार जागा या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आल्या. सात संघांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[बाद-फेरी स्पर्धा|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले. उपांत्य फेरीत पोहोचलेले चारही संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] यांनी उपांत्य फेरीत प्रवेश केला आणि त्यामुळे ते आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong and Oman qualify for Asian Games |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-asian-games-2026-06-05/ |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[रॉयटर्स]]}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto ; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{cr|BHR}}<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DYkjuGIofcQ/ |title=Bahrain team announced for Asian Games Men's Cricket Qualifier 2026 |date=२० मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६ |work=[[बहरैन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|CHN}} ! {{cr|HKG}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong%2C-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |title=Hong Kong, China Men head to Singapore for Men’s Asian Games Qualifier |date=२९ मे २०२६ |access-date=३१ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823020915/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong,-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|MAS}} |- | valign="top" | * जुनैद अझीज ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * नुमान युसूफ ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * अब्दुल समद * अब्दुल रऊफ * मुहम्मद आदिल<!--क्रिकइन्फोमध्ये Muhammad Adil Khan या नावाने दुबार नोंद आहे--> * मोहम्मद हमजा ([[यष्टिरक्षक|य]]) * मोहम्मद जुनैद खुशी * अब्दुल्ला परवेज ([[यष्टिरक्षक|य]]) * शुजात रसूल * हमजा रियाज * मोहम्मद समीर * आबिद उल्लाह शाह * मोहम्मद वलीद * युसूफ वली * अब्दुल्ला मोहम्मद युसूफ * समीर युसूफ | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * चेन झुओ युए * डेंग जिनकी * डू जियानहाओ * डू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|य]]) * लुओ शिलिन * मा कियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीज खान * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथुर ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[हसन खान मोहम्मद]] * वहीद मोहम्मद * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमन ([[यष्टिरक्षक|य]]) * मुहम्मद अक्रम * अदेश्ली एलियास * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * रहीम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी |- ! {{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/80808 |title=Nepali National Cricket Squad announced for Men's Asian Games Qualifier 2026 |date=२४ मे २०२६ |access-date=२७ मे २०२६ |work=The Rising Nepal}}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web|url=https://timesofoman.com/article/171749-all-omani-cricket-squad-eyes-historic-asian-games-berth |title=All-Omani cricket squad eyes historic Asian Games berth |date=१३ मे २०२६ |access-date=१८ मे २०२६ |work=Times of Oman}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/100040111819488/posts/1781809949832715/ |title=The line-ups are out for the ACC Men’s Asian Games Qualifiers! The stage is set and the action begins now. |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * शाहब आलम * लोकेश बाम ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[कुशल भुर्टेल]] * [[संदीप जोरा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[कुशल मल्ल]] * शेर मल्ल * [[रोहित कुमार|रोहित पौडेल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[नंदन यादव]] | valign="top" | * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टिरक्षक|य]]) * फारिस अल बलुशी * इस्सा अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मुन्थिर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * रशाद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * वसीम अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * अहमद अल जदजाली * समीर ओथमन | valign="top" | * रेझा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * जीवन संथानम ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * हर्ष भारद्वाज * माहियू भाटिया * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * नील मित्तल ([[यष्टिरक्षक|य]]) * ईशान सावनी * मेसन आर्थर शेरी * प्रथम सोमानी ([[यष्टिरक्षक|य]]) * वेंकटेशन थियानेश * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * कपिश वेंकटरामन |} प्रारंभिक पथकांमध्ये समावेश नसतानाही, बहरैनचे अब्दुल रऊफ आणि आबिद उल्लाह शाह तसेच सिंगापूरचा ॲरॉन वर्गीस यांनी स्पर्धेतील सामने खेळले. ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +९.७०० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −२.०४१ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −९.८९९ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|CHN}} | score1 = ३१३/२ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२९ (४३) | wickets1 = मा कियानचेंग १/५१ (४ षटके)<br />डेंग जिनकी १/५१ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९.२ षटके) | runs2 = शेनजियान झेंग ३१ (१५) | wickets2 = [[कुशल मल्ल]] ३/० (१.२ षटके) | result = नेपाळ २२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538440.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = डू जियानहाओ, डू जियानयाओ, यांग वांगजिए आणि झाओ झिलोंग (चीन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |title=Bhurtel into the 2K Club |url=https://www.instagram.com/p/DZAbLp0p4fX/ |work=नेपाळ क्रिकेट संघटना |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) चेन झुओ युएच्या गोलंदाजीवर एका षटकात सहा षटकार मारले,<ref>{{cite web |title=Nepal opener creates history by hitting six sixes in an over |url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-opener-creates-history-by-hitting-six-sixes-in-an-over |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> आणि पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये अशी कामगिरी करणारा तो सहावा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |title=Nepal's Kushal Bhurtel Hits Century and Six Sixes in One Over Against China |url=https://english.ratopati.com/story/64902/kushal-bhurtels-century-against-china-6-sixes-in-one-over |work=Ratopati |date=३१ मे २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८४/९ (२० षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ २९ (५१) | wickets1 = विजय उन्नी ४/८ (४ षटके) | score2 = ८५/१ (७.५ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमन ४४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = तियान सेन कुन १/२९ (२ षटके) | result = मलेशिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538445.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = विजय उन्नी (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ची शुआई (चीन) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ आणि मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्यांची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Nepal men’s cricket team qualifies for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-mens-cricket-team-qualifies-for-asian-games.html |website=Online Khabar |date=२ जून २०२६ |access-date=२ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=Devinder Singh |date=२ जून २०२६ |title=Malaysia thrash China to book place in Asian Games |url=https://www.nst.com.my/sports/cricket/2026/06/1453761/malaysia-thrash-china-book-place-asian-games |work=New Straits Times |access-date=२ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = २७५/७ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२६ (५४) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (२० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४ (४५) | wickets2 = शेर मल्ल ३/१४ (४ षटके) | result = नेपाळ १६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538449.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[कुशल भुर्टेल]] आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये १०० षटकार मारणारा पहिला नेपाळी फलंदाज ठरला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +६.२६० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || −२.३०९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|BHR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −१.०११ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.७३८ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings |title=Asian Games Men's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ जून २०२६}}</ref></small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४९/७ (१५ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ४४ (२६) | wickets1 = माहियू भाटिया २/४ (१ षटक) | score2 = १४३/६ (१५ षटके) | runs2 = रेझा गझनवी ४९ (३३) | wickets2 = नावेद अल बलुशी ४/२२ (३ षटके) | result = ओमान ७ धावांनी विजयी [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]] | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538442.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = नावेद अल बलुशी (ओमान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरसमोर १५ षटकांत १५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = जीवन संथानम, प्रथम सोमानी, ॲरॉन वर्गीस आणि कपिश वेंकटरामन (सिंगापूर), तसेच अब्दुल जलील, इस्सा अल बलुशी, मोहम्मद अल बलुशी, नावेद अल बलुशी, शुएब अल बलुशी, वसीम अल बलुशी, झुबैर अल बलुशी, अहमद अल जदजाली, समीर ओथमन आणि मुझफ्फर शिराळकर (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७३/९ (२० षटके) | runs1 = नुमान युसूफ ४२ (२८) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १७५/२ (१६ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ९३[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = मुहम्मद आदिल १/२६ (२ षटके) | result = हाँग काँग ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538443.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[बाबर हयात]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद आदिल, मोहम्मद हमजा, अब्दुल्ला परवेज, आबिद उल्लाह शाह, नुमान युसूफ आणि समीर युसूफ (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १८४/४ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ८१ (५१) | wickets1 = मुहम्मद आदिल २/२० (३ षटके) | score2 = १६४/५ (२० षटके) | runs2 = जुनैद अझीज ४६ (३६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३४ (४ षटके) | result = ओमान २० धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538446.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = मोहम्मद अल बलुशी (ओमान) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = रशाद अल बलुशी (ओमान) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे ओमान [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Oman men script history, secure Asian Games spot |url=https://timesofoman.com/article/172528-oman-men-script-history-secure-asian-games-spot |work=Times of Oman |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ६१ (१२.३ षटके) | runs1 = गिरिन गुणे २१ (१६) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/६ (३ षटके) | score2 = ६४/१ (६.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३२[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = हर्ष भारद्वाज १/२७ (२.३ षटके) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538447.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँग काँग) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = नील मित्तल (सिंगापूर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Hong Kong cricketers have 'transformational' chance after sealing Asian Games spot |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3355860/hong-kong-cricketers-have-transformational-chance-after-sealing-asian-games-spot |work=South China Morning Post |date=३ जून २०२६ |access-date=५ जून २०२६ |url-access=registration}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २१२/८ (२० षटके) | runs1 = शुजात रसूल ५४ (१६) | wickets1 = जीवन संथानम ३/३१ (४ षटके) | score2 = २१०/६ (२० षटके) | runs2 = माहियू भाटिया ५७ (२५) | wickets2 = शुजात रसूल ३/३३ (४ षटके) | result = बहरैन २ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538450.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = शुजात रसूल (बहरैन) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = अब्दुल रऊफ, मोहम्मद जुनैद खुशी आणि हमजा रियाज (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २८७/१ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] १४०[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = नावेद अल बलुशी १/४९ (३ षटके) | score2 = १३३/८ (२० षटके) | runs2 = झुबैर अल बलुशी ४० (२३) | wickets2 = [[एहसान खान]] ४/१२ (४ षटके) | result = हाँग काँग १५४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538451.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = फारिस अल बलुशी आणि मुन्थिर अल बलुशी (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==बाद फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ===फेरी=== {{4TeamBracket-with 3rd | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | RD2b = [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | seeds = yes | RD1-seed2 = '''अ१''' | RD1-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD1-score2 = '''{{nobr|९५/२ (९.२ षटके)}}''' | RD1-seed1 = ब२ | RD1-team1 = {{cr|OMA}} | RD1-score1 = ९४ (१९.४ षटके) | RD1-seed4 = '''ब१''' | RD1-team4 = '''{{nobr|{{cr|HK}}}}''' | RD1-score4 = '''{{nobr|१२०/४ (१८.२ षटके)}}''' | RD1-seed3 = अ२ | RD1-team3 = {{cr|MAS}} | RD1-score3 = ११४/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = उवि२ | RD2-team1 = {{nobr|{{cr|HK}}}} | RD2-score1 = {{nobr|१८८/७ (२० षटके)}} | RD2-seed2 = '''उवि१''' | RD2-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD2-score2 = '''{{nobr|११४/२ (११.३ षटके)}}''' | RD3-seed1 = उप१ | RD3-team1 = {{cr|OMA}} | RD3-score1 = ९० (१९.२ षटके) | RD3-seed2 = '''उप२''' | RD3-team2 = '''{{cr|MAS}}''' | RD3-score2 = '''{{nobr|९१/२ (१० षटके)}}''' }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = ९४ (१९.४ षटके) | runs1 = [[सुफ्यान मेहमूद]] ३८ (४२) | wickets1 = [[करण के.सी.]] ३/२० (४ षटके) | score2 = ९५/२ (९.२ षटके) | runs2 = [[लोकेश बाम]] ४४[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३६ (४ षटके) | result = नेपाळ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538452.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[करण के.सी.]] (नेपाळ) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ११४/९ (२० षटके) | runs1 = [[विरेनदीप सिंग]] ४५ (४१) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १२०/४ (१८.२ षटके) | runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५९[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = विजय उन्नी २/१६ (४ षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538453.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[एहसान खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ९० (१९.२ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी २५ (३७) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ९१/२ (१० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४[[नाबाद|*]] (२९) | wickets2 = शुएब अल बलुशी १/१३ (३ षटके) | result = मलेशिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538454.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १८८/७ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ८० (४५) | wickets1 = शेर मल्ल ४/३२ (४ षटके) | score2 = ११४/२ (११.३ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ६५ (४०) | wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] १/२० (३ षटके) | result = नेपाळ १९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धती]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538455.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = शेर मल्ल (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]]ने (नेपाळ) आपला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite tweet |number=2063850362243842469 |user=CricketNep |title=Skipper Leading from the front {{!}} A landmark 100 T20Is for him as Airee guides Nepal to the finals today at 12:15 PM}}</ref> }} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] i3athgteut4emhaak3oja9z7ym3tn5f 2712134 2712130 2026-09-25T08:05:30Z Nitin.kunjir 4684 2712134 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा<br/>पुरुष पात्रता | image = | fromdate = ३१ मे | todate = ८ जून २०२६ | administrator = आशियाई ऑलिम्पिक परिषद | cricket format = [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गटांतील [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = [[सिंगापूर]] | champions = {{cr|NEP}} | count = १ | runner up = {{cr|HK}} | participants = ७ | matches = १३ | player of the series = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] | most runs = {{cricon|NEP}} [[कुशल भुर्टेल]] (३४०) | most wickets = {{cricon|HK}} [[एहसान खान]] (११)<br/>{{cricon|MAS}} विजय उन्नी (११) | previous_year = | previous_tournament = | next_year = }} '''२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता''' ही [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट]] स्पर्धेसाठीची पात्रता स्पर्धा होती. ही स्पर्धा ३१ मे ते ९ जून २०२६ या कालावधीत [[सिंगापूर]] येथे आयोजित करण्यात आली होती.<ref>{{cite web |title=Singapore Cricket to host Asian Games 2026 Men’s Qualifier in May/June 2026 |url=https://czarsportzauto.com/asian-games-mens-qualifier-2026/ |work=Czarsportz |date=१८ मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web |title=The road to the Asian Games 2026 begins in Singapore |url=https://www.instagram.com/p/DY12bcOmE-b/ |work=[[आशिया क्रिकेट समिती]] |date=२७ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> या स्पर्धेद्वारे [[नागोया]], [[जपान]] येथे होणाऱ्या मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरणारे अंतिम चार संघ निश्चित करण्यात आले.<ref>{{cite web |title=Men's Asian Games Cricket Qualifier to begin in Singapore from May 31 |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/mens-asian-games-cricket-qualifier-to-begin-in-singapore-from-may-3120260524220434/ |work=Asian News International |date=२४ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६}}</ref> पात्रता प्रक्रियेद्वारे दहा संघांची अंतिम यादी निश्चित करण्यात आली. यजमान [[जपान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|जपान]] आणि या प्रदेशातील पाच [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|आयसीसीचे पूर्ण सदस्य]] अशा सहा संघांनी आपोआप पात्रता मिळवली होती. उर्वरित चार जागा या स्पर्धेद्वारे निश्चित करण्यात आल्या. सात संघांची दोन गटांत विभागणी करण्यात आली होती आणि प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ [[बाद-फेरी स्पर्धा|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले. उपांत्य फेरीत पोहोचलेले चारही संघ जपानमधील मुख्य स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Asian Games 2026 cricket qualifiers: Race to Aichi-Nagoya begins in Malaysia and Singapore |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-t20-cricket-qualifiers-schedule-fixtures-match-list |date=२५ मे २०२६ |access-date=३० मे २०२६ |work=Olympics}}</ref> [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[मलेशिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मलेशिया]], [[नेपाळ राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|नेपाळ]] आणि [[ओमान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ओमान]] यांनी उपांत्य फेरीत प्रवेश केला आणि त्यामुळे ते आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पात्र ठरले.<ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong and Oman qualify for Asian Games |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-asian-games-2026-06-05/ |date=५ जून २०२६ |access-date=७ जून २०२६ |work=[[रॉयटर्स]]}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto ; white-space:nowrap; font-size:90%" |- ! {{cr|BHR}}<ref>{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DYkjuGIofcQ/ |title=Bahrain team announced for Asian Games Men's Cricket Qualifier 2026 |date=२० मे २०२६ |access-date=२४ मे २०२६ |work=[[बहरैन क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> ! {{cr|CHN}} ! {{cr|HKG}}<ref>{{cite web |url=https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong%2C-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |title=Hong Kong, China Men head to Singapore for Men’s Asian Games Qualifier |date=२९ मे २०२६ |access-date=३१ मे २०२६ |work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन]] |archive-date=2026-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260823020915/https://www.crickethongkong.com/news-detail/4836/Hong-Kong,-China-Men-head-to-Singapore-for-Men%27s-Asian-Games-Qualifier |url-status=dead }}</ref> ! {{cr|MAS}} |- | valign="top" | * जुनैद अझीज ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * नुमान युसूफ ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * अब्दुल समद * अब्दुल रऊफ * मुहम्मद आदिल<!--क्रिकइन्फोमध्ये Muhammad Adil Khan या नावाने दुबार नोंद आहे--> * मोहम्मद हमजा ([[यष्टिरक्षक|य]]) * मोहम्मद जुनैद खुशी * अब्दुल्ला परवेज ([[यष्टिरक्षक|य]]) * शुजात रसूल * हमजा रियाज * मोहम्मद समीर * आबिद उल्लाह शाह * मोहम्मद वलीद * युसूफ वली * अब्दुल्ला मोहम्मद युसूफ * समीर युसूफ | valign="top" | * तियान सेन कुन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * चेन झुओ युए * डेंग जिनकी * डू जियानहाओ * डू जियानयाओ ([[यष्टिरक्षक|य]]) * लुओ शिलिन * मा कियानचेंग * मेंग जियानहाओ * ची शुआई * यांग वांगजिए * झाओ झिलोंग * शेनजियान झेंग * झुआंग झेलिन * झोंग युएचाओ | valign="top" | * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[मोहम्मद गझनफर]] * हफीज खान * [[अनास खान]] * [[एहसान खान]] * [[निजाकत खान]] * शिव माथुर ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[हसन खान मोहम्मद]] * वहीद मोहम्मद * [[नसरुल्ला राणा]] * [[अंशुमन रथ]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[शाहिद वासीफ]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) | valign="top" | * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुहम्मद हाझिक ऐमन ([[यष्टिरक्षक|य]]) * मुहम्मद अक्रम * अदेश्ली एलियास * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * रहीम खान * [[शर्विन मुनिआन्दी]] * [[पवनदीप सिंग]] * [[विरेनदीप सिंग]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * विजय उन्नी |- ! {{cr|NEP}}<ref>{{cite web |url=https://risingnepaldaily.com/news/80808 |title=Nepali National Cricket Squad announced for Men's Asian Games Qualifier 2026 |date=२४ मे २०२६ |access-date=२७ मे २०२६ |work=The Rising Nepal}}</ref> ! {{cr|OMA}}<ref>{{cite web|url=https://timesofoman.com/article/171749-all-omani-cricket-squad-eyes-historic-asian-games-berth |title=All-Omani cricket squad eyes historic Asian Games berth |date=१३ मे २०२६ |access-date=१८ मे २०२६ |work=Times of Oman}}</ref> ! {{cr|SIN}}<ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/100040111819488/posts/1781809949832715/ |title=The line-ups are out for the ACC Men’s Asian Games Qualifiers! The stage is set and the action begins now. |date=२५ मे २०२६ |access-date=२९ मे २०२६ |work=[[सिंगापूर क्रिकेट असोसिएशन]] |via=[[फेसबुक]]}}</ref> |- | valign="top" | * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * शाहब आलम * लोकेश बाम ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[कुशल भुर्टेल]] * [[संदीप जोरा]] * [[सोमपाल कामी]] * [[करण के.सी.]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[कुशल मल्ल]] * शेर मल्ल * [[रोहित कुमार|रोहित पौडेल]] * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टिरक्षक|य]]) * [[नंदन यादव]] | valign="top" | * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टिरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टिरक्षक|य]]) * फारिस अल बलुशी * इस्सा अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मुन्थिर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * रशाद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * वसीम अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * अहमद अल जदजाली * समीर ओथमन | valign="top" | * रेझा गझनवी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * जीवन संथानम ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * हर्ष भारद्वाज * माहियू भाटिया * गिरिन गुणे * अस्लान जाफरी * नील कर्णिक * नील मित्तल ([[यष्टिरक्षक|य]]) * ईशान सावनी * मेसन आर्थर शेरी * प्रथम सोमानी ([[यष्टिरक्षक|य]]) * वेंकटेशन थियानेश * दक्ष त्यागी * ॲरॉन वर्गीस * कपिश वेंकटरामन |} प्रारंभिक पथकांमध्ये समावेश नसतानाही, बहरैनचे अब्दुल रऊफ आणि आबिद उल्लाह शाह तसेच सिंगापूरचा ॲरॉन वर्गीस यांनी स्पर्धेतील सामने खेळले. ==गट फेरी== ===गट अ=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|NEP}} || २ || २ || ० || ० || '''४''' || +९.७०० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|MAS}} || २ || १ || १ || ० || '''२''' || −२.०४१ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|CHN}} || २ || ० || २ || ० || '''०''' || −९.८९९ || स्पर्धेतून बाहेर |} <small>स्रोत: [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings क्रिकइन्फो]</small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = ३१ मे २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|CHN}} | score1 = ३१३/२ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२९ (४३) | wickets1 = मा कियानचेंग १/५१ (४ षटके)<br />डेंग जिनकी १/५१ (४ षटके) | score2 = ९२ (१९.२ षटके) | runs2 = शेनजियान झेंग ३१ (१५) | wickets2 = [[कुशल मल्ल]] ३/० (१.२ षटके) | result = नेपाळ २२१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538440.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = आनंद नटराजन (सिंगापूर) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = चीनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = डू जियानहाओ, डू जियानयाओ, यांग वांगजिए आणि झाओ झिलोंग (चीन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये २,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web |title=Bhurtel into the 2K Club |url=https://www.instagram.com/p/DZAbLp0p4fX/ |work=नेपाळ क्रिकेट संघटना |date=३१ मे २०२६ |access-date=४ जून २०२६ |via=[[इन्स्टाग्राम]]}}</ref> * [[कुशल भुर्टेल]]ने (नेपाळ) चेन झुओ युएच्या गोलंदाजीवर एका षटकात सहा षटकार मारले,<ref>{{cite web |title=Nepal opener creates history by hitting six sixes in an over |url=https://www.icc-cricket.com/news/nepal-opener-creates-history-by-hitting-six-sixes-in-an-over |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=१ जून २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> आणि पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये अशी कामगिरी करणारा तो सहावा खेळाडू ठरला.<ref>{{cite web |title=Nepal's Kushal Bhurtel Hits Century and Six Sixes in One Over Against China |url=https://english.ratopati.com/story/64902/kushal-bhurtels-century-against-china-6-sixes-in-one-over |work=Ratopati |date=३१ मे २०२६ |access-date=१ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = २ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|CHN}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ८४/९ (२० षटके) | runs1 = झोंग युएचाओ २९ (५१) | wickets1 = विजय उन्नी ४/८ (४ षटके) | score2 = ८५/१ (७.५ षटके) | runs2 = मुहम्मद हाझिक ऐमन ४४[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = तियान सेन कुन १/२९ (२ षटके) | result = मलेशिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538445.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = विजय उन्नी (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = ची शुआई (चीन) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे नेपाळ आणि मलेशिया [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरले आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्यांची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Nepal men’s cricket team qualifies for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-mens-cricket-team-qualifies-for-asian-games.html |website=Online Khabar |date=२ जून २०२६ |access-date=२ जून २०२६}}</ref><ref>{{cite web |last=Devinder Singh |date=२ जून २०२६ |title=Malaysia thrash China to book place in Asian Games |url=https://www.nst.com.my/sports/cricket/2026/06/1453761/malaysia-thrash-china-book-place-asian-games |work=New Straits Times |access-date=२ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|NEP}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = २७५/७ (२० षटके) | runs1 = [[कुशल भुर्टेल]] १२६ (५४) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/२२ (४ षटके) | score2 = १०८/९ (२० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४ (४५) | wickets2 = शेर मल्ल ३/१४ (४ षटके) | result = नेपाळ १६७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538449.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि जॉन प्रकाश (हाँग काँग) | motm = [[कुशल भुर्टेल]] (नेपाळ) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = [[कुशल भुर्टेल]] आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये १०० षटकार मारणारा पहिला नेपाळी फलंदाज ठरला. }} ===गट ब=== ====गुणतालिका==== {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#ccffcc;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|HK}} || ३ || ३ || ० || ० || '''६''' || +६.२६० || rowspan="2" | [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी पात्र]] |- style="background:#ccffcc;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|OMA}} || ३ || २ || १ || ० || '''४''' || −२.३०९ |- | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|BHR}} || ३ || १ || २ || ० || '''२''' || −१.०११ || rowspan="2" | स्पर्धेतून बाहेर |- | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SIN}} || ३ || ० || ३ || ० || '''०''' || −२.७३८ |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431/points-table-standings |title=Asian Games Men's Qualifier 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=५ जून २०२६}}</ref></small> ====सामने==== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = १४९/७ (१५ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ४४ (२६) | wickets1 = माहियू भाटिया २/४ (१ षटक) | score2 = १४३/६ (१५ षटके) | runs2 = रेझा गझनवी ४९ (३३) | wickets2 = नावेद अल बलुशी ४/२२ (३ षटके) | result = ओमान ७ धावांनी विजयी [[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]] | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538442.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = नावेद अल बलुशी (ओमान) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सिंगापूरसमोर १५ षटकांत १५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = जीवन संथानम, प्रथम सोमानी, ॲरॉन वर्गीस आणि कपिश वेंकटरामन (सिंगापूर), तसेच अब्दुल जलील, इस्सा अल बलुशी, मोहम्मद अल बलुशी, नावेद अल बलुशी, शुएब अल बलुशी, वसीम अल बलुशी, झुबैर अल बलुशी, अहमद अल जदजाली, समीर ओथमन आणि मुझफ्फर शिराळकर (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १७३/९ (२० षटके) | runs1 = नुमान युसूफ ४२ (२८) | wickets1 = [[नसरुल्ला राणा]] ३/२९ (४ षटके) | score2 = १७५/२ (१६ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ९३[[नाबाद|*]] (४८) | wickets2 = मुहम्मद आदिल १/२६ (२ षटके) | result = हाँग काँग ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538443.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[बाबर हयात]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = मुहम्मद आदिल, मोहम्मद हमजा, अब्दुल्ला परवेज, आबिद उल्लाह शाह, नुमान युसूफ आणि समीर युसूफ (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = १८४/४ (२० षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी ८१ (५१) | wickets1 = मुहम्मद आदिल २/२० (३ षटके) | score2 = १६४/५ (२० षटके) | runs2 = जुनैद अझीज ४६ (३६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३४ (४ षटके) | result = ओमान २० धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538446.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = मोहम्मद अल बलुशी (ओमान) | toss = बहरैनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = रशाद अल बलुशी (ओमान) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे ओमान [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Oman men script history, secure Asian Games spot |url=https://timesofoman.com/article/172528-oman-men-script-history-secure-asian-games-spot |work=Times of Oman |date=३ जून २०२६ |access-date=४ जून २०२६}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ६१ (१२.३ षटके) | runs1 = गिरिन गुणे २१ (१६) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/६ (३ षटके) | score2 = ६४/१ (६.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३२[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = हर्ष भारद्वाज १/२७ (२.३ षटके) | result = हाँग काँग ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538447.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँग काँग) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = नील मित्तल (सिंगापूर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * या सामन्याच्या निकालामुळे हाँग काँग [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरीसाठी]] पात्र ठरला आणि २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी त्याची पात्रता निश्चित झाली.<ref>{{cite web |title=Hong Kong cricketers have 'transformational' chance after sealing Asian Games spot |url=https://www.scmp.com/sport/cricket/article/3355860/hong-kong-cricketers-have-transformational-chance-after-sealing-asian-games-spot |work=South China Morning Post |date=३ जून २०२६ |access-date=५ जून २०२६ |url-access=registration}}</ref> }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २१२/८ (२० षटके) | runs1 = शुजात रसूल ५४ (१६) | wickets1 = जीवन संथानम ३/३१ (४ षटके) | score2 = २१०/६ (२० षटके) | runs2 = माहियू भाटिया ५७ (२५) | wickets2 = शुजात रसूल ३/३३ (४ षटके) | result = बहरैन २ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538450.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = शुजात रसूल (बहरैन) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = अब्दुल रऊफ, मोहम्मद जुनैद खुशी आणि हमजा रियाज (बहरैन) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|OMA}} | score1 = २८७/१ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] १४०[[नाबाद|*]] (५६) | wickets1 = नावेद अल बलुशी १/४९ (३ षटके) | score2 = १३३/८ (२० षटके) | runs2 = झुबैर अल बलुशी ४० (२३) | wickets2 = [[एहसान खान]] ४/१२ (४ षटके) | result = हाँग काँग १५४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538451.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँग काँग) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = फारिस अल बलुशी आणि मुन्थिर अल बलुशी (ओमान) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ==बाद फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा सिंगापूर प्रमाण वेळेनुसार ([[यूटीसी+०८:००]]) आहेत.}} ===फेरी=== {{4TeamBracket-with 3rd | RD1 = [[#उपांत्य फेरी|उपांत्य फेरी]] | RD2 = [[#अंतिम सामना|अंतिम सामना]] | RD2b = [[#तिसऱ्या स्थानाचा सामना|तिसऱ्या स्थानाचा सामना]] | seeds = yes | RD1-seed2 = '''अ१''' | RD1-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD1-score2 = '''{{nobr|९५/२ (९.२ षटके)}}''' | RD1-seed1 = ब२ | RD1-team1 = {{cr|OMA}} | RD1-score1 = ९४ (१९.४ षटके) | RD1-seed4 = '''ब१''' | RD1-team4 = '''{{nobr|{{cr|HK}}}}''' | RD1-score4 = '''{{nobr|१२०/४ (१८.२ षटके)}}''' | RD1-seed3 = अ२ | RD1-team3 = {{cr|MAS}} | RD1-score3 = ११४/९ (२० षटके) | RD2-seed1 = उवि२ | RD2-team1 = {{nobr|{{cr|HK}}}} | RD2-score1 = {{nobr|१८८/७ (२० षटके)}} | RD2-seed2 = '''उवि१''' | RD2-team2 = '''{{cr|NEP}}''' | RD2-score2 = '''{{nobr|११४/२ (११.३ षटके)}}''' | RD3-seed1 = उप१ | RD3-team1 = {{cr|OMA}} | RD3-score1 = ९० (१९.२ षटके) | RD3-seed2 = '''उप२''' | RD3-team2 = '''{{cr|MAS}}''' | RD3-score2 = '''{{nobr|९१/२ (१० षटके)}}''' }} ===उपांत्य फेरी=== {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = ९४ (१९.४ षटके) | runs1 = [[सुफ्यान मेहमूद]] ३८ (४२) | wickets1 = [[करण के.सी.]] ३/२० (४ षटके) | score2 = ९५/२ (९.२ षटके) | runs2 = [[लोकेश बाम]] ४४[[नाबाद|*]] (२६) | wickets2 = समीर ओथमन २/३६ (४ षटके) | result = नेपाळ ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538452.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = जॉन प्रकाश (हाँग काँग) आणि नारायणन शिवन (मलेशिया) | motm = [[करण के.सी.]] (नेपाळ) | toss = ओमानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ७ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|MAS}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ११४/९ (२० षटके) | runs1 = [[विरेनदीप सिंग]] ४५ (४१) | wickets1 = [[एहसान खान]] ४/२० (४ षटके) | score2 = १२०/४ (१८.२ षटके) | runs2 = [[शाहिद वासीफ]] ५९[[नाबाद|*]] (४२) | wickets2 = विजय उन्नी २/१६ (४ षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538453.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = [[एहसान खान]] (हाँग काँग) | toss = हाँग काँगने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }} ===तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|OMA}} | team2 = {{cr|MAS}} | score1 = ९० (१९.२ षटके) | runs1 = मोहम्मद अल बलुशी २५ (३७) | wickets1 = [[विरेनदीप सिंग]] ३/७ (४ षटके) | score2 = ९१/२ (१० षटके) | runs2 = [[सय्यद अझीज]] ५४[[नाबाद|*]] (२९) | wickets2 = शुएब अल बलुशी १/१३ (३ षटके) | result = मलेशिया ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538454.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = उग्येन दोर्जी (भूतान) आणि रियाझ उर रहमान (इंडोनेशिया) | motm = [[विरेनदीप सिंग]] (मलेशिया) | toss = मलेशियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ जून २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|NEP}} | score1 = १८८/७ (२० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ८० (४५) | wickets1 = शेर मल्ल ४/३२ (४ षटके) | score2 = ११४/२ (११.३ षटके) | runs2 = [[कुशल भुर्टेल]] ६५ (४०) | wickets2 = [[आयुष शुक्ला]] १/२० (३ षटके) | result = नेपाळ १९ धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धती]]) | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538455.html धावफलक] | venue = सिंगापूर नॅशनल क्रिकेट ग्राउंड, [[सिंगापूर]] | umpires = समद अकबर (थायलंड) आणि आनंद नटराजन (सिंगापूर) | motm = शेर मल्ल (नेपाळ) | toss = नेपाळने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे पुढील खेळ होऊ शकला नाही. | notes = [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]]ने (नेपाळ) आपला १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला.<ref>{{cite tweet |number=2063850362243842469 |user=CricketNep |title=Skipper Leading from the front {{!}} A landmark 100 T20Is for him as Airee guides Nepal to the finals today at 12:15 PM}}</ref> }} ==हे सुद्धा पहा== * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला क्रिकेट स्पर्धा]] * [[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/asian-games-men-s-qualifier-2026-1538431 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धा पृष्ठ] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} {{DEFAULTSORT:आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:सिंगापूरमधील क्रिकेट]] 6gao9pjlbijonqsqbq9oxb8abm0xlk8 0 383201 2711875 2705359 2026-09-24T17:17:17Z Cherishsantosh 19130 Cherishsantosh ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[मसुदा:अनिल आखरे]] वरुन [[अनिल आखरे]] ला हलविला 2705340 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = अनिल आखरे | चित्र = Anil akhare.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = अनिल आखरे, २०२६ | पूर्ण_नाव = अनिल शेषराव आखरे | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = [[नागपूर]], महाराष्ट्र, भारत | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | निवास_स्थान = [[यवतमाळ]], [[महाराष्ट्र]], भारत | नागरिकत्व = भारतीय | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | वांशिकत्व = | धर्म = | पेशा = डॉक्टर, बालरोगतज्ज्ञ | कार्यकाळ = २००९–सद्य | शिक्षण = एमबीबीएस ([[शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर]]); डीसीएच; निओनेटोलॉजीमधील फेलोशिप (बाई जेरबाई वाडिया हॉस्पिटल फॉर चिल्ड्रन); बालरोग व निओनेटल इकोकार्डियोग्राफी प्रशिक्षण (ग्लेनमार्क कार्डियाक सेंटर) | प्रशिक्षण_संस्था = [[शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर]] | कार्यसंस्था = श्री वसंतराव नाईक शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय; शिवनेरी चिल्ड्रन्स हॉस्पिटल अँड कार्डियाक सेंटर, यवतमाळ | ख्याती = नवजात शिशु काळजी, बालहृदयरोग निदानशास्त्र, [[विदर्भ]] विभागातील सामुदायिक आरोग्य उपक्रम | पुरस्कार = | वडील_नाव = शेषराव आखरे | आई_नाव = | जोडीदार = डॉ. अश्विनी आखरे | अपत्ये = २ | तळटिपा = }} '''अनिल शेषराव आखरे''' हे [[यवतमाळ]],<ref name=":0" /> महाराष्ट्र, भारत येथे कार्यरत असलेले भारतीय बालरोगतज्ज्ञ,<ref name=":0">{{Cite news |date=2024-02-16 |title=जिल्ह्यातील कुपोषित बालकांना जीवनावश्यक वस्तूंचे वाटप |url=https://www.tarunbharat.net/Encyc/2024/2/16/Distribution-of-essential-items-to-malnourished-children.html |access-date=2026-07-04 |work=Tarun Bharat |language=mr}}</ref> निओनेटोलॉजिस्ट (नवजातरोगतज्ज्ञ) आणि आरोग्य प्रशासक{{Citation needed|date=July 2026}} आहेत. बालआरोग्य, नवजात शिशु वैद्यकशास्त्र, बालहृदयरोग निदानशास्त्र, तसेच महाराष्ट्रातील [[विदर्भ]] विभागातील सामुदायिक आरोग्य उपक्रमांमधील कार्यासाठी ते ओळखले जातात. == प्रारंभिक जीवन व पार्श्वभूमी == अनिल आखरे यांचा जन्म [[आर्णी]] भारतातील महाराष्ट्र राज्यात झाला. == शिक्षण == आखरे यांनी [[शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, नागपूर]] येथून एमबीबीएस (बॅचलर ऑफ मेडिसिन, बॅचलर ऑफ सर्जरी) पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी बालरोगतज्ज्ञ डॉ. अंजली काळे यांच्या मार्गदर्शनाखाली महात्मा गांधी वैद्यकीय महाविद्यालय येथून बालआरोग्य पदविका (डीसीएच) मिळवली. नवजातशास्त्रात विशेषीकरण करण्यासाठी त्यांनी डॉ. प्रफुल्ल शंभाग यांच्या मार्गदर्शनाखाली बाई जेरबाई वाडिया हॉस्पिटल फॉर चिल्ड्रन येथे निओनेटोलॉजीमधील फेलोशिप पूर्ण केली. त्यांच्या फेलोशिप प्रबंधाचे शीर्षक "Comparison of CRP and Pro-calcitonin in Blood Culture Positive Sepsis" असे होते. त्यांनी बालहृदयरोगतज्ज्ञ डॉ. भरत दळवी यांच्या मार्गदर्शनाखाली ग्लेनमार्क कार्डियाक सेंटर येथे बालरोग व निओनेटल इकोकार्डियोग्राफीचे विशेष प्रशिक्षणही घेतले. == कारकीर्द == आखरे यांनी [[श्री वसंतराव नाईक शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय]] येथे रजिस्ट्रार म्हणून काम केले असून, तेथे ते बालरोगशास्त्राचे अध्यापन, नैदानिक प्रशिक्षण व शैक्षणिक मार्गदर्शन यांत सहभागी राहिले आहेत. पेटंट डक्टस आर्टिरिओसस (पीडीए) संबंधित अभ्यासांसह बालरोगशास्त्रातील पदव्युत्तर संशोधनाचे मार्गदर्शनही त्यांनी केले आहे. ते यवतमाळ येथील शिवनेरी चिल्ड्रन्स हॉस्पिटल अँड कार्डियाक सेंटर या बालआरोग्य संस्थेचे संस्थापक व मुख्य सल्लागार आहेत. ही संस्था नवजात शिशु काळजी, बाल अतिदक्षता, प्रतिबंधात्मक बालआरोग्य आणि बालहृदयरोग निदानशास्त्र यांवर लक्ष केंद्रित करते. त्यांनी व्यावसायिक व सामाजिक संघटनांमध्येही पदे भूषवली आहेत, ज्यात इंडियन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्सचे जिल्हा सचिव आणि आरोग्य भारतीचे यवतमाळ जिल्हा कार्यकारी अध्यक्ष यांचा समावेश आहे.<ref name="ArogyaBharati">{{Cite journal |title=Working President of Arogya Bhartt |url=https://epaper.lokmat.com/articlepage.php?articleid=LOK_HYTL_20251108_2_2 |journal=Working President of Arogya Bhartt) |date=2021}}</ref> == संशोधन व प्रकाशने == आखरे यांच्या शैक्षणिक रुचींमध्ये नवजात सेप्सिस (रक्तसंसर्ग), बालहृदयरोग तपासणी आणि आरोग्य नीतिशास्त्र यांचा समावेश होतो. त्यांनी नवजातशास्त्र व सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील संशोधनात योगदान दिले असून, आरोग्य व मानवी हक्क या विषयावरील कार्यही प्रकाशित केले आहे.<ref name="aiirj2021">{{Cite journal |title=Health and human rights |url=https://www.aiirjournal.com/uploads/Articles/1641097602Special%20Issue%20101%20Final%20file.pdf |journal=Aayushi International Interdisciplinary Research Journal (AIIRJ) |date=2021}}</ref> == सामाजिक व सामुदायिक कार्य == वैद्यकीय व्यवसायाव्यतिरिक्त, आखरे आरोग्य भारती व इतर संघटनांमार्फत सार्वजनिक आरोग्य जनजागृती व सामुदायिक आरोग्यसेवा उपक्रमांशी संबंधित राहिले आहेत. त्यांच्या उपक्रमांमध्ये बालआरोग्य जनजागृती, स्वच्छता व आरोग्यरक्षण, कुपोषण प्रतिबंध, बालसंरक्षण व शिक्षण, तसेच सामुदायिक आरोग्य सुविधांचा समावेश आहे. यवतमाळ विभागात बालरोगविषयक आरोग्यसेवा व प्रतिबंधात्मक वैद्यकशास्त्र यांची उपलब्धता वाढवणाऱ्या उपक्रमांतही ते सहभागी राहिले आहेत. == वैयक्तिक जीवन == आखरे मूळचे अर्णी, महाराष्ट्र येथील असून सध्या ते यवतमाळ येथे वैद्यकीय व्यवसाय करतात. त्यांच्या पत्नी डॉ. अश्विनी आखरे या दंतवैद्य (डेंटिस्ट) आहेत. या दांपत्याला दोन मुले आहेत. == संदर्भ == # {{Official website|https://anilakhare.com/}} om50q58x4v6g3fxsblhfezdk4f3cp2u 0 383497 2711936 2708543 2026-09-24T23:39:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711936 wikitext text/x-wiki खालील यादी इंग्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. इंग्लंडने २३ जून १९७३ रोजी आंतरराष्ट्रीय XI विरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | इंग्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66865.html २] || २३ जून १९७३ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} || rowspan=6 | [[१९७३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66876.html ९] || ७ जुलै १९७३ || {{crw|Jamaica}} || {{flagicon|ENG}} [[पार्क ॲव्हेन्यू क्रिकेट मैदान]], [[यॉर्कशायर|ब्रॅडफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66879.html १२] || १४ जुलै १९७३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द मायेर मैदान]], [[डेव्हॉन|एक्झमॉथ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66882.html १५] || १८ जुलै १९७३ || {{flagicon|ENG}} [[यंग इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|यंग इंग्लंड]] || {{flagicon|ENG}} [[व्हॅलेन्टाइन्स पार्क]], [[लंडन|इलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66884.html १७] || २० जुलै १९७३ || {{crw|Trinidad and Tobago}} || {{flagicon|ENG}} [[वूलवरहॅम्प्टन क्रिकेट क्लब मैदान|वूलवरहॅम्प्टन मैदान]], [[स्टॅफर्डशायर|वूलवरहॅम्प्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66887.html २०] || २८ जुलै १९७३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66888.html २१] || १ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66891.html २२] || ४ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66898.html २३] || ८ ऑगस्ट १९७६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66912.html २८] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66913.html २९] || १३ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66914.html ३०] || ६ जून १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेन्सबरी क्रीडा मैदान]], [[लंडन|टेडिंग्टन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66915.html ३१] || ७ जुलै १९७९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टीटली कंपनी मैदान]], [[नॉटिंगहॅमशायर|शिरेक्स]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66919.html ३३] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || टाय || rowspan=13 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८२ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66922.html ३६] || १४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66929.html ३९] || १७ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66930.html ४१] || १८ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[पुकेकुरा पार्क]], [[उत्तर बेट, न्यू झीलँड|न्यू प्लायमाउथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66941.html ४५] || २३ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66942.html ४६] || २४ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66945.html ५०] || २७ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66964.html ५६] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66965.html ५९] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[क्राइस्ट कॉलेज]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66971.html ६२] || ७ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66989.html ६७] || २४ जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट्रल रिक्रिएशन मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|हॅस्टींग्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66990.html ६८] || ३० जून १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66993.html ६९] || २१ जुलै १९८४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67006.html ७१] || ३१ जानेवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[दक्षिण मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67007.html ७२] || २ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67008.html ७३] || ३ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[अबरफिल्डी पार्क]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[https://web.archive.org/web/20170113054354/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] || २७ जुलै १९८६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66892.html ९५] || १६ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66889.html ९६] || २५ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67023.html १०२] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.१]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67039.html १०४] || ३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67042.html १०८] || ६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67055.html ११२] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67047.html ११७] || १४ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67059.html ११९] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.२]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67060.html १२१] || १८ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67063.html १२३] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67065.html १२५] || २० जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67074.html १३१] || १८ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[आईलस्टोन रोड मैदान]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67078.html १३३] || १९ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67000.html १४६] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67002.html १४८] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67003.html १४९] || २० जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66949.html १५०] || १८ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९१-९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका|१९९२ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66951.html १५२] || २० जानेवारी १९९२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66970.html १५३] || २२ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[डडली पार्क]], [[क्राइस्टचर्च|रंगीओरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66975.html १५५] || २५ जानेवारी १९९२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67019.html १६०] || २० जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67105.html १६५] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, बेकेनहॅम|काउंटी मैदान]], [[केंट|बेकेनहॅम]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67030.html १७५] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[सरे|गुईलफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67120.html १८०] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट ससेक्स|अरुनडेल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66874.html १८५] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66893.html १८७] || १ ऑगस्ट १९९३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67130.html १९९] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67088.html २००] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66894.html २१३] || १३ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66992.html २१४] || १६ जून १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67150.html २१५] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html २३२] || १५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २३३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html २३४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html २३५] || २७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67179.html २४३] || १० डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67189.html २४८] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67193.html २५२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[सिकंदराबाद|जिमखाना मैदान]], [[सिकंदराबाद]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67200.html २६१] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67204.html २६६] || २१ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66988.html २७०] || २६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67211.html २७५] || १२ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरोह]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67212.html २७६] || १५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66866.html २७७] || १८ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || {{crw|AUS}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67216.html २७८] || १९ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66896.html २७९] || २१ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्पटन काउंटी क्रिकेट मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67069.html ३०३] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67071.html ३०५] || २० जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67233.html ३०८] || २९ जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67234.html ३०९] || ३० जानेवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67235.html ३१०] || १ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67236.html ३११] || ३ फेब्रुवारी २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यूकॅसल (ऑस्ट्रेलिया)|न्यूकॅसल]] || {{crw|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66939.html ३१५] || १२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्झहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67238.html ३१६] || १५ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67036.html ३१७] || १७ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66925.html ३१८] || २० फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66933.html ३१९] || २२ फेब्रुवारी २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|NZ}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67239.html ३२०] || २० जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66900.html ३२१] || २२ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66890.html ३२२] || २५ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|SA}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67160.html ३२३] || २८ जून २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67242.html ३२४] || १ जुलै २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67246.html ३२९] || १९ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|सेंटेनियल पार्क]], [[न्यू झीलंड|ओमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67247.html ३३०] || २१ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67248.html ३३१] || २२ नोव्हेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|ओरंगी ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|तिमारू]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67250.html ३३३] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००० आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67252.html ३३७] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[न्यू झीलंड|लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67254.html ३४६] || ७ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67280.html ३४९] || १० डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन ग्रीन]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67256.html ३५३] || १२ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67258.html ३५५] || १४ डिसेंबर २००० || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67213.html ३७०] || २९ जून २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67214.html ३७१] || २ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66897.html ३७२] || ३ जुलै २००१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67300.html ३७६] || १० ऑगस्ट २००१ || {{crw|SCO}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67302.html ३७८] || ११ ऑगस्ट २००१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67304.html ३८०] || १२ ऑगस्ट २००१ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[रेडिंग (बर्कशायर)|ब्रॅडफर्ड महाविद्यालय मैदान]], [[रेडिंग (बर्कशायर)|रेडिंग]] || {{crw|IRE}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका|२००२ इंग्लंड आणि जर्सी महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67328.html ४११] || १६ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम|ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67151.html ४१३] || २० जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|NZ}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} || |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67268.html ४२०] || २९ जानेवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67330.html ४२१] || ३० जानेवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67332.html ४२३] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67270.html ४२५] || ३ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन, न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल|बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67240.html ४५२] || १३ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=15 | |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66995.html ४५३] || १६ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67350.html ४५४] || १७ ऑगस्ट २००३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67354.html ४६२] || १५ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[पोर्ट एलिझाबेथ|अब्सा ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|SA}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67355.html ४६४] || १८ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क (ईस्ट लंडन)|बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67356.html ४६६] || २२ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67309.html ४७१] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जोहान्सबर्ग|लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67311.html ४७२] || १ मार्च २००४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66867.html ४९१] || ६ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67241.html ४९२] || १० ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67232.html ४९३] || १३ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थहॅम्प्टन]] || {{crw|NZ}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67215.html ४९४] || १५ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67230.html ४९५] || १७ ऑगस्ट २००४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67378.html ५०५] || १३ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|मंझील पार्क]], [[नॉर्थ वेस्ट (दक्षिण आफ्रिका)|क्लर्क्सड्रॉप]] || {{crw|ENG}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67312.html ५०७] || १५ मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67379.html ५०८] || २२ मार्च २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67387.html ५१३] || २४ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67398.html ५१७] || २६ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[प्रिटोरिया|एस्टेरस्ट क्रिकेट क्लब मैदान]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67391.html ५२५] || ३० मार्च २००५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|हार्लेक्विन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67396.html ५२९] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया|एल.सी. डिव्हिलियर्स ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67313.html ५३२] || ५ एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216071.html ५३९] || १५ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्लॉस्टरशायर|विद्यापीठ मैदान]], [[ग्लॉस्टरशायर|चेल्टेन्हम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=17 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216501.html ५४०] || १९ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वूस्टरशायर|चेस्टर रोड उत्तर मैदान]], [[वूस्टरशायर|किडरमिन्स्टर]] || {{crw|AUS}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216679.html ५४२] || २१ ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217619.html ५४३] || ३० ऑगस्ट २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217767.html ५४४] || १ सप्टेंबर २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224793.html ५४५] || १० नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225536.html ५४६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सिल्चर|एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका|२००७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276216.html ५९६] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276218.html ५९७] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276222.html ६०१] || १ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276224.html ६०४] || ३ मार्च २००७ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[चेन्नई|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी चेमप्लास्ट मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276970.html ६१६] || १७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276972.html ६१७] || २३ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276973.html ६१८] || २६ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|NZ}} || rowspan=23 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276974.html ६१९] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर|ब्लॅकपूल]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276975.html ६२०] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312445.html ६२१] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312446.html ६२२] || ४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312448.html ६२३] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312449.html ६२४] || ११ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312522.html ६२९] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312523.html ६३२] || २५ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312524.html ६३३] || २८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312525.html ६३४] || २ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312526.html ६३५] || ३ मार्च २००८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351440.html ६५४] || ११ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351441.html ६५५] || १२ जुलै २००८ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320226.html ६५७] || ६ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320227.html ६५८] || ८ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320225.html ६५९] || ११ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320194.html ६६०] || १४ ऑगस्ट २००८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|ENG}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सॉमरसेट|नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357957.html ६८३] || ७ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००९ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357965.html ६९२] || १२ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357969.html ६९७] || १४ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357973.html ७००] || १७ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|ड्र्यूमन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357977.html ७०२] || १९ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357980.html ७०७] || २२ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७०९] || २९ जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383284.html ७१०] || ३० जून २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[चेम्सफर्ड काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383285.html ७११] || ३ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वॉरविकशायर|स्ट्रॅटफोर्ड-अपॉन-एव्हॉन]] || {{crw|ENG}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383286.html ७१२] || ५ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383283.html ७१३] || ७ जुलै २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426176.html ७१९] || ४ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426177.html ७२०] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|ENG}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426178.html ७२१] || ७ नोव्हेंबर २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|KNA}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439405.html ७३८] || ७ जुलै २०१० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|किबवर्थ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लेस्टरशायर|किबवर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435853.html ७३९] || १० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435854.html ७४०] || १२ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|NZ}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435855.html ७४१] || १५ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435856.html ७४२] || १७ जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[साउथ यॉर्कशायर|शॉ लेन]], [[साउथ यॉर्कशायर|बार्न्सली]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/435857.html ७४३] || २० जुलै २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475117.html ७६०] || १५ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब ग्राउंड|नॉनडेस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/475118.html ७६१] || १७ नोव्हेंबर २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474617.html ७६२] || ५ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474618.html ७६३] || ७ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474619.html ७६४] || ९ जानेवारी २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492550.html ७८२] || २ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492551.html ७८३] || ५ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500230.html ७८५] || ७ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527679.html ७९२] || २१ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=11 | |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527680.html ७९३] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527681.html ७९४] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527693.html ८११] || १ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527694.html ८१३] || ३ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/527695.html ८१५] || ५ मार्च २०१२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉर्नवॉल|बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लंडन|सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594894.html ८४७] || १ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} || rowspan=7 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१३ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594902.html ८५४] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594904.html ८५८] || ८ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594908.html ८६२] || १० फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594912.html ८६६] || १३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594914.html ८६७] || १५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627006.html ८७६] || १ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लिंकनशायर|लौथ क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लिंकनशायर|लौथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=24 | |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/627007.html ८७७] || ३ जुलै २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लेस्टरशायर|हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[लेस्टरशायर|लॉफबरो]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593723.html ८८१] || २० ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593724.html ८८२] || २३ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593725.html ८८३] || २५ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630901.html ८९३] || २९ ऑक्टोबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630902.html ८९४] || १ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/630903.html ८९५] || ३ नोव्हेंबर २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|TTO}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{crw|ENG}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666039.html ९०२] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666041.html ९०५] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666043.html ९०७] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774875.html ९३७] || ११ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|NZ}} |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774877.html ९३८] || १३ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774879.html ९३९] || १५ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || {{crw|NZ}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774881.html ९४०] || २६ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/774883.html ९४१] || २८ फेब्रुवारी २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798369.html ९५४] || २१ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || {{crw|ENG}} |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798371.html ९५५] || २३ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|AUS}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798373.html ९५६] || २७ जुलै २०१५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|AUS}} |- | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907375.html ९७१] || ७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, गौतेंग|बेनोनी]] || {{crw|ENG}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907377.html ९७२] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{crw|SA}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/907379.html ९७३] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉंडरर्स स्टेडियम|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|ENG}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/946545.html ९८३] || २०-२१ जून २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/946547.html ९८४] || २२ जून २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/946549.html ९८५] || २७ जून २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || {{crw|ENG}} |- | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025379.html ९९७] || ८ ऑक्टोबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[ट्रेलॉनी मैदान]], [[मॉंटेगो बे]] || {{crw|ENG}} |- | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025381.html ९९८] || १० ऑक्टोबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[ट्रेलॉनी मैदान]], [[मॉंटेगो बे]] || {{crw|WIN}} |- | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025383.html १००१] || १४ ऑक्टोबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{crw|ENG}} |- | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025385.html १००२] || १६ ऑक्टोबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{crw|WIN}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1025387.html १००५] || १९ ऑक्टोबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{crw|ENG}} |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062580.html १००९] || ९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1059194.html १०१२] || १२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1059195.html १०१५] || १५ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1059196.html १०१८] || १७-१८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085946.html १०५७] || २४ जून २०१७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१७ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085949.html १०६०] || २७ जून २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085953.html १०६३] || २ जुलै २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टौंटन|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085957.html १०६७] || ५ जुलै २०१७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085963.html १०७३] || ९ जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085968.html १०७८] || १२ जुलै २०१७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085970.html १०८०] || १५ जुलै २०१७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085973.html १०८३] || १८ जुलै २०१७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085975.html १०८५] || २३ जुलै २०१७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1086063.html १०८९] || २२ ऑक्टोबर २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=41 | |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1086064.html १०९०] || २६ ऑक्टोबर २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॉफ्स हार्बर आंतरराष्ट्रीय मैदान|कॉफ्स हार्बर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यू साउथ वेल्स|कॉफ्स हार्बर]] || {{crw|AUS}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1086065.html १०९१] || २९ ऑक्टोबर २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॉफ्स हार्बर आंतरराष्ट्रीय मैदान|कॉफ्स हार्बर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[न्यू साउथ वेल्स|कॉफ्स हार्बर]] || {{crw|ENG}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131776.html ११०७] || ६ एप्रिल २०१८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131777.html ११०८] || ९ एप्रिल २०१८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|ENG}} |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131778.html ११०९] || १२ एप्रिल २०१८ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126717.html १११६] || ९ जून २०१८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|SA}} |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126718.html १११८] || १२ जून २०१८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|ENG}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126719.html ११२०] || १५ जून २०१८ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126727.html ११२१] || ७ जुलै २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले क्रिकेट स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126728.html ११२२] || १० जुलै २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काऊंटी मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1126729.html ११२३] || १३ जुलै २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172160.html ११४४] || २२ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172161.html ११४६] || २५ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172162.html ११४७] || २८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1176432.html ११४९] || १६ मार्च २०१९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] || {{crw|ENG}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1176433.html ११५०] || १८ मार्च २०१९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] || {{crw|ENG}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1176434.html ११५१] || २१ मार्च २०१९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[श्रीलंका|वायुसेना मैदान]], [[श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|ENG}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168016.html ११५५] || ६ जून २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168017.html ११५६] || ९ जून २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168018.html ११५७] || १३ जून २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168022.html ११५८] || २ जुलै २०१९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|AUS}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168023.html ११५९] || ४ जुलै २०१९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|AUS}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168024.html ११६०] || ७ जुलै २०१९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|AUS}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208344.html ११७५] || ९ डिसेंबर २०१९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|ENG}} |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208345.html ११७६] || १२ डिसेंबर २०१९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|ENG}} |- | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1208346.html ११७७] || १४ डिसेंबर २०१९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकादमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || अनिर्णित |- | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249232.html ११८७] || २३ फेब्रुवारी २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249233.html ११८८] || २६ फेब्रुवारी २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249234.html ११८९] || २८ फेब्रुवारी २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|NZ}} |- | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260094.html ११९८] || २७ जून २०२१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260095.html ११९९] || ३० जून २०२१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260096.html १२००] || ३ जुलै २०२१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|IND}} |- | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260103.html १२०९] || १६ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260104.html १२११] || १९ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260105.html १२१४] || २१ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|NZ}} |- | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260106.html १२१५] || २३ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काऊंटी मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260107.html १२१८] || २६ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263575.html १२३४] || ३ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263576.html १२३६] || ६ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263577.html १२३८] || ८ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243910.html १२४६] || ५ मार्च २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=9 | [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243914.html १२५०] || ९ मार्च २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|NZL}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243919.html १२५६] || १४ मार्च २०२२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243922.html १२५८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १६ मार्च २०२२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243926.html १२६२] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २० मार्च २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243931.html १२६७] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २४ मार्च २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243934.html १२७०] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २७ मार्च २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243937.html १२७३] || ३१ मार्च २०२२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|NZL}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243938.html १२७४] || ३ एप्रिल २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZL}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301328.html १२८४] || ११ जुलै २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=29 | |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301329.html १२८५] || ११ जुलै २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301330.html १२८६] || ११ जुलै २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301337.html १२९०] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || {{crw|IND}} |- | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301338.html १२९२] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{crw|IND}} |- | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301339.html १२९४] || २४ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1343931.html १३०३] || ४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1343932.html १३०४] || ६ डिसेंबर २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1343933.html १३०५] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ATG}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336077.html १३२५] || १२ जुलै २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336078.html १३२७] || १६ जुलै २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅंप्टन]] || {{crw|AUS}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336079.html १३२८] || १८ जुलै २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || {{crw|ENG}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336083.html १३३४] || ९ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336084.html १३३६] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || अनिर्णित |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336085.html १३३८] || १४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388207.html १३७२] || १ एप्रिल २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व्ह]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|ENG}} |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388208.html १३७३] || ४ एप्रिल २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|ENG}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388209.html १३७४] || ७ एप्रिल २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398271.html १३८४] || २३ मे २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[काऊंटी मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398272.html १३८५] || २६ मे २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || अनिर्णित |- | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398273.html १३८६] || २९ मे २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398274.html १३९३] || २६ जून २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} |- | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398275.html १३९४] || ३० जून २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1398276.html १३९५] || ३ जुलै २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430817.html १४०५] || ७ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|ENG}} |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430818.html १४०६] || ९ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|ENG}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1430819.html १४०७] || ११ सप्टेंबर २०२४ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|IRE}} |- | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432228.html १४१९] || ४ डिसेंबर २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डि बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{crw|SA}} |- | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432229.html १४२२] || ८ डिसेंबर २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|ENG}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432230.html १४२४] || ११ डिसेंबर २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=10 | |- | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426623.html १४३१] || १२ जानेवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426624.html १४३३] || १४ जानेवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426625.html १४३५] || १७ जानेवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448394.html १४६६] || ३० मे २०२५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448395.html १४६७] || ४ जून २०२५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448396.html १४६८] || ७ जून २०२५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448402.html १४७२] || १६ जुलै २०२५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|IND}} |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448403.html १४७३] || १९ जुलै २०२५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448404.html १४७४] || २२ जुलै २०२५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490416.html १४९०] || ३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=8 | [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490420.html १४९३] || ७ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490424.html १४९७] || ११ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490428.html १५०३] || १५ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490432.html १५०९] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490435.html १५१२] || २२ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490439.html १५१६] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490441.html १५१८] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|SA}} |- | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html १५४८] || १० मे २०२६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=12 | |- | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html १५४९] || १३ मे २०२६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] || अनिर्णित |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html १५५०] || १६ मे २०२६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{crw|NZ}} |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html १५६२] || १ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html १५६३] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html १५६४] || ६ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टर (इंग्लंड)|वूस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547198.html] || १३ जुलै २०२७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहॅंप्टन]] || TBD |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547199.html] || १६ जुलै २०२७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547200.html] || २० जुलै २०२७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547204.html] || १७ सप्टेंबर २०२७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] || TBD |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547205.html] || २१ सप्टेंबर २०२७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || TBD |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547206.html] || २४ सप्टेंबर २०२७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] || TBD |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:इंग्लंड क्रिकेट|महिला एकवसीय]] o7qhw9rto3e0r5j9pd5pu5l5ihtcb05 0 383585 2711836 2710048 2026-09-24T14:46:52Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711836 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''निशा शर्मा हुंडा प्रकरण''' हा २००३ मधील एक हुंडाविरोधी खटला होता, ज्याचा भारतात भारतीय दंड संहितेच्या (IPC) कलम [[हुंडा प्रतिबंधक कायदा|४९८अ]] च्या संभाव्य गैरवापराचे स्पष्ट उदाहरण म्हणून उल्लेख केला गेला आहे. या प्रकरणात, निशा शर्मा हिने तिचा होणारा नवरा मुनीश दलाल याच्यावर हुंड्याची मागणी केल्याचा आरोप केला, ज्यामुळे कायदेशीर चौकटीत अशा आरोपांच्या गतिशीलता आणि निष्पक्षपातीपणाबद्दल प्रश्न निर्माण झाले. या प्रकरणाला भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर कव्हरेज मिळाले.<ref name="BBCLands" /><ref name="Love" /><ref name="German">{{cite news|title=Indiens neue Heldin|url=http://www.dw.de/indiens-neue-heldin/a-890694|accessdate=28 March 2015|work=[[Deutsche Welle]]|language=German|author=Sunanda Rao|date=12 June 2013}}</ref> निशाला एक तरुण आयकॉन आणि इतर महिलांसाठी रोल मॉडेल म्हणून चित्रित केले गेले.<ref name=NoDowry>{{cite news|title=Three 'weddings' and no dowry|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3283989.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=19 November 2003}}</ref> न्यायालयाने सर्व आरोपींची निर्दोष सुटका केल्यानंतर २०१२ मध्ये या प्रकरणाचा निकाल लागला.<ref name="AllLetOff">{{cite news |date=1 March 2012 |title=All let off in Nisha Sharma dowry case after 9 years |work=[[IBNLive]] |url=http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |url-status=dead |accessdate=28 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303031409/http://ibnlive.in.com/news/all-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case-after-9-years/235004-3.html |archive-date=3 March 2012}}</ref> आपल्या भावी पतीसोबत लग्न करण्याची इच्छा नसल्याने निशाने हुंड्याचे खोटे आरोप केले असल्याचे न्यायालयाने स्पष्ट केले.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms Rebel bride’s dowry charge junked, Aniruddha Ghosal, TNN,Mar 1, 2012]</ref> == पार्श्वभूमी == २००३ मध्ये, निशा शर्मा ही २१ वर्षांची सॉफ्टवेअर इंजिनिअरिंगची विद्यार्थिनी होती. मुनीश दलाल हा २५ वर्षांचा अभियंता होता आणि एका स्थानिक महाविद्यालयात संगणक विज्ञानाचा प्राध्यापक म्हणून काम करत होता. निशासाठी योग्य स्थळ जुळवून आणण्यासाठी तिचे आई-वडील, देव दत्त आणि हेमलता यांनी वृत्तपत्रात एक विवाहविषयक जाहिरात दिली. मुनीशची आई, विद्या देवी दलाल ही त्या जाहिरातीला प्रतिसाद देणाऱ्यांपैकी एक होती आणि या मार्गाने दोन्ही कुटुंबांमध्ये संपर्क प्रस्थापित झाला. एकमेकांना काही वेळा भेटल्यानंतर आणि माहितीची देवाणघेवाण केल्यानंतर, मुनीश आणि निशा एकमेकांशी जुळवून घेणारे आहेत असे दोन्ही कुटुंबांना वाटले आणि त्यांचे लग्न ठरले. या जोडप्याचा योग्य रीतीने साखरपुडा झाला आणि वधूगृही, [[नोएडा]] येथे ११ मार्च २००३ रोजी विवाह करण्याचे ठरवण्यात आले. === वधूपक्षाची बाजू === निशा आणि तिच्या पालकांचा असा दावा आहे की जेव्हा नवरदेवाच्या वरातीचे मंडपात आगमन झाले, तेव्हा दलालच्या आईने वधूच्या वडिलांकडे आणखी १२,००,००० रुपये रोख आणि एक मारुती एस्टीम कार देण्याची मागणी केली. देव दत्त शर्मा यांनी या मागण्या पूर्ण करण्यास असमर्थता व्यक्त केली, त्यानंतर दलाल कुटुंबाने अपशब्द वापरण्यास सुरुवात केली. शर्मा कुटुंबाने प्रतिक्रिया दिल्यावर बाचाबाची झाली आणि श्री. शर्मा यांना सौ. दलाल यांनी थप्पड मारली तसेच श्री. दलाल यांच्या बहिणीने त्यांच्यावर थुंकले. हे समजताच निशाने पोलिसांना फोन केला. === वरपक्षाची बाजू === नवरदेवाच्या कुटुंबाची बाजू पूर्णपणे वेगळी आहे. हुंड्याबद्दल कोणताही वाद किंवा चर्चा झालीच नव्हती. दलाल कुटुंब ज्या ठिकाणी वरातीचा घोडा होता त्या ठिकाणी पोहोचले तेव्हा त्यांचे स्वागत करण्यासाठी वधूच्या कुटुंबातील कोणीही नव्हते. काही वेळ वाट पाहिल्यानंतर, दलालांनी विलंबाचे कारण शोधण्यासाठी एका नातेवाईकाला विवाहस्थळी पाठवले. त्या नातेवाईकाला विवाहस्थळी काही विसंगती असल्याचे आढळले, परंतु त्याला सर्व काही ठीक असल्याचे सांगण्यात आले आणि त्याने नवरदेवाकडे परत जाऊन काही मिनिटे वाट पाहावी असे सांगण्यात आले. तो परत येत असताना, एका संतप्त व्यक्तीने त्याचा पाठलाग करून त्याला गाठले आणि तो त्याच्यासोबत आला. तिथे त्या संतप्त व्यक्तीने आपली ओळख नवनीत राय अशी करून दिली आणि एक धक्कादायक खुलासा केला. त्याने दलाल कुटुंबाला सांगितले की तो निशा शर्माचा पती आहे आणि ते दोघे बऱ्याच काळापासून एकमेकांच्या प्रेमात आहेत. तो बोलत असतानाच, निशाचे वडील आणि इतर काही नातेवाईक तिथे पोहोचले. नवरदेवाच्या आईवर शर्मांच्या वडिलांनी हल्ला केल्यावर नवरदेवानेच पोलिसांना फोन केला होता. त्यांच्या म्हणण्यानुसार लग्नात विघ्न नवनीत रायने आणले होते, त्यांनी नाही. राय त्याच्या काही मित्रांसह विवाहस्थळी पोहोचला होता आणि त्याने नवरदेवाच्या आईला सांगितले की निशाचे आधीच त्याच्याशी लग्न झाले आहे. यानंतर, निशाच्या वडिलांनी कथितपणे चपलेने नवरदेवाच्या आईवर हल्ला केला. आपली बाजू सिद्ध करण्यासाठी आपल्याकडे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग असल्याचे सांगत शर्मांच्या वडिलांनी हे आरोप फेटाळून लावले.<ref name=Grit/><ref name=Boyfriend>{{cite news|title=Nisha's boyfriend, not dowry disrupted the wedding|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nishas-boyfriend-not-dowry-disrupted-the-wedding/articleshow/46695999.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=17 May 2003}}</ref> वरात माघारी पाठवण्यात आली. दुसऱ्या दिवशी [[विकासपुरी]] येथील त्यांच्या निवासस्थानातून नवरदेव आणि त्याच्या कुटुंबातील अनेक सदस्यांना अटक करण्यात आली आणि पोलिसांनी इतर पसार झालेल्या नातेवाईकांचा शोध सुरू केला.<ref name=AllLetOff/><ref name=BBCLands>{{cite news|author1=Rajyasri Rao|title=Dowry demand lands groom in jail|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3027683.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=14 May 2003}}</ref><ref name=Love/><ref name=Knot/><ref name=Grit/><ref name=LoseBride/><ref name=TrustLove/> नवरदेवाच्या आईला, विद्या दलाल यांना १५ मे रोजी अटक करण्यात आली.<ref name=MotherHeld>{{cite news|title=Groom's mother held in Noida dowry case|url=http://www.rediff.com/news/2003/may/16delhi.htm?zcc=rl|accessdate=28 March 2015|work=[[Rediff]]|date=17 June 2003}}</ref> लगेचच, निशाचा वर्गमित्र असलेला नवनीत राय पुढे आला आणि त्याने दावा केला की तो तिच्याशी ५ वर्षे रिलेशनशिपमध्ये होता आणि त्याने तिच्याशी गुप्तपणे लग्न केले आहे. निशाच्या वडिलांनी सांगितले की राय केवळ त्यांची बदनामी करत आहे. ते म्हणाले की सुरुवातीला निशाला रायशी लग्न करण्यात रस होता, परंतु राय बेरोजगार असल्यामुळे आणि त्यांच्या पैशांवर जगण्याचा प्रयत्न करत असल्यामुळे त्यांनी या लग्नाला विरोध केला होता. ते असेही म्हणाले की नकार दिल्यानंतर रायने निशासोबत गैरवर्तन केले होते आणि निशाने महाविद्यालयात तक्रार केली होती ज्यामुळे रायला कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले होते.<ref name=Grit>{{cite news|author1=Smriti Kak|title=Common girl with uncommon grit|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030525/herworld.htm#1|access-date=28 March 2015|work=The Tribune |date=25 May 2003}}</ref><ref name=Boyfriend/> == प्रसारमाध्यमे == अटकेनंतर, या वृत्ताने भारतीय आणि आंतरराष्ट्रीय माध्यमांचे लक्ष मोठ्या प्रमाणावर वेधून घेतले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love>{{cite news|author1=Christiane Amanpour|author-link=Christiane Amanpour|title=For Love Of Money|url=http://www.cbsnews.com/news/for-love-of-money/|accessdate=28 March 2015|work=[[CBS News]]|date=3 October 2003}}</ref><ref name=Inflation>{{cite news|title=Dowry inflation: A suitable price|url=https://www.economist.com/asia/2003/06/12/a-suitable-price|access-date=28 March 2015|work=[[The Economist]]|date=12 June 2003}}</ref> ही बातमी अनेक वृत्तपत्रांच्या पहिल्या पानावर झळकली. शर्मा कुटुंबाला देशभरातून अनेक लग्नाचे प्रस्तावही आले. तिची मुलाखत घेण्यासाठी अनेक माध्यमकर्मींनी तिच्या घरी हजेरी लावली. तिचे अभिनंदन करण्यासाठी महिला हक्क कार्यकर्ते, शेजारी आणि इतर हितचिंतकही तिला भेटले. एका राजकीय पक्षाने तिला स्थानिक निवडणुकीत उभे राहण्याचे आमंत्रण दिले.<ref name=BBCLands/><ref name=Love/> [[रेडिफ]]च्या एहताशमुद्दीन खान यांना दिलेल्या मुलाखतीत, निशा म्हणाली की तिचा राजकारणात जाण्याचा कोणताही इरादा नाही, आणि तिला तिच्या अभ्यासात पुढे जायचे आहे तसेच तिची अरेंज्ड मॅरेज करण्याची इच्छा आहे.<ref name=TrustLove>{{cite news|author1=Ehtashamuddin Khan|title=I don't trust love marriages|url=http://www.rediff.com/news/2003/jun/30inter.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 May 2003}}</ref> [[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाईम्स]] चे पत्रकार जेम्स ब्रूक यांनी, भारतात हुंडा घेणे बेकायदेशीर असल्याने भेटवस्तूच्या स्वरूपात कसा घेतला जातो याचे तपशीलवार वर्णन केले.<ref name=LoseBride>{{cite news|author1=James Brooke|author-link=James Brooke (journalist)|title=Dowry Too High. Lose Bride and Go to Jail.|url=https://www.nytimes.com/2003/05/17/world/dowry-too-high-lose-bride-and-go-to-jail.html|accessdate=28 March 2015|work=[[The New York Times]]|date=17 May 2003}}</ref> या कथेचे क्रिस्टियन अमानपौर यांनी ६० मिनिट्ससाठी देखील कव्हरेज केले होते, ज्यामध्ये [[भारतातील हुंडा प्रथा|भारतातील हुंडा पद्धत]], हुंडाविरोधी कायदे, वधू जाळणे आणि [[भ्रूणहत्या|स्त्री भ्रूणहत्या]] यांचा आढावा समाविष्ट होता. द ट्रिब्यूनसाठी लिहिणाऱ्या स्मृती काक यांनी सुरुवातीला हुंड्याला सहमती दिल्याबद्दल आणि मागण्या फार वाढल्यावरच लग्न थांबवल्याबद्दल वधू आणि तिच्या वडिलांवर टीका केली.<ref name=Grit/> या घटनेचे चित्रण अमूल बटर गर्लच्या एका व्यंगचित्रातही आले होते.<ref name=Amul>{{cite web|title=Amul hits of 2003|url=http://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|publisher=Amul|accessdate=28 March 2015|archive-date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417182917/https://www.amul.com/m/amul-hits?s=2003&l=3|url-status=dead}}</ref> कम्युनिस्ट राजकारणी आणि कार्यकर्त्या [[वृंदा करात]] यांनी सांगितले की, पालकांनी सुरुवातीलाच खूप जास्त उपहारांना सहमती दर्शवून चुकीचा संदेश दिला आहे.<ref name=Grit/> महिला हक्क कार्यकर्त्या रंजना कुमारी यांनी सांगितले की, त्या लग्नांना उपस्थित राहत नाहीत कारण जवळपास सर्वच लग्नांमध्ये हुंडा दिला जातो, आणि हुंडा हे भारतातील स्त्री भ्रूणहत्येचे एक कारण आहे कारण पालक मुलीच्या अपत्याला आर्थिक भार मानतात.<ref name=Love/> आणखी एक महिला हक्क कार्यकर्त्या ज्योत्सना चॅटर्जी यांनी सांगितले की, या एका निषेधामुळे इतर महिलांना पुढे येण्याचे धाडस मिळाले आहे.<ref name=SaysNo>{{cite news|title=The Bride Says No|url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20140376,00.html|accessdate=28 March 2015|work=[[People (magazine)|People]]|date=23 June 2003}}</ref> == निशा शर्मा यांचा विवाह == १९ नोव्हेंबर २००३ रोजी निशाने संगणक अभियंता असलेल्या अश्विनी शर्मा यांच्याशी नोएडा येथे मोजक्याच ७५ पाहुण्यांच्या उपस्थितीत एका साध्या समारंभात विवाह केला. या विवाहाची जुळवाजुळव एका सामायिक कौटुंबिक मित्राने केली होती आणि सप्टेंबर २००३ मध्ये त्यांचा साखरपुडा झाला होता. तिच्या वडिलांनी हुंडा म्हणून केवळ एक सोन्याचा हार भेट म्हणून दिला होता. हा विवाह १९ नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी होणार होता; परंतु कायदेशीर अडचणी टाळण्यासाठी तो १९ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ३:०० वाजता पार पडला. मुनीश दलाल आणि नवनीत राय यांनी विवाह लांबणीवर टाकावा यासाठी न्यायालयात धाव घेतली होती.<ref name=NoDowry/><ref name=Knot>{{cite news|title=Anti-dowry icon, Nisha Sharma, ties the knot|url=http://www.rediff.com/news/2003/nov/19delhi.htm|accessdate=28 March 2015|work=Rediff|date=21 November 2003}}</ref> == ओप्रा विन्फ्रे टॉक शोमध्ये == जानेवारी २००४ मध्ये, निशा, तिचे पती आणि तिच्या भावाला [[ओप्रा विन्फ्रे]] यांनी त्यांच्या द ओप्रा विन्फ्रे शोमध्ये आमंत्रित केले होते.<ref name=Oprah>{{cite news|title=Nisha invited to Oprah Show|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Nisha-invited-to-Oprah-Show/articleshow/412789.cms|accessdate=28 March 2015|work=[[The Times of India]]|date=9 January 2004}}</ref><ref name=OprahHigh>{{cite news|title=Oprah high|url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/20040126-dowry-victim-nisha-sharma-in-oprah-winfrey-show-790825-2004-01-25|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=26 January 2004|author=Kanika Gahlaut}}</ref> ओप्रा यांनी त्यांच्या प्रेक्षकांना सांगितले की ते अमेरिकेत जन्मल्याबद्दल भाग्यवान आहेत आणि हुंडा प्रथेवर भाष्य करताना या प्रथेला "अंधश्रद्धा आणि रानटी युगातील प्रकार" असे म्हटले.<ref name="OchoaIge2007">{{cite book|author1=María Ochoa|author2=Barbara K. Ige|title=Shout Out: Women of Color Respond to Violence|url=https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho|url-access=registration|accessdate=28 March 2015|year=2007|publisher=Seal Press|isbn=1-58005-229-0|pages=[https://archive.org/details/shoutoutwomenofc00ocho/page/110 110]–111}}</ref> == शालेय पाठ्यपुस्तकात == २००४ मध्ये, जेव्हा खटला अजून सुरू होता, तेव्हा [[नवी दिल्ली]] क्षेत्राच्या राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (SCERT) इयत्ता ६ वीच्या इंग्रजी पाठ्यपुस्तकात 'मॅन इन जेल ओव्हर डाऊरी डिमांड' या शीर्षकाखाली एका धड्याच्या स्वरूपात या घटनेचा समावेश केला. हा धडा मे २००३ मधील एका वृत्तपत्रातील लेखावरून घेण्यात आला होता. मुनीश दलाल यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेला अब्रू नुकसानीची (मानहानीची) नोटीस पाठवली.<ref name=TextbookStar>{{cite news|author1=Geeta Pandey|title=Dowry woman becomes textbook star|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3696562.stm|access-date=28 March 2015|work=[[BBC News]]|date=29 September 2004}}</ref> नंतर, नवरदेवाची आई आणि निवृत्त शाळा शिक्षिका असलेल्या विद्या दलाल यांनी सांगितले की, त्या ज्या शाळेत शिकवत होत्या त्याच शाळेत हे पुस्तक शिकवले जात असून त्यामुळे त्यांची प्रतिष्ठा धुळीस मिळाली आहे. कुटुंबाचे वकील रुपेश कुमार शर्मा यांनी सांगितले की, ते दिल्ली सरकार आणि शिक्षण विभागाविरुद्ध खटला भरत आहेत. पुस्तकातील व्यंगचित्रात मुनीश यांना लग्नमंडपातून अटक केल्याचे दाखवले होते, तर प्रत्यक्षात त्यांना त्यांच्या घरातून अटक करण्यात आली होती. वकिलांनी असेही सांगितले की, विद्या दलाल यांना त्यांची पेन्शन आणि सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळण्यापासून वंचित ठेवले जात आहे.<ref name=TextHaunts>{{cite news|author1=Ayswaria Venugopal|title=Dowry case in text haunts teacher|url=http://www.telegraphindia.com/1040918/asp/nation/story_3773408.asp|archive-url= |url-status=|archive-date=|accessdate=28 March 2015|work=The Telegraph |date=18 September 2004}}</ref> == खटला आणि निकाल == नोएडाच्या सेक्टर २४ पोलीस ठाण्यात दलाल, त्यांची आई विद्या दलाल आणि त्यांची आत्या सावित्री शर्मा यांच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name=AllLetOff/> मे २००३ च्या मध्यात खटल्याची वाट पाहत असताना, मुनीश दलाल यांना दासना तुरुंगात इतर कैद्यांनी मारहाण केली, ज्यांनी त्यांना लोभी नवरदेव म्हणून हिणवले होते. या मारहाणीत दलाल यांना काही दुखापती झाल्या. दलाल यांच्या वकिलांनी भारताच्या राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोगाकडे अपील दाखल केले.<ref name=DalalBeaten>{{cite news|title=Munish Dalal beaten up by jail inmates|url=https://www.tribuneindia.com/2003/20030521/ncr1.htm|access-date=28 March 2015|work=[[The Tribune (India)]]|date=20 May 2003}}</ref> दलाल यांनी निशा यांच्यावर [[व्यभिचार]] (ॲडल्ट्री) आणि [[बहुपत्नीकत्व|द्विपत्नीत्व]] (बायगामी) केल्याचा आरोप करत परस्पर प्रतिदावा दाखल केला होता.<ref name=TextHaunts/> २९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी, [[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा]] येथील जिल्हा न्यायालयाने आरोपांना पुष्टी देणाऱ्या पुराव्यांच्या अभावामुळे दलाल आणि त्यांच्या कुटुंबाची निर्दोष सुटका केली. न्यायालयाने नवनीत राय यांचीही निर्दोष सुटका केली, ज्यांच्यावर निशाने विवाहाची कागदपत्रे बनावट केल्याचा आरोप केला होता. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, नवनीत राय यांनी प्रसारित केलेली कागदपत्रे ही बनावट असल्याचे फिर्यादी पक्षाला सिद्ध करता आले नाही.<ref name=AllLetOff/><ref name=NoidaCourt>{{cite news|title=Nisha Sharma dowry case: Noida court acquits all accused|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/nisha-sharma-dowry-case-noida-court-acquits-all-accused-94732-2012-02-29|access-date=28 March 2015|work=India Today|date=1 March 2012}}</ref><ref name=Junked>{{cite news|title=Rebel bride’s dowry charge junked|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Rebel-brides-dowry-charge-junked/articleshow/12090709.cms|accessdate=28 March 2015|work=The Times of India|date=1 May 2012}}</ref><ref name=9YrsLater>{{cite news|title=9 yrs later, accused let off in Nisha Sharma dowry case|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006042023/http://www.hindustantimes.com/india-news/9-yrs-later-accused-let-off-in-nisha-sharma-dowry-case/article1-819079.aspx|url-status=dead|archive-date=October 6, 2014|accessdate=28 March 2015|work=Hindustan Times|date=1 March 2012}}</ref> == निकालानंतरचे परिणाम == निकालानंतर दिलेल्या विविध मुलाखतींमध्ये मुनीश दलाल यांनी सांगितले की, निशाचा नवनीत राय यांच्याशी झालेल्या विवाहाची माहिती निशाच्या वडिलांना होती, तरीही त्यांनी वृत्तपत्रात जाहिरात दिली होती. निशाने १४ फेब्रुवारी २००३ रोजी एका मंदिरात गुप्तपणे राय यांच्याशी विवाह केला होता. ११ मे २००३ रोजी जेव्हा वरातीची मिरवणूक विवाहस्थळी पोहोचली, तेव्हा त्यांना परत पाठवण्यात आले. ते परतत असताना त्यांना समजले की त्यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल करण्यात आली आहे. त्यांनी असेही सांगितले की, त्यांना, त्यांच्या ६८ वर्षांच्या विधवा आईला आणि ७५ वर्षांच्या आत्याला खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान ७५ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या न्यायालयात सुमारे ३२० वेळा जावे लागले होते. निशाचे कुटुंब केवळ १० वेळा न्यायालयात हजर झाले होते. त्यांची आई, ज्या ३१ मे २००३ रोजी सेवानिवृत्त होणार होत्या, त्या शिक्षिकेची नोकरी गेली आणि त्यांना सेवानिवृत्तीचे लाभ मिळाले नाहीत. त्यांनी असेही सांगितले की त्यांनी २००८ मध्ये विवाह केला आणि कोणताही हुंडा घेतला नाही.<ref name=9YrsLater/><ref name=NishaHero>{{cite news|title=‘Nisha hero of Class VI book , I’m one with no principles|url=http://archive.indianexpress.com/news/-nisha-hero-of-class-vi-book--i-m-one-with-no-principles-/919077/0|accessdate=28 March 2015|work=[[The Indian Express]]|date=2 March 2012}}</ref> खटल्याच्या कार्यवाहीदरम्यान, दलाल हे [[सेव्ह इंडियन फॅमिली फाऊंडेशन]] या संस्थेशी जोडले गेले होते.<ref name=Nothing>{{cite news|title=Money for nothing|url=http://www.smh.com.au/national/money-for-nothing-20120409-1wl2q.html|accessdate=28 March 2015|date=10 April 2012|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> खटल्याचे कारण सांगताना दलाल म्हणाले, "तिला माझ्याशी लग्न करायचे नव्हते पण ती तिच्या आई-वडिलांना घाबरत होती. माझ्यावर खोटे आरोप करून, ती आई-वडिलांच्या रोषास न जुमानता या लग्नातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत होती."<ref name=VindictiveWives>{{cite news|title=India shifts dowry law against 'vindictive wives'|url=http://www.smh.com.au/world/india-shifts-dowry-law-against-vindictive-wives-20140703-zsvg8.html|accessdate=28 March 2015|date=4 July 2014|work=[[Sydney Morning Herald]]}}</ref> == निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध हुंड्याचा आरोप == जानेवारी २०१३ मध्ये, [[हरियाणा]] मधील [[समाळखा]] येथे मनीषा शर्मा यांनी त्यांचे पती ज्ञानेश्वर शर्मा आणि नणंद निशा शर्मा यांच्याविरुद्ध तक्रार दाखल केली. मनीषा यांचा विवाह ३१ ऑक्टोबर २०१३ रोजी ज्ञानेश्वर शर्मा यांच्याशी झाला होता आणि या विवाहातून त्यांना एक अपत्य होते. मनीषा यांचे वडील विजय शर्मा यांनी दावा केला की, ज्ञानेश्वरच्या कुटुंबाने १२,००,००० रुपयांची मागणी केली होती आणि त्यावरून मनीषा यांना मारहाण केली होती.<ref name=Dahej>{{cite news|title=निशा शर्मा के खिलाफ दहेज उत्पीड़न का केस|url=http://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttar-pradesh/noida/Dowry-case-against-Nisha-Sharma/articleshow/17958708.cms|accessdate=28 March 2015|work=Navbharat Times|date=10 January 2013|language=Hindi}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील गुन्हे]] mwhnpv31ffc5ldwj8e415gx6tk62hpr 0 383592 2712041 2710634 2026-09-25T04:44:11Z Dharmadhyaksha 28394 2712041 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] os7fop0o8ncx4mscwwnsj8odnwg0pzp 2712052 2712041 2026-09-25T04:59:13Z Dharmadhyaksha 28394 [[कोकणातील गणेशोत्सव]] लेखातून माहिती जोडली. 2712052 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361|title=गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल|last=शेलार|first=दीपक|date=१२. ९. २०१८|work=इ- सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GInpAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwik_KuIi8HdAhWEUn0KHdo7B304ChDoAQgnMAA|title=Bhāratīya tyohāra|date=1983|publisher=Neśanala Buka Ṭrasṭa|language=hi}}</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-ganpati-festival-celebration-in-konkan-1139689/|title=कोकणचा गणेशोत्सव|last=दामले|first=दीपक|date=१४. ९. २०१५|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web|url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |publisher= [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]|date=22 सप्टेंबर 2023 |accessdate= |author=}}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">{{cite web|url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 |title=मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल |publisher=सकाळ |date=15 सप्टेंबर 2024 |accessdate= |author=}}</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 3gu0gms10hh4tor2gqwt2s1aw3lewpr 2712093 2712052 2026-09-25T06:10:46Z AdvAnantGholam 172574 2712093 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361|title=गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल|last=शेलार|first=दीपक|date=१२. ९. २०१८|work=इ- सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GInpAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwik_KuIi8HdAhWEUn0KHdo7B304ChDoAQgnMAA|title=Bhāratīya tyohāra|date=1983|publisher=Neśanala Buka Ṭrasṭa|language=hi}}</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-ganpati-festival-celebration-in-konkan-1139689/|title=कोकणचा गणेशोत्सव|last=दामले|first=दीपक|date=१४. ९. २०१५|work=|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref>. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा व गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही तो ओळखला जातो. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नाचतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web|url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |publisher= [[सकाळ (वृत्तपत्र)|सकाळ]]|date=22 सप्टेंबर 2023 |accessdate= |author=}}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">{{cite web|url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 |title=मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल |publisher=सकाळ |date=15 सप्टेंबर 2024 |accessdate= |author=}}</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश].</ref> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] stahkzlyyndpdsqsvlv27i0tvsayy8q 2712099 2712093 2026-09-25T06:32:39Z AdvAnantGholam 172574 2712099 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361|title=गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल|last=शेलार|first=दीपक|date=१२. ९. २०१८|work=इ- सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GInpAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwik_KuIi8HdAhWEUn0KHdo7B304ChDoAQgnMAA|title=Bhāratīya tyohāra|date=1983|publisher=Neśanala Buka Ṭrasṭa|language=hi}}</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा व गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही तो ओळखला जातो. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नाचतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref><ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश].</ref> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] m7x1dw7voihtvqtgmslgezuis21wvfj 2712100 2712099 2026-09-25T06:40:54Z AdvAnantGholam 172574 2712100 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361|title=गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल|last=शेलार|first=दीपक|date=१२. ९. २०१८|work=इ- सकाळ|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=GInpAAAAMAAJ&q=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwik_KuIi8HdAhWEUn0KHdo7B304ChDoAQgnMAA|title=Bhāratīya tyohāra|date=1983|publisher=Neśanala Buka Ṭrasṭa|language=hi}}</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा व गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही तो ओळखला जातो. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नाचतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref><ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश].</ref> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%प्रारंभ-%E0%A4अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">पुढारी वृत्तसेवा. “गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96 पुढारी].</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827 सकाळ].</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226 सकाळ].</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’च्या 48 वर्षांच्या परंपरेचं कोकणातील उर्से गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh सकाळ].</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520 सकाळ].</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] m1y4jhshdma8foem393x49sawbiufx1 2712101 2712100 2026-09-25T06:46:49Z AdvAnantGholam 172574 2712101 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-कोकणरेल्वे-2018">शेलार, दीपक. “गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल”. ''ई-सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2018. [http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361 ई-सकाळ].</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा व गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही तो ओळखला जातो. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नाचतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref><ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%प्रारंभ-%E0%A4अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">पुढारी वृत्तसेवा. “गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96 पुढारी].</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827 सकाळ].</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226 सकाळ].</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’च्या 48 वर्षांच्या परंपरेचं कोकणातील उर्से गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh सकाळ].</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520 सकाळ].</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 5e7opxrwl6hfbxaz56s5b8c10rx9hvt 2712109 2712101 2026-09-25T07:03:41Z AdvAnantGholam 172574 2712109 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=SQ8IAQAAIAAJ&pg=PA241&dq=ganesh+festival+of+Konkan&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH6sPai8HdAhXaEHIKHcunAjo4ChDoAQhRMAk#v=onepage&q=ganesh%20festival%20of%20Konkan&f=false|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ka'nara (2 pts.)|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|date=1883|publisher=Government Central Press|language=en}}</ref> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-कोकणरेल्वे-2018">शेलार, दीपक. “गणेशोत्सवासाठी चाकरमानी निघाले... कोकण रेल्वे फुल्ल”. ''ई-सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2018. [http://www.esakal.com/mumbai/due-ganeshotsav-konkan-railway-full-143361 ई-सकाळ].</ref> या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">{{cite web|url=https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411 |title=कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट! |publisher=[[एबीपी माझा]] |date= 17 सप्टेंबर 2024|accessdate= |author=मोरे, अमोल}}</ref> == परंपरेची पार्श्वभूमी == === परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === कालक्रम व स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक व सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254 सकाळ].</ref> === आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="लोकसत्ता-प्रल्हादकुडतरकर-गणेशोत्सव-2017">“भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319 सकाळ].</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">लोकसत्ता टीम. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/ लोकसत्ता].</ref><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417 सकाळ].</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439 सकाळ].</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011 सकाळ].</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja अॅग्रोवन].</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957 सकाळ].</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610 सकाळ].</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा व गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. ‘जाखडी’ (उखाणा) या नावानेही तो ओळखला जातो. या नृत्यात दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा होते. एका गटाने घातलेला उखाणा दुसऱ्या गटाला सोडवावा लागतो. नृत्याच्या वेळी मृदंग व झांजा वाजविणारे मध्यभागी बसतात आणि त्यांच्या भोवती नर्तक पायात चाळ बांधून गोलाकार फेर धरून नाचतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">{{cite web |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119 |title=मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत |author=सकाळ वृत्तसेवा |date=22 सप्टेंबर 2023 |website=सकाळ |language=mr }}</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf Gazetteers Department].</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200 सकाळ].</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522 सकाळ].</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736 सकाळ].</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Sahapedia].</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16}}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref><ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणातील सुमारे ४० टक्के भाग अरण्यमय असून येथे सदाहरित व पानझडी अशा दोन्ही प्रकारची अरण्ये आढळतात. साग, ऐन, खैर, शिसवी, बांबू, हिरडा, आवळा यांसह जांभूळ, आंबा, फणस, काजू व कोकम यांसारखी विविध फळझाडे आढळतात; समुद्रकिनाऱ्याजवळ नारळ व सुपारीची झाडेही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे. उदाहरणार्थ, तेरडा ही वनस्पती महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट, कोकण व दख्खनमध्ये आढळते आणि गौरी–गणपतीच्या सणादिवशी पूजेसाठी तिची फुले व पत्री वापरली जातात.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', vol. 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165 JSTOR].</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf Maharashtra: Land and Its People].</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">लोकसत्ता ऑनलाइन. “...जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 5 सप्टेंबर 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/ लोकसत्ता].</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">पाटील, प्रशांत. “एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms महाराष्ट्र टाइम्स].</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ मराठी विश्वकोश]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10}}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06}}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">रेडिज, तनश्री. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''श्रेष्ठ महाराष्ट्र'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/ श्रेष्ठ महाराष्ट्र].</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">बापट, आशुतोष. “पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701 सकाळ].</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%Bरारंभ-%E0%A4%अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4ासून-%E0%A4%प्रारंभ-%E0%A4अडीच-%E0%A4लाखांहून-%E0%A4अधिक-%E0%A4चाकरमानी-%E0%A4दाखल पुढारी].</ref> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">पुढारी वृत्तसेवा. “गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96 पुढारी].</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827 सकाळ].</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559 सकाळ].</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226 सकाळ].</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’च्या 48 वर्षांच्या परंपरेचं कोकणातील उर्से गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh सकाळ].</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520 सकाळ].</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेशोत्सव]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} {{गणपती}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] dnpym62kae0b2pwp31o8wm6tswkw41r 0 383850 2711970 2711572 2026-09-25T01:24:25Z ~2026-41910-22 185743 /* कलाकार */ 2711970 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = धाकट्या सूनबाई | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = [[आदिनाथ कोठारे]] | निर्मिती संस्था = कोठारे व्हिजन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = [[कोल्हापूर]], [[महाराष्ट्र]] | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज संध्या. ६.३० वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २८ सप्टेंबर २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[होम मिनिस्टर (मालिका)|होम मिनिस्टर]] | नंतर = [[कृष्णाईच्या लेकी]] | सारखे = }} '''धाकट्या सूनबाई''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी टीव्ही]]वरील छोटी बहू या हिंदी मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * चिन्मयी मोरे - राधिका * मंदार जाधव - वेदांत पटवर्धन * मुग्धा कर्णिक - दमयंती पटवर्धन * अमित फाटक - चिराग पटवर्धन * [[सविता मालपेकर]] - गोदाक्का * नेहा कुलकर्णी - किमया * मानसी म्हात्रे * विद्या करंजीकर == बाह्य दुवे == {{झी मराठी संध्या. ६.३०च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] oyovqbfn3u9tb5nkv3l9z3zjujpiakl 0 384193 2712007 2710790 2026-09-25T03:26:04Z संतोष गोरे 135680 /* यादी */ 2712007 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} हिंदू देव [[गणपती|गणपतीशी]] संबंधित भक्तीपर साहित्यात '''गणपतीच्या बत्तीस रूपांचा''' वारंवार उल्लेख आढळतो.<ref>Line drawings of the 32 meditation forms along with the Sanskrit descriptions appearing in the Śrītattvanidhi are given in: Glory of Ganesha (Central Chinmaya Mission Trust: Bombay, 1995), pp. 85-118. The same set of drawings but with some substitutions in order and naming appears in John A. Grimes, Ganapati: Song of the Self, SUNY Series in Religious Studies (State University of New York Press: Albany, 1995) {{ISBN|0-7914-2440-5}}.</ref> गणेश-केंद्रित धर्मग्रंथ ''[[मुद्‌गल पुराण|मुद्गल पुराणात]]'' त्यांची सर्वप्रथम यादी दिली आहे. १९व्या शतकातील [[कन्नड भाषा|कन्नड]] ''श्रीतत्त्वनिधीच्या'' ''शिवनिधी'' भागात सविस्तर वर्णने समाविष्ट आहेत. नंजनगुड आणि चामराजनगर (दोन्ही म्हैसूर जिल्हा, [[कर्नाटक]]) येथील मंदिरांमध्ये या बत्तीस रूपांचे शिल्परूपांतर देखील आढळतात. ही बत्तीस रुपे चित्रांमध्ये देखील आहेत व प्रत्येक चित्रासोबत कन्नड लिपीत लिहिलेला एक छोटा संस्कृत ध्यानश्लोक आहे. ध्यानाच्या श्लोकांमध्ये प्रत्येक रूपाचे गुणधर्म सांगितले आहेत. ग्रंथात असे म्हटले आहे की, ध्यानाचे हे प्रकार ''मुद्गल पुराणातून'' घेतले आहेत. ''श्रीतत्त्वनिधीमध्ये'' दर्शविलेल्या गणपतीच्या प्रतिमाशास्त्रीय रूपांची इतर स्रोतांमधून ज्ञात असलेल्या रूपांशी तुलना करताना, मार्टिन-डुबोस्ट नमूद करतात की ''श्रीतत्त्वनिधी'' हा दक्षिण भारतातील एक अलीकडील ग्रंथ आहे, आणि जरी त्यात त्या काळात त्या प्रदेशात ज्ञात असलेल्या गणेशाच्या अनेक रूपांचा समावेश असला तरी, त्यात ४थ्या शतकापासून अस्तित्वात असलेल्या पूर्वीच्या दोन हातांच्या रूपांचे, तसेच ९व्या आणि १०व्या शतकात मध्य भारतातल्या चौदा आणि वीस हातांच्या रूपांचे वर्णन नाही.<ref>Martin-Dubost, p. 120.</ref> श्रीतत्त्वनिधीमध्ये दाखविलेल्या गणपतीच्या पहिल्या सोळा रूपांची ''शोडष-गणपती'' या नावाने अधिक प्रचलित पूजा केली जाते. त्यापैकी तेरावा, उदा. [[महागणपती|महागणपतीची]] विशेषतः मोठ्या प्रमाणावर पूजा केली जाते. या स्वरूपाला समर्पित एक तांत्रिक संप्रदाय आहे. शक्ति-गणपती, [[उच्छिष्ट गणपती]] आणि लक्ष्मी गणपती हे देखील तांत्रिक स्वरूप आहेत, ज्यांची पूजा सांस्कृतिक आणि गूढ आहे. [[हेरंब गणपती]] नेपाळमध्ये लोकप्रिय आहे.<ref name="Ramachandra Rao, p. vi">Ramachandra Rao, p. vi.</ref> == यादी == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" !क्र. !नाव !चित्र !माहिती |- |१ |बाल गणपती |[[File:BAlagaNapati1.jpg|208x208अंश]] |हे बाल गणपतीचे रूप आहे ज्यात गणपती सोबत केळी, आंबा, ऊस, फणस आणि मोदक आहे. उगवत्या सूर्याप्रमाणे रक्तवर्ण (लाल) रंगाचे हे रूप आहे. |- |२ |तरुण गणपती |[[File:Taruṇa_Gaṇapati_(Sritattvanidhi).jpg|208x208अंश]] |तरुणपणातील हे लाल वर्ण व आठ हातांचे रूप आहे. गणपतीच्या हातात पाश, अंकुश, मोदक, कवठ, जांभूळ, फळे आणि स्वतःचा तुटलेला दात आहे. |- |३ |भक्ती गणपती |[[File:BhaktagaNapati.JPG|209x209अंश]] |भक्तांचा गणपती हा पौर्णिमेच्या चंद्रासारखा शुभ्र आहे व चार हातात नारळ, आंबा, केळी व खिरेचा प्रसाद आहे. |- |४ |वीर गणपती |[[File:VIragaNapati.JPG|192x192अंश]] |ह्या युद्धकलेतील पारंगत व पराक्रमी गणपतीला १६ हात दर्शवीले आहे ज्यात धनुष्य, बाण, चक्र, त्रिशूळ, तलवार, ढाल असे विविध शस्त्र आहे. |- |५ |शक्ति गणपती |[[File:Shakti_gaNapati.JPG|209x209अंश]] |चार हातांच्या ह्या रुपात गणपतीच्या डाव्या मांडीवर शक्ती (देवी) विराजमान आहे. |- |६ |द्वीज गणपती |[[File:Dvija_gaNapati.JPG|205x205अंश]] |चार तोंडे असणाऱ्या ह्या रूपात गणपती हा ग्रंथांचे पठण करणाऱ्या ब्राह्मणासारखा शांत आणि हातात पुस्तक, जपमाळा, कमंडलू आहे. |- |७ |सिद्धी गणपती |[[File:Siddhi_gaNapati.JPG|209x209अंश]] |यश आणि सिद्धी देणारा हा गणपती पिवळा वर्णाचा आहे ज्याच्या हातात उस, पाश आणि [[तीळ|तीळाची]] वाटी असते. |- |८ |उच्छिष्ट गणपती |[[File:UcCiShTa_gaNapati.JPG|199x199अंश]] |तंत्रसाधनेतील हे गणपतीचे प्रमुख रूप. निळा वर्ण, सहा हात आणि हातात कमळ, वीणा व डाळिंब असते. गणपतीच्या मांडीवर रतीक्रीडेत मग्न देवी दर्शवीली आहे. |- |९ |विघ्न गणपती |[[File:Vigna_Ganapati.JPG|182x182अंश]] |सर्व विघ्नांचा नाश करणारा हा गणपती, सोन्यासारखा लखलखीत वर्ण, आठ हात आणि ऊस, पाश, दंत, शंख-चक्रादी आयुधे धारण केलेला आहे. |- |१० |क्षिप्रा गणपती |[[File:KShipra_gaNapati.JPG|198x198अंश]] |तांबड्या वर्णाचा हा गणपती भक्तांच्या हाकेला धावून येतो. , हातात कल्पवृक्षाची मंजिरी आणि रत्न असते. |- |११ |हेरंब गणपती |[[File:HEraMba_gaNapati.JPG|200x200अंश]] |पंचमुखी आणि १० हात असणारे हे रूप सिंहावर स्वार आहे आणि दुर्बलांचे रक्षण करणारा आहे. तो सावळा आहे. |- |१२ |लक्ष्मी गणपती किंवा श्री गणपती |[[File:Lakshmi_gaNapati.JPG|201x201अंश]] |ह्या गणपती सोबत दोन्ही बाजूंना ऋद्धी-सिद्धी किंवा लक्ष्मी विराजमान आहे. हा गोऱ्या रंगाचा आहे व आठ हातात अनेक गोष्टी असून शुद्ध सुवर्णाचा कलश आहे. |- |१३ |महागणपती |[[File:MahA_gaNapati.jpg|198x198अंश]] |अनेक ग्रंथांमध्ये सर्वात व्यापक मानलेले हे गणपतीचे रूप आहे ज्याला १० हात, लाल वर्ण, तीन डोळे आणि मांडीवर देवी विराजमान आहे. |- |१४ |विजय गणपती |[[File:Vijaya_gaNapati.jpg|197x197अंश]] |संकटांवर विजय मिळवून देणारे हे रूप उंदरावर स्वार हातात पाश-अंकुश धारण आहे. लाल रंगाच्या ह्या गणपतीला ४ हात दर्शवीले आहे. |- |१५ |नृत्य गणपती |[[File:NRutta_gaNapti.jpg|202x202अंश]] |हा गणपती आनंद आणि कलेचे प्रतीक आहे. एका पायावर नृत्यावस्थेत उभा असलेल्या ह्याच्या हातात शस्त्र आहे व हा स्वर्णवर्णाचा आहे. |- |१६ |ऊर्ध्व गणपती |[[File:Urdhva_gaNapti.jpg|184x184अंश]] |सोनेरी वर्ण, डाव्या मांडीवर देवी आणि आठ हातामध्ये धान्य व पाश-अंकुश धारण केलेले हे रूप आहे. |- |१७ |एकाक्षर गणपती |[[File:EkAkShara_gaNapti.jpg|196x196अंश]] |"गं" या एकाक्षराचे प्रतीक असलेला हा लाल वर्ण, कपाळावर चंद्रकोर आणि तीन डोळे असणारा गणपती आहे. ह्याला चार हात आहे ज्यात शस्त्र व मोदक आहे. |- |१८ |वर गणपती |[[File:Vara_gaNapti.jpg|195x195अंश]] |भक्तांना वरदान देणारा हा गणपती आहे ज्याच्या हातात रसाळ फळे आणि रत्नांचा कलश आहे. |- |१९ |त्र्याक्षर गणपती |[[File:TryakSha_gaNapati.JPG|205x205अंश]] |सोनेरी वर्ण आणि चार हात असणारा हा गणपती तीन अक्षरांचा; 'अ' ,'उ' आणि 'म्' म्हणजे [[ॐ]] याचा स्वामी आहे. |- |२० |क्षिप्रा प्रसाद गणपती |[[File:KShipraprasAda_gaNapati.JPG|205x205अंश]] |भक्तांच्या नवसाला त्वरित पावणारा हा सहा हातांचा लाल रंगाचा गणपती आहे. |- |२१ |हरिद्रा गणपती |[[File:HaridrA_gaNapati.JPG|199x199अंश]] |हळदीच्या रंगाचे रूप असलेले हे चार हातांचे रूप आहे, ज्यात मोदक, दंत, पाश आणि हत्तीचा अंकुश आहे. |- |२२ |एकदन्त गणपती |[[File:EkadaMta_gaNapti.JPG|192x192अंश]] |निल वर्णाचा हा गणेश आहे ज्याचा एक दात तुटलेला आहे व त्याचे चार हात दर्शवीले आहे. |- |२३ |सृष्टी गणपती |[[File:SRuShTi_gaNapati.jpg|199x199अंश]] |सृष्टीची निर्मिती करणारा हा लाल वर्णाचा गणपती उंदरावर बसून प्रवासाच्या मुद्रेत आहे. |- |२४ |उद्दंड गणपती |[[File:UddaMDa_gaNapati.jpg|185x185अंश]] |धर्माचे पालन करवणारा आणि अधर्माचा नाश करणारा गणपती आहे. १२ हात असलेला हा उग्र रूपधारी आहे ज्याच्या हातात अनेक शस्त्र आहे. |- |२५ |ऋणमोचक गणपती |[[File:RuNamOcana_gaNapati.jpg|190x190अंश]] |कर्ज आणि पापांतून मुक्ती देणारा हा गणेश आहे; पांढरा वर्ण व ज्याच्या हातात जास्वंद आहे. |- |२६ |ढूंढि गणपती |[[File:DhuMDi_gaNapati.jpg|201x201अंश]] |हातात रुद्राक्षाची माळ आणि मोदक असणारा, मोक्षाचा मार्ग दाखवणारा हा चार हातांचा गणपती आहे. |- |२७ |द्वीमुख गणपती |[[File:DvimuKa_gaNapati.jpg|201x201अंश]] |दोन तोंडे असणारे हे रूप आहे व ह्याचा रंग निळा-हिरवा आहे. |- |२८ |त्रिमुख गणपती |[[File:TrimuKa_gaNapati.jpg|200x200अंश]] |तीन तोंडे असणारा, जो भूत, वर्तमान आणि भविष्य या तिन्ही काळांचे प्रतीक मानला जातो. सहा हातात त्याने जपमाळा, पाश, अमृतकलश, असे आहे. |- |२९ |सिंह गणपती |[[File:SiMha_gaNapati.jpg|185x185अंश]] |सिंहावर स्वार असणारा, शक्तिशाली आणि निर्भय गणपतीचे रूप आहे ज्याला ८ हात आहे. |- |३० |योग गणपती |[[File:YOga_gaNapati.jpg|203x203अंश]] |ध्यानस्थ योगासनात बसलेला हा उगवत्या सुर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे. |- |३१ |दुर्गा गणपती |[[File:DurgAgaNa_gaNapati.jpg|197x197अंश]] |अष्ट हातांचा महाशक्तीचे रूप धारण करणारा गणेश हा हातात विजयध्वज व शस्त्र घेउन आहे. |- |३२ |संकटहर गणपती |[[File:SaMkaTahara_gaNapati.jpg|203x203अंश]] |चार हातांचा, सर्व संकटांचे हरण करणारा; लाल-सोनेरी वर्ण, वरदमुद्रा आणि सोबत देवी असलेला हा गणपती आहे. |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == संदर्भग्रंथ == * {{स्रोत पुस्तक|title=Glory of Ganesha|last=Chinmayananda|first=Swami|publisher=Central Chinmaya Mission Trust|year=1987|location=Bombay|author-link=Chinmayananda}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Annals of the Mysore Royal Family, Part II|publisher=Government Branch Press|year=1922|location=Mysore}} * {{स्रोत पुस्तक|title=mummaDi kRuShNarAja oDeyaru - oMdu cAriTrika adhyana ( Mummadi Krsihnaraja Wodeyar- a Historic Study)|last=Gopal|first=R.|last2=Prasad, S. Narendra|publisher=Directorate of Archeology and Museums|year=2004|location=Karnataka}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Ganapati: Song of the Self|url=https://archive.org/details/ganapatisongofse0000grim|last=Grimes|first=John A.|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=0-7914-2440-5|series=SUNY Series in Religious Studies|location=Albany|pages=[https://archive.org/details/ganapatisongofse0000grim/page/52 52], 59–60}} * {{स्रोत पुस्तक|title=The Problem of Ganapati|last=Heras|first=H.|publisher=Indological Book House|year=1972|location=Delhi}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gaņeśa: Unravelling An Enigma|last=Krishan|first=Yuvraj|publisher=Motilal Banarsidass Publishers|year=1999|isbn=81-208-1413-4|location=Delhi}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Gaņeśa: The Enchanter of the Three Worlds|last=Martin-Dubost|first=Paul|publisher=Project for Indian Cultural Studies|year=1997|isbn=81-900184-3-4|location=Mumbai}} * {{स्रोत पुस्तक|title=The Compendium on Gaņeśa|last=Ramachandra Rao|first=S. K.|publisher=Sri Satguru Publications|year=1992|isbn=81-7030-828-3|location=Delhi}} Contains color plate reproductions of the 32 Ganapati forms reproduced from the Sri Tattvanidhi. * {{स्रोत पुस्तक|title=Understanding Gaņapati: Insights into the Dynamics of a Cult|url=https://archive.org/details/understandinggan0000thap|last=Thapan|first=Anita Raina|publisher=Manohar Publishers|year=1997|isbn=81-7304-195-4|location=New Delhi}} * {{स्रोत पुस्तक|title=Sritattvanidhi|last=Wodeyar|first=Mummadi Krsihnaraja|publisher=Oriental Research Institute, University of Mysore|year=1997}} {{गणपती}} [[वर्ग:गणपती]] btt2i8mt9qp63kskz46rxu5lwba3gtk 0 384352 2712179 2711806 2026-09-25T10:58:28Z Nitin.kunjir 4684 /* अंतिम क्रमवारी */ 2712179 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = {{Crw|IND}} | silver = {{Crw|SL}} | bronze = {{Crw|PAK}} | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथील [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग होती.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी झाले आणि सामने टी२० स्वरूपात खेळवले गेले. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> [[श्रीलंका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] १४७ धावांनी पराभव करून [[भारत राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|भारताने]] आपले सुवर्णपदक राखले. [[बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|बांगलादेशचा]] ३१ धावांनी पराभव करून [[पाकिस्तान राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|पाकिस्तानने]] कांस्यपदक मिळवले. पावसामुळे बांगलादेश आणि [[चीन राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|चीन]] यांच्यातील उपांत्यपूर्व सामना नाणेफेक न होताच रद्द करण्यात आला आणि उच्च मानांकन असलेला संघ असल्याने बांगलादेशने उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=ऐनागॉक|date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ===उपांत्यपूर्व सामने=== <section begin=QF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF1}}''' उपांत्यपूर्व सामना १''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = ०७:०० | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|CHN}} | score1 = | score2 = | result = सामना रद्द | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html धावफलक]<!---No score to record---> | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = नाणेफेक नाही. | rain = मैदान ओले असल्यामुळे खेळ होऊ शकला नाही.<ref>{{cite news |last=सिंग|first=हिजम राजू |date=१७ सप्टेंबर २०२६|trans-title=बांगलादेश उपांत्य फेरीत दाखल झाल्यामुळे, एकही चेंडू न टाकताच चीनच्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील क्रिकेट मोहिमेचा कसा शेवट झाला. |title=How China’s Asian Games cricket campaign ended without a ball being bowled as Bangladesh advanced to the semis |url=https://timesofindia.indiatimes.com/how-chinas-asian-games-cricket-campaign-ended-without-a-ball-being-bowled-as-bangladesh-advanced-to-the-semis/articleshow/134302783.cms |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> | notes = उच्च मानांकन असलेला संघ असल्यामुळे बांगलादेशने पुढची फेरी गाठली. }}<section end=QF1/> ---- <section begin=QF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''उपांत्यपूर्व सामना २''' | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | daynight = | team1 = {{crw-rt|THA}} | team2 = {{crw|PAK}} | score1 = ९१/४ (११ षटके) | runs1 = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ४९ (३८) | wickets1 = [[फातिमा सना]] २/२२ (३ षटके) | score2 = ९२/७ (१०.४ षटके) | runs2 = [[शवाल झुल्फिकार]] २५ (१४) | wickets2 = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/३७ (3 षटके) | result = पाकिस्तान ३ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (कतार) आणि [[निमाली परेरा]] ) (श्री) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना प्रत्येकी ११ षटकांचा खेळवण्यात आला. }}<section end=QF2/> ---- <section begin=QF3/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF3}}'''उपांत्यपूर्व सामना ३''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|SL}} | team2 = {{crw|MAS}} | score1 = १६०/४ (२० षटके) | runs1 = [[चामरी अटापट्टू]] ६३ (३७) | wickets1 = नुरीन इमानिना ३/२९ (४ षटके) | score2 = ७४/७ (२० षटके) | runs2 = [[विनिफ्रेड दुराईसिंगम]] २८ (४७) | wickets2 = [[चामरी अटापट्टू]] २/३ (२ षटके) | result = श्रीलंका ८६ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) आणि [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF3/> ---- <section begin=QF4/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''उपांत्यपूर्व सामना ४''' | date = १८ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|JPN}} | team2 = {{crw|IND}} | score1 = ५७ (१९.५ षटके) | runs1 = अयाका काटो-स्टॅफर्ड २५ (४७) | wickets1 = [[श्री चरणी]] ४/१० (४ षटके) | score2 = ५९/२ (५ षटके) | runs2 = [[शफाली वर्मा]] ४०[[नाबाद|*]] (१५) | wickets2 = नोनोहा यासुमोटो १/८ (२ षटके) | result = भारत ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=QF4/> ===उपांत्यफेरी=== <section begin=SF1/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF1}}'''उपांत्य सामना १''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = १७७/४ (२० षटके) | runs1 = [[आयेशा झफर]] ७१ (४०) | wickets1 = [[काव्या कविंदी]] १/१३ (२ षटके) | score2 = १७८/२ (१७.५ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] ८३[[नाबाद|*]] (५०) | wickets2 = [[फातिमा सना]] १/२४ (३ षटके) | result = श्रीलंका ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शाथिरा जाकीर]] (बां) आणि [[शिवानी मिश्रा]] (क) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. }}<section end=SF1/> ---- <section begin=SF2/>{{Single-innings cricket match | round = {{anchor|SF2}}'''उपांत्य सामना २''' | date = २० सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १९५/४ (२० षटके) | runs1 = [[शफाली वर्मा]] १००[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[संजिदा अक्तेर मेघला]] १/२५ (४ षटके) | score2 = ८१ (१५.४ षटके) | runs2 = [[दिलारा अख्तर]] २७ (२३) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/७ (२.४ षटके) | result = भारत ११४ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[शिवानी मिश्रा]] (क) आणि [[निमाली परेरा]] (श्री) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = [[शफाली वर्मा]]ने (भा) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पहिले शतक झळकावले.<ref>{{cite web |trans-title=शफालीच्या शतकामुळे आशियाई क्रीडा स्पर्धेच्या अंतिम फेरीत भारताचा सहज प्रवेश निश्चित |title=Shafali ton seals India’s smooth passage into Asian Games final |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-news/140232/shafali-ton-seals-indias-smooth-passage-into-asian-games-final |website=[[क्रिकबझ्झ]] |date=२० सप्टेंबर २०२६ |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[स्मृती मंधाना]] (भारत) महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये सर्वाधिक धावा करणारी खेळाडू बनली (४७८८ धावा); तिने [[सुझी बेट्सच्या]] ४७५८ धावांचा टप्पा ओलांडला. <ref>{{cite web |last=बंदरुपल्ली|first=संपत|date=२० सप्टेंबर २०२६ |trans-title=आकडेवारी - शफालीची षटकारांची आतषबाजी आणि मानधनाची विक्रमी धावसंख्या |title=Stats - Shafali's six-hitting fest and Mandhana's record-breaking run |url=https://www.cricinfo.com/story/stats-shafali-s-six-hitting-fest-and-mandhana-s-record-breaking-run-1555076 |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=२४ सप्टेंबर २०२६}}</ref> }}<section end=SF2/> ===कांस्य पदक सामना=== <section begin=BMM/>{{Single-innings cricket match | date =२२ सप्टेंबर २०२६ | time = ०९:०० | team1 = {{crw-rt|PAK}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = १४५/८ (२० षटके) | runs1 = [[फातिमा सना]] ४५ (३०) | wickets1 = [[शोर्णा अख्तर]] २/१६ (३ षटके) | score2 = ११४/७ (२० षटके) | runs2 = [[शर्मिन अख्तर]] ४६ (४५) | wickets2 = [[उम्म-ए-हानी]] ३/१० (४ षटके) | result = पाकिस्तान ३१ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[निमाली परेरा]] (श्री) आणि [[गायत्री वेणुगोपाळ]] (भा) | toss = पाकिस्तानने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=BMM/> ===सुवर्ण पदक सामना=== <section begin=GMM/>{{Single-innings cricket match | date = २२ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|SL}} | score1 = २१६/३ (२० षटके) | runs1 = [[स्मृती मंधाना]] ७९ (४५) | wickets1 = चामुदी प्रबोदा १/३४ (४ षटके) | score2 = ६९ (१५.४ षटके) | runs2 = [[चामरी अटापट्टू]] २९ (२१) | wickets2 = [[दीप्ती शर्मा]] ३/६ (४ षटके) | result = भारत १४७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html धावफलक] | venue = [[ कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] | umpires = [[सलीमा इम्तियाज]] (पा) आणि [[शाथिरा जाकीर]] (बां) | toss = भारताने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }}<section end=GMM/> ==अंतिम क्रमवारी== <section begin=Ranking /> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=40|क्रमवारी !width=125|संघ !width=30|{{Tooltip|सा|सामने}} !width=30|{{Tooltip|वि|विजय}} !width=30|{{Tooltip|प|पराभव}} !width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}} !width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}} |- | {{Gold1}} |align=left| {{crw|India}}||३||३||०||०||० |- | {{Silver2}} |align=left| {{crw|Sri Lanka}}||३||२||१||०||० |- | {{Bronze3}} |align=left| {{crw|Pakistan}}||३||२||१||०||० |- | 4 |align=left| {{crw|Bangladesh}}||३||०||२||०||१ |- | 5 |align=left| {{crw|China}}||१||०||०||०||१ |- | 6 |align=left| {{crw|Thailand}} ||१||०||१||०||० |- | 7 |align=left|{{crw|Japan}}||१||०||१||०||० |- | 8 |align=left|{{crw|Malaysia}} ||१||०||१||०||० |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} ksd14o6yx1prl6exg3jkd5ktk10xizw 0 384390 2711840 2711819 2026-09-24T14:58:22Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711840 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 7e40w4zcctsvt4akrfhbxoevprpspjh 2711842 2711840 2026-09-24T15:02:40Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711842 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] q9dvvmhfhkjrjx1xb9ehmqk7ylhlo73 2711844 2711842 2026-09-24T15:06:02Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711844 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 7qdm3dgsjkzdlecxq77ct75h6idaq0p 2711845 2711844 2026-09-24T15:07:40Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711845 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=5 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 6r18joitylifphqzd0vna6rnquichsn 2711846 2711845 2026-09-24T15:15:56Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711846 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=2 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] e9logz0bukhvrtzw77vexazlqcm6ogu 2711847 2711846 2026-09-24T15:21:51Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711847 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 1mnbuotdhotbfzi9z3318lz4vkfajj7 2711853 2711847 2026-09-24T15:27:22Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711853 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=10 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 4mkkzgs24h68v5jr1yw28n26dwbt6ld 2711855 2711853 2026-09-24T15:35:11Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711855 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] kqkkjgzw55o7vy48k6f6qar6u77rr21 2711856 2711855 2026-09-24T15:36:11Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711856 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 3nnab5b1jqlgj9qcpebrr1mq8d0152s 2711858 2711856 2026-09-24T15:40:57Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711858 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433559.html ३१०१] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433563.html ३१०५] || २३ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433571.html ३११३] || १ मार्च २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433588.html ३१३०] || १३ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433598.html ३१४०] || २० मार्च २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ZIM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] r2rb4dibljudpd8jc6krfsfmhfuttok 2711859 2711858 2026-09-24T15:43:14Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711859 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433559.html ३१०१] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433563.html ३१०५] || २३ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433571.html ३११३] || १ मार्च २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433588.html ३१३०] || १३ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433598.html ३१४०] || २० मार्च २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ZIM}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523482.html ३१९२] || १२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} || rowspan=2 | |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523483.html ३१९३] || १३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 2j57c6fx00r2xk8afyk3cyx82cj4h8h 2711860 2711859 2026-09-24T15:44:13Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711860 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433559.html ३१०१] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433563.html ३१०५] || २३ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433571.html ३११३] || १ मार्च २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433588.html ३१३०] || १३ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433598.html ३१४०] || २० मार्च २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ZIM}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523482.html ३१९२] || १२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} || rowspan=4 | |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523483.html ३१९३] || १३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543881.html ३२४२] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543882.html ३२४५] || २० फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|IRE}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] iu919grv9qd5l1ba7kabdqigwfjcood 2711861 2711860 2026-09-24T15:48:12Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711861 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433559.html ३१०१] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433563.html ३१०५] || २३ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433571.html ३११३] || १ मार्च २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433588.html ३१३०] || १३ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433598.html ३१४०] || २० मार्च २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ZIM}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523482.html ३१९२] || १२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} || rowspan=10 | |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523483.html ३१९३] || १३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543881.html ३२४२] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543882.html ३२४५] || २० फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|IRE}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592266.html ३३४४] || ११ मार्च २०१३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592267.html ३३४५] || १३ मार्च २०१३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/631136.html ३३७९] || ३० जून २०१३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/631137.html ३३८१] || २-३ जुलै २०१३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/661891.html ३४१७] || २ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/661893.html ३४१८] || ४ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 7fmhz8367iuq1p7kzsxsj78h52hwyds 2711862 2711861 2026-09-24T15:51:56Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711862 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66116.html १२३९] || १० ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[१९९७-९८ केन्या तिरंगी मालिका|१९९७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66118.html १२४१] || १२ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66120.html १२४३] || १५ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66121.html १२४४] || १६ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगाखान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66122.html १२४५] || १८ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66123.html १२४६] || १९ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66145.html १३२९] || १७ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|BAN}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८|१९९८ भारत तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66147.html १३३३] || २३ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66218.html १४१२] || १९ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका|१९९९ बांगलादेश तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66219.html १४१३] || २० मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66221.html १४१६] || २३ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66222.html १४१८] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66224.html १४२४] || २७ मार्च १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65195.html १४४५] || १५ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक|१९९९ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65199.html १४४९] || १८ मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65212.html १४६२] || २६ मे १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65219.html १४६९] || ३० मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, साउथहँप्टन|काउंटी मैदान]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66241.html १५०३] || २५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[१९९९-२००० केन्या एलजी चषक|१९९९ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66245.html १५०७] || ३० सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || [[२००० आयसीसी नॉकआउट चषक|२००० आय.सी.सी. नॉकआऊट चषक]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64722.html १७४५] || १५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|सिम्बा युनियन मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64723.html १७४६] || १८ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64724.html १७४७] || १९ ऑगस्ट २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५५] || ७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{cr|SA}} || rowspan=6 | [[२००१-०२ स्टँडर्ड बँक तिरंगी स्पर्धा|२००१ दक्षिण आफ्रिका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66102.html १७६०] || १४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल|सेंट जॉर्ज पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66105.html १७६३] || २२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलँड पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66343.html १८६७] || २९ ऑगस्ट २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=4 | [[२००२ पीएसओ तिरंगी स्पर्धा|२००२ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66345.html १८६९] || १ सप्टेंबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66346.html १८७०] || २ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66348.html १८७२] || ५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66185.html १८७९] || १७ सप्टेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२००२ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66188.html १८८२] || २० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SA}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64805.html १९१३] || ८ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64807.html १९१५] || ११ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[झिम्बाब्वे|क्वेके स्पोर्ट्स क्लब]], [[झिम्बाब्वे|क्वेके]] || {{cr|ZIM}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64810.html १९२०] || १५ डिसेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65240.html १९४७] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} || rowspan=9 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65245.html १९५२] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65258.html १९६५] || २४ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65267.html १९७४] || १ मार्च २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65274.html १९८१] || ४ मार्च २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65280.html १९८७] || १२ मार्च २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65283.html १९९०] || १५ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65805.html १९९६] || ५ एप्रिल २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=3 | [[२००२-०३ चेरी ब्लॉसम शारजा चषक|२००३ संयुक्त अरब अमिराती चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65806.html १९९७] || ६ एप्रिल २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65808.html १९९९] || ८ एप्रिल २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66202.html २१७४] || १४-१५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238208.html २३३९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=16 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238209.html २३४०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|KEN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238210.html २३४३] || १ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238211.html २३४४] || ३ मार्च २००६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239902.html २३५०] || १७ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|BAN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239903.html २३५३] || २० मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239904.html २३५५] || २३ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239905.html २३५६] || २५ मार्च २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[ढाका विभाग|खानसाहेब फतुल्लाह ओस्मानी स्टेडियम]], [[ढाका विभाग|नारायणगंज]] || {{cr|BAN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251480.html २३९७] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/251481.html २४००] || ६ ऑगस्ट २००६ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोरंटो|टोरंटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग क्लब मैदान]], [[टोरंटो]] || {{cr|KEN}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249378.html २४०२] || १२ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249379.html २४०३] || १३ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249380.html २४०४] || १५ ऑगस्ट २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258006.html २४४४] || ११ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258007.html २४४५] || १२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258008.html २४४६] || १४ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273228.html २४७६] || १७ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००६-०७ असोसिएट्स तिरंगी मालिका (केन्यामध्ये)|२००७ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273231.html २४८१] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/273230.html २४८४] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267379.html २४८९] || २९ जानेवारी २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२००७ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267383.html २४९६] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267384.html २४९९] || २ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[रुआरका क्रीडा क्लब मैदान|रुआरका स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267389.html २५०४] || ४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267391.html २५०८] || ५ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|जाफरी स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267393.html २५१२] || ७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247459.html २५३३] || १४ मार्च २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक|२००७ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247471.html २५४४] || २० मार्च २००७ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247479.html २५५३] || २४ मार्च २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296685.html २६३४] || १८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=6 | |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/296687.html २६३६] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313992.html २६३८] || २५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313993.html २६४०] || २७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/313994.html २६४१] || २८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325572.html २७४१] || १२ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|कॅम्बसडून नवीन स्टेडियम]], [[कॅम्बसडून नवीन मैदान|आयर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325574.html २७४७] || २१ ऑगस्ट २००८ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325575.html २७५१] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325576.html २७५३] || २५ ऑगस्ट २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325582.html २७६७] || १८ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IRE}} || rowspan=2 | [[२००८-०९ असोसिएट्स तिरंगी मालिका|२००८ केन्या तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/325583.html २७६८] || १९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360800.html २७६९] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/360801.html २७७०] || २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले (नॉदर्न केप)|किंबर्ले]] || {{cr|RSA}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385023.html २८०५] || २७ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385024.html २८०७] || २९ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385025.html २८०९] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385026.html २८१२] || १ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/385027.html २८१४] || ४ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390205.html २८३१] || १ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} || rowspan=3 | [[२००९ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390221.html २८३५] || ६ एप्रिल २००९ || {{cr|BER}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/390252.html २८४४] || १९ एप्रिल २००९ || {{cr|NED}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|NED}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408623.html २८५८] || ९ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} || rowspan=12 | |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/408624.html २८६०] || ११ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/410577.html २८६१] || १२ जुलै २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{cr|IRE}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415162.html २८७५] || १९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || {{cr|CAN}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415163.html २८७७] || २२ ऑगस्ट २००९ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|CAN}} [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब|मेपल लीफ क्रिकेट क्लब उत्तर-पश्चिम मैदान]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424849.html २९०८] || १२ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424851.html २९०९] || १३ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/424852.html २९१०] || १५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|KEN}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426217.html २९११] || १७ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426219.html २९१२] || १८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441782.html २९५६] || १६ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441783.html २९५८] || १८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450371.html ३००६] || १ जुलै २०१० || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|IRE}} || rowspan=6 | [[२०१० आयसीसी विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १|२०१० आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग एक]] |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450375.html ३०१०] || ३ जुलै २०१० || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450376.html ३०१२] || ५ जुलै २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. मैदान]], [[ॲमस्टेलवीन]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450380.html ३०१६] || ७ जुलै २०१० || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NED}} [[हझेलारवेग स्टेडियम]], [[रॉटरडॅम]] || {{cr|SCO}} |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450383.html ३०२०] || ९ जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/450387.html ३०२२] || १० जुलै २०१० || {{cr|CAN}} || {{flagicon|NED}} [[शिडम|स्पोर्टपार्क थुर्लेड]], [[शिडम]] || {{cr|CAN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470624.html ३०५२] || ७ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} || rowspan=3 | |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470625.html ३०५३] || ९ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/470626.html ३०५५] || ११ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433559.html ३१०१] || २० फेब्रुवारी २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZL}} || rowspan=6 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433563.html ३१०५] || २३ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SRI}} [[महिंदा राजपक्षे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबनटोटा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433571.html ३११३] || १ मार्च २०११ || {{cr|SRI}} || {{flagicon|SRI}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SRI}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433580.html ३१२२] || ७ मार्च २०११ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|CAN}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433588.html ३१३०] || १३ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433598.html ३१४०] || २० मार्च २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ZIM}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523482.html ३१९२] || १२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} || rowspan=10 | |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/523483.html ३१९३] || १३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क वेस्टव्लीट]], [[नेदरलँड्स|वूरबर्ग]] || {{cr|NED}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543881.html ३२४२] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|KEN}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/543882.html ३२४५] || २० फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|KEN}} [[मोम्बासा|मोम्बासा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[मोम्बासा]] || {{cr|IRE}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592266.html ३३४४] || ११ मार्च २०१३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592267.html ३३४५] || १३ मार्च २०१३ || {{cr|CAN}} || {{flagicon|UAE}} [[आयसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी]], [[दुबई]] || {{cr|KEN}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/631136.html ३३७९] || ३० जून २०१३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/631137.html ३३८१] || २-३ जुलै २०१३ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[मॅनोफिल्ड पार्क]], [[ॲबर्डीन]] || {{cr|SCO}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/661891.html ३४१७] || २ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/661893.html ३४१८] || ४ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/696733.html ३४६०] || २३ जानेवारी २०१४ || {{cr|NED}} || {{flagicon|NZL}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[लिंकन (न्यू झीलंड)|लिंकन]] || {{cr|KEN}} || rowspan=2 | [[२०१४ क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|२०१५ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक पात्रता]] |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/696759.html ३४६६] || ३० जानेवारी २०१४ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|NZL}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|SCO}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] ipic311fv5ivuv32chsaq6a6zoevk0n 0 384457 2711837 2711742 2026-09-24T14:49:29Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[व्हाइट क्रॉउन्ड स्पॅरो]] वरुन [[व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2711742 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Zonotrichia leucophrys | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''व्हाईट क्रॉउन्ड स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याच्या डोक्यावर काळ्या आणि पांढऱ्या पट्ट्या असतात. पांढऱ्या भुवया,गुलाबी, नारंगी किंवा पिवळी चोच असते. पांढऱ्या गळ्याची चिमणीएवढा ([[व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो]]) स्पष्ट दिसणारा गळा नसतो. दक्षिण डाकोटामध्ये दोन [[उपप्रजाती]] आढळतात: - #[[इस्टर्न व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] आणि #[[गॅम्बेल्स स्पॅरो]]. पहिल्या उपप्रजातीच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर काळा रंग असतो आणि चोच गुलाबी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरोच्या डोळ्याच्या वर आणि समोर पांढरा रंग असतो व चोच पिवळसर-नारंगी किंवा नारंगी-गुलाबी असते आणि ती किंचित मोठी असते. गॅम्बेल्स स्पॅरो ही उपप्रजाती संपूर्ण राज्यात आढळते आणि पश्चिम दक्षिण डाकोटामध्ये ती अधिक प्रमाणात आढळते. इस्टर्न व्हाइट-क्राउंड स्पॅरो उपप्रजाती पूर्व दक्षिण डाकोटामध्ये आढळते. ==आढळस्थान== हा पक्षी स्थलांतर करणारा आणि हिवाळ्यात भेट देणारा आहे. हा डिसेंबरपर्यंतही दक्षिण डाकोटा येथे राहू शकतो. ==आवाज== या पक्ष्याच्या गाण्याची सुरुवात दोन बारीक आणि स्पष्ट शिट्ट्यांनी होते. त्यानंतर वेगवेगळ्या स्वरांवर गुंजन किंवा थरथरणाऱ्या आवाजांची मालिका ऐकू येते. ==खाद्य== हा पक्षी कीटक, बिया, कळ्या, बेरीज्, फुले आणि कोवळी पाने वेचून खातो. ==घरटे== हा पक्षी टुंड्रा प्रदेश, बोरियल वने आणि पर्वतीय भागांतील बुटकी झाडे व झुडपांमध्ये प्रजनन करतो.हा पक्षी हिवाळ्यात वने, दाट झुडपी भाग आणि तणयुक्त शेतांमध्ये घालवत असतो.ह्या पक्ष्याचे घरटे लहान काड्यांपासून बनवलेले वाटीच्या आकाराचे असते आणि ते जमिनीवर किंवा झुडपात कमी उंचीवर ठेवलेले असते. ==वैशिष्ट्य== ह्या पक्ष्यांची गाणी आणि त्यांच्या विकासाविषयीचे सध्याचे बहुतांश ज्ञान 'व्हाइट-क्राउन स्पॅरो' (White-crowned Sparrow) पक्षाच्या अभ्यासातून मिळालेले आहे. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 3r4gceb2dj0836c0zhmisrdqmlkoq1g 0 384465 2711830 2026-09-24T14:23:33Z AdvAnantGholam 172574 नवीन पान: '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देव... 2711830 wikitext text/x-wiki '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="FolkloreKonkan">*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm</ref> या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना == ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा == कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. === पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा === कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> === देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === पोवते आणि धार्मिक सण-विधी === पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.<ref name="FolkloreKonkan"/> तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[देवराई]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश] * [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकणातील संस्कृती]] [[वर्ग:कोकणातील धार्मिक परंपरा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] 9lv5fhgzcx73vp3lpj9q98o9uyylanj 2711831 2711830 2026-09-24T14:23:35Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2711831 wikitext text/x-wiki '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="FolkloreKonkan">*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm</ref> या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना == ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा == कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. === पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा === कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> === देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === पोवते आणि धार्मिक सण-विधी === पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.<ref name="FolkloreKonkan"/> तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[देवराई]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश] * [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकणातील संस्कृती]] [[वर्ग:कोकणातील धार्मिक परंपरा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] tevg83asqq85iu1v7sw34uhk0s19pv9 2711832 2711831 2026-09-24T14:24:12Z AdvAnantGholam 172574 2711832 wikitext text/x-wiki '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="FolkloreKonkan">*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm</ref> या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना == ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा == कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. === पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा === कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> === देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === पोवते आणि धार्मिक सण-विधी === पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.<ref name="FolkloreKonkan"/> तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[देवराई]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश] * [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] 17wjg9v301exxrzmji5exshpm9tl1k0 2711834 2711832 2026-09-24T14:27:01Z AdvAnantGholam 172574 AdvAnantGholam ने लेख [['कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] वरुन [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] ला हलविला 2711832 wikitext text/x-wiki '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="FolkloreKonkan">*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm</ref> या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना == ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा == कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. === पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा === कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> === देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === पोवते आणि धार्मिक सण-विधी === पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.<ref name="FolkloreKonkan"/> तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[देवराई]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश] * [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] 17wjg9v301exxrzmji5exshpm9tl1k0 2711841 2711834 2026-09-24T14:59:41Z AdvAnantGholam 172574 2711841 wikitext text/x-wiki [[File:कुलाचार.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील धार्मिक परंपरेशी संबंधित कुलाचार]] '''कोकणात देवाला पोवते बांधणे''' ही देवता आणि धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित परंपरा आहे. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा होय. मराठी विश्वकोशात पोवतेची व्याख्या “देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा” अशी करण्यात आली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये देवता, देवक, पवित्र वृक्ष आणि स्थानिक धार्मिक स्थळांशी संबंधित विविध विधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात धार्मिक प्रसंगी वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याची नोंद आहे. या प्रसंगी फळे, नारळ आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="FolkloreKonkan">*Folklore of the Konkan*, in *Folklore Notes, Vol. II: Konkan*, Project Gutenberg, https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm</ref> या नोंदींमधून कोकणातील धार्मिक आचारांमध्ये पवित्र धाग्याच्या वापराचे ऐतिहासिक उदाहरण दिसून येते. तथापि, उपलब्ध जुन्या नोंदींमध्ये या धाग्याला प्रत्येक ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असे स्पष्टपणे नमूद नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ आणि कोकणातील धागा बांधण्याच्या स्थानिक प्रथा यांचा संबंध उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == पोवते बांधण्याची धार्मिक संकल्पना == ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्याशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्याचा पवित्र दोरा होय. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद असून, वडाच्या पूजेच्या प्रसंगी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर देवकविधीतही नोंदवला आहे. Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या काठ्यांना आंब्याच्या पानांसह कापसाचा धागा गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद आहे. तसेच मातृकांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने स्वतंत्रपणे बांधले जात असल्याचे आणि कलशालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या ऐतिहासिक नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याला धार्मिक अर्पण किंवा पूजाविधीतील घटक म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या सर्व धागा-विधींना त्या काळी ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख या नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा अर्थ आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधी यांचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे संदर्भ स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> त्यामुळे कोकणातील पवित्र धाग्याच्या परंपरेचा अभ्यास करताना दोन बाबी स्पष्टपणे वेगळ्या ठेवता येतात—एक म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणाऱ्या पवित्र दोऱ्यासाठी वापरली जाणारी ‘पोवते’ ही धार्मिक संज्ञा आणि दुसरी म्हणजे कोकणातील विविध धार्मिक विधींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा झालेला ऐतिहासिक वापर. उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे या दोन्हींचा संबंध अभ्यासता येतो; मात्र त्यांना सर्व ठिकाणी एकच प्रथा किंवा एकच संज्ञा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == कोकणातील पोवते बांधण्याची परंपरा == कोकणातील धार्मिक जीवनात देवता, देवक आणि पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित विविध अर्पणविधी आढळतात. जुन्या लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे. त्यासोबत नारळ, फळे आणि इतर वस्तू अर्पण केल्या जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील इब्राहमपूर येथील नोंदींमध्येही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचा उल्लेख आढळतो.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-अर्पणाची परंपरा असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला त्या सर्व ठिकाणी ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ या शब्दाचा धार्मिक अर्थ मराठी विश्वकोशात देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा दिला आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> त्यामुळे कोकणातील धागा-अर्पणाच्या ऐतिहासिक नोंदी आणि ‘पोवते’ या धार्मिक संकल्पनेमध्ये साम्य दिसत असले, तरी दोन्ही संज्ञा सर्व संदर्भांत समान आहेत, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. === पोवते, नवस आणि धार्मिक श्रद्धा === कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये देवतेला नवस करण्याबरोबर विविध वस्तू अर्पण करण्याची पद्धत आढळते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील नोंदींमध्ये विशिष्ट धार्मिक स्थळी नवस केल्यानंतर मनोकामना पूर्ण झाल्यावर लाकडापासून तयार केलेले हात किंवा पाय अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील बांदिवडे येथे अपत्यप्राप्तीसाठी देवतेला नवस करण्याची तसेच तांब्याची ताईते आणि काळ्या कापसाचे धागे वापरण्याची नोंद आढळते. आचरे येथेही विशिष्ट देवतेच्या मंदिराला प्रदक्षिणा घालणे आणि नवस करण्याच्या प्रथा नोंदविल्या आहेत.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमध्ये कापसाच्या धाग्याचा संबंध नवस आणि स्थानिक धार्मिक श्रद्धांशी जोडलेला दिसतो. तथापि, या सर्व धाग्यांना ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध नोंदींमध्ये नाही. ‘पोवते’ म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा, अशी मराठी विश्वकोशात व्याख्या दिली आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> === देवक आणि पवित्र धाग्याचा संबंध === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा संबंध देवकविधीशीही आढळतो. *Folklore Notes, Vol. II: Konkan* मध्ये देवकपूजेच्या वर्णनात उंबराच्या लहान काठ्या आंब्याच्या पानांसह कापसाच्या धाग्याने गुंडाळून त्यांची पूजा केली जात असल्याची नोंद आहे. देवकविधीतील काही घटकांना कच्च्या कापसाच्या धाग्याने बांधले जात असल्याचे तसेच तांब्याच्या कलशावर ठेवलेल्या नारळालाही कापसाचा धागा बांधला जात असल्याचे वर्णन आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही समाजसमूहांमध्ये वड, कदंब, आंबा किंवा आपटा यांसारख्या वृक्षांच्या फांदीला देवक किंवा कुळाशी संबंधित पवित्र प्रतीक मानून पूजा करण्याची नोंदही याच ग्रंथात आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून देवकविधीत कापसाच्या धाग्याला धार्मिक स्थान असल्याचे दिसून येते. मात्र या धाग्याला ‘पोवते’ असे संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे देवकविधीतील धागा आणि ‘पोवते’ या संज्ञेचा संबंध सावधपणे मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === पोवते आणि धार्मिक सण-विधी === पोवते ही संकल्पना महाराष्ट्रातील धार्मिक सण आणि विधींशी संबंधित आहे. मराठी विश्वकोशानुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते. या दिवशी पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण केली जाते आणि त्यानंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते. याच नोंदीत पोवते म्हणजे देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असे स्पष्ट केले आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> पोवते अर्पण करण्याच्या या विधीत प्रथम देवतेला पवित्र दोरा अर्पण केला जातो आणि त्यानंतर तो व्यक्तीच्या हातावर बांधला जातो. त्यामुळे देवतेला पवित्र धागा वाहण्याची धार्मिक संकल्पना आणि व्यक्तीच्या हातावर तो धागा बांधण्याची कृती यांचा संबंध या विधीत दिसून येतो.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/> कोकणातील ऐतिहासिक नोंदींमध्येही पवित्र धाग्याचा वापर धार्मिक विधींमध्ये झाल्याचे दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली परिसरात वड आणि पिंपळ यांसारख्या पूजनीय वृक्षांना कापसाचा धागा बांधून काचमणी, नारळ आणि फळे अर्पण करण्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथेही वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याचे वर्णन आढळते.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींवरून कोकणातील काही धार्मिक प्रथांमध्ये कापसाच्या धाग्याला अर्पणवस्तू म्हणून स्थान असल्याचे दिसून येते. तथापि, या स्थानिक धागा-विधींना ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट उल्लेख उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील स्थानिक धागा-विधींचा संबंध मांडताना दोन्ही प्रकारचे पुरावे स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> === कोकणातील पोवते बांधण्याचे सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील धार्मिक परंपरांमध्ये पवित्र धाग्याचा वापर विविध धार्मिक विधींमध्ये झाल्याच्या ऐतिहासिक नोंदी आढळतात. ‘पोवते’ या शब्दाचा अर्थ देवतेला वाहण्यात येणारा पवित्र दोरा असा मराठी विश्वकोशात दिला आहे. त्याच नोंदीनुसार राखी पौर्णिमेला ‘पोवती पौर्णिमा’ असेही म्हटले जाते आणि पवित्रारोपणाच्या विधीत देवतांना पोवती अर्पण करून नंतर ती स्त्री-पुरुषांच्या हातावर बांधली जाते.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi">“राखी पौर्णिमा”, *मराठी विश्वकोश*, महाराष्ट्र शासन, https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ (भेट दिनांक: 23 सप्टेंबर 2026).</ref> कोकणातील ऐतिहासिक लोकसाहित्यविषयक नोंदींमध्ये पवित्र मानल्या जाणाऱ्या वृक्षांशी संबंधित धागा-विधींचे उल्लेख आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात वड आणि पिंपळ वृक्षांची पूजा केली जात असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. वडाच्या पूजेच्या वेळी झाडाभोवती कापसाचा धागा बांधून काचमण्यांच्या माळा, नारळ आणि फळे अर्पण केली जात असल्याची नोंद आहे. इब्राहमपूर येथे वड आणि पिंपळ वृक्षांना कापसाचा धागा, तांब्याची नाणी आणि फळे अर्पण करण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> इब्राहमपूरच्या नोंदींमध्ये धागा-विधी झालेल्या वड आणि पिंपळाची झाडे तोडणे अशुभ मानले जात असल्याचेही नमूद आहे. धागा-विधी पूर्ण झाल्यानंतर या वृक्षांभोवती दगडी पार बांधला जात असल्याची नोंद आहे.<ref name="FolkloreKonkan"/> या नोंदींमधून पवित्र धागा, पूजनीय वृक्ष आणि धार्मिक आचार यांच्यातील संबंध दिसून येतो. धागा बांधण्याच्या विधीसोबत वृक्षपूजा, अर्पणविधी आणि काही ठिकाणी त्या वृक्षांच्या संरक्षणाशी संबंधित प्रथा आढळतात.<ref name="FolkloreKonkan"/> तथापि, दापोली, इब्राहमपूर किंवा कोकणातील इतर ठिकाणी नोंदविलेल्या प्रत्येक कापसाच्या धागा-विधीला ‘पोवते’ असेच संबोधले जात होते, असा थेट पुरावा उपलब्ध स्रोतांमध्ये नाही. त्यामुळे ‘पोवते’ या विशिष्ट धार्मिक संज्ञेचा आणि कोकणातील पवित्र धाग्याच्या स्थानिक प्रथांचा संबंध मांडताना दोन्हींचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MarathiVishwakoshRakhi"/><ref name="FolkloreKonkan"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Threads of love rakhi, Raksha Bandhan Hindus Sikhs Jains India.jpg|रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने पवित्र धाग्याचा धार्मिक वापर File:कुलाचार.jpg|कुलाचाराशी संबंधित धार्मिक विधी File:कोकणातील शिमगा उत्सवात गुरव पूजा करताना.jpg|कोकणातील शिमगा उत्सवातील धार्मिक पूजा File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगा उत्सवातील देवतेची पालखी </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[देवराई]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/31061/ राखी पौर्णिमा — मराठी विश्वकोश] * [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Folklore Notes, Vol. II: Konkan — Project Gutenberg] * {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:लोकसंस्कृती]] q8we0bi5ru86c4njpwkssfdab3cvf3g 0 384466 2711835 2026-09-24T14:27:02Z AdvAnantGholam 172574 AdvAnantGholam ने लेख [['कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] वरुन [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] ला हलविला 2711835 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कोकणात देवाला पोवते बांधणे]] 5c91qmzrtyhk2ph19sm8ihu9m77r5se 0 384467 2711838 2026-09-24T14:49:29Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[व्हाइट क्रॉउन्ड स्पॅरो]] वरुन [[व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2711838 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[व्हाइट क्राउन्ड स्पॅरो]] op8v00wxsgy9bi1rvp4goifsitjpfd7 3 384468 2711854 2026-09-24T15:33:39Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711854 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Kaiaaa24}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:०३, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) gctirjwwl8trjnx1kwxnwmze7l8ucgs 3 384469 2711857 2026-09-24T15:38:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711857 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Md Anwar Aland}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:०८, २४ सप्टेंबर २०२६ (IST) soo397hzp5x08hz6givdsb308xolrmk 0 384470 2711865 2026-09-24T16:06:13Z Aditya tamhankar 80177 नवीन पान: खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरर... 2711865 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 7xd0dpaqtq519vvsksypwfriq6qybxe 2711867 2711865 2026-09-24T16:17:19Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711867 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174845.html ४१२५] || २७ एप्रिल २०१९ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || [[२०१९ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन|२०१९ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} 88nsr86haicfug9zs28vvy0tuo7l66z 2711868 2711867 2026-09-24T16:21:05Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711868 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174845.html ४१२५] || २७ एप्रिल २०१९ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || [[२०१९ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन|२०१९ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199226.html ४२०६] || १७ सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०१९ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०१९ अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199228.html ४२०८] || २० सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199229.html ४२०९] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199230.html ४२१०] || २३ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} qk0adye7yqubbmjqlbxvmzznnr5uv80 2711869 2711868 2026-09-24T16:24:36Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711869 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174845.html ४१२५] || २७ एप्रिल २०१९ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || [[२०१९ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन|२०१९ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199226.html ४२०६] || १७ सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०१९ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०१९ अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199228.html ४२०८] || २० सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199229.html ४२०९] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199230.html ४२१०] || २३ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211170.html ४२२५] || ६ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} || rowspan=3 | [[२०२० ओमान तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211171.html ४२२७] || ८ जानेवारी २०२० || {{cr|OMA}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211173.html ४२२८] || ९ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} nory0ajqtwe6xdt1cuxrtmdu03ft954 2711870 2711869 2026-09-24T16:27:23Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711870 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174845.html ४१२५] || २७ एप्रिल २०१९ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || [[२०१९ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन|२०१९ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199226.html ४२०६] || १७ सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०१९ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०१९ अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199228.html ४२०८] || २० सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199229.html ४२०९] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199230.html ४२१०] || २३ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211170.html ४२२५] || ६ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} || rowspan=3 | [[२०२० ओमान तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211171.html ४२२७] || ८ जानेवारी २०२० || {{cr|OMA}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211173.html ४२२८] || ९ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290881.html ४३३६] || २६ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || rowspan=2 | [[२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290882.html ४३३८] || २७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} nurin8w9e6mwd1btp41pokz2chdcfrj 2711871 2711870 2026-09-24T16:27:38Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2711871 wikitext text/x-wiki खालील यादी नामिबिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. नामिबियाने १० फेब्रुवारी २००३ रोजी झिम्बाब्वे विरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | नामिबियाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65236.html १९४३] || १० फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=6 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65247.html १९५४] || १६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[डी बीयर्स डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65252.html १९५९] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65263.html १९७०] || २७ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65271.html १९७८] || ३ मार्च २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|NED}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1174845.html ४१२५] || २७ एप्रिल २०१९ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || [[२०१९ आयसीसी विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन|२०१९ आय.सी.सी. विश्व क्रिकेट लीग विभाग दोन]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199226.html ४२०६] || १७ सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || rowspan=4 | [[२०१९ अमेरिका तिरंगी मालिका|२०१९ अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199228.html ४२०८] || २० सप्टेंबर २०१९ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199229.html ४२०९] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1199230.html ४२१०] || २३ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|PNG}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[लॉडरहिल (फ्लोरिडा)|लॉडरहिल]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211170.html ४२२५] || ६ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} || rowspan=3 | [[२०२० ओमान तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211171.html ४२२७] || ८ जानेवारी २०२० || {{cr|OMA}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|NAM}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1211173.html ४२२८] || ९ जानेवारी २०२० || {{cr|UAE}} || {{flagicon|OMA}} [[अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम|अल अमारत क्रिकेट स्टेडियम क्र.१]], [[अल अमरात|अल अमारत]] || {{cr|UAE}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290881.html ४३३६] || २६ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|NAM}} || rowspan=2 | [[२०२१ नामिबिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1290882.html ४३३८] || २७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|NAM}} [[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विन्डहोक]] || {{cr|OMA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} ecv1jofz4dj06533hqd2ie2td1r0a85 0 384471 2711866 2026-09-24T16:13:29Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368976231|State List]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2711866 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{भारताचे संविधान}}'''राज्य यादी''' किंवा '''यादी-२''' ही ५९ बाबींची यादी आहे ज्यावर भारतातील राज्य सरकारांचा हक्क आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> केंद्र आणि राज्यांमध्ये कायदेविषयक अधिकारांच्या वितरणासंदर्भात [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|भारतीय संविधानाच्या सातवी अनुसूचीत]] माहिती आहे. ह्यात तीन याद्या आहेत: [[संघ सूची (भारताचे संविधान)|संघ यादी]], राज्य यादी आणि समवर्ती यादी. युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या संघराज्यीय सरकारांप्रमाणे नाही, तर कॅनेडियन संघराज्यीय सरकारप्रमाणे, अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|संघ सरकारकडे]] राहतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> सुरुवातीला या यादीत ६६ बाबी होत्या. समवर्ती सूचीतील विषयांबाबत, केंद्र सरकारने केलेले कायदे वरचढ ठरतात; मग केंद्र सरकारचा कायदा राज्य सरकारच्या कायद्यापूर्वी केला असो वा नंतर. मात्र, याला एक अपवाद आहे: जर राज्य सरकारने केंद्र सरकारच्या कायद्याशी विसंगत असा एखादा कायदा केला आणि तो कायदा [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतींच्या]] विचारार्थ राखून ठेवला गेला व त्यांनी त्याला मंजुरी दिली, तर तो राज्य सरकारचा कायदा त्या राज्यापुरता वैध ठरतो. केंद्र सरकार गरजेनुसार या कायद्यात पुन्हा सुधारणा करू शकते किंवा तो कायदा रद्द करू शकते. == यादीतील बाबी == सध्या यादीत असलेले ५९ घटक आहेत: # सार्वजनिक सुव्यवस्था (परंतु यामध्ये नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी केंद्र सरकारच्या नौदल, भूदल किंवा वायुदल किंवा इतर कोणत्याही सशस्त्र दलाचा, अथवा केंद्राच्या नियंत्रणाखालील इतर कोणत्याही दलाचा किंवा त्यांच्या तुकडीचा किंवा घटकाचा वापर समाविष्ट नाही). # पोलीस (रेल्वे आणि ग्राम पोलीस यांच्यासह); पण [[संघ यादी (भारताचे संविधान)|संघ यादी]] किंवा यादी-१ मधील नोंद २-अ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून # उच्च न्यायालयाचे अधिकारी आणि कर्मचारी; भाडे आणि महसूल न्यायालयांमधील कार्यपद्धती; सर्वोच्च न्यायालय वगळता इतर सर्व न्यायालयांमध्ये आकारली जाणारी शुल्कं. # कारागृहे, सुधारगृहे, बोर्स्टल संस्था आणि तत्सम इतर संस्था तसेच त्यांत स्थानबद्ध केलेली व्यक्ती; कारागृहे व इतर संस्थांच्या वापराबाबत इतर राज्यांशी केलेली व्यवस्था. # स्थानिक शासन, म्हणजेच महानगरपालिका, सुधारणा मंडळे (इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्ट्स), जिल्हा मंडळे, खाणकाम वस्ती प्राधिकरणे आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था किंवा ग्राम प्रशासनाच्या उद्देशासाठी असलेल्या इतर स्थानिक प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. # सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता; रुग्णालये व दवाखाने. # तीर्थयात्रा (भारताबाहेरील ठिकाणांच्या तीर्थयात्रांशिवाय). # [[मद्य]] (म्हणजेच मद्याचे उत्पादन, निर्मिती, वाहतूक, खरेदी आणि विक्री). # अपंग आणि रोजगार करण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तींना सहाय्य. # दफनविधी आणि दफनभूमी; अंत्यसंस्कार आणि स्मशानभूमी. # <s>विद्यापीठांसह शिक्षण; मात्र हे 'सूची १' मधील नोंदी ६३, ६४, ६५ आणि ६६ तसेच 'सूची ३' मधील नोंद २५ यांच्या तरतुदींच्या अधीन असेल</s>.[नोंद ११ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|संविधान (४२वी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९७६]] च्या कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून लागू)] # राज्याच्या नियंत्रणाखालील किंवा राज्याकडून अर्थसहाय्य मिळणारी [[ग्रंथालय|ग्रंथालये]], [[संग्रहालय|संग्रहालये]] आणि तत्सम इतर संस्था; तसेच, संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये राष्ट्रीय महत्त्वाचे म्हणून घोषित केलेल्या स्मारके व अभिलेखांव्यतिरिक्त इतर प्राचीन व ऐतिहासिक स्मारके आणि अभिलेख. # दळणवळण, म्हणजेच रस्ते, पूल, [[तर (वाहन)|फेरी]] (नौका-सेवा) आणि 'सूची १' मध्ये नमूद न केलेली दळणवळणाची इतर साधने; नगरपालिका क्षेत्रातील ट्रामवे, रोपवेज, अंतर्गत जलमार्ग आणि त्यांवरील वाहतूक (मात्र, अशा जलमार्गांबाबत 'सूची १' आणि 'सूची ३' मधील तरतुदी लागू राहतील); तसेच, यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या वाहनांव्यतिरिक्त इतर वाहने. # [[भारतातील शेती पद्धती|कृषी]] (कृषी शिक्षण आणि संशोधनासह); कीड-नियंत्रण आणि वनस्पतींवरील रोगांचा प्रतिबंध. # पशुधनाचे जतन, संरक्षण व सुधारणा आणि पशु-रोगांचा प्रतिबंध; पशुवैद्यकीय प्रशिक्षण व व्यवसाय. # [[तळे]] आणि गुरांच्या अनधिकृत प्रवेशाचा (अतिक्रमणाचा) प्रतिबंध. # पाणी, म्हणजेच पाणीपुरवठा, [[सिंचन]] व [[कालवे]], निचरा व तटबंध, जलसाठा आणि जलशक्ती (सूची १ मधील नोंद ५६ मधील तरतुदींच्या अधीन राहून). # जमीन, म्हणजेच जमिनीविषयक किंवा जमिनीवरील अधिकार, जमीन धारणपद्धती (ज्यात जमीनमालक व कुळ यांच्यातील संबंधांचा समावेश होतो) आणि भाडे वसुली; शेतजमिनीचे हस्तांतरण व हस्तांतर; जमीन सुधारणा आणि कृषी कर्जे; वसाहतीकरण. # <s>वने</s> [नोंद १९ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)]. # <s>वन्य प्राणी आणि पक्षी यांचे संरक्षण.</s> [नोंद २० ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)]. # मत्स्यव्यवसाय. # 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (संरक्षक न्यायालयांच्या अखत्यारीतील मालमत्ता); यासंदर्भात सूची १ मधील नोंद ३४ च्या तरतुदी लागू राहतील; तसेच भारित (encumbered) आणि जप्त केलेल्या (attached) मालमत्ता. # खाणींचे आणि खनिज विकासाचे विनियमन; मात्र, केंद्र सरकारच्या नियंत्रणाखालील विनियमन आणि विकासाबाबत सूची १ मधील तरतुदी लागू राहतील. # उद्योग; मात्र, सूची १ मधील नोंद ७ आणि ५२ च्या तरतुदी लागू राहतील. # [[नैसर्गिक वायू]] आणि वायू-निर्मिती केंद्रे (गॅस-वर्क्स). # सूची III मधील नोंद ३३ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून राज्यांतर्गत व्यापार व वाणिज्य. # सूची III मधील नोंद ३३ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून वस्तूंचे उत्पादन, पुरवठा व वितरण. # बाजारपेठा आणि जत्रा. # <del>प्रमाणके निश्चित करण्याव्यतिरिक्त वजन आणि मापे.</del>''***[नोंद २९ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)].'' # [[सावकारी]] आणि सावकार; शेतीविषयक कर्जातून दिलासा. # सराय ([[धर्मशाळा]]/निवासगृहे) आणि त्यांचे चालक. # सूची १ मध्ये नमूद केलेल्या संस्था व विद्यापीठे वगळता इतर महामंडळांची (कॉर्पोरेशन्स) आणि विद्यापीठांची स्थापना (निगमन), नियमन व विसर्जन; अनिगमित व्यापारी, साहित्यिक, वैज्ञानिक, धार्मिक आणि इतर संस्था व संघटना; सहकारी संस्था. # [[नाट्यगृह|नाट्यगृहे]] आणि नाट्यप्रयोग; सूची १ मधील नोंद ६० च्या तरतुदींच्या अधीन राहून चित्रपटगृहे; खेळ, करमणूक आणि मनोरंजनाचे प्रकार. # सट्टा आणि [[जुगार]]. # राज्याच्या मालकीची किंवा ताब्यात असलेली कामे (बांधकामे), जमिनी आणि इमारती. # <s>सूची III मधील नोंद ४२ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून, संघराज्याच्या प्रयोजनांशिवाय इतर कारणांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण.</s>''***[नोंद ३६ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)].'' # संसदेने केलेल्या कोणत्याही कायद्यातील तरतुदींच्या अधीन राहून, राज्याच्या विधिमंडळाच्या निवडणुका. # राज्याच्या [[आमदार|विधिमंडळाच्या सदस्यांचे]], तसेच [[विधानसभा|विधानसभेचे]] अध्यक्ष व उपाध्यक्ष आणि - [[विधान परिषद]] असल्यास - तिचे सभापती व उपसभापती यांचे वेतन व भत्ते. # विधानसभा आणि तिचे सदस्य व समित्या यांचे अधिकार, विशेषाधिकार व उन्मुक्ती; तसेच विधान परिषद असल्यास - ती परिषद आणि तिचे सदस्य व समित्या यांचे अधिकार, विशेषाधिकार व उन्मुक्ती; आणि राज्याच्या विधिमंडळाच्या समित्यांसमोर साक्ष देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींची उपस्थिती अनिवार्य करणे. # राज्याच्या मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते. # राज्यातील लोकसेवा; राज्य लोकसेवा आयोग. # राज्याची निवृत्तीवेतनं, म्हणजेच राज्याद्वारे किंवा राज्याच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली निवृत्तीवेतनं. # राज्याचे सार्वजनिक कर्ज. # निधी-निधान (Treasure trove). # जमीन महसूल; ज्यामध्ये महसुलाचे निर्धारण व वसुली, जमीन अभिलेखांची देखभाल, महसुलाच्या उद्देशाने केलेले सर्वेक्षण व हक्कांचे अभिलेख, आणि महसुलाचे हस्तांतरण (alienation) यांचा समावेश होतो. # कृषी उत्पन्नावरचे कर. # शेतीयोग्य जमिनीच्या वारसाहक्काबाबतचे शुल्क. # शेतीयोग्य जमिनीबाबतचा इस्टेट ड्युटी (मालमत्ता कर). # जमिनी आणि इमारतींवरील कर. # खनिज विकासाबाबत संसदेने कायद्याद्वारे घातलेल्या कोणत्याही मर्यादांच्या अधीन राहून, खनिजांवरील अधिकारांवरचे कर. # राज्यात उत्पादित किंवा निर्माण केलेल्या खालील वस्तूंवर उत्पादन शुल्क (excise duties), आणि भारतात इतरत्र उत्पादित किंवा निर्माण केलेल्या तत्सम वस्तूंवर त्याच किंवा त्यापेक्षा कमी दराने प्रतिसंतुलन शुल्क (countervailing duties). #:: (a) मानवी सेवनासाठी असलेली मद्ययुक्त पेये (b) अफू, भारतीय गांजा आणि इतर अमली पदार्थ व मादक द्रव्ये; #:: परंतु यामध्ये अल्कोहोल असलेली किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेली औषधी व प्रसाधने यांचा समावेश नाही. # <s>स्थानिक क्षेत्रात उपभोग, वापर किंवा विक्रीसाठी माल आणण्यावर आकारले जाणारे कर.</s>***''[नोंद ५२ ही [[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती]] २०१६, कलम १७(बी)(iii) द्वारे वगळण्यात आली (१६-९-२०१६ पासून)]'' # विजेचा वापर किंवा विक्री यांवरील कर. # कच्चे पेट्रोलियम, हाय-स्पीड डिझेल, मोटर स्पिरिट (सामान्यतः पेट्रोल म्हणून ओळखले जाणारे), नैसर्गिक वायू, विमान इंधन (एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल) आणि मानवी सेवनासाठीचे मद्य यांच्या विक्रीवरील कर; परंतु यामध्ये अशा मालाची आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य अथवा आंतरराष्ट्रीय व्यापार किंवा वाणिज्य यांमधील विक्री समाविष्ट नाही. # <s>वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित होणाऱ्या जाहिरातींव्यतिरिक्त [आणि रेडिओ किंवा दूरदर्शनवरून प्रसारित होणाऱ्या जाहिरातींव्यतिरिक्त] इतर जाहिरातींवरील कर..</s>***''[नोंद ५५ ही [[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती]] २०१६, कलम १७(बी)(iii) द्वारे वगळण्यात आली (१६-९-२०१६ पासून)]'' # रस्त्यावरून किंवा अंतर्गत जलमार्गांनी वाहून नेल्या जाणाऱ्या मालावर आणि प्रवाशांवर आकारले जाणारे कर. # रस्त्यांवर वापरण्यास योग्य अशा वाहनांवरील कर (मग ती यंत्रचलित असोत वा नसोत); यामध्ये ट्रॅम-गाड्यांचाही समावेश होतो, परंतु हे सर्व 'सूची ३' [समवर्ती सूची] मधील नोंद ३५ च्या तरतुदींच्या अधीन असेल. # प्राणी आणि बोटींवरील कर. # [[पथकर]] (टोल). # व्यवसाय, व्यापार, उद्योग आणि रोजगार यांवरील कर. # डोईवर (व्यक्तीगणिक) आकारले जाणारे कर. # पंचायत, नगरपालिका, प्रादेशिक परिषद किंवा जिल्हा परिषद यांच्याद्वारे आकारले जाणारे व वसूल केले जाणारे मनोरंजन व विरंगुळा यांवरील कर. # मुद्रांक शुल्काच्या दरांबाबत 'सूची १' मधील तरतुदींमध्ये विनिर्दिष्ट केलेल्या दस्तऐवजांव्यतिरिक्त इतर दस्तऐवजांच्या बाबतीत मुद्रांक शुल्काचे दर. # या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन (गुन्हे). # या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित, सर्वोच्च न्यायालय वगळता इतर सर्व न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार. # या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय संविधान]] sv39gk95wys8ie0bwswr8kqs9wdfp5k 2712012 2711866 2026-09-25T03:42:24Z Dharmadhyaksha 28394 2712012 wikitext text/x-wiki {{Databox}}{{भारताचे संविधान}}'''राज्य यादी''' किंवा '''यादी-२''' ही ५९ बाबींची यादी आहे ज्यावर भारतातील राज्य सरकारांचा हक्क आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> केंद्र आणि राज्यांमध्ये कायदेविषयक अधिकारांच्या वितरणासंदर्भात [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|भारतीय संविधानाच्या सातवी अनुसूचीत]] माहिती आहे. ह्यात तीन याद्या आहेत: [[संघ सूची (भारताचे संविधान)|संघ यादी]], राज्य यादी आणि समवर्ती यादी. युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या संघराज्यीय सरकारांप्रमाणे नाही, तर कॅनेडियन संघराज्यीय सरकारप्रमाणे, अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|संघ सरकारकडे]] राहतात. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> सुरुवातीला या यादीत ६६ बाबी होत्या ज्या कालांतरांनी [[ भारतीय संविधानातील घटनादुरुस्त्या|अनेक घटनादुरुस्तींमधून]] बदलून ५९ झाल्या आहेत. समवर्ती सूचीतील विषयांबाबत, केंद्र सरकारने केलेले कायदे वरचढ ठरतात; मग केंद्र सरकारचा कायदा राज्य सरकारच्या कायद्यापूर्वी केला असो वा नंतर. मात्र, याला एक अपवाद आहे: जर राज्य सरकारने केंद्र सरकारच्या कायद्याशी विसंगत असा एखादा कायदा केला आणि तो कायदा [[भारताचे राष्ट्रपती|राष्ट्रपतींच्या]] विचारार्थ राखून ठेवला गेला व त्यांनी त्याला मंजुरी दिली, तर तो राज्य सरकारचा कायदा त्या राज्यापुरता वैध ठरतो. केंद्र सरकार गरजेनुसार या कायद्यात पुन्हा सुधारणा करू शकते किंवा तो कायदा रद्द करू शकते. == यादीतील बाबी == सध्या यादीत असलेले ५९ घटक आहेत: * १ सार्वजनिक सुव्यवस्था (परंतु यामध्ये नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी केंद्र सरकारच्या नौदल, भूदल किंवा वायुदल किंवा इतर कोणत्याही सशस्त्र दलाचा, अथवा केंद्राच्या नियंत्रणाखालील इतर कोणत्याही दलाचा किंवा त्यांच्या तुकडीचा किंवा घटकाचा वापर समाविष्ट नाही). * २ पोलीस (रेल्वे आणि ग्राम पोलीस यांच्यासह); पण [[संघ यादी (भारताचे संविधान)|संघ यादी]] किंवा यादी-१ मधील नोंद २-अ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून * ३ उच्च न्यायालयाचे अधिकारी आणि कर्मचारी; भाडे आणि महसूल न्यायालयांमधील कार्यपद्धती; सर्वोच्च न्यायालय वगळता इतर सर्व न्यायालयांमध्ये आकारली जाणारी शुल्कं. * ४ कारागृहे, सुधारगृहे, बोर्स्टल संस्था आणि तत्सम इतर संस्था तसेच त्यांत स्थानबद्ध केलेली व्यक्ती; कारागृहे व इतर संस्थांच्या वापराबाबत इतर राज्यांशी केलेली व्यवस्था. * ५ स्थानिक शासन, म्हणजेच महानगरपालिका, सुधारणा मंडळे (इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्ट्स), जिल्हा मंडळे, खाणकाम वस्ती प्राधिकरणे आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था किंवा ग्राम प्रशासनाच्या उद्देशासाठी असलेल्या इतर स्थानिक प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. * ६ सार्वजनिक आरोग्य आणि स्वच्छता; रुग्णालये व दवाखाने. * ७ तीर्थयात्रा (भारताबाहेरील ठिकाणांच्या तीर्थयात्रांशिवाय). * ८ [[मद्य]] (म्हणजेच मद्याचे उत्पादन, निर्मिती, वाहतूक, खरेदी आणि विक्री). * ९ अपंग आणि रोजगार करण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तींना सहाय्य. * १० दफनविधी आणि दफनभूमी; अंत्यसंस्कार आणि स्मशानभूमी. * ११ <s>विद्यापीठांसह शिक्षण; मात्र हे 'सूची १' मधील नोंदी ६३, ६४, ६५ आणि ६६ तसेच 'सूची ३' मधील नोंद २५ यांच्या तरतुदींच्या अधीन असेल</s>.[नोंद ११ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती|संविधान (४२वी घटनादुरुस्ती) अधिनियम, १९७६]] च्या कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून लागू)] * १२ राज्याच्या नियंत्रणाखालील किंवा राज्याकडून अर्थसहाय्य मिळणारी [[ग्रंथालय|ग्रंथालये]], [[संग्रहालय|संग्रहालये]] आणि तत्सम इतर संस्था; तसेच, संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये राष्ट्रीय महत्त्वाचे म्हणून घोषित केलेल्या स्मारके व अभिलेखांव्यतिरिक्त इतर प्राचीन व ऐतिहासिक स्मारके आणि अभिलेख. * १३ दळणवळण, म्हणजेच रस्ते, पूल, [[तर (वाहन)|फेरी]] (नौका-सेवा) आणि 'सूची १' मध्ये नमूद न केलेली दळणवळणाची इतर साधने; नगरपालिका क्षेत्रातील ट्रामवे, रोपवेज, अंतर्गत जलमार्ग आणि त्यांवरील वाहतूक (मात्र, अशा जलमार्गांबाबत 'सूची १' आणि 'सूची ३' मधील तरतुदी लागू राहतील); तसेच, यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या वाहनांव्यतिरिक्त इतर वाहने. * १४ [[भारतातील शेती पद्धती|कृषी]] (कृषी शिक्षण आणि संशोधनासह); कीड-नियंत्रण आणि वनस्पतींवरील रोगांचा प्रतिबंध. * १५ पशुधनाचे जतन, संरक्षण व सुधारणा आणि पशु-रोगांचा प्रतिबंध; पशुवैद्यकीय प्रशिक्षण व व्यवसाय. * १६ [[तळे]] आणि गुरांच्या अनधिकृत प्रवेशाचा (अतिक्रमणाचा) प्रतिबंध. * १७ पाणी, म्हणजेच पाणीपुरवठा, [[सिंचन]] व [[कालवे]], निचरा व तटबंध, जलसाठा आणि जलशक्ती (सूची १ मधील नोंद ५६ मधील तरतुदींच्या अधीन राहून). * १८ जमीन, म्हणजेच जमिनीविषयक किंवा जमिनीवरील अधिकार, जमीन धारणपद्धती (ज्यात जमीनमालक व कुळ यांच्यातील संबंधांचा समावेश होतो) आणि भाडे वसुली; शेतजमिनीचे हस्तांतरण व हस्तांतर; जमीन सुधारणा आणि कृषी कर्जे; वसाहतीकरण. * १९ <s>वने</s> [नोंद १९ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)]. * २० <s>वन्य प्राणी आणि पक्षी यांचे संरक्षण.</s> [नोंद २० ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)]. * २१ मत्स्यव्यवसाय. * २२ 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (संरक्षक न्यायालयांच्या अखत्यारीतील मालमत्ता); यासंदर्भात सूची १ मधील नोंद ३४ च्या तरतुदी लागू राहतील; तसेच भारित (encumbered) आणि जप्त केलेल्या (attached) मालमत्ता. * २३ खाणींचे आणि खनिज विकासाचे विनियमन; मात्र, केंद्र सरकारच्या नियंत्रणाखालील विनियमन आणि विकासाबाबत सूची १ मधील तरतुदी लागू राहतील. * २४ उद्योग; मात्र, सूची १ मधील नोंद ७ आणि ५२ च्या तरतुदी लागू राहतील. * २५ [[नैसर्गिक वायू]] आणि वायू-निर्मिती केंद्रे (गॅस-वर्क्स). * २६ सूची III मधील नोंद ३३ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून राज्यांतर्गत व्यापार व वाणिज्य. * २७ सूची III मधील नोंद ३३ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून वस्तूंचे उत्पादन, पुरवठा व वितरण. * २८ बाजारपेठा आणि जत्रा. * २९ <del>प्रमाणके निश्चित करण्याव्यतिरिक्त वजन आणि मापे.</del>''***[नोंद २९ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)].'' * ३० [[सावकारी]] आणि सावकार; शेतीविषयक कर्जातून दिलासा. * ३१ सराय ([[धर्मशाळा]]/निवासगृहे) आणि त्यांचे चालक. * ३२ सूची १ मध्ये नमूद केलेल्या संस्था व विद्यापीठे वगळता इतर महामंडळांची (कॉर्पोरेशन्स) आणि विद्यापीठांची स्थापना (निगमन), नियमन व विसर्जन; अनिगमित व्यापारी, साहित्यिक, वैज्ञानिक, धार्मिक आणि इतर संस्था व संघटना; सहकारी संस्था. * ३३ [[नाट्यगृह|नाट्यगृहे]] आणि नाट्यप्रयोग; सूची १ मधील नोंद ६० च्या तरतुदींच्या अधीन राहून चित्रपटगृहे; खेळ, करमणूक आणि मनोरंजनाचे प्रकार. * ३४ सट्टा आणि [[जुगार]]. * ३५ राज्याच्या मालकीची किंवा ताब्यात असलेली कामे (बांधकामे), जमिनी आणि इमारती. * ३६ <s>सूची III मधील नोंद ४२ च्या तरतुदींच्या अधीन राहून, संघराज्याच्या प्रयोजनांशिवाय इतर कारणांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण.</s>''***[नोंद ३६ ही [[भारतीय संविधानाची ४२वी घटनादुरुस्ती]] १९७६, कलम ५७ द्वारे वगळण्यात आली (३-१-१९७७ पासून)].'' * ३७ संसदेने केलेल्या कोणत्याही कायद्यातील तरतुदींच्या अधीन राहून, राज्याच्या विधिमंडळाच्या निवडणुका. * ३८ राज्याच्या [[आमदार|विधिमंडळाच्या सदस्यांचे]], तसेच [[विधानसभा|विधानसभेचे]] अध्यक्ष व उपाध्यक्ष आणि - [[विधान परिषद]] असल्यास - तिचे सभापती व उपसभापती यांचे वेतन व भत्ते. * ३९ विधानसभा आणि तिचे सदस्य व समित्या यांचे अधिकार, विशेषाधिकार व उन्मुक्ती; तसेच विधान परिषद असल्यास - ती परिषद आणि तिचे सदस्य व समित्या यांचे अधिकार, विशेषाधिकार व उन्मुक्ती; आणि राज्याच्या विधिमंडळाच्या समित्यांसमोर साक्ष देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींची उपस्थिती अनिवार्य करणे. * ४० राज्याच्या मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते. * ४१ राज्यातील लोकसेवा; राज्य लोकसेवा आयोग. * ४२ राज्याची निवृत्तीवेतनं, म्हणजेच राज्याद्वारे किंवा राज्याच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली निवृत्तीवेतनं. * ४३ राज्याचे सार्वजनिक कर्ज. * ४४ निधी-निधान (Treasure trove). * ४५ जमीन महसूल; ज्यामध्ये महसुलाचे निर्धारण व वसुली, जमीन अभिलेखांची देखभाल, महसुलाच्या उद्देशाने केलेले सर्वेक्षण व हक्कांचे अभिलेख, आणि महसुलाचे हस्तांतरण (alienation) यांचा समावेश होतो. * ४६ कृषी उत्पन्नावरचे कर. * ४७ शेतीयोग्य जमिनीच्या वारसाहक्काबाबतचे शुल्क. * ४८ शेतीयोग्य जमिनीबाबतचा इस्टेट ड्युटी (मालमत्ता कर). * ४९ जमिनी आणि इमारतींवरील कर. * ५० खनिज विकासाबाबत संसदेने कायद्याद्वारे घातलेल्या कोणत्याही मर्यादांच्या अधीन राहून, खनिजांवरील अधिकारांवरचे कर. * ५१ राज्यात उत्पादित किंवा निर्माण केलेल्या खालील वस्तूंवर उत्पादन शुल्क (excise duties), आणि भारतात इतरत्र उत्पादित किंवा निर्माण केलेल्या तत्सम वस्तूंवर त्याच किंवा त्यापेक्षा कमी दराने प्रतिसंतुलन शुल्क (countervailing duties). :: (अ) मानवी सेवनासाठी असलेली मद्ययुक्त पेये :: (ब) अफू, भारतीय गांजा आणि इतर अमली पदार्थ व मादक द्रव्ये; :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल असलेली किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेली औषधी व प्रसाधने यांचा समावेश नाही. * ५२ <s>स्थानिक क्षेत्रात उपभोग, वापर किंवा विक्रीसाठी माल आणण्यावर आकारले जाणारे कर.</s>***''[नोंद ५२ ही [[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती]] २०१६, कलम १७(बी)(iii) द्वारे वगळण्यात आली (१६-९-२०१६ पासून)]'' * ५३ विजेचा वापर किंवा विक्री यांवरील कर. * ५४ कच्चे पेट्रोलियम, हाय-स्पीड डिझेल, मोटर स्पिरिट (सामान्यतः पेट्रोल म्हणून ओळखले जाणारे), नैसर्गिक वायू, विमान इंधन (एव्हिएशन टर्बाइन फ्युएल) आणि मानवी सेवनासाठीचे मद्य यांच्या विक्रीवरील कर; परंतु यामध्ये अशा मालाची आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य अथवा आंतरराष्ट्रीय व्यापार किंवा वाणिज्य यांमधील विक्री समाविष्ट नाही. * ५५ <s>वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित होणाऱ्या जाहिरातींव्यतिरिक्त [आणि रेडिओ किंवा दूरदर्शनवरून प्रसारित होणाऱ्या जाहिरातींव्यतिरिक्त] इतर जाहिरातींवरील कर..</s>***''[नोंद ५५ ही [[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती]] २०१६, कलम १७(बी)(iii) द्वारे वगळण्यात आली (१६-९-२०१६ पासून)]'' * ५६ रस्त्यावरून किंवा अंतर्गत जलमार्गांनी वाहून नेल्या जाणाऱ्या मालावर आणि प्रवाशांवर आकारले जाणारे कर. * ५७ रस्त्यांवर वापरण्यास योग्य अशा वाहनांवरील कर (मग ती यंत्रचलित असोत वा नसोत); यामध्ये ट्रॅम-गाड्यांचाही समावेश होतो, परंतु हे सर्व 'सूची ३' [समवर्ती सूची] मधील नोंद ३५ च्या तरतुदींच्या अधीन असेल. * ५८ प्राणी आणि बोटींवरील कर. * ५९ [[पथकर]] (टोल). * ६० व्यवसाय, व्यापार, उद्योग आणि रोजगार यांवरील कर. * ६१ डोईवर (व्यक्तीगणिक) आकारले जाणारे कर. * ६२ पंचायत, नगरपालिका, प्रादेशिक परिषद किंवा जिल्हा परिषद यांच्याद्वारे आकारले जाणारे व वसूल केले जाणारे मनोरंजन व विरंगुळा यांवरील कर. * ६३ मुद्रांक शुल्काच्या दरांबाबत 'सूची १' मधील तरतुदींमध्ये विनिर्दिष्ट केलेल्या दस्तऐवजांव्यतिरिक्त इतर दस्तऐवजांच्या बाबतीत मुद्रांक शुल्काचे दर. * ६४ या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन (गुन्हे). * ६५ या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित, सर्वोच्च न्यायालय वगळता इतर सर्व न्यायालयांचे अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार. * ६६ या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय संविधान]] 0swhlw7algru2maxyh1a8ge85qrvgen 118 384472 2711876 2026-09-24T17:17:17Z Cherishsantosh 19130 Cherishsantosh ने पुनर्निर्देशन ठेउन लेख [[मसुदा:अनिल आखरे]] वरुन [[अनिल आखरे]] ला हलविला 2711876 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अनिल आखरे]] kmzeisfd6p4kg55kwok72kxyws94gm5 3 384473 2711880 2026-09-24T19:04:27Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711880 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Dayanand Patole}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:३४, २५ सप्टेंबर २०२६ (IST) mcmg01ca9ounnmuojlty9z61a56m309 0 384474 2711904 2026-09-24T21:33:29Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711904 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ॲनेट बेनिंग]] mnvnooe7aumq1jmlttkiblxyrzkdzv6 3 384475 2711920 2026-09-24T22:52:31Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711920 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Shriharshvardhanpatil}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०४:२२, २५ सप्टेंबर २०२६ (IST) rsqgrmttr8j0za1eqltmt2yepezmdtd 0 384476 2711993 2026-09-25T02:18:32Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711993 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[व्हियेतनाम युद्ध]] htb6zo9v35cnjl3xs3qvb67mao62jhx 0 384477 2711995 2026-09-25T02:19:27Z अभय नातू 206 नामभेद 2711995 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पाल्म डी'ओर]] 7b3f84b35r1pu96ckxn7jfx513n8ppo 0 384478 2711996 2026-09-25T02:21:31Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711996 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मार्लन ब्रँडो]] c3x3njhll6av5mhmwf7msc9j2aalv7j 0 384479 2712065 2026-09-25T05:31:30Z अभय नातू 206 लग्नापूर्वीचे नाव 2712065 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अनुपमा गोखले]] bqga9c5t5zs2yq1ziklwnwevwlfcrca 3 384480 2712070 2026-09-25T05:36:35Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2712070 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Swapnil Sunil Dhavale}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:०६, २५ सप्टेंबर २०२६ (IST) bjq1d5n3pwhuovq97qc13cojniecwk7 0 384481 2712079 2026-09-25T05:59:53Z अभय नातू 206 नामभेद 2712079 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चंदू शिहोरा]] 662dr91bgqrkx564edpmb4v2weecf96 0 384482 2712080 2026-09-25T06:00:20Z अभय नातू 206 नामभेद 2712080 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[महेंद्र मुंजापरा]] mj2c1affvic1rih228urhikkl9qkwff 0 384483 2712082 2026-09-25T06:02:17Z अभय नातू 206 नामभेद 2712082 wikitext text/x-wiki देवजीभाई गोविंदभाई फतेपरा gzdqbdxzbzupakoakciufbcu1fodwns 2712083 2712082 2026-09-25T06:02:26Z अभय नातू 206 पुनर्निर्देशन 2712083 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[देवजीभाई गोविंदभाई फतेपरा]] btkiojfkaf9116wgd5142shd767odnh 0 384484 2712084 2026-09-25T06:03:37Z अभय नातू 206 नामभेद 2712084 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सोमाभाई गांडालाल कोळी पटेल]] ngmwryrx0nfx8wmuwliikgrt5cel7ft 0 384485 2712086 2026-09-25T06:04:30Z अभय नातू 206 नामभेद 2712086 wikitext text/x-wiki दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी जडेजा qdhvwy9268myf8izwg5e8defz6tjz4t 2712087 2712086 2026-09-25T06:06:10Z अभय नातू 206 पुनर्निर्देशन 2712087 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[दिग्विजयसिंहजी रणजितसिंहजी जडेजा]] 8qbdn7codykt9hxx9qwza2cad5elfzi 0 384486 2712089 2026-09-25T06:06:46Z अभय नातू 206 नामभेद 2712089 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रामदास अमीन]] 16mr3w7bnphqxvbfanrfe6p5ejnuhr4 0 384487 2712091 2026-09-25T06:07:57Z अभय नातू 206 नामभेद 2712091 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[घनश्याम ओझा]] ijfzgwor4vs8g1s16o9munsveag38r5 3 384488 2712103 2026-09-25T06:48:30Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2712103 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Manoj Gulabrao Patil}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:१८, २५ सप्टेंबर २०२६ (IST) kt56y8a9u25mtogk34cnhc0ozaxioq2 0 384489 2712104 2026-09-25T06:50:36Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्ट... 2712104 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} kq6g43znuq1kb0tk747r88oi6nuh5zb 2712113 2712104 2026-09-25T07:15:49Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2712113 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] loa2nq2cdrxph96l4vyc47z2tqbeuzl 2712127 2712113 2026-09-25T07:44:22Z Nitin.kunjir 4684 /* संदर्भयादी */ 2712127 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] qstky794f3lgnhy1595gmegl9k23bw2 2712135 2712127 2026-09-25T08:05:53Z Nitin.kunjir 4684 /* ड्रॉ, स्वरूप*/ 2712135 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] bl5xduiiuf66amdq68oft5p4kqy40l2 2712145 2712135 2026-09-25T08:43:19Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712145 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] ed4gg76ygnkxz67kla2gssnfpzo0792 2712150 2712145 2026-09-25T08:53:28Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712150 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] q1rvdrr0jzzpk3o5t68roi20lb16tda 2712153 2712150 2026-09-25T09:03:40Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712153 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] ohn50d72mkkqi0zeeorxux465a1asbh 2712156 2712153 2026-09-25T09:10:27Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712156 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] to459oibe22w9de8yfh7mpm74nmln88 2712159 2712156 2026-09-25T09:22:21Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712159 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६6 |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] 66zrm7xy7i1ivofmj9mzvb90a6m043i 2712160 2712159 2026-09-25T09:22:43Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712160 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] icx65zrx6owoyh3ap7s6l8slp7ugzjk 2712166 2712160 2026-09-25T10:00:02Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712166 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * [[आयनूल हाफिज]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] 3a7b95us44ie4jeupbvejt0jxd57h5q 2712167 2712166 2026-09-25T10:04:39Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712167 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * [[विपराज निगम]]{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * [[आयनूल हाफिज]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशीi]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] 6jlv0rx6wymkkc276ldxaeo1c9fzl21 2712168 2712167 2026-09-25T10:05:12Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712168 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] 2omyf0kocuzcji38c24s5ollr0x9xhh 2712171 2712168 2026-09-25T10:29:49Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712171 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] gd9itggds02aabvdf3hjsb5vq4g2aud 2712172 2712171 2026-09-25T10:35:34Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712172 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] di3rtrtu0oo6eqes289jwihngpiwx0g 2712173 2712172 2026-09-25T10:39:00Z Nitin.kunjir 4684 /* संघ */ 2712173 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |valign=top| * [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अशेन बंधारा]] * केशन डी लिव्हरा * [[चमिका करुणारत्ने]] * थरिंदू हंसका * [[दुशान हेमंता]] * [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नुवान तुषारा]] * [[नुवानिडू फर्नांडो]] * [[प्रमोद मदुशन]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * वनुजा सहान * [[विजयकांत व्यासकांत]] * सिनेथ जयवर्धने |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] c8iow834ooge9ln93lq1w3l3gshs3mf 2712175 2712173 2026-09-25T10:41:01Z Nitin.kunjir 4684 /* बाह्यदुवे */ 2712175 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |valign=top| * [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अशेन बंधारा]] * केशन डी लिव्हरा * [[चमिका करुणारत्ने]] * थरिंदू हंसका * [[दुशान हेमंता]] * [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नुवान तुषारा]] * [[नुवानिडू फर्नांडो]] * [[प्रमोद मदुशन]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * वनुजा सहान * [[विजयकांत व्यासकांत]] * सिनेथ जयवर्धने |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{notelist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] 7pyjfpjuhn7s4w1nclnuzllikupugok 2712176 2712175 2026-09-25T10:49:20Z Nitin.kunjir 4684 /* प्राथमिक फेरी */ 2712176 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |valign=top| * [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अशेन बंधारा]] * केशन डी लिव्हरा * [[चमिका करुणारत्ने]] * थरिंदू हंसका * [[दुशान हेमंता]] * [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नुवान तुषारा]] * [[नुवानिडू फर्नांडो]] * [[प्रमोद मदुशन]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * वनुजा सहान * [[विजयकांत व्यासकांत]] * सिनेथ जयवर्धने |} == प्राथमिक फेरी == {{Hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान प्रमाणवेळ ([[युटीसी+०९:००]]) आहेत.}} स्पर्धेच्या प्राथमिक फेरी आणि बाद फेरीतील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठी २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले. <ref>{{cite web|author= ऐनागॉक |date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|trans-title=क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket|work=[[२०२६ आशियाई खेळ]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures|work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]]|date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === गट अ === ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{notelist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] kaxt7af2az1mqq98d4owvm7jqwu0xrq 2712177 2712176 2026-09-25T10:49:51Z Nitin.kunjir 4684 /* प्राथमिक फेरी */ 2712177 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |valign=top| * [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अशेन बंधारा]] * केशन डी लिव्हरा * [[चमिका करुणारत्ने]] * थरिंदू हंसका * [[दुशान हेमंता]] * [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नुवान तुषारा]] * [[नुवानिडू फर्नांडो]] * [[प्रमोद मदुशन]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * वनुजा सहान * [[विजयकांत व्यासकांत]] * सिनेथ जयवर्धने |} == प्राथमिक फेरी == {{Hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} स्पर्धेच्या प्राथमिक फेरी आणि बाद फेरीतील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठी २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले. <ref>{{cite web|author= ऐनागॉक |date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|trans-title=क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket|work=[[२०२६ आशियाई खेळ]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures|work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]]|date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === गट अ === ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{notelist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] jbexdridr5lw7enltitgnrzr7sjkkap 2712180 2712177 2026-09-25T10:59:38Z Nitin.kunjir 4684 /* गट अ */ 2712180 wikitext text/x-wiki {{For|महिला स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event |event = पुरुष क्रिकेट |games = २०२६ आशियाई खेळ |venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] |location = [[निशिन]], जपान |dates = २४ सप्टेंबर – ३ ऑक्टोबर २०२६ |nations = १० |gold = |silver = |bronze = |prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा |२०२२]] |next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा |२०३०]] }} पुरुषांची क्रिकेट स्पर्धा ही [[२०२६ आशियाई खेळ|२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेचा]] एक भाग असून, ती २४ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील निशिन येथील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे खेळवली जात आहे.<ref>{{Cite web|last=बेस्विक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title= नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच स्पर्धेत जपानचे मैदान झळाळून उठले |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event|url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news|last=राज|first=आर्यन |date=१० जून २०२६|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed|url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया }}</ref> यात एकूण १० संघ सहभागी होत असून सामने [[ट्वेंटी२०]] स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web|last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी आयची-नागोया येथे होणार |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == सहभागी देश == २८ एप्रिल २०२५ रोजी, ओसीएच्या विनंतीवरून आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेट आणि मिक्स्ड मार्शल आर्ट्सचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news|trans-title= क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829|date=२५ जुलै २०२५|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत १० देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web|last=नाग|first=उतथ्या|date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी |title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/nepal-malaysia-hong-kong-oman-qualify-for-asian-games-men-s-cricket-competition-1539761 |trans-title= नेपाळ, मलेशिया, हाँगकाँग आणि ओमान आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील पुरुषांच्या क्रिकेट स्पर्धेसाठी पात्र. |title=Nepal, Malaysia, Hong Kong, Oman qualify for Asian Games men's cricket competition|work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३१ जुलै २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" !पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{cr|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|५ |{{cr|AFG|२०१३}}<br />{{cr|BAN}}<br />{{cr|IND}}<br />{{cr|PAK}}<br />{{cr|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा पुरुष पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |३१ मे – ८ जून २०२६ |{{flagicon|SGP}} [[वेस्ट कोस्ट, सिंगापूर |सिंगापूर]] |align=center|४ |{{cr|HK}}<br />{{cr|MAS}}<br />{{cr|NEP}}<br />{{cr|OMA}} |- !colspan=3|एकूण !१० ! |} ===ड्रॉ=== २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारीच्या आधारे मानांकन निश्चित करण्यात आले; त्यानंतर त्याच दिवशी प्राथमिक फेरीतील गट आणि बाद फेरीतील रचना (ब्रॅकेट) निश्चित करण्यासाठी अधिकृत ड्रॉ काढण्यात आला. ===स्वरूप=== प्राथमिक फेरीसाठी, सर्वात कमी मानांकन असलेल्या सहा संघांची अधिकृत सोडत काढून प्रत्येकी तीन संघांचे दोन गट करण्यात आले; ही फेरी २४ ते २६ सप्टेंबर या कालावधीत एकेरी साखळी पद्धतीने खेळवली जाईल. प्रत्येक गटातील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरतील आणि तिथे ते सर्वाधिक मानांकन असलेल्या त्या चार संघांशी जोडले जातील, ज्यांना त्यांच्या आयसीसी मानांकनामुळे थेट प्रवेश मिळाला आहे. त्यानंतर बाद फेरी ही उपांत्यपूर्व आणि उपांत्य सामन्यांद्वारे पुढे सरकली. या प्रक्रियेची सांगता उपांत्य फेरीतील विजेत्यांमधील सुवर्णपदकाच्या सामन्याने होईल, तर उपांत्य फेरीत पराभूत झालेले संघ २८ सप्टेंबर ते ३ ऑक्टोबर या कालावधीत कांस्यपदकाच्या सामन्यात आमनेसामने येतील. <ref>{{cite web|last=उताथ्य नाग|date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule|trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats|work=ऑलिंपिक्स|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|first=सोहम|last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c|trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format|work=क्रिकेट न्यूज |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == संघ == {|class="wikitable" style="font-size:95%;white-space:nowrap" |- ! width=200|{{Cr|AFG|२०१३}}<ref>{{Cite web |trans-title= एसीबीतर्फे २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी 'अफगाण अब्दाल्यान' संघाची घोषणा. |title=ACB Announces AfghanAbdalyan Squad for the 2026 Asian Games |url=https://acb.af/en-US/post/acb-announces-afghanabdalyan-squad-for-the-2026-asian-games |work=[[अफगाणिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|BAN}}<ref>{{cite web |trans-title= बांगलादेशतर्फे आशियाई खेळ २०२६ साठी पुरुष संघाची घोषणा.|title=Bangladesh Unveil Men's Squad for Asian Games 2026 |url=https://www.icc-cricket.com/news/bangladesh-unveil-men-s-squad-for-asian-games-2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |date=२ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|HKG}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा - पुरुष क्रिकेट स्पर्धेसाठी हाँगकाँगची प्रवेश यादी |title=Hong Kong entry list for the 2026 Asian Games - Men's Cricket competition |url=https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449/hong-kong-squad-1554606/series-squads|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|IND}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी भारताचा क्रिकेट संघ: श्रेयस अय्यर नेतृत्व करणार; वैभव सूर्यवंशीचा समावेश. |title=India cricket squad for Asian Games 2026: Shreyas Iyer to lead; Vaibhav Sooryavanshi included |url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/india-squad-asian-games-2026-cricket-tournament-full-list-of-players-bcci/article71068808.ece |work=[[स्पोर्टस्टार]] |date=6 June 2026 |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|JPN}}<ref>{{Cite web |trans-title= २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी पुरुष राष्ट्रीय संघाची घोषणा |title=Men's National Team Named for the 2026 Asian Games |url=https://www.cricket.or.jp/en/news/mens-national-team-named-for-the-2026-asian-games |work=[[जपान क्रिकेट असोसिएशन]] |date=६ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[दरविश रसूली]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल्ला अहमदझाई]] * अरब गुल मोमंद * इम्रान मीर * [[इस्मत आलम]] * [[करीम जनत]] * खालिद तानिवाल * [[नजीबुल्लाह झदरान]] * [[नांग्यालाय खरोटी]] * फरमानुल्ला साफी * फरीदून दाऊदझई * फैसल खान * मोहम्मद अक्रम * [[मोहम्मद इशाक (अफगाण क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद इशाक]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * हसन इसाखिल |valign=top| * [[लिटन दास]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[तौहीद ह्रिदोय]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[तांझिद हसन]] * [[नजमुल हुसेन शांतो]] * [[नसुम अहमद]] * [[परवेझ हुसेन इमॉन]] * [[महेदी हसन]] * [[मुस्तफिजुर रहमान]] * [[मोसद्देक हुसैन]] * [[मोहम्मद सैफुद्दीन]] * [[यासिर अली]] * [[रिशाद हुसेन]] * [[शोरिफुल इस्लाम]] * [[सैफ हसन]] * [[हसन महमूद]] |valign=top| * यासिम मुर्तझा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[बाबर हयात]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अंशुमन रथ]] * [[अनास खान]] * [[आयुष शुक्ला]] * [[एहसान खान]] * [[नसरुल्ला राणा]] * [[निजाकत खान]] * [[मोहम्मद गझनफर]] * मोहम्मद वाहीद * राजब हुसेन * [[शाहिद वासीफ]] * शिव माथुर * हफीज खान * [[हसन खान मोहम्मद]] |valign=top| * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[टिळक वर्मा]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[अक्षर पटेल]] * [[अभिषेक शर्मा]] * [[अर्शदीप सिंग]] * [[इशान किशन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जसप्रीत बुमराह]] * <s>[[नितीश कुमार रेड्डी]]</s>{{efn|name=Nitish}} * [[यश ठाकूर]]{{efn|name=Harshit}} * [[रवी बिश्नोई]] * <s>[[वरुण चक्रवर्ती]]</s>{{efn|name=Varun}} * विपराज निगम{{efn|name=Varun}} * [[वैभव सूर्यवंशी]] * [[वॉशिंग्टन सुंदर]] * [[शिवम दुबे]] * [[संजू सॅमसन]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * <s>[[हर्षित राणा]]</s>{{efn|name=Harshit}} |valign=top| * [[केंडेल कडोवाकी-फ्लेमिंग]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अलेस्टर काडोवाकी-फ्लेमिंग * ॲलेक्स शिराई-पॅटमोर ([[यष्टीरक्षक|य]]) * इब्राहिम ताकाहाशी * कोहेई कुबोटा * चार्ली हारा-हिन्झे * जेक कुसुदा-नेर्न * डेक्लन सुझुकी * त्सुयोशी तकडा * बेंजामिन इटो-डेव्हिस * मकोटो तानियामा * रेओ साकुरानो-थॉमस * लचलान यामामोटो-लेक * वाटरू मियाउची ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शोमा सुगाया-स्लेटर |- ! width=200|{{Cr|MAS}} ! width=200|{{Cr|NEP}}<ref>{{Cite web |trans-title= नेपाळतर्फे आशियाई क्रीडा स्पर्धेसाठी १५ सदस्यांचा क्रिकेट संघ जाहीर. |title=Nepal names 15-member cricket squad for Asian Games |url=https://english.onlinekhabar.com/nepal-names-15-member-cricket-squad-for-asian-games.html |work=[[ऑनलाईन खबर]] |date=१३ सप्टेंबर २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|OMN}}<ref>{{Cite web |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धेत सुफियान मेहमूद ओमानच्या संपूर्ण क्रिकेट संघाचे नेतृत्व करणार |title=Sufyan Mehmood to lead all-Omani cricket squad at Asian Games |url=https://timesofoman.com/article/175269-sufyan-mehmood-to-lead-all-omani-cricket-squad-at-asian-games |work=[[टाइम्स ऑफ ओमान]] |date=५ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|PAK}}<ref>{{Cite web |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ साठी १५ सदस्यांचा पुरुष संघ जाहीर|title=15-member Men's squad announced for Asian Games 2026 |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/15-member-men-s-squad-announced-for-asian-games-2026-.html |work=[[पाकिस्तान क्रिकेट बोर्ड]] |date=१० जून २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ! width=200|{{Cr|SRI}}<ref>{{cite news |last=संजीव|first=कानिष्क|date=९ सप्टेंबर २०२६ |url=https://www.thepapare.com/sri-lanka-cricket-squads-announced-for-asian-games-2026/ |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ साठी श्रीलंकेचे क्रिकेट संघ जाहीर|title=Sri Lanka Cricket Squads announced for Asian Games 2026 |work=ThePapare |access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> |- |valign=top| * [[सय्यद अझीज]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * अझरी अझहर * अमीर खान * अस्लम खान * आयनूल हाफिज ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[पवनदीप सिंग]] * मुहम्मद अक्रम * मुहम्मद अमीर * [[मुहम्मद वफिक]] * [[मुहम्मद स्याहादत]] * मुहम्मद हाझिक ऐमन * रहीम खान * विजय उन्नी * [[विरेनदीप सिंग]] * [[शर्विन मुनिआन्दी]] |valign=top| * [[दीपेंद्र सिंह ऐरी]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आरिफ शेख]] * [[आसिफ शेख]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[करण के.सी.]] * [[कुशल भुर्टेल]] * [[कुशल मल्ल]] * [[गुलशन झा]] * [[नंदन यादव]] * [[रोहित पौडेल]] * [[ललित राजबंशी]] * [[लोकेश बाम]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * शेर मल्ल * [[संदीप जोरा]] * [[संदीप लामिछाने]] * [[सोमपाल कामी]] |valign=top| * [[सुफ्यान मेहमूद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * मुझफ्फर शिराळकर ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * अब्दुल जलील ([[यष्टीरक्षक|य]]) * अहमद अल जदजाली * इस्सा अल बलुशी * कैस अल बलुशी * झुबैर अल बलुशी * नावेद अल बलुशी * फारिस अल बलुशी * मोहम्मद अल बलुशी * मोहम्मद ओथमन * वसीम अल बलुशी * वाहीद अल बलुशी * शुएब अल बलुशी * समीर ओथमन |valign=top| * [[साहिबजादा फरहान]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अब्दुल समद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|क]]) * [[अबरार अहमद]] * [[अराफत मिन्हास]] * अली रझा * [[अहमद दानियाल]] * [[आकिफ जावेद]] * [[उस्मान खान]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[माझ सदाकत]] * [[मोहम्मद वासिम (क्रिकेट खेळाडू)|मोहम्मद वसीम धा.]]{{efn|name=Salman}} * <s>सलमान मिर्झा</s>{{efn|name=Salman}} * साद मसूद * [[सुफियान मुकीम]] * [[सैम अयुब]] * [[हसन नवाझ]] * [[हैदर अली]] |valign=top| * [[सहान अरचिगे]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[अशेन बंधारा]] * केशन डी लिव्हरा * [[चमिका करुणारत्ने]] * थरिंदू हंसका * [[दुशान हेमंता]] * [[निरोशन डिकवेला]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[नुवान तुषारा]] * [[नुवानिडू फर्नांडो]] * [[प्रमोद मदुशन]] * [[बिनुरा फर्नांडो]] * [[लसिथ क्रूस्पुले]] * वनुजा सहान * [[विजयकांत व्यासकांत]] * सिनेथ जयवर्धने |} == प्राथमिक फेरी == {{Hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान प्रमाणवेळ ([[यूटीसी+०९:००]]) आहेत.}} स्पर्धेच्या प्राथमिक फेरी आणि बाद फेरीतील सामन्यांचे वेळापत्रक निश्चित करण्यासाठी २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर करण्यात आले. <ref>{{cite web|author= ऐनागॉक |date=२६ ऑगस्ट २०२६|url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|trans-title=क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket|work=[[२०२६ आशियाई खेळ]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/|archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms|trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures|work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]]|date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२५ सप्टेंबर २०२६}}</ref> === गट अ === <section begin="Group A"/> {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=40|क्र !width=125|संघ !width=30|{{Tooltip|सा|सामने}} !width=30|{{Tooltip|वि|विजय}} !width=30|{{Tooltip|प|पराभव}} !width=30|{{Tooltip|ब|बरोबरी}} !width=30|{{Tooltip|अ|अनिर्णित}} !width=30|गुण !width=30|{{Tooltip|नि.धा.|निव्वळ धावगती}} |- | १ | align=left | {{Cr|AFG|२०१३}} || २ || १ || १ || ० || ० || '''२''' || ०.८४६ |- | २ | align=left | {{Cr|NEP}} || १ || १ || ० || ० || ० || '''२''' || ०.८४२ |- | ३ | align=left | {{Cr|JPN}} || १ || ० || १ || ० || ० || '''०''' || −२.४०० |} <section end="Group A"/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{notelist}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.cricinfo.com/series/asian-games-men-s-cricket-competition-2026-1552449 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:२०२६ आशियाई खेळ|क्रिकेट ]] f0uoy2lu388f206v0ukeqkcpbocns00 3 384490 2712121 2026-09-25T07:35:35Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2712121 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|name=Subhash vishwanath inamdar}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:०५, २५ सप्टेंबर २०२६ (IST) 4t8hdqc8t37tof9lpsj49drkjphbu30